Skip to main content

Full text of "Sancti Aurelii Augustini Hipponensis episcopi Opera omnia : post Lovaniensium theologorum recensionem castigata denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Vaticanos, Belgicos etc. necnon ad editiones antiquiores et castigatiores"

See other formats 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfrom  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  qooqle  .  com/ 


TH!S  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 
OUTSIDE  TIIE  LISKARY 


P  Af  ROLOG  liE 

CURSUS  COMPLETUS 

8IVE 

BIBLIOTHECA  CNIVERSALIS,  INTKGRA,   DNIFORMIS,  C0)1M0DA  ,  (KCONOMICA , 

OMNIUH  SS.  PATBIIM,  DOCTOKUM  SWTORUMQUE 
ECCLESIASTIIIORIIM 

QUI  AB  MVO  APOSTOLICO  AD  USQUE  INNOCENTII III  TEMPORA 

FLORUERUNT, 

RECUSIO  CHRONOLOGICA  OMNIUM  QUiE 
EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOLICiE  TRADITIONIS  PER  DUODECIM 

PRJORA  ECCLESliB  Si^ECULA, 

Ji;\TA     EDIT10NC8    ACCUiUTISSIMAS,  12«TER  8E  CPMQUE  MOIfIfULf.l$  CODICIBUS  MASUSCRirTlS  COLUTAS,   PCRQUAM 

DILIGEIfTER  CASTIGATA  ; 

DIS>ERTATI0N1BUS,  C0»1|EXTA|111S  LECTlO^lBUSQUp  TARIAHTIBOS  CO^ITIBENTER  ILLUSTRATA  ; 

ONNlBtS  OPERIBUS  POST  AMPLISSIMAS  EDITION^  <HJ.€   TRIBUS  ^OVI^IMIS  SiCCOUS  pEBEMTUR  ABSOI.UTaS  , 

DRTECTIS,  AUCTA  ; 

INDIClBrS  PARTlCULARipUS  ANALYTICIS,  SINGLLOS  SIVE  TOMOS,  SIVE  AUPTORES  A|.ipUJUS  Mi>ME.NTI 

SUBSEQUBNTIBUS,  DONATA  ; 

CAP  TCLI5  INTRA  IPSCII  TE\TUM  RITE  DiSPO^^ITIS,  KECNON  ET  TITULIS  SI?IGULARUM   PA0INARUM  MARGINE|I  SUPERIOREM 
DISTINGUEMTIBU8  SUBJECTAMQUE  HATERIAH  SIGNIFICJ^NTIBUS,  ADORKATA  ; 

OrERIBtS  CUM  DUPIIS   TCM   APOCRTPIHS,  ALIQUA  VERO  AUCTORITATE  IN  ORDIN^  AD  T)lAP'TIOBPM 
ECCLESIASTICAM  POLLENTIBUS,  AMP|.IFIC4TA  ; 
DCOBUS  INDICIBUS  GENERALIBU8  LOCUPLETATA  :  ALTERO  SCILICET  RCUUM.   QUO  CQ.MSULTO  ,   QUIDQtip 
UNCSQUISQUE   PATRUM   IM  QUODLIflET  THEMA   SCRtPSERlT  UNO  mjUITU  CpNjPICI^TUR  ;  A|.TE|^i) 

bClin*TlJUi£  SACRiO,  ex  quo  lf.ctori  coiiperire  sit  obvium  quinam  patrcs  et  |n 

QUIBUS  OPERCM  8U0RUM  LOCIS  $IXG0LO8  8INGU|.0RUM    Li)|RORC|l  SC||'PTUn.C 
TEXTpi  COMMENTATI  SI>T. 
EDITIO  ACCURATISSINA,    CiETERISQUE  pMNIBUS  FACII.E  ANTEPONENDA,    81  PERPENDAXTCR  :  CHARJ^CTERUM  IjlTipiTAS  , 
CIIAIlTiE    QtiALITAS,    IMTEGRITAS    TEXTUS,  PKRFECTIO  CORRECTIO.^VIS,     OP^RUM    RECUS(»Rl  l|    TtM     VARIETAS 
TCM  NUMERUS,    FORMA   VOLCMINU||    PERQUAM    CQIfMODA    SiQfQUB    IM    TOTO  OPRRIS  pECURSU   CONSTASTEO 
SIMLIS.   PRETII  EXIGUITA8,  PR^SERTIMQUE    IST^  COLLECTIO,  UNA,    METUOpiCA   ET   CIIRONOLOGIC^,  • 
SCXCCNTOnUlf  FRAPMCNTORUM   OPUSCULORUMQUC  HACTCNU8  HIC    l|.|.IC  SPARSOUCN,    PR  MUIf 
AUTCM  IN  :|OSTRJV  BBLIOTHCCA,  CX  QPCRIBUS  AD  OMNCS    iET^TCS,'    LoCQS,  LI.NGUAS 
FOPMASQPC  P^RTIMENTIBUS,  COADUNATPRU«|. 

SERIES  PRIMA, 

IN  OUA  PBODpt.NT  PATRES,  DOCTOB^S  SCRIPTORESOI'E  EOXESr.E  LATIN.E 
A  TERTULLIANO  AD  GREGORllM  MAGNUH. 

ACCURANTE  J.-P.  MIGNE,  Cut6UUm  CompUforum  IN  SINGULOS  SCIKNTLIt 
ECCLE6I ASTICiE  RAM03  EDIJOUE. 

PATBOLOCH^  TOMUS  VL 

SS.  PP.  MARCELLINI,  MARC^LLl,  EUSEBII  et  Mr.lCHL\Dlf>i  ANONYMI,  CELBI, 

TOMUS   yMICUS. 

LACTANTII  TOMus  pbimus, 

■■  -1  I  ♦  »- 1 — ^" 

PARISIIS,  EXCUDEBAT  SIROU, 

/JV  riA  DJCTA  DAMBOISE,  PKES  LA  BARRIERE  DT.NFER, 

OU   PETIT-MONTROUGE. 


(o  O 


•••  •»•    •-• 


LDCii  m\\M  mmm 

LACTANTII 

OPERA  OMNIA, 

AD  PBiEStANTISSIMAM  LENGLETII-DUFRE6N0Y  EDITIONEH  EXPRESSA  ; 
BDNEMANNI,   O.   F.    FRITZCHE,  N.   LE   NOURRY   CUM   EMENDATIONIBUS   TUM 

DlSQtlSlTIONlBUS  CBITICIS  AUCTA  : 

tlDITIO  NOVISSIMA, 

QVJt.  OUMUM  INSTAR  ESSE  roTEST.  AD  GCTOGINTA  ET  AMPLIUS  MSS.  C0DICE9  EDITOSQUE 
.    QUADRAGINTA  COLLATA  NOTIBQUE  UBEHIOKlOUS  ILLUSTRATA. 

PRiECEDUNT 

S.  MARCELLINI  PxPm,  S.  MARCELLl  paPm,  S.  EUSEBII  paPm,  S.  MELCHIADIS  papm,, 
ANONYMI,  CELSI,  OMifu  qim  exstant 

FRAGMENTA. 


ilORUN  TOMUS  UNICUS, 
LACTANTII  TOMUS  PRIMUS. 


t>Amsiis 

EXCUDEBAT  SIROU, 
/iV    VIA  DICTA  D'AMBOISE,  TRfcS  LA  BARRltlRE  D'ENFEK. 

.OU   PKTIT-MONTIIOUOB. 


ELENCHUS  RERUM 


QCiE   IN    HOC    VOtUMINE   CONTINEIITDR 


Noiioncs  biograpbicaj  nccnon  el  hibliogrnpliicae  de     Cklsi  Pr«faiio  in  allercaiionem  Jasonis  ci  Papisci. 
sanctis  ponliricibus  nnnaiiis  :  Lactantii  Divinarum  Insliluliunum  libri  seplcin. 

DisserkiUo  N.  lc  Nocrrt  in  libros  Diviiinruiii  liisiitti- 
Marcelll^o,  Eiisebio, 

„  Uoniiin. 

Marcello,  Melcbiade.  .  .  ... 

Selecue  Isjsi  in  septem  nivinnriiui  liisiiiiiiionuin  ii- 

RuETicii  Fmgmeniiiin.  Iiros  noiac. 

Anontmi  carmen  de  Laudibus  Doinini.  Riiilomc  Diviiiariiin  lnsliiuiio;iuin. 


»4(H> 


ERRATA. 


Col.  14f .  liii.  27,  laiue ,  loge  Lainiv, 
Col.  148,  llo.  ^i,  AppoUiiiit  li'ge  Apoliinis. 
Col.  IM,  liii.  !29,  /sAf,  le^e  Isaac, 
Col.  181,  lin.   7,  tranfe  ml,  U^ge  Iransferwu: 


Col.  5%,  lin.  49,  Brasizhii ,  lcge  BrasiclieHi. 
Col.  344,  lin.  8,  xinndacrum^  lege  siinidacrorum. 
Col.  574,  lin.  55,  fl//r^r,  lege  «?«*«-. 
Col.  900,  lin.  8,  ubique,  legc  ilffqne. 


l^uccursale,  au  Peiii-MonlrMUge,  di^  rimirimoric  dc  Sirou, 
ruc  dos  Noycrs,  37,  ^  Parls. 


ULi 


NOTITI^  BIOGRAPHICiE 

NECNON  ET  BIBLIOGRAPHlCf: 

DE  SANCnS  PONTIFICIBUS  ROMANIS 

IHARCEIUNO,  MARCELIO,  EUSEBIO,  MEUHIADE, 

ET  DE  RHETICIO  ^DUENSI  EPISCOPO. 


SANGTUS  nARCELLINUS  PAPA. 


j  I.  _  Quando  el  quamdiu  tederit. 

Eusebius  hiinc  papam  nnnis  novem  Ecclesiam  gu- 
beniasse  iradil,  alque  ejus  mortem  in  Chronico  ad 
annnm  Chrisii  504  referi.  lia  ille  annos  ocio  cum 
uno  inchoato  pro  novem  computans,  cum  Buchc- 
riano  caialogoconseniil,  in  quo  legimus  :  c  Marcel- 
linus  annis  vni,  mensibus  ni,  diebus  xxv,  fuit  lem- 
poribus  Diocletiani  et  Maximiani  cx  die  pridie 
Kalendas  Jnlias  ,  a  consulibus  Diocleliano  vi  et 
Constaniio  ii,  usque  in  consulalum  Diocleliani  ix, 
et  Maximiani  viii.  Unde  seqiiiiur  ut  Marcellini  eleo- 
ijo  seu  ordinatio  anno  296,  Junii  xxx  die,  adeoque 
feriaierlia;  ac  mors  anno  30i,  Oclobris  xxiv  dic 
consignandx  sint ,  licct  feslum  ejus  plerorumque 
mariyroiogiorum  auctorilate  xxvi  Aprilis  die  cele- 
bretur. 

§  —  II.  De  antiqua  fabula  qua  MarceHinum  idolis  Ihus 
obtuUsse  tuigatum  est, 

\.  MarceUinum  idolis  thusoblulisseacsacroslibros 
iradidisse,  jam  ab  Auguslini  »vo  fama  erat.  Ejus 
auctores  suspicaiur  is  sanctus  Docior  recenliores 
Donalistas.  Ac  primo  quidein  figmenti  hujus  falsila- 
lem,  lib.  de  unico  Baplismo,  conlra  Pelilianum, 
cap.  16,  n.  i7,  inde  probat,  quia  nullo  lesle,  nulla 
moninienti  cujusquam  firmUale  fulcialur.  c  Quid 
crgo,  inquit,  opus  est  ut  episcoporum  romanas  Ec- 
clesi»,  quos  ^ncredibilibus  calumniis  inseclalus  e^t 
(Petilianus),  objecta  abeocrimina  diluamus?  Marcel- 
linus  et  presbyleri  ejus  Melchiades,  Marcellus 
ct  Silvesier  iradUionis  codicum  divinorum  et 
lhiiri6cationis  ab  eo  crimine  arguuntur:  sed  num- 
qaid  in  eo  etiam  convincuntur ,  aul  convicti  ali* 
Patkol.  VI. 


Aqua  documentorum  flrmitaie  monstrantor?  Ipse 
sceleratos  et  sacrilegos  fuisse  dicit :  ego  innocentes 
fuisse  rcspondeo.  Quid  laborem  probare  defensio- 
nem  meam  ,  cum  iile  nec  tenuiter  probare  conatus 
slt  accusationem  suam?  i  Ex  quibus  Aiigustini  ver- 
bis  cuiqiie  exploraium  esi,  idem  crimen  non  in 
Marcellinum  solum,  sed  etiam  in  presbyieros  ejus 
Marcellum,  Melcbiadem  et  Silvestrum,  qui  ipsi  post- 
ea  successerunt,  fuisse  inlentum.  Si  ergo  illi  omni- 
no  Insonies  atque  hujus  sceleris  piiri ;  neque  magis 
reus  videri  dcbet  Marcellinus.  Et  hoc  quidem  noibis 
indubitntum  erit,  uhi  calumnia;  hiijus  causam  et  ori- 
ginem  perspeciamhahuerimus. 

2.  Hanc  prodit  subinde  Augusiinus,  cum  fabulam 
illam  ideo  a  recentioribus  Donaiistis  excogitatam 
fulsse  innuit ,  ut  judicii ,  quo  a  Melchiade  damnat 
fuerant,  invidiam  declinarent.  Sed  quid  opus  erat 
eis  una  cum  Melchiade  Marcellinum  poniificem,  nec« 
Don  Marcellum  et  Silvesiruin  presbyteros  infamare? 
Nimirum  ut  probabilior  fieret  ipsorum  calumnia. 
Quocirca  excogiiandum  cis  fuit  tempiis  quo  thuris 
oblaiio  et  sacrorum  codicum  tradiiio  in  Urbe  exige- 
balur,  simulque  fingendum  eos,  qui  in  clero  romano 
tum  eminebant,  in  eamdem  impieiaiem  fiiisse  abduc- 
tos.  Nam  si  de  uno  Melcluade  hoc  pervulgasseut, 
quis  crederet  tanlum  crimen  inulium  relinqui  po- 
tuisse?  At  credibilior  fil  haec  impuniias,cum  et  ipse, 
cujus  erat  punire,  et  qtii  proxiine  posiipsum  prae- 
sunt,  ejusdem  sceleris  conscii  fiuni.  Aiigusiinus  vero 
loco  cilato  novos  Donatislas  mendacii  firma  illa  ra- 
llone  coiivincit,  quod  majores  illorum,  seu  anle,  seu 
posi  Melchiadis  judicium,  de  illo  crimine  ne  cogita- 

p  rint  quidem.  c  De  quo,  inquit,  judicio  cum  majores 
istorum  iiiiporiunissima  pervicacia  memorato  impe- 
ratori  (Constantino)  auererentur,  quod  non  plene  nec 

1. 


B 


41 


DE  MARGELLiNO 


!2 


rccic  fiicrit  examiiialiim  alquc  deprompiuin,  nihil  dc  A  nomine  Urbnnus,  qui  erat  pontifex  Gapilolii,  ei  rc- 


Mclcliiadis  iraditione  vel  Ihuriflcatione  diierunt.  Ad 
cujiis  aitdientlaiii  nuc  Viiiire  Mtiqiie  debiierunti  h0c 
polius  anle  suggerentcs  imperalori,  aut  ut  suggere- 
relur  instantes,  quod  apud  tradilorcm  codicum  divi- 
norum  et  idoiorum  iacrtficiiB  inquinatum  eaus^ni 
suam  agere  non  deberent.  Gum  boc  ergo  nec  ante 
suggesserint,  ncc  poslea  quam  contra  eos  pro  Gxci- 
liano  judicatum  esi,saliem  vieii  ei  irali  objieiendum 
puiarinl ;  quid  nunc  inanes  lam  sero  connectunt  ca- 
lumnias :  >  Quis  eliam  sibi  persuadeat  lam  publicum 
crimen  ad  Peillianl  «sqoe  tempora  IfQOtum  atque 
sepultum  permansisse,  aiit  si  libn  latuerit,  t^es  pres- 
byieros  tanti  criminis  reos  in  primam  Ecclesiae  sedem, 
nullo  reclamanle,  assuml,  et  «hrlslianisaimi  prinelpls 


plctiii  multiiiidine  malitlas  eoepll  cum  eo  habere  al- 
UreQllonem  de  ibMriacandd  diis  t  et  di^eils  ad  Mar- 
cellinum  urbis  Romae  episcopum  :  c  Si  Gbrislus  ve< 
stcr,  qucm  dicitis  naium  de  virgine  Maria,  quid  apud 
seme(it)sum  |>rima  luca  miisi  Magi  ab  Hefdde  ob- 
tulerunl  ei  muiiera  ?  qu(c?  aurum,  thus  et  myrrham, 
id  ut  scircnt  sacerdoies,  per  quid  piacarcnt  bunc, 
quem  dicltis  reiurrejLiese  et  sedere  super.  >  Dicit  ei 
Marceilinus  episcopus  :  c  Non  obtulerunt  ei,  ut  sa- 
crificarent  vanitati ;  sed  ideo,  ut  Deum  ac  Dominum 
eltiislinum  eilm,  qiiem  tieglblnl^  osteiiderent.  >  Ur- 
baniis  ad  eadem  respondit,  dicens  :  c  Una  nocle  si- 
niul  adstemus  antedomnos  imperatores  invictissimos 
IViooleiianum  et  Maxitataiiutn  atque  ciementissimos 


fidem  ac  benevolentiam  conciliare  sibi    poiuisse?  B  principes,  etdabo  tibiqusestionem  de  thuriftcando. 


Fide  dignior  est  Theodoretus,  qui,  lib.  l  Hist.  EccL, 
c.  3,  c  Marceliinum  ia  persecuiione  inclaruisse  i 
leslatur ;  c  Utfn\Xif9*Tkfit  ^  r^Zuiyp^  lifcTr/df^vre ;  i 
quod  iia  interpretah  iicel,  ut  is  persecutionis  tem- 
pore  digne  et  laudahililer  se  gcsserit,  vel  ctiam 
utipse  persecuiionem  foriiier  perpessus,  magnam 
lui  nominis  existimationem  reliquerii. 

3,  Hinc  fundiiusruuntSiuuessaiiiconcilii  acia,  qui- 
bu8«  praeter  rudem  eorum  ct  impojiiam  Locutionem, 
multa  absurda^  quiedam  secum  piiguaotin,  alia  ciim 
dictis  Petiliani ,  qui  Marceilum ,  Meicbiadero  ct  Sii* 
vestrum  thurificasse  objectabat ,  non  consentieniia  ^ 
neciiou  puliduroalque  iieratum  summi  ponliCcis,  qui 
et  niox  martyrio  coronandus  ponitur,  mendacium,  et 


2.  Venientes  aulem  die,  quod  dicunt  Yulcanibus, 
dicit  ei  Urbanus  :  c  Faciamus  hinc  et  inde  duas 
charuilai»  quail  in0remeiiia  petiiionQm»  et  afferamus 
clementissimis  principlbus.  >  ('ecerunl  ambo  simul, 
sicul  dixerat  Urbaniis,  et  venientes  ad  sacratissimos 
principes  offerebant  eis.  Marccllinus  iiaque,  urbis 
Romx  episcopus,  fidem  servans,  Ghristum  praedicans, 
dicit  ad  principes  :  c  Quid  mihi  et  vobis,  principes 
lerribilei  universo  miindo,  quoniam  vana  est  super- 
iiiiio  Ihurificandi  ?  i  Dicit  aulem  Urbaniis  :  c  Lo* 
quere  ad  nos  ne  coutra  pontiQcei  elementissimi 
aiqiie  invictisiimi  (ciemenlissimos  aique  inviciissi- 
mos)  prindpee,  quoniam  deum  Jovem  et  invictum 
Herculem  corporei  fabricantur,  et  Jovem  quem  di* 


alia  hiuusmodi  quam  plura  omiiem  adimunt  auciori*  C  cimus  coelum,  terram  mareque  simul  eum  Saturno 


tatem.  Hujus  lamcn  concilii  acta »  quuc  cum  suppo- 
lititiis  Silveslri  et  Xysti  gesiis  in  uiio  eodemque  per- 
antiquo  codice  Golberlino  Langobardicis  litteris 
exarato  exbibeniur,  ei,  ut  excognaiione  atque  con- 
sensione  styli  judicare  licet,  eumdem  habere  viden- 
tur  parentcm,  ad  veierum  exemplarium  fidem,  qusB 
in  novissimis  conciliorum  editionibus  minime  servata 
est,  infra  recudemus,  necuou  et  duas  epistolas,  quai 
Isidorus  Mercator  Marceliiuo  supposuit. 

I  III.  —  Vutgata  gynodi  SuenantB  teu  Sinuesianw  dt 
Marcellino  papa  gesta, 

L  Urbani  et  Marcellini  altercalio,  —  I.  Dioclcliano 
elMaximiaiio  Augustis,  cum  mulii  in  vita  siia  meniis 
suae  aspersu  vaciliitate  mentiebantur  origine  dicen- 


tes,  quod  deorum  superslitio  vanitaiis  super  sex 
sentirent,  ei  ad  sacriGcandum  eodem  tempore  multi 
inducerenlur  per  pecuniam,  ut  ihurKicarent  diis : 
Marceliioo  iiaque  urbis  Romae  episcopo  venit  quidam 


menstruantem  ?  Quare  ergo  hoc  Marceliinus  ponti- 
fex  sicBt  et  ego  non  thurificat  majeitalibui  ?  »  Dicit 
iuqne  Diocletianus  :  t  Non  exsecrare  bominem 
hunc,  quoniam  noitrae  clementiae  m)n  difficuUat,  ex- 
hibel  inflammari  ;  sed  ejui  ceniiiium  accipiamus 
uirumque  (uterque),  quoniam  non  probavimui  no- 
strae  serenitati  esse  ebscnrum,  nec  eontra  deoi  im- 
roortales  dare  senteniiam.  >  Romanus  itaque  et 
Alexander  secrelo  dixerunt  Diocleliano  :  c  Si  hunc, 
domine  aiqucinvicii8iiincprioeeps,consilio  tenueris 
biandimeniis  ,  omiiem  urbanam  plebem  habebis  in 
uniiaie  conservare,  et  genies  per  sacrificia  fidelis* 
sima  objurgare.  > 

IL  De  thurlficatioue  Marcellini,  —  3.  Dicit  aulem 
Diocleiianus  ad  Marcellinum,  episcopum  urbis  Romx: 

"  -  v:.i^^  »...j^^.: . • -_.     __. 


c  Yideo  prudeniiam  tuam,  quoniam  magna  esi,  ut 
nosira  sil  amicilia,  quae  diis  ct  universo  mundo  sit 
{forte  fuii)  inimica.  Veni  iiaque,  et  loquentiam  iiiam 
nostro  facias  incremeqtum  favori.  >  Teniens  autem 

ANNOTATIONES. 


I. — Supersex sentirent.  Unus  e  mss. ,  Adspersi mentis 
tuce  vaeUlitale  mentiebantur,  origine  dicentes,  qnod 
deorum  superstUto  vanitalis  super  se  semirent,  Horum 
autem  geiiorum  correcior  liiiiic  loeiim  sic  emendare 
conatus  esi  :  3lcntis  suos  facUitate  aspersi ,  deorum 
menliebantur  oriqinem,  dicentes  quod  de  corum  su- 

perstitione  vanissima  sentirent.  Noniie  legi  posset 

dicentes  quod   deorum  superstilionem  vmitatis  exper- 
tem  eise  sentirent  ? 


Adstemus,  Noiandum  illud,  quo  allercationis  Ur- 
baniim  inter  et  Marcellimim  fniiae  arbilri  deligun- 
tur  biocletiaHHi  ei  Maiimianus. 

Dificuliai,  Hoc  ^sty  non  resistii^  dedec#t  cican- 
desccre  :  horum  auiem   corrector  sic  restituil :  ^mo-' 
niam  nuUamnobisdificultatem  exMba  quaojfendamvr: 
ex  quo  quanta  libi  tn  verMi  ac  semeiitili  mutandii 
permiserit,  perspicere  esi. 


13  SYNOOI  SINUESSANiE  GESTA.  n 

ad  (empiuin  Vcsiianum  el  nd  Isldem,  inlroduxii  epi-  A  prrcseniisp.  Illud  vero  dum  veneris  ad  judiciimtuum, 


scopum.  Qui  duui  iniroiasent,  eraitt  cum  co  duodia- 
coni  Gaius  et  Innocentios  ,  et  tres  presbyteri  Urla- 
nus,  CastoHus  et  JuvenaUs.  Dum  vldissent  eum  in- 
IroeQntero,  non  lamen  mttientem  et  thuriticantem, 
fugenmt  lii  orones  ad  comprcsbyteros,  et  invenerunt 
eos  in  Yaticano  palatii  Neroniani,  et  dixerunt  rem 
quam  gestam  vidissent.  Eunies  autem  multi  Ghri- 
stiaui  penus  veritatis  exemplum  abieruni,  et  vide- 
runt  eum  mittenteni  et  tburificanteni,  et  factiim  ami- 
cum  prineipum.  (jui  abierunt  ab  eo,  ul  lestimonium 
-veriiaiis  exbibereiit ,  isti  sunt :  Bonosiis,  Maxiinus, 
CarpiiiOy  Cyprianus,  Olyropius,  Priscus,  Hercules, 
Androphemus  ,  fienenatus,  Eptphanlus,  Grispinus, 
Yicior,  Theodolus,  Alexander,   Romanus,   Bajiilus, 


cx  te  daninaberis,  ct  ex  te  Justiflcaberis  ;  lu  enim  ju- 
dex,  tu  rcus.  Presltyleri  aniem  vel  diacones,  quo- 
niain  poniificem  qui  eos  creavitin  ordinc  presbylerii 
vel  diaconatus  honore,  et  dimiserunt  aream,  eteva- 
ciiaveruni  borreum,  ad  probandum,  amisso  ordine, 
inlrent  exainen,  quoniam  evacuaverunt  horreum. 
Debuii  enim  pontifex  morl  cum  quinque  (itipp/e,  po- 
lius)quam  vivai  suo  judicio  condemnaliis.  i  Iiiiroivit 
autein  universus  synodus  in  crypta  Glenpalrieiise  in 
civitaie  Sessuana  (m<.  Sensuana),  et  quia  non  inuiti- 
tudo  rererebatur  in  crypta,  synodi  quinquageni  iii- 
troibant. 

IV.    Damnantur    Urbanus  ,   Castoriu»  ae  $eeii,  — 
5.  Prima  autem  die  synodl  introierunt  bi  damnantes 


Quiriacus,  Tbeodolus,  Garitosus,  Oinilazio,   Hono-  B  Urbanum,  Gastorium  et  Juvenalem  presbyteros,  el 


ratUB,  Creaeeniio,  Maximus,  Probinus,  tJrbicus,  Gon- 
cordius,  Neapotua.  Refrlgerius,  Sebasiianus,  Calpur- 
niut,  iulianus,  Epiphorus,  Grltpianus,  Habeldeum, 
Creacent,  RapuU,  Gyprlauut ,  Abeulius,  Exquiro, 
Orphittt8,Vener1us,  Carpulianus,  Gonsiantius,Ur8US, 
Valentinlanus,.Priscut,  ^everus,  Problus,  Faustus, 
Antoniut,  Ouirillut,  Aibulus,  Pultanor,  Homobonus, 
Caritto,Tetpias,  Marinus,  Fabius,  Grlspinlanus,  ller- 
euleniiot,  Peirus,  Nonnotus,  Honestulus ,  Auriclia- 
nus,  Impeditus,  Furinut,  Domiiianus,  Agapilus,  Hi- 
mulus,  Gapillatus,  Nepelianus,  Goncordius,  Bonifa- 
dut,  Reparatutf  ,  iugundinus,  Auxeniius,  Gyprius, 
Bonushomo,  Gor poratls,  Ballustius,  Origanus,  Vene- 
rotut,  Abundins,  Tinulus,  Major.  Hl  omnes  elecli 


diaconos  Gaium  et  Innoceniium.  Ui  sunt  qui  iniroie- 
runt  episcopi,  audientes,  non  tamen  jiidieanlcs  pon- 
tinccm,  Petrus,  Gastorius,  Habeideuin,  Gastinus, 
Victor,  Felicianus,  Parlcrius,  Majorinus,  Gastalius, 
Laureniius,  Pauius,  Bonosiis,  Felix,  Firminus,  Spe- 
sindeo,  Tranquillinus,  Anasiasius,  Gasiinus,  Victor, 
Beneservnndus  ,  Joannes,  Epiphanius  ,  Gastus,  Ya< 
cinthus,  Herculanus,  Sabiniis,  Orfltiis ,  Gaudiosus, 
Reparatus,  Ainplexus,  Gyprus,  Forlunatus,  Quadra- 
tianus,  Sebnstianus,  Gyprianus,  Pascasius,  Innocens» 
Valerius,  Serviilus,  Cerasianus,  Gonsianlius,  Quin- 
tilianus,  Munianiis,  Caiellus,  Polycarpus,  Athana- 
sius,  Hermias,  Nepotinnus,  Petrus,  Arisionicius.  Hi 
introeuiites  in  crypta  propter  meium  augusiorum. 


8unt  viri  libra  occidua,  qui  lesiimonium  perhibenl  C  ""^  o'*^  Q"»*^  iriceni,  uno  dle  ejus  contiiio  judicaii- 


tidefitet  eum  Marcellinum  thurlficasse. 

III.  Di  ifinodo  in  qua  MarceUinu»  lhurifieas»e  »e 
nefot.^,  Faetut  itaque  synodut,  non  tamen  eollecii 
sunt  fn  intagro  laeerdotet,  quia  corriculus  urgeba- 
iur  perteeutionit.  Venient  autem  eptecoput  Marcel  - 
iinus,  oegabat  se  tburificasse.  Nam  dixit  ei  hod 
senlentiam  proposuit,  quia  dimiserunt  eum  qui  cum 
eo  ette  videbantur  In  eodem  loco  presbyteri  Urha- 
nus,  Castorlus  et  iuvenalis,  et  diacones  Galus  el  In- 
Bocentw.  Synodus  auiem  univartut  hoc  dixerunt 
cnncto  ju4ieio :  i  Tu  enim  erit  judex  ;  ex  te  enim 
(bmnaberis,  et  ex  te  Justiflcaberis  :  tainen  nostrse 


tes,  et  damnaveruiit  Urbanum,  Gaslorium  et  Juveiia- 
lcm  presbyieros,  et  diaconos  Gaium  et  innoceniiuin, 
qui  evacuaverunt  horreum  ,  et  dimiserunt  aream 
apertam,  ut  iniroirct  imniundus,  et  coniederct  tri^ 
ticum.  Ipsos  eiiam  damnavernnt. 

6.  Et  judicabant,  iion  tamen  judicabant  pontifi- 
cem  :  quia  hocex  uno  ore  eranl  conroborati,  utiulra 
hos  Lxxii  lesiiiiionia  ipse  Judox,  ipse  reus,  ipse  se- 
inciipsuin  ea  (f.  in)  pra^sentia  eorum  innocenlem  se 
servaret ,  et  infidelem  te  damnaret ;  quoniam  in 
Lxxii  libra  occidua  reparaiionem  resurgit  annus. 
Ilanc  itaque  gcsta  miraculum,  ut  introlret  de  tesii- 


ANNOTATIONES. 


II.  — ^  festianum  ei  ad  hidem,  Ita  mss.  Golb.  non 
autem  feK«  et  Itidi». 

Pemu.  Sic  ras.  Golb.  Alii  vero  pene»  vel  per,  Mal- 
leroiis  epeeinri  ceu  »pectaturi  veritali»  exemplum, 
Horum  loco  subsiiiuit  correcior,  propter  veritatem  ad 
ietnputnt» 

IIL  — Faetuiitaque  ttfnodu».  Contra  hancsynodum 
objeetari  tolel,  quomodo,  pertecutione  toevissima 
AagraRle,  irecemi  episcopi  congregari  potiierint,  ac 
«BodieiHn  oppidun,  i«  quo  fieri  iioii  poterai,  ut  lot 
«xtersl  liiereHt ,  deiegerint  ?  Qiiaeri  ctillud  potesi, 
quis  tot  epitcopos  vpcark,  cujiis  jcissu  Murcellinus 
SlnueaaaiB  adducius  tit,  quis  bjulc  tynpdo  praerue  • 
rU  ?  Sane  e|)iscopis,  qui  aono  502  Ilomse  in  cajisa 
Sjioinach^  papae  cooven/erujQt ,  ignotam  luisse  hu- 
Jusn^  stAodom  ,  e«  iis  quae  Uiui  dicla  gestaque 
sunt,  manire&tw  ett. 

Anu$»o  ordine»  Quidesi  quod  presbyteri  ilii,  prius 


D  quam  siibeant  examen,  nmi»»o  ordine,  dicuntur  ho-> 
nore  destiluti  ?  Qiiodnam  eoruin  crimen ,  ut  liac 
pcen.i  pleclanlur  ?  Niliil  aliud  eis  objectatur,  nisi 
quod,  Marcellino  dimisso,  a  ihiire  dlis  offercndo  se 
conliiiuerini.  Sed  liorum  gestorum  ariifex,  qui  cle- 
rico  eiiin,  a  quo  ordinatus  esl,  accusare  minimc  li^ 
cerc  voliiil,  ul  in  aliis  actid  ex  eius  ufncina  prolatis 
vidcbiiuiis,  hac  forle  poena  eos  dignos  censuil,  quia 
MarceUiiii  creaioris  sui  accusandi  occasionem  pra!- 
bueranl. 

W.—Libra  occidua,  Additur  bic  occidua  id  discri* 
mcn  orienfalis ,  qiinc  74  solidis  constabat.  De  libra  72 
solidos  conlinenlc  lit  inenlio  cod.  Th.,  I.  xii,  tit.  vi, 
feg.  15. 

Repnratloncm  ....  dedil.  Ilaec  iia  emendare  nisus 
0S|  correclor  :  In  reparaiionem' {  forte  legendum 
repQralione  subla to  in)  resurgit  antm,  Hoc  quoque 
fdclume»t  iiovi,  ut  introiret  unui  de  te»tibu»,  quicum 


15 


DE  MARCELLINO 


16 


monia  ^lis  unius  iixoris,  filios  babens,  sicut  ct  bic  A  auiem    Gaslinus ,  Bonus ,  Quiriacus  ,  Dominicus, 


qui  babei  uxoreni  elfilios,  adulieravitsuper  uxurem, 
el  dedit  uxori  repudium.  Et  inlroierunt  alii  decem 
et  alii  tres  diceuies  :  t  Nos  te  vidimus  mittentem 
et  iburificaniem  Herculi ,  Jovi  et  Patusino.  »  Dicit 
autem  Marcellinus :  c  Quo  die  ?  »  Respondil  uiius 
corum,  et  dixii :  c  Quo  die  excidisti  (exuisU)  pur- 
puram,  et  induisti  coccum,  et  gaudebat  superte 
Dioclelianus,  eo  quod  saiis  paulo  ante  negabas,  et 
anie  ejuslribunal  thurificabas.  »  Atbanasius  episcD- 
pus  dixit :  c  lu  sunt  qux  testantur  isti  ?  >  Et  re- 
spondit  Petrus  episcopus ,  et  dixit :  c  Loquere  et 
poniirex  {f.  tu  ponlifex),  et  judica  causam  tuam.  > 
Et  subscripserunt  quini|uaginta  episcopi  qui  bupra- 
dicti  sunt  in  quatuordecim  viros ,  qui  ex  uno  ore 


Alexander ,  Venerosus  ,  Felix ,  Joannes,  GrispuSy 
Deusdedii,  Honestatus,  Majorianus,  Vita,  Carpuria- 
nus,  Anastasius,  Petrus,  Grescentio,  Domninus,  Ur- 
sus,  Agaiho,  Honesuius,  Marcus,  Urbanus,  Valen- 
tinus,  Sallustius ,  Grescens  ,  Firminus,  Specialor, 
Sebastianus,  Ultius,  Benenatus,  Tristutor,  Servus, 
Marcus,  Monlanus,  Asterius,  Anthimus,  Placenlia- 
nus,  Ambrosius,  Quirillus,  Andreas,  Philippus,  Ma- 
gnus,  Exsuperantius,  Adrianus,  Peirus,  Gorgonius, 
Simplex,  Victor  ,  Venerosus.  Introibant  autein  ia 
crypla. 

VI.  Suo  eum  judieio  permittunt ,  et  quinque  c/m- 
corum  damnationem  approbant,  —  9.  Respondit  Ana- 
siasius  et  Aiithimusepiscopi,  et  dixeruiit :  c  Tuo  ore 


loqiiebantur  de  duoct  septuagiiita,  et  firmabant  judi-  B  judica  causam^  non  nostro  judicio  ;  solve  condltio- 
cium. 

V.  Preibyleri  Rom,  damnationem  Caitorii  et  iocio^ 
rum  ratam  habent,  Marcellini  cauiam  diicutiunt  atii 
qninquaginta  epiicopi.  —7.  Alia  aulem  die  venerunt 
ircs  et  viginti  presbyieri  urbis  Romse,  et  in  eorum 
judicio  Urbani,  Gaslorii  et  Juvenalis  presbylerorum, 
ct  Gaii  et  Innocenlii  diaconorum  damnaiionem  inte- 
grani  pcrspexerunl,  ipsi  de  suo  ordine  justitiam  le- 
nueruni  dicentes  :  c  Amisso  ordine  negent  se  esse 
horiimque  socii  Ecclesiae.  > 

8.  Venienies  autem  post  secundum  diem  post 
dainnationem  presbyterorum  Urbani ,  Gaslorii  et 
Juvenalis,  Gaii  et  Innocentii  diaconorum,  venerunt 
alii  quinquaginia  episcopi,  et  introierunt  in  crypta, 
ut  teriia  pars  synodi  complereiur.  El  duin  ingressi  c  hominum. 


nem.  >  Respondens  aulem  Sebaslianus  episcopus 
dixil  :  c  Noli  iii  noslro  judicio,  sed  coliige  in  sinu 
tuo  causam  tuam,  et  introduc  tesies,  ut  testificen- 
tur  veritatem  :  quoniam  ex  te  justiflcaberis,  et  ex 
ore  luo  coiidemnaberis  ;  quoniam  recte  anticipantes 
noslri  etcoepiscopi  damnaveruni,  sicutetnostro  ore 
petimns  uno  consorti  judido  damnari,  Urbanum, 
Gastorium  et  Juvenalem  presbyleros,  Gaium  et  In- 
nocenlium  diaconos  :  quia  heri  ex  spelunca  fre- 
gerunt  (fugerunt) ,  et  tepefactum  hi  dimiserunt, 
amisso  ordine ,  intrent  examen  :  quoniam  omnes 
tegulse,  dicit  Petrus  episcopus,  dum  tultae  fuerunt 
de  fornace ,  jam  coctae  iterum  coquuntur  sole,  et 
pluviae  in  eodem  probantur,  ut  sint  super  habitaculis 


fuissent  in  crypia  propier  tempesuiem  lemporis,  m- 
iroivii  et  Marcellinus  urbis  episcopus,  cum  adhuc  iia- 
que  nomen  tenens  episcopatus,  nondum  enim  fuerat 
damnatus,  nisi  numerus  secundum  ordinem  synodi 
libr»  (Colb.  nu.  libra)  probaret  exemplum.  Inlroivit 


VII.  MareeUinum  thurificaue  probatur,  Super- 
inducuntur  quatnor  et  quadraginta  novi  Teitei,  Ipic 
ie  damnat  MarcelUnui.  —  10.  Mora  auiem  non  fa- 
ciente  {f,  patiente) ,  ut  in  damnaiionem  eornm  in- 
terdiclorum  Eubscriberent  hi  quinquaginta  episcopi , 

ANNOTATIONES. 


et  uxorem  haberet  et  filioi  ex  ea,  ipee  tamen  illi  epretm 
aduUeram  iuperinduxit ,  et  dedit,  Hiijusmodi  lectio- 
iieni  n  veierum  codicum  litierasicabhorrenlem  quis 
accipint  ?  quis  ferat  ?  Neque  a  lillera  solum,  sed  et 
nl>  auctoris  mente  eam  procul  abesse  prope  indubi- 
laltiin  esl.  Non  enim  is  fuit  lioruin  gestorum  ariifex, 
qui   in  gravissima  causa,  ad  qnam  duos  et  seplua- 
gintn  tesies  desidcret,  eum  priinum  proferrcl  quem  D 
cum  sxculi,  lumEcclesix,  leges  a  testiinonio  dicendo 
nrceni.  Anianus,  codicis  Theod.  interpres,  in  legem 
i2,  lit.  I,  i.  IX,  edicit :  Periculoia  ett,  et  admitti  non 
debet  rei  advenui  quemcumque  profeaio  ;  et  in  le- 
gcin  19  :  iure  et  legibui  comiitutum  eit ,  ut  iponta' 
nea  profeaione  reui  reum  von  faciat ,  neque  illi  de 
altero  credatur,  qui  ie  criminoium  eae  confeaui  at. 
Prxdic;it  et  Auguslinus  in  psal.  xxxvi,  conc.  ii,  n. 
32 :  Eeui  reum  non  facit.  Africani  qiioque  canones 
God.  eccl.  Afr.,  c.  129,  praxipiunt  :  Ad  accmaiionem 
non  admittantur  omnei  quoi  ad  accumnda  publica  cn^ 
mlna  leaei  publicce  non  admiitunt ;  et  cap.  8,  san  • 
ciunt :  fjtiiqui  aliquibue  iceleribui  irretttuieit^  voceni 
advenui  majorem  natunonhabeat  accmandi;  et  c.  19, 
volunt  :  IH  st  fuerit  accmatorii  penona  culpabilii, 
ad  arguendumnonadmiltalur.  Nequis  (aiiien  dicaihaec 
de  accusatoribus,  non  de  leslibus  constitui,  memo- 
rnndum  esl  quodejusdem  codicis  capiieiSl ,  decer- 
nilur :  Te$t$i  autem  ad  teitimonium  non  admittendoi^ 


qui  nee  ad  aeeutationem  adnutti  pracepti  iuni.  Nos 
vero  ad  commendaiionem  potius  testimonii  dicium 
putamus,  quod  primus  ille  lestiset  unius  uxoris  fue- 
rit,  et  filios  habuerit :  maxime  cum  ab  eodem  au- 
ctore  in  conslituto  Silvestri,  n.  6,  audituri  simus : 
iVori  condemnabitur  iubdiaconuit  acotytui^  exorciita^ 
lector^  niii  in  ieptem  tatimonia  filioi  et  uxorei  haben' 
tei ,  et  omnino  Chriitum  praidicantei,  Igiiiir  priora 
texlus  nostri  verba  resarcire  rectius  ad  ineiiieiii  au- 
ctoris  sic  liceret :  Hcec  itaque  geeta  miraculo  (seu  non 
iine  miraculo),  ut  introiret  de  teitimoniii  (seu  de  te- 
itibui)  talii  uniui  uxorii^  adeoque  apius  ad  enm  pu- 
dore  afliciendum,  qui  se  spiriiali  adulterio  comma- 
culasse  dicilur. 

Hercuti  etc.  Gum  superioribns,  nbi  Marcellinus  in 
Vesue  et  Isidis  lemplum  inductiis  pnedicatiir,  lioc  pu- 
gnare  Baronius  observat ;  cum  in  lemplis  deorum  iis 
ta.tum  diis,  quibus  dicata  essent,  sacrilicnre  mos 
esset.  Quocirc»  Marcelliiius  Isidi  et  Vesta?,  uon  Her- 
culi,  Jovi  et  Paiusino  sacnim  fecisse  dicendus  enrt. 

VI.— 7ti//(e.  Emendatorsubsiftnitctfto.  Reiinen- 
dum  lultiBai  verbo  tollOy  tuli,  tuttum  :  nec  desunl  apud 
sequioris  a:vi  scriptores  hujusce  nsus  exempla.  Sed 
neque  placet  quod  idem  corrector  paulo  aiite  maluit 
iwpefatum^  loco  tepefactum^  cum  hoc  verbum  tegulis, 
qux  iierum  coquuntur,  mafis  congruat. 


17  SYNODI  SlNUESSANiC:  GESTA.  18 

ot,  amisso  ordine,  inlroirenl  in  synodum,  ecce  in-  A  ei  ex  mauibus  luis,  involverc  in  peccaio  luo,  Mnr- 


troieront  et  quatuordecim  tesies,  qui  dicebant  se 
Marcellinum  vidisse  iburificaniem.  Respondit  unus 
episcopus  nomine  Sallustius  :  f  Dicite  coram  verita- 
tem.  >  Respondit  Petrus,  et  dixit  ad  Marcellinum 
episcopuro  :  c  Jam  audi,  pontifex,*et  judica  causam 
tuaro  :  quoniaro  ex  ore  tuo  justificnberis ,  et  ex  ore 
fuo  condemnaberis  :  quoniani  omnin  membra  sana 
esse  non  possont,  si  caput  maesuvit.  >  Respondit 
llarcellinus,  et  dixit  voce  clara  :  c  Non  diis  sacrifi- 
cavi,  sed  lantum  grana  levatis  manibus  pruna  com* 
bussi.  >  LeYaverunt  se  omnes  quinquoginta  pr.TSule8 
episcopi ,  dicentes  ad  quatiiordecim  testimonia  : 
c  Quid  vidistis  hunc  facientem?  quod  ex  ore  suo  te- 
siatur  quasi  uno  ore  dicentes.  >  Et  subscripserunt 
omnes  quinquaginta  in  quinque  testimonia  quatuor-  B 
decim  virorum  :  ita  ut  ocio  et  viginli  complerentur 
cum  anticipaiis.  Unus  autem  de  episcopis ,  noinine 
Quirinns,  dixit :  c  Infudisti  cor  tuum,  ponlirex,  mali' 
tia,  quod  decem  et  octo  annis  sic  caveras  casiiiate; 
prsesul  vulnerasti  universa  niembra  tua :  propterea 
ego  non  recedam  de  omni  introilu  synodi :  ouine  pur- 
pureum  cor  luum.  > 

ii.  Alia  aulein  die  constitueruni  hi  ducenli  episco- 
pi,  ut  quasi  et  ipsi  inlroirent  quinquageni  in  syno- 
dum.  Et  facta  collocutione  in  uno  cum  lios  anticipan- 
tes  centum  sederunt  in  eadem  civitate  omnes  ex  uno 
examen  trecenti,  et  alligaverunt  et  damnaverunt  hos» 
Urbanum ,  Gastorium  et  Juvenalem  presbyteros , 
Gaium  et  Innocentium  diaconos.  Respondit  Seba- 


celline,  expontifex  Romx.  >  Respondit  Urbanus  cpi- 
scopus  ad  Sebnstianum  cpiscopum  et  dixit :  c  Iniro- 
ducaiitur  tesies  viri  viriliter  numero  quatuor  et  (|un- 
draginU  ut  libra  occidua  compleatur  a  multis,  qnod 
a  multis  fabricatum  est.  >  Et  inlroierunt  testes  Tran- 
quillinus,  Priscus,  Bonus,  Servulus,  Cy  prianiis,  Petnis , 
Quadratianus,  Aresto,  Tespius,  Quadrus,  Epiphorus, 
Maximus,Gordianus,Gaudiosus,  Salurninus,  Urbanus, 
Reparaius,  Priscus ,  Venerosus,  Romanus,  Exsupe- 
rius,  Crispianiis,  Barbarus,  Leo,  Forianus,  Bacauda, 
Ambrosius,  Terula,  Johannes,  Jubentiiis,  Proculus, 
Oclavianus,  Romanus,  Yalerius,  lacinthiis,  Mellicia- 
nu3,  Petrus,  Claudius,  Exper,  Probus,  Nicorus,  Pro- 
baiianus,  Ursinus,  Urbatianus. 

12.  Singulis  autem  adstantibiis  in  gremio  trecen- 
torum  episcoporum  et  triginta  presbyterorum  Roma- 
norum ,  et  viginti  octo  supradicii  testes ,  ut  libra 
compleretur  :  quoniain  duodecim  unciae  in  libra  pro- 
l>abitur  sensus,  et  in  septuaginta  duobus  comparatus 
damnabilur  praesul.  Respondit  Quiriacus  episcopus, 
et  dixit  ad  Marcellinum  :  c  Non  cognoscis  universum 
velamen  cordis  lui  (Vid.  acia  de  purgatione^  Xyst.  III, 
n.  4) :  judica  enim  causam  luam,  et  lacera,  macera 
inaceraiionem  tuam.  Non  ex  nobis  judicaberis  :  tuo 
enim  pontificio  condemnaberis ,  et  nostro  testimonio 
explicaveris  nielas :  quoniam  nos  in  condemnationem 
nihil  opponimus  cauSale,  nihil  defendimus  :  sed  dam- 
namus  hos,  qui  evacuaverunt  templiim,  et  dimiserunt 
fabricam  manu  de  super  construciam,  ul  introirent 


stianus  episcopus  :  c  Hoc  iribunal  nosiro  sermone,  C  lupi,  el  facereni  speluncas ,  et  comederent  agnos  im- 


nostro  chirographo,  nostro  eloquio,  nostro  auxi- 
lio,  noslra  consiantia  et  veritate  fixa  et  praeclara 
disposl.ione  andttionis  exhibemus  iegamen.  Nonenim 
nostro  ore  jostificaberis,  aul  noslro  ore  condemnabe- 
ris,  quoniam  sue  tunicam  luain  in  te,  quam  paulo 
oon  induebas  sutam,  modo  excisam  sue  ex  corde  tuo 


maculatos ,  et  eos  qui  ex  veiere  ad  novum  venerant , 
inveterarent.  Te  enim  non  condemnamus ,  quoniani 
ex  ore  [  luo  justificaberis,  et  ex  ore  tuo  condemna- 
beris.  >  Marcellinus  autem  in  conspectu  synodi  ]  ce- 
cidit  in  terra.  Ibi  autem  jacens,  et  ibi  eo  mora  faciente, 
damnaverunt.  Synodus  autem  et  presbyteri  Ir^ginu 


ANNOTATIONES. 


Yn.  —  Ncn  iocrificavi...  combutii.  Pontificemde- 
decei  faiua  hsec  et  insuisa  negnndi  ratio ,  quasi  ei 
ignorare  fas  fnisset,  eum  censeridiis  sacriflcasse,  qui 
coram  idolis  ihuris  grana  prunis  combussisset. 

Quinquaginta  in  quinque.  Editi  in  tribus  columnis, 
quinquaginta  quinque,  vel  quinquaginta  et  quinque. 
Rectius  nis.  Colb.  quinquaginta ,  scil.  episcopi ,  in  j) 
quinque  lettimoniaj  quia  scilicet  in  aciione  prima 
primo  onus  solus,  tum  decem,  posica  tres  semel ,  in 
liac  autem  aitera  alii  qvatiiordecim  tesiimoninm  bls 
iiilnrrogali  dixerunl :  ex  quo  quiiique  fiunt teslimonia. 

Cum  anticipatit.  Unus  ms.  anticipantet ,  alter  an/t- 
npantibut.  Horiim  correclor  participantibut.  Ex  ms. 
Colb.  in  quo  anticipantit^  resliluimus  anticipaiitf  hoc 
esi,  prius  merooratis. 

Cum  hot  anticipantet.  Uniis  e  mss.  cum  hit  antid- 
paniibut.  Corrector,  cum  hit  prmcriptit ;  et  inox, 
omnetque  uno  examine. 

Quam  paulo.  Siipple,  nnte.  Subjicit  auclor  noster, 
ffon  induebat  tutam  :  quod  de  tempore  diclum ,  quo 
Marceirmns  scissuram  tunicas  nescieb:)t.  Ab  ejiis  au- 
lem  nente  al>errai  corrector  liunc  locum  sic  exliibens : 
Quapropter  contue  tunicam  tuam,  et  quam  pauto  ante 
indnebai  wtam.  conteittam  contuei 

FiC'ponfifex  Romfe.  I<d  ms.  Colb»  ciim  altero  in 


vulgatis  notato.  Ex  quo  manifesia  est  in  hii  actis 
piigna,  utpote  in  quibus  episcopi  non  suo  ore  Mar- 
cellinum.sedipsiusmetjudiciodamnandumrecantnnr, 
et  tamen  hic  e»-pontifex,  nntequam  se  ipse  damnave- 
rit,  vocatur.  ^amqnam  unus  codex  simplicilcr  pon- 
tifex  prx  se  ferre  noiatur. 

Viginti  octo...  tettet.  Corrector,  etvigintioctotettiwn 
tupradictorum.  Mallemus  et  viginti  octo  iettibut  tU' 
pradictit^  scil.  adttantibut.  Unde  tandem  siiblatum 
est  incommodum  ,  quo  episcopi  primo ,  ne  simul  in 
unnm  convenirent,  prohibehantur  :  adeo  ul  sic  tre- 
centi  episcnpi,  presbyieri  triginia  et  testes  quatuor- 
decim  uno  in  loco  simul  essent  ? 

UnciiB  in  libra...  tentut.  Minus  displicet  illud  cor- 
rectoris,  unciit  libroi  probabitur  centut. 

Ei  lacera...  quoniam.  Longius  el  hic  ab  archetypis 
recedii  corrector  in  hunc  modum  :  Et  ditjectam  a  te 
maceriem  tnam  ipse  tcrutare.  Non  enim  nottro,  ted  luo 
iptiut  iudicio  condemnaberis ,  nottro  autem  testimonio 
excutaberit.  PiihH  time  :  quoniam.  Certe  in  tolis  geslis 
nihil  est,  quo  MarceHinum  excusatum  velint. 

In  contpectu...  in  terra.  Colb.  ms.  cum  allcro,  ex 
ore  tynodi  cecidit  in  terra.  Alius ,  exhorres  synodum , 
cecidisti  in  terram. 


19 


DE  MARGELLO 


20 


voceclarachirographum  flrmaveruiu  superUrbauum,  A  temporc  quod  eiiigebat  ordo,  sed  eliam  (uluri  tempo- 


Castorium  el  Juvenalem  presbyieros  hi :  Humanus , 
Capuanus,  Castorius,  Innocenlius,  Audax,  Honiobo* 
nus,  Petrus,  Quiriacus,  Uerculanus,  Serenus,  Johan- 
nes,  Nepoiianus ,  Cyprianus ,  Corporaim^,  Euscbius, 
Castinus,  Victor,  Malthxus,  Spesindeo,  \irus,  Vin- 
comalus,  Collecticius,  Valeulinus,  Prisciilianus ,  Ju- 
lianus,  Lucianus,  Castorius ;  etdiacones  isli :  Hermes, 
Xystus,  Pelrus.  Subscripserunt  autem  in  damuntio 
nem  horum  quinque  Urbani,  Casiorii  et  Juvenalis 
presbyterorum,  el  Gaii  et  Innoceniii  diaconorum. 

15.  In  sinu  autem  (receniorum  episcoporum  caput 
cinere  convolutus  Marcellinus  eplscopus  Urbis  voce 
clara  clamans  diccbal :  Peccavi  coram  vobis,  et  non 
possum  in  ordinc  esse  sacerdolum  :  quoniam  ava)*us 


ris.  Quod.eliam  et  ipse  voce  clara  dicebat:  c  Jusie  ore 
suocondemnatus  est,  ei  ore  suo  anaihema  suscepit 
maranata :  quouiam  ore  suo  condemnatus  est.  Ncmo 
enim  umquam  judicavii  pontificem,  nec  praisul  sn- 
cerdotcm  suum  :  quoniam  prima  sedes  non  judicabi- 
tur  a  quoquam.  >  Hoc  autem  audilo,  Diocletianus , 
dum  csset  in  bello  Persarum,  audivit  quod  irecenii 
episcopi  et  irigiuta  presbyteri  el  trcs  diacones  iii  coii- 
dcmnalionem  couvenireiit.  Dum  subscripsissent  om- 
nes,  ipse  omnium  primus  manu  sua  propria  Marcel- 
linus  conclusit  in  suum  anathema  ,  anathenoati  sub- 
scribens.  Iralus  aulem  Diocletianus  in  eamdem 
civilntcm  misit,  ei  mullos  episcopos  ad  martyrii 
coronam  traxit.  Faclum  est  aulem  nihil  aliud ,  dum 


ine  corrupit  (corrupi)  auro.  Subscripserunt  autem  B  primodamnaii  fiiissent  trespresbyierietduodiacones 
in  ejus  damiiationem,  et  damnaverunt  eum  exira  ci-  damnaii.  Damnatus  auiem  et  Marcellinus  episcopus 
viiatem.  Saccrdos  nomine  Helciadis  episcopus  siib-  suo  judicio  x  Kalendas  Septembris  Diocleliano  \in 
ficripsit  primus  in  ejus  damnalionem ,  non  tanium      el  Maximiano  VII. 

ANNOTATIONES. 


Chirographum  firmaverunt,  Diio  mss.  chirographum 
firmum  :  delnde  ex  iis  untis \  Vrbanum ,  Castorium , 
Juvinaiem  prtibyterorum  horum,  alter,  Urbani,  Ca- 
ilorii,  etc. 

fi^uturi  temporis,  Addidit  corrector,  in  exemptum  : 
quod  satis  arridet.  Observat  vir  eruditus,  saitem 
posiquam  se  ipse  Marcellinus  damnassei,  synodl  mu* 
neris  fuisse,  ui  Roman^iecclesia!,  nediutius  sacerdute 
destitueretur,  ^rospiccret.  Nihll  inmen  de  alio  iu  lu- 
cuni  Marcellini  siinrogando  nctum  :  ac  nullum  ei 
subrogatum  esse  C(msiai. 

In  condemnaiiQnem.  Uiius  ms.  in  eamdem  damnaliO' 


nem,  Alter,  in  ejus  damnationem,  Colb.  in  eo  damna- 
tionem  :  iinde  rcstitucndum  duxlmus  in  condemnatio 
nem.  Siiperiora  auiein  verba,  dum  esset  in  Mlo  Per- 
sarumi  nolat  Baronius  falsa  esse,  cum  lioc  aniio  xx 
imperii  sui  Oiocleliauiis  sc  imperio  abdicarii ,  aiquo 
ante  hieunium  de  Persis  superatis  ttomsfe  Una  cniii 
Maximiaiio  collega  sno  triumphiim  egisKol.  Puiai  igi- 
tur  h:cc  et  (|UX'  seqiiuutiir  non  esso  ox  «ciis  concilii , 
sed  cis  postmodnin  iii  morem  appeiidicis  esse  adjecla. 
Vcriim  (Miines  codiccs,  qui  supcriora  exhibenl,  exiii- 
benl  ei  isia.  Neque  mirum  est  iiuctofem,  qui  in  tot 
aliis  ccspitat,  etiam  hac  in  re  labi. 


SANCTtrS  AEAftCELLVrS  PAPA. 


§  L  —  Quando  et  quamdiu  sederit. 

Post  Marcellini  obitum,  ut  ei  successor  deligere- 
tur  persecuiionis  tempestas  non  porinisit.  in  Buche- 
riano  caialogo  Romana  sedes  lum  vacasse  dicilur  vii 
annis,  niensibusvi,  diebusxxv.  Sed  ibi^iro  annis  vii, 
Bucherius  legendum  csse  opinaiiir  annls  lii,  eamquo 
correctionem  necessario  postiilant  consules  qidlms 
Marcellus  pontificatum  iniisse  in  eodcm  cainlogo 
nolaiur.  El  facile  quidem  pro  apice  i,  nota  numerica 
V  irrepsil.  Unde  sequitur,  ut  Marccllus  anno  308, 
Maii  XIX  die,  quae  in  feriam  sexiam  cadebat,  fuerit 
ordiualus.  Tempus  vero,  quo  is  papa  Ecclesiam  ad- 
ministravii, laudaius catalogus  sic  designat :  i  Marccl- 
lus  annu  uno,  mensibus  vii,  diebus  XX|  a  consulaiu  x 
(supple  nerculii)  et  Maxlmiano  (leg.  Maximiani  vii), 
usque  post  consulatum  x  et  vii,  i  hoc  est  usque  in  j^ 
annum  sequentem,  qui  post  consulalum  x  (Herculii) 
et  sepiimuin  (Maximiani)  noiabaiur.  Sed  neque  ex 
hia  quo  dic  obierit,  confici  cerio  potest.  Pagius,  ad 
Marcellum  papam  referens  quod  in  Hieronymiano 


Martyrologio  die  vii  ociobris  offendit ;  c  Bomae  via 
Appin  dcposiiio  Mnrcclli  el  Marci  episcopi,  >  illum 
anno  509,  Oct(»l)ris  vii  die  ad  CGeliiin  migrasse  pro 
ccrio  ponit.  Sed  Marcellum  c  via  Salaria,  i  nnii  c  via 
Appia  I  deposilnm  seu  sepultum  esse  ccrliiis  cst. 
Saiie  ineodem  Martyrologlo  ad  diem  xvi  Janunrii  cx- 
siat,  c  Rom,T  via  Sniarla  in  cocmelerln  Priscill^e  dc- 
po^iiio  Marcelli  episcopi  et  conressoris.  i  Huic  con- 
cinil  P^mlificalis  iiber  Bnllandiauus  ex  codicc  rcgin£ 
Suecoriim  descripius,  in  <|uo  de  Marcello  scribiiur, 
c  Sepultus  est  in  coemeterio  Prtscillae  via  Salaria, 
XVI  Kalend.is  Fcbriiarii.  i  Ibienim  mendose  nc  forle 
librarii  lapsu  xvi  pro  xvii  habori  colligimus  ex  aU 
tero  ejusdem  libri  exempiari  oliiii  Fossntensl,  nuno 
Colbertino,  In  qiio  c  xvii  Kaleiidas  fcbruarii,  i  iiou 
XVI,  legimus.  Imino  Marcelli  deposilionem  die  xv 
Januarii  iiotai  Bucherianus  deposilionis  Romanorum 
episcoporum  iudiculusiii  hunc  modum :  c  xviii  Ka- 
lendas  februarli  Marcellini  in  Prisoill».  >  Iluc4|nippe 
Mafcellini  nomen  loco  MarCelli  iffepsisse  nianifeslum 
est.  Neque  vero  insolens  est  duorum  illorum  voc;*.- 


21 


DlSimiNilu  S>KRYATORE. 


bulorum  confusio.  Inde  enim  contigisse  videlur,  ut  A  Maxeniium  tyrannidis  arrepta'  principio  fidei  nostrn^ 


Eusebins  Marceili  nusquam  memineril,  et  in  Clironi- 
co  EiisebiuiB  papam,  veluii  proximum  Marceliini 
successorem  memorarit.  Quocirca  standum  censemus 
eorum  auctoritati  monimentorum,  qux  Marcelli  mor- 
tem  roense  Januario  consignant.  Cum  hac  quidem 
mortis  Marcelli  epocha  componi  prorsus  neqnit, 
quod  Bueheriano  in  catalogo  de  lempore  quo  is(e 
papa  reiit  Ecclesiam  babeiur,  Sed  apte  quadrabunl 
oronia,  si  in  eodem  catalogo  ita  legerimus :  i  MarceN 
lus  anno  uno,  roensibus  vii,  diebus  xxvii,  a  consu- 
lattt  X  HercuUi  et  Maximiaui  yii,  usque  ii  (scilicet 
anno)  post  coiisulatum  x  et  vii.  i  Et  Marcelli  quidem 
pontificatum  ad  secuodum  annum  post  decimum 
Hercuiii  consulatum,  boc  est  ad  annum  Cbristi  510, 


professioncm  siniulasse.  Sed  cum  simulala  bujusmodi 
profcssione  nii  repugnal  duorum  ponlificum  relegaiio. 
Cum  enim  idco  ridem  noslrnm  p^ofileri  se  simularet, 
ut  placerel  blandirclurqiie  p(  pulo  Romano ,  facilc 
adducius  esi  ut  ex  Urbe  duos  pellcret  prxsules ,  cnm 
boc  populo  graium  ct  accepluni  fore ,  Heraclio  per- 
suadenle,  comperissei.  Neque  vcro  ad  eos  perse- 
qiiendos  lum  (idci  causa,  sed  severitas  niniia,  quac 
scdiiioiiuin  origo  essel ,  pnelexcbalur.  Hinc  Hcra- 
diuin  apud  Maxenlium  gralia  plurimum  poiuisse 
conjeciura  esl,  ex  eoque  exsiiiisse  gregesemichristia- 
norum,  quibus  abundant  principum  domus,  qiii 
cbrisiiano  cum  nomine  sxculi  delicias  componerc 
amnnl;et  cum  peccare  non  limeant,  horrent  prorsus 


prorogarinecessarioposiulat  idquod  idem  Bucheria-  B  pceniientix  labores,  eosquc  a  se  procul  eliminari 


nuft  catalogus  de  hujus  papx  successoribus  subjicil. 

I  n.  —  De  am$UmUa  MaralU  in  tervania  pmmitntm 
dmiplina. 

4.  Exstat  deS.  Marcello  Daroasi  pap»  carmen  • 
Baronio  ad  annum  509,  n.  7,  editum,  ctinieralia 
Damasi  opera,  Parisiis,  anno  4673,  ijpis  Lud.  Bll'» 
laine,  cum  nolis  M.  Milesii  Snrrazanii,  pag.  175  et 
alibi  reeusum,  dignum  sane  quod  et  hic  locum  ha- 
licat;  maxiroe  cum  ex  eo  quis  Marcelli  circa  poeni- 
tentiam  anirous  fuerit,  perspicuom  sit.  Iia  Se  habei. 
DE  SANCTO  MARCELLO  MARTTRE 

DAMASI  fkVm  CARMEN. 

Yfrldieus  rector ,  lapsus  quia  crimioa  flere 
PraMlixit  miseris,  fuit  oiuDlbus  hoslis  aniarus. 
Hinc  furor,  biiic  odium  s^quilur,  discordia,  liies, 
Seditio,  caedes:  solyuniur  foedera  pacfs 
Crimen  ob  alterius  Christuoi  oui  in  iiace  negavit , 
Finibus  expulsus  patrise  est  {pcH,  Marcellus)  feritate 
[tyranni  (Maxentii). 
H»c  breviter  Damasos  voluit  comperta  referre, 
MarcelU  ut  populus  meriluin  cognoscere  posset. 

2.  Yiruro  illum ,  cujiis  ob  crinien  Marcelliis  in 
exilium  deportatus  dicilur,  probabile  est  cumdem 
esse,  cujus  factione  eiiam  Marcelii  successor ,  Euse-* 
bius,  e^dem  pcena  mulclatiis  esl,  (|iii<iue  iii  carmino 
de  mox  dicto  saiicto  pracsule  infra  exscribeudo 
Heraclius  nuncupatur.  Poenitentiac  videlicct  reme- 
dium  etsi  neccssariiim  lapsis  ,  acerbum  lamen  et 
amarum  est  :  ideoque  seinpcr  aliquos  oiTeiidil ,  qui 
et  illud  respuerent ,  et  pios  pasiores  ,  a  quibus  nihil 
sibi  sperareut  remiitendum,  veiul  moleslos  etinfes- 


volunt. 

§  111.  —  De  decreto  quod  Mareello  adscribilur,  ubi  de 

tiitt  quo  pueroi  monatlerii$  parentes  offerebdnt^  dii- 

$eritur, 

i.  Apiid  Gratianum ,  20 ,  quxst.  i,  c.  40,  etexinde 
in  editionibus  Conciliorum,  Marceili  nomine  insigni- 
lum  esi  bocdecrcium  :  c  lllud  autem  staiuendum  esse 
censeinus ,  ut  si  iiiinori  aetale  lilii  monaslerio  oblali 
fuerini ,  vel  sacram  lonsuram  vel  velamina  suscepe- 
rint,  dignum  quidemduximus,  ul  decimo  quinio  anno 
a  prxlatis  monili,  verbis  inquiraiitur,  utrum  in  ipso 
habiiu  permanere  cupiant,  an  non.  Si  vero  permonere 
professi  fuerini,  ulterius  pcenitendi  f  (Hocest,  liabilum 
mulandi  et  ad  sxculum  rcveriendi) ,  >  locum  minime 
C  aniplccli  possuni.  Si  vero  ad  sxcularem  babitum 
reverti  voluerini,  redeundi  licenlia  nullo  modo  dene- 
getur  :  quia  satis  inutile  esl,  ut  coacta  scrvitia 
Domino  prxslentur.  >  Labbeus  vero  iiotai,  ab  auctore 
Glossae  apud  Gralianum  Marlino  tribui ,  ejusque  lem- 
poribus  magis  convenire. 

2.  Obscuruni  certc  non  esi  hoc  decrelum  ad  ea 
pertiuere  tempora,  quibus  de  ilio  usuderog:iricQepit| 
qui  jam  pridem  obiinebat,  videlicel  ul  pueris  ,  post- 
quam  monasteriisa  parenlibus  ruisseiitoblati,propo* 
siium  deserere ,  ei  ad  sxcuium  regredi  nefas  esset. 
Uunc  autem  usum  apud  Grxcos  numqiiam  recepium 
esse  colligilur  tum  ex  his  Tbeodori ,  Canluariensis 
arcbiepiscopi  {Spicil,,  to,  ix,  p.  62) :  c  Basilius  judicavil 
pueris  licentiam  (legAicere)  nubere  ante  sexdeciman- 
tos  hostes  bal)erent.  Horum  imporiunitati  pridem  I^  nos,  siabstinerenonpotuerint,  quamvismonacbifuis* 


clerus  Roroanus  post  Fabiuni  moriemminime  ceden- 
dum  ratus  est.  lisdem  fortiter  et  consianter  resistenli 
Cypriano,  ne  tam  necessaria  disciplina  labefaclare* 
tor,  multa  a  factiosis  fuerunl  susiinenda.  Taiidcm 
Marcellus  omnia  experiri ,  quam  tantum  maliim  per- 
inittere  mafuit.  Nequc  ejus  exilio  detcrrilus  est 
Eusebius,  quominus  quam  decessor  defcnderat  pcBni- 
teniiac  causam  ac  disciplinam ,  invicto  animo  propu- 
gnaret.  Uterque  merito  appelletur  martyr  jiistitia) , 
quam  videlicet  Deo  negant ,  qui  post(}uam  illum  pec- 
candoofrenderunt,  ei  digne  per  pceniteutiam  satis- 
facere  detrectant. 
3.   Tradit  quidcm  Eusebius  lib.  vui,  cap.  14, 


senl,  lum  cx  ipsis  Basilii  verbis  inRegulis  fusius  dis- 
putatis,  interrog.  15,  ei  inBrevioribus. 

3.  At  usuin  illum  in  Occidcnte  asserit  Benediclina 
Regula,  cap.  59,  eamque  iirmaiit  non  modo  Isidori , 
Magisiri,  ei  aliorum  Regulx,  sed  et  plurium  conci- 
liorum  tum  in  Gallia  ,  tuin  in  Hlspania  aut  Germania 
habitorum ,  ac  summorum  pontificum  decreta.  Hia 
prxiverat  £cclesix  roos ,  Siricii  Zosimique  decretis 
siabilitus ,  quo  filios  ab  infantia  sacrae  cleri  miiitia 
coiisecrare,  et  lectorum  officio  dicare  fas  erat^ 
neciiou  usus  qui  ab  incunabulis  Ecclesiae  constanter 
obtinuit ,  ul  nimiruro  baptizarenlur  infantes ,  atquo 
exinde  christianis  legibus  ita  tenerentur ,  i  ut  no^ 


i3 


DE  MAKCELLO  DlSCIPLllNit  SERVATORE. 


24 


impiine  dcserereiii  inajores  »  (  verba  suni  conciUi  A  ac  proprium  sibi  facil  laudaluni  Toleiani  iv  concilii 


Toletani  viii,  can.  7  ) ,  c  quod  parvuli  vel  nesciendo 
vel  nolendo  perccperant.  >  Et  hoc  quidein  exemplo 
moxdictum  conciliiimevinoileos,  qui,  c  aut  eventu 
necessiiatum  aiit  metu  periculorufii  adepii  fuerant 
ecclesiasticaruin  officia  dignitatiim.  c  Horum  ofHcio- 
rum  legibiisoi)ligari,ricetc  cum  illishaecimponercntur, 
id  sibi  (ieri  noluisse  testnreiitur.  >  Quocirca  conciliuin 
Aurelianeiisc  v,  anno  549  habitiim,can.  19,  etMatis- 
conense  i,  :«nno  581,  caii.  12,  puellas,  c  seu  propria 
volunlaie  nioiiasierium  expetant ,  c  seu  i\  pareutibus 
offeranlur,  »  si  c  aut  voluniaric  aul  pareniibus  suis 
roganiibus  religionem  professse  vel  benedictionem 
consecutx,  poslcaad  conjugiuin  aulilleccbrns  sxculi  > 
transierint,  communione  privant.  .Anoo  633,  can.  49, 


statutum ,  quod  sic  effert :  c  Monachum  ergo  aut  pa- 
terna  devotio  aiit  propria  devoiio  facit.  Quidquid 
horum  fuerit,  alligntum  tenebit.  Proinde  huic  ad 
mundum  reverti  iutercludimus  aditum,  et  omnes 
ad  sxciilum  inierdicimus  regressus.  > 

4.  Quamobrem  cuin  Capitulare  Aquisgranense 
anni  817,  c.  36,  statuit,  c  Ut  piicruin  patcr  et  maier 
lempore  oblationis  offerant  ad  altare  ,  et  petitionein 
pro  eo  coram  laicis  testibus  faciam,  qiiam  tempore 
intelligibili  ipse  confirmct ,  >  hxc  posirema  clausula 
majoris  cautionis  ergo  addita  ceiisenda  est ,  non 
quasi  puero  maturiori  xtaie  jam  facto  parentum  obla- 
tionem  irritam  facere  liberuni  esset.  Eo  quideni 
sacculo  Gotthescalcus,  ut  ex  opusculo  Rabani  a  Mabil- 


Toletainiin   iv ,  concilium  edixit :  c  Monachum  aut  B  lonio  nostro  ,  to.  ii  Annal.  Beiied.,  pag.  726  el  seqq. 


paterna  devotio ,  aut  proprla  professio  fncil.  Quid- 
quiil  hoiuin  fiierit,  nlligatum  tenebit.  Proinde  his 
ad  mundum  reverii  intercliidimus  aditum,  el  omnem 
ad  sxculuminicrdicimus  regressum.  >  Idcmdecretum 
iirmavit,  anno  6oG,  Tolelanum  x  concilium,  can.  6, 
atque  illustravit  his  verbis  :  c  Si  in  qualibct  ininori 
selate,  vel  religionis  lonsuram,  vel  religioni  debi- 
tam  vestem  iu  utroquc  sexu  filiis  nut  unus  aut 
ambo  parentes  dedcrint,  cerie  nui  noleutibus  vel 
nescientibus  se  susceptam,  non  mox  vis.Mm  in  filiis 
abdicavcrint,  sed  vel  coram  se,  vel  corain  eccle- 
sia ,  palamque  iii  conventn  eosdem  filios  talia  ha- 
bere  periniserint ,  ad  sdecularem  reveni  hal)ituni 
ipsis  filiis  quandoque  peniius  non  licebit.  >  Gregorius 


edito  coUigilur,  parcnium,  a  quibus  puer  oblatus 
monasterio  fuerat ,  voto  refragatus  est :  verum  non 
ea  utebatur  raiione,  quia  piier  tum  el  impossiii  erai, 
sed  quia  hoc  parentes  ejus  coram  idoneis  testibus 
minimeprxsliterant,  ci  cum  ipsis,  utpote  Saxonibus, 
aviia  iege  c  nisi  de  propria  sua  esse  gente  lestis  posset, 
alienos  adhibiierant.  > 

5.  Circa  idem  teuipus ,  ut  in  epistola  Nicolai  1 , 
apud  Gratianum,  20  ,  quxst.  3,  cap.  4,  et  Ivonein  , 
p.  6 ,  c.  556,  legiiiir ,  Lambertus  quidain  ab  Athoiie 
patre  suo  iiiier  oclavuui  et  uiidecimum  aiinuin  cucul- 
lara  indutus ,  a  prxdicio  ponlifice,  ul  el  a  nr.oiiasticai 
vitsQ  degenda:  obligatione  absolveretur,  el  iie  palerna 
vel  materna  haereditaie  fraudaretur ,  petens ,  non  id 


II,  aniio  726,   a  Bonifacio  Moguniinointerrogatus:  C  causatus  est:  quia  paierna  oblatioiie  teueriiion  pos- 


€  Si  pater  vel  mater  filium  vel  filiain  inlra  sepia  mo- 
nasterii  in  infantia:  aiinis  sub  regulari  tradiderint 
disciplina ,  utrum  liccat  eis  postqiiam  pubertalis 
implevcriiU  aiinos,  egrcdi  el  malrimonio  copulari ,  > 
haud  dubius  respondel  :  c  Hoc  omnino  devilnmus, 
quia  nefasest,  ut  oblatis  a  parentibus  Deo  filiis  vo- 
luptalis  frena  laxenlur.  >  Verum  ex  iiac  Bonifacii  iii- 
terrogatione  discimus  ,  s:iltem  nonnullis  durain  jani 
videri  coepisse  illam  legem.  Nihilo  tameti  minus  eam 
in  Germania  ad  amiuin  868  vigiiisse  liquci  ex  Mogun- 
tiacensis  concilii,  hoc  adino  Ludovici  pii  jussu  habiti, 
canone  22,  quo  sauciiur  :  c  Si  paler  el  inater  filiuni 
filiamqiie  iuira  septa  monaslerii  in  infaniix  annis 
fiub  regiilari   tradiderint  disciplina ;  non  liceat  eis , 


set,  sed  :  quia  c  absque  patris  oblatione  vel  abhatis 
percepta  benedictione  monastico  liabiiu  iudiitus  >  fue- 
rat ;  id  pariter  icsianle  ipsius  patre,  quin  «  Neque  ego, 
palerejus,  palia  allaris,  c  ut  Benedictina  Uegiila  pr:e- 
cipil,  c  indutuni  illum  obluli,  neqiieaquocnmquesa- 
cerdote  vel  abbate,  ul  mos  deposcii,  lienedictionc  per- 
cepta,  regulae  umquain  subactus  est:  >  adeoque  neqiie 
oblatus  dici  aut  exisiimari  debuit.  Eadcin  ratione 
S.  Bernardus,  epist.  i,  ad  Robertum  nepotem,  qiii 
inter  diversas  sua:  a  Cisterciensibus  ad  Cluiiiacenscs 
defeciionis  causas,  hanc  afferebat :  quod  Cluniaceii- 
sibus  a  pareiilibus  suis  oblalus  fucral ,  usiis  est  iii 
hunc  nioduin :  c  Quam(|uamdubiumnon  sil  |iroinissum 
illuin  fuisse,  noii  donatum;  nec  enim  pciitio,  qoaiii 


posiquam  ad  puberlaiis  perveneriiit  annos,  eg^diel  ])  Regula  prsecipit ,  pro  eo  facta  fuita  pareiitibus ,  iiec 


matrimonio  copulari.  >  Qiias  verba  ad  propOhit«'ini 
Bonifacii  quxstionem  oinnino  sunt  accommodata. 
Proseqtiiturexiiidecoiicilium  :  c  Igitur  non  liceat  eis 
susceplum  h.ibiium  urnquam  deserere  :  sed  convicti 
quod  tonsuram  aut  religiosam  vestcm  aliquando 
liabuerint,  in  religionis  cultu  habituque ,  velint  no- 
lint,  permanere  coganlur.  >  Et  \txc  rursuin  expressa 
sunt  ex  canone  6  Toletani  x  concilii ,  tantum  his 
Terbi^  canonis,  <  ad  religioniscullumliabitumquere- 
Yoceniur,  et  sub  sclerna  (seu  slrenua)  districtione 
hujusmodiobscrvantiaeinservirecogantur,  >  nonnihil 
muiatis ,  ut  mut  tndi  habitus  potestas  sublata  planius 
enuntiaretur.  Tum  idem  concilium,  can.  !i3,  renovat 


manus  illius  ciim  ipsa  peliiione  involuta  palla  altaris, 
utsic  offerretur  coram  lestibus.  iQuamvis  auiein  Ni- 
colaus  I,  iu  judicio  de  Lamberti  causa  prolato  ,  nc- 
quaquam  existimarese  rescribat,c  Lainberlumdebere 
sub  tuli  violenlia  fieri  monachura,  >  quia  c  qiiod  quis 
iion  elegii,  iiecopiai,  profecto  nondiligit;quodaulem 
nondiligii,  facile  contemnit :  >  lamenaliquantopostRa- 
banus  istarum  oblaiionum  moreni  opusculo  apud  Ma- 
hillonium,  ui  superius  dictum  csl,  in  lucem  editoacri- 
ter  propiignavil.  Et  qiiidem  ,  aniio  895 ,  conciliuin 
Triburieuse,  can.  16,  consiituit  :  c  Qucni  progeiii- 
tores  ad  monasierium  iradiderunt ,  et  in  ecclesia  coe- 
perit  eantare  etlegere,  nec  uxorcm  ducere,  necmona- 


t5  EUSEBIUS  PAPA 

stcriiim  desererc  poterit.  Sed  si  discesserit',  reduca- 
tar;  si  tonsuram  dimiserit,  rursum  loiideatur;  uxo- 
rem  si  usnrpaverii,  dimiiiere  compellatur.  > 

6.  Eumdem  morem  ad  saeculum  xii,  perseve- 
rasse,  cum  ex  epistola  i  Bernardi  superius  laudata, 
lum  ex  epistola  Siberli  a~d  Rddulfum  al^atem  sancti 
Trudonis,  qui  lioc  sacculo  florebat,  necnon  ex  ca 
quam  idem  abbas  rescripsil,  perspicuum  est  (Decrel, 
Gregorii  JX,  lib.  iii,  til.  51,  cap,  11  et  42).  Ipsi  eiiam 
sxculo  illo  dcsiiiente  obsequendum  esse  censuerunt 
AJexander  III  et  Qemens  III.  Taiidem  horum  suc- 
cessor  Gcelestinus,  de  puero  qiiem  aiite  discrelioiiis 
annos  pater  suus  fecerat  liabitum  monachalem 
suscipere,  interrogatus,  respondet  (Jbid.,  c.  14  ) : 
c  Si  dictus  puer  ad  annos  discretionis  pervenerit,  et 
babitum  retinere  noluerit  monaclialem,  si  ad  hoc  in- 
duci  neqiiiveril,  non  est  ullatenus  compellendus; 
quia  lum  liberum  sibi  erit  eum  dimillere,  cl  hoiia 
paierna,  quus  sibi  ex  successione  proveninnt,  posiu- 
lare.  > 

7.  Ea  lamen  le.\  jam  aniea  nonnullisin  locis  an- 
liquari  coeperal.  Et  Nicolao  qiiidem  I,  ut  supra  audi- 
vimus,  durior  visa  erai,  et  liberiaiem,  quam  hujus- 
modi  status  eleciio  desiderai,  luiderc.  Noc  alia  de 
causa  BonifaciusJMoguntinus  antea  Gregorium  II  sibi 
de  illa  consulendum  diixerat.  Postinodiim  vero  Clu- 
niacenses  quoddam  ei  lempcramentum  videntur  ad- 
hibuisse.  Horum  quippe  consueiudines  anlc  medium 
saeculum  x  describens  S.  Udalricus  lib.  iii,  c.  8,  re- 
lata  puerorum  oblatione  ejusqueritu,  proximesubji- 


QUANDO  SEDERIT.  26 

Acit :  c  Postea  induitur  (puer)  cuculla,  ct  de  csetero 
bcuedictio  ejus  difleriur  usque  ad  legitimam  aetaieroy 
id  est,  si  non  am|)lius,vel  usque  ad  QumDECiM  annos. » 
Eumdcmmorem  innuere  videtur  et  Clemens  III,  loco 
jnin  citato,  ubi  pueilae,  ante  discrotionis  annos  a 
pareniibus  monasterio  trndilx  ad  saccnlum  reverten- 
di  aditum  penitus  inierdicens,  istam  interdicti  hiijus 
raiionein  adjicit  :  c  Non  eiiim  videtur  illa  monasti- 
cc  proressionis  a  se  posse  jugum  excutere,  cum  eam 
non  constei  evidentercontradixisse,  cum  beoedictio- 
nem  accepil,  quain  nonnisi  in  setate  discreiionis  re- 
cipiuitt  quae  velanlur,  prxscrlim  sl  ratihabitione 
secutn,  elsieam  quandoque  conlradixisseconstiterit, 
roboratur.  >  Tria  quippe  complectilur  h:cc  ratio  :  i^ 
puellas  benedici  non  consuevisse,  nisi  cum  ad  aetatem 
discrelionis  pervcnisscnt;  deinde,  eis  tunc  benedic- 

^  tioni  hujusniodi  contradicendi  polesiatem  fuisse; 
posiremo,  coniradicentibus  aditum  ad  sseculi  regres- 
sum  paiuisse. 

8.  Porro  ex  omnibus  testimoniis  qux  colligere 
aul  videre  nobis  hac  de  re  licuii,  nuilum  est,  quod 
cum  decreio  nostro  magis  conseniial,  quam  quod  ex 
consuetudinibus  Cluniaccnsium  prolulimus.  Quare 
illiid  ad  cxiium  s.TCuIi  noni  ant  initium  decimi  re- 
ferre  licet.  Aui  eiiain  serius  esi  diflerendum,  si  be- 
nedictio,  quam  Cluniacensium  consnetndines  aetalc 
Icgitima  pro^cipiiint,  inslitutn  sit,  ut  puer  jam  sui 
conipos  rainm  faceret  alque  conGrmaret  parentum 
oblaiionem,  non  utopiio  ei  daretur  repeieudi  sscculuiu. 


SANGTUS  EUSEBIUS  PAPA. 


9IOIO'' 


§  I.  —  Quando  et  quamdlu  $cderit. 

Eusebiusin  plurihus  pontificnlis  lihri  exemplnribus 
annos  vi ,  mensom  i ,  dies  iii ,  inaliis  annos  ii,  mon- 
sem  I,  dies  xxv,  sedisse  dicitur.  Kuin  Ensebius  Cic- 
sariensis  episcopus  in  Chronico  septem  mensibus 
Ecclesiaro  administrasse  scribit.  De  hoc  papa  islud 
lantum  iu  Bucherinno  caialogo  habenius  :  c  Euse- 
bins  mehses  iv,  dies  xvi,  a  xiv  Kalcndas  Mnins  ad 
XTi  Kalendas  Sepieinbris.  i  In  qiio  sibi  uon  cob.e- 
rel  isie  caialogus,  cum  a  xiv  Kaiendas  Mains  ad  xvi 
Kalendas  Septembres  quatuor  dumtaxat  menses  uno 
die  minas  interjiciantur.  Ab  eo  eiiam  dissidet  Bu- 
cherianus  depositionis  Romanorum  poiitificum  cafa- 
logas,  in  quo  legilur  :  c  \i  Knlendns  OclobrisEusebii 
in  Callisti.  i  Unde  Eusebium  Sepiembris  xxvi  die  in 
Callisti  coemeterio  depositum  fuisscdiscimus.  Ei  huic 
qoidem  indicuto  martyrologia  vetera  et  plures  libri 
ponlificaHs  codices  sufl^raganlur.  Quaro  suspicio  est 


C  librariiim,  qui  Bucherianum  catalogum  dcscripsit, 
pro  c  \i  Kal.  Octobris  >  per  oscitanlinm  scripsisse 
c  XVI  Kul.  Scptembris,  •  addita  videlicct  de  siio  nota 
niimericn  x  et  c  Septembris,  i  ut  vicini  mensis  voca- 
biih»,  qnod  interdnm  accidit,  c  Octohris  >  loco  sub- 
siiiuio.  Quocirca  doctnsTillemonliiisl.iudatoindiculo 
aliisqiie  monimeniis  eidem  sufl^ragantibus  standum 
exislimans,  nc  menses  quaiuor  et  scxdecim  dies,  qui 
Bucheriano  in  calalogo  Eiisebii  poniincalui  adscri- 
biintur,  relinens,  hiinc  papam  x  Maii  dio,  nnni  310, 
crealum,  et  eodem  anno  xxvi  Septembris  die  nd  vi- 
tnm  mcliorem  migrnsse^^censet.  Sanc  chronologi  pe- 
ritiores  Eusebium  nonnisi  anno  5i0  regimen  Eccle- 
b\x  suscepisse,  nique  ante  Septenibris  cxitum  ohiisse 
consenliunt.  Uiideliunc  pnprimnulloDcrcmhri  mence 

D  vixisse  coiiflcilur.  Qnx  igitur  hahcnda  (ides  scu  Bol- 
landiaiio  libri  pontilicalis  codici,  in  quo  trcs  ei  ordi- 
nationcs  pcr  mcnscm  Deccmbrcm  aitribuuntur,  seii 
aliij  in  quibus  iiiiam  eoJem  mcusc  fecisse  nnrratur? 


57  DE  EPI8T0L1S  EU8EBI0  ADSCRIPT15 

§  II.  —  In  quo  vulgaUwi  de  S.  Eusebio  carmen  expU 
catur. 


38 


fiPlGAAMMA  (I)  0E  S.  EUSEBU). 

Heraclius  (2)  vetuit  Upsos  peccau  dolere; 
Etisebius  misi^ros  docuil  sna  crimina  flere. 
8cindl(ur  in  partes  populus  gliscente  furore, 
Sedet  loca  edes  [leg.  Seditio^  caBdes)  bellam,  discordia, 

[lites. 
Hveroplo  (3)  pariter  pulsi  ferllate  tyranni, 
tutegra  cum  (4)  reclor  servaret  foedera  pacis, 
Pertulit  exilium  omnino  sub  judice  laetus 
Littore  Trinacrlo  (5)  mttndnm  vitamque  reliquit. 

S  ni. — De  epittolit  ac  decretis  Eu$ebio  papas  adtcriptis, 

4.  Tres  epistolas  apcrte  Talsas,  et  ab  Isidoro  Mer- 

catore  Euscbii  nomine  confictas,  cum  c^tteris  in  ejus- 

dem  orficinn  cusis,  Deo  dante,  forte  alibi  edcmus. 

2.  Prxierea  in  editionibus  Conciliorum    quatuor 


A  lit-  5,  lege  r)6,  lum  Nuvella  1^5,  cap.  50,  necnon  a 
Gregorio  Indici.  xv,  epist.  20,  ad  ForluDai.  ct  Cypr. 
approbatiir. 

5.  Secundum,  c  Consulio  oroniiim  siatuimus,  ui 
sacrificium  allaris  non  in  serico  paniio ,  aut  tincto 
quisquam  celebrare  prsesumat,  eic.,  >  apiid  Graiia* 
num,  de  Consecraiioric  disi.  i,cap.  46,  Eusebii  siroiii 
ei  Silfeslri;  upud  lyonem,  par.  vii,  c.  40,  et  Btir- 
ebardiim,  lib.  iii,  cap.  99,  unius  Eusebii ;  ac  de- 
mum  apud  AHselmiim,  lib.  ii,  cap.  2,  unius  Silves- 
tj-i  prse  se  feri  nomen.  Ex  geslis  autern  Sil- 
vesiri  libro  Poniificali  iiiseriis,  quuc  Labbeus,  lom.  i 
CoticiL,  png.  1542«  cdidit,  cxcerptum  esl. 

4«  Tertium,  c  Jejunia  in  Ecclesia  a  sacerdotibus 
conslituia  sino  nec^isltale  ralionabili  non  solvaniur,i 


circumreruntur  decreta  e  variis  canoniim  collectioiii-  B  ei  Gratiano  de  Consecr.  dist.  5,  c.  17,  descriptum, 

biis,  in  quibus  Eusebii  uoniine  iiisigniuntur,  collecia. 

Horum  primuin,  c  Desponsatam  puellam  parcnlibus 

non  ticet  alii  viro  tradere ;  licet  tamcn  monasterium 

Sibi  eligere,  >  quod  Gralianus  27,  qiiaest.  2,  cap,27, 

tvop.  6,  c.  40;Buchardus  lib.  vui,  cap.  4,  Eusebio 

adscribunt,  est  Poenitentialis  Tbcodori  Cmtuariensis 

episcopi  apud  Petitum ,  lom.  i ,  p.  12,  cap.  11,  sub- 

inde  lib.  vi  Capitularium,  cap.  92,  insertum  bis  ver- 

bis :   c  Puellum  desponsaiam  nou  licei  parentibui 

darc  alieri  viro  :  tamen  ad  moiiasterium  licet  ire  si 

voluerii.  >  H:«:c  autem   posirema  pars  de  potestaie 

peiendi  monasterium,  Jusiinianiimp.  cum  Cod.  lib.i, 


(1)  Istud  eplgrammn,  seu  epilapliium,  Bnroniiis  iil 
novissima  editioiie  Aiiluerpieiisi  nd  aiuium  557,  num. 
57,  iion  sine  cunctatioiie,  ad  Eusebium  presbyterum,  C 
qui  Liberio  pontifice  viiam  (iniii,  refert.  lilud  potius 
ad  Eusebium  papain  attincre  judical  Tillemoniius» 
ejusquejudicio  ultro  subscribiiiuis.  Nec  miruin  est, 
dignuin  Marcelli  successoreiii  eam  Ecclesiie  discipli- 
iiam,  ob  ciijus  defensionem  sanctus  ille  decessor 
exilio  niulctatus  fueral,  icrlier  vlbdiCiisie,  edqiiif  de 
causa,  eodem  Ghritii  apotiaia  Instanie,  ftb  eodeni 
tyranno  eaindeiii  poenam  subiisse.  Quocirca  etiam 
ipse  qui  superius  de  S  Marcelio  carinen  ador- 
navitDamasus,  etiam  istiid  conciniiasse  baud  immerilo 
censeaiur. 

(2)  Hic  nomenexprimi  videturnpos(ataiilIiiis,quem 
in  pace  Ciiristum  nrgasse  siipcrius  de  S.  Marcello 
carmen  roemorai.  Nomine  autcBi  lapsorum  il  lunc 
vulgo  designabaiiiiir,  t|ui  idolorum  se  sacrificiis  con- 
iaininarani,  vel  in  quodvis  iiicurrerant  idololalriae 
scelus,  ut  Cypriani  opus  simpliciler  inscriplum  de 
Laptit,  ejutque  epistohe  passith  probant. 

(3)  Hic  memoratur  exeiiiplum  Marcelli,  (|ui  pariter  j^ 
a  Maxentio  tyranuo  in  exilium  pulsiis  tucrat. 

(4)  Damaso  rectorlt  noiuine  Uomaniim  ponlificeni 
Indicare  quain  rnmiIiareruerit,MilesiusSara2atilils  irt 
illud  superioris  epigrammaii':,  Veridicui  rector,  plu- 
ribus  exemplis  demonstrat.  Ideo  autem  Eusebius  in^' 
legra  pacis  foedera  scrvare  nuiic  velle  dicitiir,  qiiia 
paeeni  iapsis  concedere  nolebat,  nisi  iis  conditioni- 
bus  qiiibus  eam  dandam  essc  Cornelius  cum  toto 
orbe  decreverut.  Uuucirca  dicitur  miseros  peccata  sua 
flere  et  per  dignos  poenitenti;R  friictus  diluerc  do- 
cuisse;  cuin  contra  nollet  Heracliiis  eos  peccala  do- 
lere,  sed  staiim  praPlermissis  peenileiula;  l.iboribiis 
pacem  recipere.  Eadem  loquendi  ratioiie  defiet  epi^ 
gramma  dc  Marccllo,  qtiod  solvuntur  (cedera  pacis, 

(5)  Vidclicet  relegatus  iii  Siciliam,  qiiic  Siraboni  ct 
Pii'iio  a  trlbus  proinontorils,  Peloro,  Pachyro  el  Ll- 
lykco,  7Hiiacna  dicta  esl.  ibi  Eusebium  vita  functoiii, 
adccelus  roigrasse  no$lri  epi^ramroatlscondiior  docei. 


ei  ab  Ivone,  pnr.  iv,  cap.  49,  necnon  Burchardo, 
lib.  XIII,  cap.  17,  veiut  c  ex  dtciis  Eusebil  pap9C,cap. 
iO,  citatum,  >  inCapitulari  l,quodSleph.  Baluzius 
Capitulis  aniii  813,  pag.  5i7,  subjecit,  estcapilu- 
lum  25. 

5.  Qiiartum,  e  codice  qulnque  llbrorura,  cap.  41, 
iia  profertur  :  c  Oportei  cpiscopum  rooderalls  epiilis 
contentum  esse,  suosqiie  convivas  ad  comedendum 
et  bibendum  non  urgere.  Removeantur  ab  ejus  con^ 
vlvio  cuncta  turpitiidinis  argiimcnla  :  non  ludicra 
spectacola,iionacroainatum  vauiloquia,  non  fatuorum 
slultiloquia,  non  scurritium  admiltantur  prxsligia. 
Adsint  peregrini  ei  pauperes  et  debiles,  qui  de  sa- 
cerdoiali  meiisa  Christum  benedicentes,  benedictio* 
neiu  percipiant.  Hecitctur  sacra  lectio,  subsequatur 
\\yx  vocis  cxhortalio  :  uiiion  tantum  corporaii  cibo, 
iinmo  verbi  spiritalis  alimeiitoconvivuntes  sc  refectos 
gratulentur,  ul  iii  oninibus  honorificelur  Deus  per 
ietum  Chrinium  Doiuinum  nostrum*  i  Idetn  quo^iue 
Ivo,  par.  XIII,  c.  75,  etBtircbardus,  llb.  xiv,  c.  4,  vcl- 
ut  c  ex  decrelis  Eusebii ,  cap.  10  >  citant.  Sapieiitis- 
siiiium  quidem  est  decretuni,  nihilqiic  prxcipit  quod 
Eusebio  videatur  indigiiuui  :  sed  id  quod  prohibct, 
in  illius  aeiaiem  miniine  arbitramur  convenire.  Tunc 
opus  non  erai,  ut  ab  opiscoporuoi  roensa  seu  spccta- 
cula  iudicra,  seii  scurrilium  pra^stigia  removerentur. 
Ecclesiis  luro  maxime  praierant  ii  anlislites,  quorum 
modesiia:  laudes  etiain  geniilis  ac  religionis  noslrse 
adversarius  scriptor  negare  non  valuii,  c  quos  >  ni- 
inirum  c  tenuitas  edendi  polandique  parcissiine,  vi- 
liias  eiiain  iiidumenlorum,  et  supercilia  huinum  spec* 
tantia  |)erpeluo  iiumiui  verisque  ejus  cultoribus  ui 
puros  commeiidabani  ct  verecuudos.  >  lia  porro  Da** 
inasi  aevo  Ammianus  Marcellinus,  lib.  xxvii,  cap.  3, 
ioqiiebatur.  PrrBdicio  autero  decreto  affine  csi  quod 
aniio  815  conciliuiu  Turonense  III,  can.  Sconstituit: 
c  Episcopum  noii  oporiere  profusis  incumbcre  con- 
viviis  :  sed  parco  el  moderato  contentus  sitcibo,  ne 
videnlur  Domini  abuti  senientia  diceniis  :  Attendite 
ne  graventur  cordavettra  in  crapula  et  etrrietale  (Luc, 
XXI,  3i).  Ei  quamdiu  convivatur,  poiius  sacra  leciio 
anie  mensaiu  ejua  reciietur,  quam  oiiosa  a  susurro- 
iHibusrespneniverbn.  i  Eican«  G:  <  Perenrini  e{ 


2D  DE  LITTERIS  MAYENTII  MEIiGHIADI  DATIS.  50 

pauperes  convivx  sinteplscoporuin,  cum  quibusnon  A  meg,  elc,  >  quod  Ivo,  par.  iv,  c.  00,  proxlmo  decreio 


solum  corporali,  sed  et  spiritali  reficianiur  cibo.  > 
Yide  el  concilium  Remense  ii,  eodem  anno  liabiium, 
can.  17  et  18.  Unde  et  tempus  conjici  potest  quo  de- 
cretum  Eusebio  attributum  prodiit. 
6.  His  adjici  poluisset  quintum,   c  Si  evenerit  fa* 


subjicit,  ac  velutex  iisdem  Eusebii  decretis,  eap.  i, 
laudai.  Verum  istuii  Rurcliardus,  lib.  iiii,  cap.  18,  ro- 
ferl  ut  c  ex  decreiis  Liberii  papac,  c.  3  >  Exscriptum 
est  antem  ex  libro  i  Gapitularium,  cap.  ii8. 


SAnCTCSBIELeBtADES  PAPA. 


1 1.  -^  Qtmndo  gt  qnaMhifii^'^* 

i.  Melcbiades  Bucberiano  in  catalogo,  in  quo,  ut  in 
plerisqueveteribus  monimentis,lfi7<tai^<  nuncupatur, 
Peiri  catbedram  tenuisse  dicilur  c  ex  die  viNonas  Ju- 
lias  a  consulatu  Maximiano  VIII  solo,  qiiod  fuii  mense 
Septembri  Volusiano  ei  Ruliiio ,  usqiie  in  ni  Idus  Ja'>' 
nuarii  VolusianoetAnniaho  consullbus.  >  Qu%  inscrip- 
tio  ut  intelligatur,  observandum  est  Maximianum  Ga- 
lerium  solum  ab  inltio  anni  5ii  ad  mensem  Sepiem- 
brem  consttiatum  gessisse»  boc  auiem  niense  Volu- 
sianum  Rufiuro  creatum  Ci-se  consulem,  adjunclo  ei 
collega  Rmbio,  cujus  nomen  aiiquando  reticentca 
antiquarii^  uniiis  Volusiani  diio  nomina  quasi  duorum 
coiisultim  expresserunt,  et  /tu/iit»  pro  Rufio  subsli* 
luerunt.  Hanc  expiicatitmem  uosirain  iilu  trani  ac  (ir 
nianl :  i**  iadiculns  prEefeclorum  Urbis  apud  Ruche- 
rium,  p.  258,  in  qiio  ad  annum  5i0  legimus  :  c  v  ka- 
lendas  Novenibris  Rufius  Volusianus  P.  U.>  Hoe 
est  praefeeius  Urbis  :  tum  prokime  sequiiur  ad  uniiuro 
3il,  c  Gonsules,  quos  jusserint  DD.  NN.  Augusli.  Ex 
mense  Septembri  faciuin  esi  Rufino  et  Eusebio ;  >  2^ 
Fastorum  consularium  frngmentum  aptid  eumdem 
Biiclierium,  pag.  250«  in  quo  aiinus  5ii  sic  designa- 
tur  :  c  Maximiano  VIII  solo;  >  iiem  fusti  integriores 
Bucheriani,  pag.  42,  qui  ad  eumdem  annum  prse  se 
ferunt,  c  Imp.  Galerius  Maxiiniinus  VIII,  Imp.  Lici- 
nius  aug.  >  al.  c  Rulinus  et  Eusehiiis;  >  nc  (leiiium 
quod  in  fasiis  Idacianis  niemorauir,  c  Maximiano  VIII 
consuIe.>llisconss.quodestHurinoetVolusiano,diem 
funclus  Maximianus  junior.  >  Quocirca  Miliiades,  scu 
Melcbiades,  anno  5il,  Julii  ii  die,  qiii  secundam  in 
feriam  cadebat,  ordinatu^,  anno  5U,  Januarii  die  ii, 
sepulius  dicendus  esi.  Ipsius  auiem  mors  deeimo 
ejusdem  mensis  die  iii  Bucberiano  dcpositionis  Ro- 
manorum  pontiGcum  iiidiculo  ila  coiisignatur  :  c  iv 
Idus  Jaiiuarii  Miitiadls  in  Gallisii.  »  Eodem  quoque 
die  nolatur  inMartyrologio  llleronymidiio,  quamvisjA 
eodem  Martyrologio  rursum  ad  diem  ii  Julli :  c  Depo^ 
silioMiitiadis  papse  >  legatur.  Sed  hic  Papebrocius 
dicin  ordinaiionem  ejus,  Pagius  vero  reliquiarum 
ejusdem  translationem ,  cujusmodi  solemnUatem  ipso 
nalalis  seu  ordinationis  Romanorum  pontiflcum  dle 
s;ppius  celebraiam  asserit,  recoli  opinantur.  Nequo 
igliar  ad  Melchiadis  obitum,  sed  ad  aliqiiam  aliain  so^ 
lcmnitalem  referendiim  esi,  quod  in  Ecclesia  romana 
die  X  mensis  Decembris  memoria  ejtis  coliiur. 

2.  Hinc  Bucherianum  calalogum^  in  c^uo  c  Miltist- 


de^^annis  lii,  mensibus  vi,  diebiisix,  i  sedisse  diei-> 
tur,  ex  subjeciis  in  coJem  caialogo  oonsulibus  corri* 
gcndum,  ei  annis  ii,  pro  annis  iit  restituendum  esse 
liquet;  simul  et  in  liotis  numoricis  describendis  quam 

H  facilis  sit  iibrariorum  lapsus  animadvertitur.  Neque 
minuii  evidens  est  Eusebium,  Hieronymum  alque 
Prosperum  in  Ghronicis,  ubi  tres  pontificatus  annos 
Melehiadi  atiribuunt,  de  diiobus  completia  el  uno  in« 
choato  loqui.  Inde  praeterea  conficitur,  ab  Eusebii 
raorie  ad  ordinationem  Melchiadis  noii  tantum  c  sep- 
tem  dies,  >  ut  vulgatus  Anastasius  seu  pontificalia 
liber  liabet,  sed  novciii  nieiiscs  ct  aliquot  diesRoma'* 
num  cpiscopalum  vacasse.  Dei)i(|ue  quod  in  vulgato 
ponllflcslli  libfo  de  Melchiilde  tegiltir,  eit  Bucheriano 
catalogo  aut  slmillbus  qoam  corruptn  cxpressum  siCy 
ex  soia  collaiioiie  iiianifestum  flet.  Iia  porro  In  illd 
libro  etprimiiur  :  i  Mclchladcs  natlone  Afer  sedK 
annos  iii,  menses  vii,  dieS  viii,  ex  die  Nonahim  Ju« 
lii  consulatu  Makiminl  IX,  iisqiie  ad  Matentium  se^ 

p  cundo,  qul  fhit  metise  Beptembfl,  Volusitiifo  el  Ruftno 
cohfttJlIbU».  I 

§  II.  —  De  lillerit  MaxeiitH  impernlorU  ai  preefeeli 
preelorio  Melchiadi  duli$t  quibue  illi  eceletiii  qum 
fueroHt  ablatat  reslilui  jubehmL 

i.  In  collatione  Garthagiiiensi,  ut  Atigustiiius  tum 
in  Rreviculo  colialionis,  iii  diei,  c.  i8,  n.  5i,  inm  in 
libro  ad  Donatlstas,  post  coltationem,cap.  15,  memo- 
rat,  recitaia  sunt  gesta,  c  in  quibus  legebalur  Mel- 
CBiADES  inisisse  diaconos  (Stratoneni  et  Gassianum) 
cum  litleris  5laxentii  imperatoris  et  litteris  praftcii 
proitorio  ad  pr;cfeclum  Urbis,  ul  ca  recipurenl,  (|U3e 
tempore  persecuiionij  ablaia  nieiuoruius  impernlof 
christianis  jusserat  reddi.  >  Ea  autem  quse  Maxenlius 
^  jussit  reddi,  mox  Atiguslinus  vocat  loca  ecclesiasiica, 
hoc  est  cum  ea  in  quibus  ccclesix  eiant  con8lructa>, 
et  In  qUibus  conVenire  solcbahi  chrlstianl,  tum  etiam 
ea  quae  ad  ipsas  ecclesias  pertlnuerant,  uii  discrtlil 
verbis  Gonstantini  et  Licinii  constitulio,  apud  Euse* 
biuin)  lib.  x  Hist.f  0.5«  prsecipit  in  hunc  inodum  : 
c  In  gratiam  Ghrislianorum  decernimus,  Ui  loca  ipso- 
rum  in  quibus  antehac  conveiiire  consucveranl,  de 
quilms  in  litierispriusad  dcvotionem  tuam  daiisalia 
erat  forma  superiorl  tempore  constilula,  sl  (|Ui  aut  a 
fl^(!0  nostro,  aiit  alio  qtiopiam  eSi  cinisse  visi  fuerint, 
ipsis  chrisiianis,  absque  ulla  pecunia  et  sine  repeii' 
tlone  utla  supei^adjecti  preili,  incUiictunierac  sine  ulli^ 


51  EPISTOLA  CONStANTINI  AD  MELCHIADEM.  52 

ambage  restituant.  Quod  si  qui  ca  loca  emerunl,  aut  A  loca  ad  jus  Clirisiianorum  anteliac  pcriinentia  cx  jus- 


donata  acceperunt,  aliquid  a  nostraclemeniia  accipcre 
velint,  ii  pra^fectum  qui  in  illa  provincia  jus  dicil  ad- 
eant,  uta  nostra  serenitale  ratio  liabeatur.i  Hacieniis 
de  locis  quae  chrislianorum  convenlibus  eranl  conse- 
crata  :  tum  de  locis  ad  ipsas  ecclesias  pertineniibus 
f 


sione  divorum  parentum  nosirorum  ad  jus  fisci  devo- 
luta  sint,  aiit  ab  aliqua  civitale  occupata,  aut  certe 
vendila,  ant  alicui  doiio  data,  cuncta  ad  pristinum 
jus  ac  dominium  cliristinnorum  revocentur,  uthac 
etiain  in  re  pielatem  ac  providenliam  nostram  cuncti 


subdit:  f  Et  quoniam  iidem  chrisiiani  nqn  solum  ca  possinl  agnoscere  >  {Euseb.,  lib,  ix,  cap,  10).  Quin 
loca,  in  quibusconvenire  solebant,  scd  ^liant  aJea^pfS-*  **0(Ufgs  9^,cuncij&  agi\,qscatur  ac  suspiciatur  singuhiris 

-***••  JL  *•     •  •    _•       0  *•••*_ 

sedisse  noscnntur,  quoc  non  privaiim  ad  SiTi^inos*ifK*^^eFgff  ^«elesfiilkCfTOwdentia  Dci,  qui  cuin  enm  ubiqtie 
sorum,  sed  ad  jus  corporis  penimftr^ot;  \^xc  qmnia  inresiissimi  imperalorcs  sxvissimo  bello  persequi,  et 
post  legem  a  nobis  memoratam  a^tfeqiitf  blla  •dAblla-*  *:  in  le/n^  vidercnlur,  pror- 

tione  iisdem  Christianis,  hoc  est  cuilibct*corpftr>*er**  susVnspefqEi2im*et.paptn|subiioreddidit.  Verum  hanc 
conventiculo  ipsorum,  restilui  jubebis,  supradicta  sci-      coniinno iiiterlurbavit  pertinax  et  obstiiiaium  schisma 
licet  rationc  servata:  ut  qui  ea  loca  absque  redhibi-      Donatistaium,  quorum  causam  Conslanlinus,  ab  ipsis 
tione  pretii,  sicul  dictum  est,  restituerint,  indemni-     interpeliatus,  Melchiadi  demandavit. 
tatem  suam  a  nostra  benignitate  exspecient.  >  Qua-  B 
propter  et  ad  Anulinum,  Africa  proconsulem,  iidem      §  ni.  —  Donalnlttrum  causa  Melchiadis  cogniliom  a 


Imperatores,  apud  eumdem  Eusebium,  ibid.,  scribunt : 
c  Operam  dabis,  ut  sive  borti,  sive  xdes,  seu  quod- 
camque  aliud,  ad  jusearumdem  ecclesiarum  pertinue- 
rit,  cancta  illis  quantocius  resiituanlur  :  quo  scilicet 
te  huic  nostro  praeceplo  accuratissime  obtemperasse 
intelligamus. 

2.  Maxentii  litlerx,  ad  quas  obtinendas  Melchiadcm 
operam  suam  contulisse  valde  probabile  est,  anno 
Christi  511  indullse  siinl.  Hasexceperunt  du.x  Licinii 
et  Constantini  imperaiorum  de  eadem  re  consiitulio- 
nes  :  prima,  qu%  excidii,  aniio  512  labenle,  postip- 
sius  Maxeniii  necem,  promulgata;  altera,  quam  nobis 


Constantino  imperatore  demandaiur. 

5.  Caecilianum  Ecclesise  Carthaginensi  praeesseidco 
non  posse  conlendebaiit  Donalisiae  (Augutt»^  Ep.  105, 
fi.  8,  olim  16),  quia  Felii^  Aptugnensis,  quem  libro* 
rum  sacrorum  traditorem  fuisse  calumiiiabantur,  ip- 
sum  ordinasset.  Quamobremanno  Christi  515  caiisam 
iilius  ad  imperatorcmConslanlinum,  precibus  dali.<^ 
quis  Opialus  sub  libri  sui  prirai  finem  referi,  delulc- 
runi  :  c  Sed  quia,  >  ut  Augusiinus  loquitur,  c  Con- 
siantiniis  tion  esi  ausus  de  causa  episcopi  judicare  , 
eam  disculiendam  atque  finiendam  episcopis  dcman- 


asserravit  Eusebius,  etex  quanonnihil  supra  decerp-  q  davii.  Quod  et  factum  est  in  urbe  Roma,  prxsidente 


simus,  Mediolanl,  circa  initium  anni  515,  conscripia. 
Tandem  eo  ipso  anno  515  Maximinus,  cum  a  Licinio 
deTictiis  fuisset,  praedictorum  imperaiornm  erga  Ec- 
desiam  benevolentias  morem  gerens,  istud  paritcr 
edixit :  c  Ui  indulgentia  nostra  prolixior  appareat, 
illud  etiam  sancire  volumus,  ut  si  quae  domus  aui 


Melchiade,  episcopo  illius  ecclesiae,  cum  miiltiscolh  - 
gis  suis.  >  Ipsam  epistolam  qua  Constantiiius  Mel- 
cliiadi  negolii  hujiis  delegavil  cognitionem,  Eusebiiis 
e  laiino  sermone  in  graecumconversain,  Histori£su:c 
inseruit.  Hanc  aulcm  ul  exbibeamus,  nosirum  insli- 
tutum  videtur  postnlare. 


EXEMPLUM  EPISTOLiE. 


ANTirPA^ON  BASIAIRHX 


COIISTANTINI  IMPERATORIS,   QUA  EPlSCOPOROM  CONCILIUM       imVTfikr^?  ^i   is  aruvo^ov  87rf(n(0?rcjv   circ  *P&>j!A)2?  x<).£vc{ 
ROMiE  FlERl  JUBET  PRO  UNITATE   ET  CONCORDIA  EC-  ytvMai   \Hti(i   T^f  Ta>v    ixx>i7<rcft)V   hiiiTtOig  TC  xac  q 

CLESIARUM.  fAOVOia,'. 


CoMtantinu$  Augu$tu$  Mittiadi  epi$copo  urbis  Roma 
et  Marco  (1). 


KwvTTavTtvo?  TsSaffTOf  Mt^Tta5>3  eirto-xoTrw  *Pwu«t«v  xat 

M«/3X(U. 


4.  Quoiiiam  hiijusmodi  plures  libclli  a  viro  claris-  i.  Y:7rci$i)  TotoOTot  xa/3Tat  napoL  'Avu/ivou  tcO  )mul' 
simo  Anulino,  Africse  proconsule,  ad  me  sunt  missi,  7r/»oTaTou  avOuTraTov»  Trig  ^K^pcxrii  i^poc  [in.  7r).cioVb' 
in  quibus  contineiur  C£cilianum»  Carthaginensis  ur-  D  oc7:57Ta).>2<7av,  cv  ol;  cu^c/>sTat,  Katxt^tovov,  t6v  cTri^xo- 


(1)  Quisnain  sit  ille  Marcus,  inler  cruditos  minime 
constai.  Baronius,  ad  annum  515,  n.  55,  gr;ecnm 
Eiisel»ii  texiuni  depravatum  esso  cotijeclai ,  et  xa^ 
Ma/}xu  pro  UpoLp/ii,  hoc  est,  Romano  liierarchas  ^  ir- 
repsisse  arbiiraiur.  Sed  si  hoc  voc:ibiilo  iisiis  esset 
Constantinusi,  antca  epmcopi  voce  ubsiiniiisset.  Nec 
magis  placet  allera  Pcrronii  coiijectiira .  qiia  xot/sov 
uax/»6v,  hoc  est,  tongnm  vitnm^  pri^rcrendiiin  ceiisct. 
Isia  enim  precaiio  mm  in  lillerarum  fronle  pri?miiti, 
scd  ad  calcein  subjici  solet,  ubi  reipsa  a  Cuiistantino 
ponitiir.  Valesiu»  existimat  hic  nOtari  preibyterum 


EcelesiiB  Romnnce,  qnem  una  cnm  Miltiade  hnic  synodo 
interesse  voluit  Constantinus  ,  eum  videliret  Marcwn^ 
qui  post  Sitvcstrnm  papnm  episcopnlnm  nrbis  Rom<e 
gessit,  Alii,  licel  Baronii  Pcrrouii(|iie  ronjeciura^  noii 
probent ,  ultro  tamen  iis  in  noinine  Marci  niendum 
essc  Inrgiuiitur.  Cerie  Optaliis,  cnin  omuiiim  qui  Ro- 
maiio  iii  conrilio  consedcniiit  nomiua  t^oiumntnorcf, 
nullius  tamcn  Marci  lucminil.  Ncc  racile  quis  sibi  per- 
suaserii  euin  ciii  itni  nomiiialim  cnm  Melchiade 
Constantini  de  habendo  concilio  epistola  .iii.<>cripia 
fuerit,  huic  conciiio  non  interfuisse ,  ant  si  iuicr- 


33 


MELGHIADIS  DE  C^CILIAM  CAUSA  SENTENTIA. 


34 


b':s  episcopuni,  a  quibusdam  coUegis  suispcr  Africam  A  ttw  ra;  KupruyswritTibiv  ttoXcw^,  7ra/»a  twwv  iioMy^ 


constitiilis,  muUis  de  rebus  insimnlari ;  ac  milii  per- 
inolestum  videtur,  in  iis  provinciis,  quas  divina  pro- 
videntia  me»  devotioni  mera  liberalitate  iradidil ,  et 
\n  quibus  maxima  est  populi  muliiiudo.  plebem  quasi 
in  doas  partes  divisam  ad  deieriora  defleciere ,  et 
cpiscopos  inter  se  dissenlire  :  Placuit  utilii ,  nt  ipse 
Caerilianus  cum  decem  episcopis  qui  accusnre  illum 
videntur,  nc  decein  aliis  ,  quns  ipse  ad  causam  suam 
necessarios  esse  judicaverit ,  Romam  naviget;  ut  ibi 
conim  vobis,  neciion  Reticio,  Materno  cl  Marino  (1) 
collegis  vestris,  quos  hiijus  rei  causa  Romain  propc- 
rare  praccepi,  possit  audiri ,  qiiemadniodum  sanctis- 
bimae  legi  convenire  optime  nostis.  Porro  ul  de  om- 
iiibus   bis  plenissiniam  valeatis  habere   nolitiam , 


CWTOO    TWV    XaTK   TIJV  'A^ptXlQV    XaT£OT&>T&)V    iV    TroXWif 

7rp«7|jiai7r>  cOGvvcffGac'  xac  tovto  /Mt  jSapu  vfoBpa, 
doxcc,  t6  iv  TauTatfi"  Taif  CTrapx^'^ *  *ff  "^  ^/*?  wiOo- 
acuffcc  oxjBaiptTog  vi  Ocia  npmoLO.  h/tx^ipwif  xaxccvc 
TroVJ  7rX:Q9off  ^oO,  ©x^ov  cirt  t6  ^v>6tc/bov  iTrc/xcvovra 
cvpcTxco-dac  (uo^avcc  ScxooraToOvTa,  xac  fUTaSO  CTrcTxo' 
izo^jf  ^ioi^puc  cx<ev*  cSo^c  juioc  cv*  avTOfi-  6  KacxcXcavoc 
liSTo.  Scxa  CTTcoTtOTrwv  Twv  avT^v  cOGuvccv  ^oxovvTwv,  xac 
5cxa  CTipwv  ovf  auT6f  rn  cauToO  Scxaj  avayxacouc  xtno- 
XkSoc,  ccf  TTjv  'PwfxiQv  TrXw  aTrccvaC  cv'  Ixcc^c  v/iwv  Tra- 
/aovTwv,  a»a  /x>iv  xac  'Pctcxcou,  itac  MaTC/9vou  xoi  Ma/Jc- 
vo'j  Twv  xo^»j7wv  1JUWV,  ouf  TOvTOu  cvcxcv  ccV  vh 
'Pwjxijv  7r/»o(TCTa5a  crrceTTrcOTac ,  SuvijOn  axouoOiQvac ,  wc 
«V  xaTafAoOocTC  tw  o-c^ao-fxcwTaTw  vo/xw  a/o/iOTTCCv.  cvcc 


cxempla  libellorum  (2)  ad  me  ab  Anulino  missorum  B  fovToc  xai  Trc/sc  TrovTwv  avTwv   tovtwv  nhiptvrocTis^ 


iitteris  meis  subjecia,  ad  supradicios  collegas  vestros 
iransmisi.  Quibiis  leclis  perpendet  gravitas  vestra , 
qiionam  modo  prsedicta  coiuroversia  accuraiissime 
dijudicanda  sit,  et  ex  prxscriplo  jusiilia;  terminnnda. 
Siquidem  nec  vestram  seduliiatem  lalet  tantam  a  me 
reverentiam  sanclissimse  Ecclesiae  calholioe  exhi- 
ijeri ,  ut  nullum  omnino  schisma  vel  discidiuui  ullo 
iii  loco  a  vobis  relinqui  velim.  Divinitas  sunimi  Dei 
niultis  annis  vos  servet ,  charissime. 


§  IV.  —  Melchiadh  ienlentia  de  CiBciliam  cama, 

5.  Eodem  anno  315,  Ociobris  secundo  die  ,  qui  in 
sextam  feriam  incidebat,  in  domum  Faustae,  Constan- 
lini  uxoris,  iu  Laterano  convenerunt  et  consederunt 
jijdices:Milliades,  episcopus  iirbis  Roma>;  Maternus 
Agrippinae  civilatis,  Reticius  Augustodunensis,  Mari- 
nus  Arelatensi»,  Merocles  Medionaiensis,  aliique  qna- 
tuordeciro  episcopl  Itali ,  quorum  et  nomina  et  sedes 
OpCaius  recenset.  c  His  decem  el  novem  considenti- 
biis  episcopis ,  i  inquit  idem  Optalus,  c  causa  Donati 
ci  Caeciliani  in  mcdium  missa  est  a  singuiis.  In  Dona- 
tiim  (  A  Cisis  Nigris,  ul  Uquet  ex  Auguitino  brevic, 
CoU.  diei  iii,  n.  36,  et  lib,  ad  Donat.  poit  CoU.  n.  17) 
^unt  h«  sententia:  latx  :  Quod  confossiis  sit  sc  reba- 
|iiixasse ,  et  episcopis  lapsis  manum  imposuisse ; 
quod  ab  Ccclesia  alienum  est.  Tcstes  inducii  a  Do* 
nato  confessi  sunt  se  non  habere  quod  in  Cnecilianiim 
Uicerent.  >  Cxcilianus  omnium  supra  mcmoratorum 


SuvuOijTC  cx«cv  yvwo^cv,  Ta  ovTcniTra  twv  cyy/»a^v  twv 
Ttpo^  /xc  napa,  *AvuXcvou  aTroo^TaXcvTwv  y/oa/i/iAaffcv  i/jBoic 
uTroTaSaf  itpoi  Toxtg  npottpriiihoMi  xo^iryac  v{UM 
eScTre^^a*  ocf  cvtuxo^o"»  ^  xtfuripoc  trrtppovnc  3oxi- 
liufTtt  ov  Tcva  xp^  T/soTrov  Tiiiv  Tr/oocc/ou/xcvqv  dcxnv  imfu^ 
'kidrura.  ^ccux/ocviio^ac,  xai  xaTa  t6  $txacov  rtpiAariffou* 
'OTroTC  Ltyj5c  Tiiv  v/jiCTcpav  JTrcfAcTccav  XavGovcc,  TOo^avrqy 
/xc  oc^w  rn  cv  Gco-fAw  (sic)  xo^^cx^  ^Exx^yjaca  oTrovc/iucv,  wc 
fin^ht  xaG6XoTj  (ry^itrua  ft  Sc^^oorao-cav  cv  tcvc  twrw  /3ou- 
Xco^at  /xc  u/xa;  xaToeXtTrccv.  'H  OctOTTjc  0/iac  tov  payoikoM 
6coO  dca^^oc  Tro^occ  cVcac,  TCfAcwTaTC* 

sentenliis  innocens  est  pronuntiatus ,  etiam  Miltiadis 
senteniia,  quajudiciumclausumest  hisverbis  :  c  Cum 

C  consliteril  Cxcilianum  ab  iis ,  qui  cum  Donato  vene- 
runt,  juxta  professionem  suain  non  accusari »  nec  a 
Donalo  convictum  esse  in  aliqua  parte  constiterit ; 
suse  communioni  ecclesiaslic»  integro  staiu  reiinen- 
dum  esse  censeo.  >  Melchiadis  sententiam  integram 
ab  Opiaio  relatam  .uon  esse  liquet  ex  Augustino, 
epist.  i3 ,  olim  162,  n.  16,  qui  eam  ibidem  laudibus 
exlollil  in  hunc  modum  :  c  Qualis  ipsius  Melchiadis 
ultima  esl  prolaia  senieutia,  quam  InnocenSy  quam 
iiitegra,  quam  provida  atque  pacifica,  qua  neque  col- 
legas,  in  quihus  nihil  coiisiiteral,  de  collegio  suo  au« 
sus  est  removere ,  et  Dunaio  solo  (  a  Casis  Nigris  ) 
quein  totius  mali  principem  invencrat ,  maxime  cul- 
pato,  sanitatis  recuperaiidae  optionem  liberani  cxte- 
ris  fecit,  paratus  litteras  communicalorias  mittere 

D  etiam  iis ,  quos  a  Majorino  ordinalos  esse  constaret ; 
ta  ut  quibuscumque  locis  duo  esscnt  episcopi«  quos 


fuerit,  ab  OplaCo  silendum  esse.  Quocirca  MerocU, 
qui  Mediolanensis  liinc  episcopusenil,  pro  Marco  eo 

Srobahiiius  mallent,  qiioil  Constaniiniis,  eo  ipso  anno 
fediolani  versatus ,  probalam  ac  perspcctnu  li:ibere 
poiueritMeroclisxqiiilaiem.  Inde  lamen  movcri  qiiis- 
piam  poiest,  quod  in  eadem  inscriptione,  in  qiia  de-^ 
nominatur  Miltiades  Romnux  urhis  episcopus ,  alie- 
riiis,  qui  ei  adjiiiij^ilnr ,  dignitas  taceatur.  Pncierea 
>crbum  Tc/icwTaTc,  chariiiime^  quo  epistola  ctauditur, 
indicio  esse  posset,  episiolam  lianc  Milliadi  uni,  non 
duobos  scriptam  esse,  nisi  et  eadcm  scribendi  raiio 
frequens  occiirreret  in  ipsis  Roinanorum  pnesiilnm 
lilleris,  quae  pluribus  a  pari  inscriptae  siint.  Jam  vero 
cruditorum  ae  lioc  loco  coniecturas ,  et  argumenta 
qu»  ipsis  veladyersentur  vel  faTcant,  exposui :  nunc 


seligat  qiiisquo  quod  sihi  mngis  arridet.  Rei  verila- 
tem  nos  ccrtins  docuisset  coliationis  Carthaglnensis 
tertia  pars,  cap.  319,  cui  haec  ipsa  epistola  inseria 
erai,  nisi  hxc  porlio  excidisset. 

(1)  Episcopos  illos  Gallos  cum  Romano  convenire 
pr^ecepit  Consianiiuus  ,  moreni  gerens  huic  Donati- 
siaruni  peiiiioni ,  in  qua  legere  est :  Petimui  ul  de 
GaUiii  nobii  judicei  dari  prcBcipiat  pietai  tua;  qma^ 
iii(|iiiunt ,  ab  hoc  facinore  et  dissensioue  immunit  eil 
GalUa, 

(2)  Precum  seu  libellorum  parlem  posiremam 
Optatus  circa  finem  lib.  i  exscripsit.  Caetera  deside- 
rantur. 


56  MfiLCHIADlS  DE  GiGGlLIANI  GAUSA  SEMTfiNTlA.  56 

dissensio  ^minasset,  eum  eonnrmflri  vcllet,  qiii  fuis- A  unilaiem  redierint,  sfc  recipiendos  esse  ,  c  ut  non 
ftct  ordinatiis  prlori  <^lteri  autem  eorum  plebs  alia 


regenda  provldereiur  !  0  virum  optimutn  !  o  filium 
chrisiianoe  pacU  et  patrem  cliristianie  plebls!...  Hic 
nec  nianiuettftdo  Inlegrilatem  cornipit ,  nec  Integrilas 
tnansueiudlni  repugiiavit.  i 

6.  Et  ill  hac  quidem  sententia  iriplex  suspicere  est 
providi  paslOris  temperamentum  ,  qiiod  deinceps  Ec- 
cleslae  simlltbus  in  causis  magno  usui  fuit :  primum , 
qaod  lotlus  mali  princlpem  Donatum  damnare  con- 
tentus,  cxteris  cjus  consoriibus  liberam  resipiscendi 
facultatem  reliquit.  Allerum,  quod  etiam  a  Majorino, 
qui  Gartl^aglnensl  <»ccleiiae  in  Gseciliani  locum  a  sclii- 
smatiois  pnefectus  Tuerat ,  ordiiiatoa  ad  communlo- 
nein  aaam  admlttere  iion  recusavli.  Poi^treinum , 


solum  viatnsaluiis  invcniani,  scd  nechonorem  episco- 
pnlus  amillanl.  Potcril  quippe,  inquiunt,  unusquis- 
quc  nosiruin  ,  lionoris  sibi  socio  copulato  ,  vicissim 
sedere  eniinentius ,  sicut  pcregrino  episcopo  juxta 
consiiieniecoliegi.  Hoc  cum  alternis  basilicis  utris- 
qiie  conccdiiur,  uterqne  ab  alterutro,  mutuo  honore 
pracvciiitur  :  quia  ubi  prxceptJo  charitatls  dilataverit 
corda,  posscssio  pncis  noii  fit  angusta ;  utunoeorum 
defuncto  deinceps  jam  singulis  singuli  prisiino  more 
succedant.  Nec  novum  aliquid  .fict  :  nam  hoc  ab 
ipsius  separatlonis  exordio ,  in  eis  qul  damnato  ne- 
fariae  discissionls  errore  unitatls  dulcedinem  vel  sero 
snpueruni,  caiholica  dilectio  custodivit.  > 
10.  Isiud  porro  de  duobus  episcopis  in  uha  eccle- 


quod  in  his  eccleslis,  in  quibus  duo  cs«cnt  praesules,  B  sia  simulrelinqucndisconsilium  primum  Arelatensis 


tinua  «  Majorino ,  alter  a  Gattiolicis  ordlnatus,  ei  qui 
priorerat  ordinaius  eccleslam  Ipsain,  quam  regebat, 
tlc  adjudicavit ,  ut  et  alieri  plcbem  aliam  regendam 
provideri  limul  juborot. 

7.  Prinium  ex  his  temperamentis  secutus  Hii:irius 
Pictavensis  npigcopus  se  cum  GaKicanls  episcopis  a 
Satumini  et  Drsacii  et  Valentis,  qui  Arlanorum  In 
Occidente  daces  erant,  communione  separavii,  c  In- 
duUa  o«terit  consortibus  eorum  resipiscendi  facuU 
tate ;  ut  nec  pacis  abessei  voluniis ,  et  princifralium 
morborum  foBttda  el  in  corruptlonem  totiut  eorporls 
incmbra  proricicntia  desecarenlur.  i  Idque  postea  re- 
gulac  Instaf  in  Ecclesia  constanter  obtinuit. 

S.  Atierl  moreit)  gesseruiu  non  soluin  Africani  ca- 


sytiodi  cliaritate  Invcntum  atque  auctoritate  fultum 
Tillemontius,  tom.  vi,  pag.  49,  existimat.  Necaliam 
afrcrt  opinionis  sux  raiionein,  nisl  quod  Romano  in 
Cdnciiio  aiiiid  circa  eosdem  episcopos  a  Melchiade  et 
«ociis  decrelum  fuit.  Verum  cum  horum  sententia 
iieque  ab  Optaio ,  neque  ab  Augustlno,  neque 
ab  ulio  alio  integra  transmlssa  fuerit ,  afflrmari 
certo  nequit ,  illud  alterum ,  quod  Afri  <  ab  ipsius 
separ.iiionis  exordlo  >  apud  se  cusiodiium  esse 
tcstanlur,  in  illa  sentenlin  minime  fuisse  proposi- 
tuin.  Potiiit  enim  fieri,  ul  Romana  synodus ,  cui 
Melcliiades  praeerat,  non  unam  in  ecclesiis,  in  qui- 
bus  duo  essent  episcopi ,  componendse  pacis  viam 
paiiderei.  Hoc  cert^  ab  iisdem  Afris  factum  legi- 


tholici  erga  Donaiistas  ad  unltatem  redeuntes,  sed  G  mtis,  qui  eum  unius  ecclesiffi  curam  diiobus  episco- 


et  longe  postea  Felix  II,  papa ,  ut  eccleslarum  ob 
Acacli  cansain  scissarum  rcdlategraiionem  expedi- 
tioreiii  fhcllioreinque  redderet ,  c  nobis ,  >  inqitit 
epist.  12,  ad  Flavitam,  n.  4,  c  Deo  itispirante  provi- 
suris  rationabiliter...  ut  eorum  quos  ordinavit  vel 
baplizavii  Acacius ,  salva  confessione  cathollca ,  pro 
charitails  Ecciesisc  redlntegralione  nihil  pcreat.» 
Quod  quidem  illaesa  fide  indulgeri  posse  Afri  catho- 
lici  in  epistola,  qua!  collationis  Garthaglneiisls  cognl- 
tioni  i,  cap.  16,  iiiserta  est,  hac  ratione  probant : 
c  Neque  etiim  in  els  diviiiae  sacramenta  veriialis,  sed 
commenta  humanl  detestamur  erroris ;  quibus  snbia- 
tis  ,  fraternum  pectus  amplectimur  Ghristiana  nobis 
chariiate  conjunctum.  >  Eamdem  rationem  ploribus 


pis  simui  permittendam  proposuissent,  hoealterum  de 
duobus  anioveiidisstalim  siibjiciunt  rc  Autsi  forteGbrl- 
stiani  populi  singulisdeiectanturepiscopis,  et  duorum 
consortium,  inusitau  rerum  fade,  tolerare  non  pos- 
sant  :  ulrique  de  medio  secedamus,  et  ecclesiis,  in 
aingulis  damnau  Bchismatis  causa»  in  anitate  pa- 
oifica  conitituijs ,  ab  bis  qui  iinguii  in  ecclesiis  sin- 
gulis  invenieniur ,  anitaii  factc  per  loca  necessaria 
constituantur  episcopi.  >  Qux  veii>a  Augustinus  in 
Breviculo,  coll.  priinaedifti,  eap.  5,  sic  summatim 
roddit,  pnctum  esse  a  catliolicii  docens,  ut  c  si  ple- 
bes  duos  in  una  ecclesia  episcoposfcrre  non  possent, 
utrisque  demedio  recedentibus,  singuli  conslitueren- 
lur  episcopi,  ab  eis  episcopis  ordinandi,  qui  in  suis 


expllcat  et  illiifitrat  Annstasius  If,  papa  ,  scribens  ad  D  plebibus  singuli  invenirentur.  i  Et  iis  quidem  novi 


Anastasium  imp.,  n.  8.  Ubi  in  antecessuni  pramone- 
mus,  quam  frustra  idem  Anastnsius  papa  apud  Minc- 
marum ,  lom.  ii ,  pag.  278 ,  sacris  canoiiibus  et  de- 
cretis  docessorum  non  convenire  atque  coucordare 
idcirco  dicaiur ,  quod  ordinatoB  ab  Acacio  damnato 


bujus  leinpernmenli  antc  Arclatensem  synodum ,  si 
rcin  ex  ordine  narrai  Optatus,  jam  praeluxerat  exem- 
pluni :  cum  Garthngincm  inissi  sint  Eunomius  et 
Olympius,  qui  duobus  indeamotis,  nnum  ordinarent. 
ii.  NeinpeOptatusverbis,  quibus  Melcbiadis  judi- 


in  suis  ordlnibus  recipere  non  delrectarct :  cum  il-     cium  clausum  est,  relaiis  proxime  8ubjicit;c  Sufficit 

'" ergoetDonatumiotsententiispercussumesse,  etGae- 

cilianum  tanto  judicio  essepurgatum.  Ettamen  Dona- 
tus  appeiiandum  esse  ab  episcopis  credidit.  >  Ubi  si 
appcilatio  a  Meichiadis  senienlia  ifidicatur,  ad  eam- 
dem  attinere  videiur,  quod  idem  Optatus  sabnectit : 
c  Ad  qiiam  appellaiinnem  ConsUiiilnus  imperator 
sic  respoiidit :  0  rabidt  furorii  audacii  l  Sicut  in 


lum  ea  in  re ,  ei  decessorum  suorum  Melcliiadis  ac 
Feiicis,  et  Afrorum  decretis  obsecuium  ease  paiam 
iit. 

9.  Teriium  imiuti  sunl  Africani  episcopi,  per 
epistolam*  quflccollationiiGartliag.;cognit.  i,cap.  i6, 
inserta  esl,  qiiaeque  apud  Augustiniim  exstai  episi. 
i^,  Donatisiis  pollicenies,  eos  a  sc,  si  convicti  ad 


57  MELCHIADlS  JIJDIUUM  DONATISTiE  ftESPUUNT.  5g 

caubii  Genlilium  (leri  assolei,  nppeilalionem  inicr-  A     I^-  Uiiiim  adliuc,  unde  disciplina  ecclesiasiica  11- 


losueruni.  Eodcm  lemporc  idem  Donalus  pciiii ,  ul 
%\  rererii  licuissel  (tfa  m$.German,),  nec  nd  Carllia* 
ginem  accederet.  Tunc  a  Filumino  sufTragiiloresug- 
gestum  e&t,  ut  bono  pacis  Caecilianus  Drii^iae  retiiie- 
retur  :  et  factum  esi.  Tunc  duo  episcopi  ad  Africam 
nnui  sunt,  Euiiomius  et  (Hympius :  ut  rcmoiis  duo- 
bus  unttm  ordinarent.  Venerunt  et  apud  Carthagi- 
iiem :  fuerunt  per  dies  40  ,  ul  pronuntiarent  ubi  esset 
catboliea.  Hoc  seditiosa  pars  Donati  fieri  passa  iion 
es(.  De  studio  partium  strepitus  quoiidiani  sunt  ha- 
bitj.  Nofissima  senientia  eorumdem  episcoporum 
Eunomii  et  Olympii  taiis  legiiur,  ut  dicercnt  iitam 
esse  cathoiictm,  quse  esset  in  toto  orbe  terrarum ,  et 
sententiam  deeem  et  no?em  episcoporum  ( hoc  est 


iusinilur,  circa  seiilcnliaui  Mclcliiadis.  ab  Aiiguslino 
superius  iandalam,  observandum  reslal :  quud  vide- 
licei  in  quibuscumqiic  locis  duo  esseiit  episcopi ,  ita 
eum  coiifirinari  voluii  qui  fuisscl  prior  ordinatus,  i 
ul  lamcii  I  alteri  coruin  plebs  aiia  regenda  commit- 
tcrciur.  >  Cui  judicio  in  Carlbaginensi  collatione, 
cogii.  I,  cap.  i6,  congruentesAfri,  ubinon  unustan- 
tum,  sed  etainboepiscopi,  posiulanle  populo,  remo- 
vcndi  suiii,  singulis  singulas  ecclesias  tribuendas  esse 
decernuiit.  Meo  vcro  isiud  ubservaiu  dignum  puto, 
quia  effluxisse  hiiic  videiur  mos  subinde  usitalus , 
episcopos  qui  a  propriis  plcbibus  aut  non  admissi  aut 
expulsi  suni,  ad  alias  ecclesias  transferendi.  lude 
saiie  niliil  prxter  antiquain  disciplinam  commisisse 


Meicfnadii  «c  lodorNm),  Jam  dudum  daiam  non  posse  B  comprobantur,  sive  Lconis  decessor  Xystus  III , 


dissolvi.  I  Sed  appellationem  ab  Optaio  notnri ,  qu£ 
Arelatense  coneiiium  excepit ,  et  ad  id ,  quod  post 
idem  coiiciiium  contigil,  reliquam  narraiionem  pcr- 
tinere  hine  plane  nobis  est  persuasum  :  1'*  quod  su- 
periora  Constantini  verba ,  c  0  rabida  furoris  au  - 
dacia !  Sicut  in  causis  Gentilium,  eic,  >  ex  Imperato- 
ris  bujus  epistola  ad  eplscopos  qui  Arelate  convcne- 
rant  {ajmd  £<ad.,  loiii.  i  ConeU.,  pag.  1431,  d.  c.) 
descripla  sint  :  deinde  quod  Augustiuus,  epist.  43, 
n.  SO,  Areiatensis  concilii  judicium  et  ab  eo  appet- 
[ationem,  necnen  oequam  tmperatoris  indignalioncra 
boe  ordine  perstringat :  c  Neque  enim  ausus  est 
chrisiiantts  iiiiperator  sic  eorum  tumultiiosaset  fal- 
iaces  quereias  suselpere,  ut  de  Judicio  episcoporum, 


episi.  8,  cum  Perigenem  Patrensibus  ordinatum 
episcopwm  ,  sod  ab  bis  recnsalum,  Corinthiis  prx^ii- 
ciciidum  cuiavil ;  sive  ejusdem  Leonis  successor  Hi- 
larius,  ubi  iJerinen,  qui  se  a  Biierrensibus  exdusum 
dicebat,  Narbonensibus  praeesse  permisil  {tiUar,^ 
ep.  8),  seu  Juannes  III,  cuin  Joaniii  Alexandrino  epi- 
scopo  c  propria^civitatate  expulso  Nolanam  ecclesiam 
regcndatii  iradidit  (Liberat,,  c.  18),  Ea  ipsa  ratioue 
excu>alur  quoque  migraliu  Aprunculi,  qui,  uti  Gre- 
gorius  Turonciisis,  lib.  ii  de  Gestis  Francorum  »  c. 
35,  elBaronius,  ad  anuum  484,  referunli  c  Lingo* 
nicx  civiiaiis  episcopus,  «'ipud  Burgundiones  eoe- 
pii  baberi  suspectus  :  curnque  odium  de  die  in  diem 
crcscerel,  jussum  est  ut  ciam  gladio  feriretur.  Quo 


qui  Remse  sederant,  ipsejudicaret;   sed  atios,  ut  G  ad  eum  perlaio  nuntio,  noctc  a  casiroDivioneiisiper 


dixi,  cpiscepos  dedil,  a  quibus  tamen  illi  ad  ipsiim 
nirsum  Imperatorem  provocirc  maluerunt :  qiia  in 
re  iiios  quemadmodum  detcsietur  audistis.  >  Posire- 
mo  quod  Optatus  Melchiadis  et  sociorum  adversus 
Donatum  sententiam  non  ut  recens,  sed  ut  jam  dudum 
prolatam  commemoret.  Sed  et  illad  observaiioiie 
dignuin,  ut  cum  post  Arclatense  concilinm  Eunomiiis 
et  Olympitts  Canliagiiiem  ad  sedandos  Donatistarum 
tumultus  missl  (\ierinl,  nuUa  hnjus  concilii  mcnilone 
fticia ,  »  seiitentiam  decem  et  novcm  episcoporum 
(Melchiade  prseside)  jam  dudum  daiam  iion  posse 
dissoivi  >  pronunliariiit.  Unde  id,  quod  Carthagine 
gesseruui,  non  tam  ex  Arelnlensis  concilii,  qiiam 
ex  Melcbiadis  sentenlia  gessisse  n.erito  videanlur. 


murum  demissus,  Arveruos  advenil,  ibique juxta  ver- 
bum  Doinini...  uiidecimus  datur  episcopus.  » 

S  Y.  —  Metehifidh  judieium  Donatiitm  anfffai  re- 
Bpuunt,  eumque  p&ntmodum  traditioni^  tibrorum  re- 
eentiore$  falso  aeeusant. 

14.  Quaniumvis  moderatu  fucrit  Melcbiadis  seu' 
tentia  ,  Dondiislis  tamciLnon  placuiL  Hi  quippe  dc 
episcoporum  judlcio ,  in  quo  victi  fueranl,  siatim 
miirmurare,  atque  precibus  Gonstantino  oblaiis  ex- 
posiulare  coeperunt.  An  haec  eorum  expostulatio  ap- 
pellationis  iiomlne  donanda  sii,  necne,  inter  eruditos 
disceptatur.  Inler  eos  tamen  convenit  schismaiiccs 
illos  Melchiadis  judicio  non  sieiissc,  judices  alios  a 


12.  UnoverboMelchiadeseasentcnlia.  quamlau-i)Constanlino  flagitasse,  idque  ab  illis  iuique   fuisse 


dat  Augustiuus ,  unitatis  resarciend^  viam  prxmon- 
stravit  :  adeo  ut  diversos  iilos  modos,  quibus  Afri 
catfaolici  sehismalicos  sibi  conciliare  et  ad  concor- 
diam  revocare,  sive  iiicollatione,  siveanie,  tentarunt, 
spectare  liceat  veluii  diversos  aditus  paciiica?  ejus 
viae,  quam  Melchiades  illis  aperuerat.  Ipse  clericis  et 
episcopisa  schismaie  recedentibus  gradus  et  honores 
8U0S  per  indulgentiam  servando,  gravissimurn  re- 
staurandae  pacis  removil  iinpedimenlum.  Deinde  vero 
Afri  pacem  bac  via  inilam,  variis  modis,  qui  ab  illa 
non  recedebanl,  coagmentare,  proui  tempus  cxige- 
bat ,  studuerunt.  Qua  dc  re  vide  el  Codicem  cano- 
pum  eccL  Afric,  c.  117  et  118. 


poslulatum.  Obtendebantnimirum,  paucos  admodum 
episcopos  senteiiliam  tulisse,  [qui  nec  omnibus  quae 
prius  inquiri  oportebat  diligenter  excussis,  addepro- 
meiidum  judicium  propei-aiiter  accessisscnt.  Hanc 
unam  rationcm  illi  tunc  prsetexebani,  ul  Bomanse 
synodi  judicium  delreciarenl  :  iiec  aliam  inemorat 
Constantinus  in  ea  episiola,  qua  plurimos  ex  dtversis 
ac  prope  Inflnitis  locis  episcopos  iii  urbem  Arelaten- 
sem  convenire  ejusdem  caus:c  flniendae  gratia  prae- 
cipicbal  {Augusl.,  ephl.  105,  n.  8;  Optat.,  /ifr.i;Con- 
stantinui^  apud  Euseb.  L  x,  c.  5).  Ex  -quo  coltigituir 
Donsiiislis  nou  solum  anle  concilium  flomanum,  sed 
fet  post ,  toto  scllicet  intervallo  llto  quod  inter  hoc 


59 


DE  DECRETIS  MELCHIADI  PAP.f;  ATTRIBUTIS. 


40 


atqiie  Arelatense  concilium  intercessii ,  minime  ve-  A  quenindmodum  inter  apostolos  duo  Jacobi  duoquc 


nisse  in  mentem,  ui  Melchindem  criiuinc  tradilionis 
sncrorum  librorum  arguerent. 
i  15.  Id  vero  postmodum  commenli,  nonMelcliiadem 
sohim  ,  sed  etiam  Marcellinum ,  Marcellum  atque 
Silvestrum  ejusdem  crimiiiis  po>lu1aruiit.  Ex  quo  et 
iiinc  calumniam  ab  eis  anie  Silvestri  papx  tempora 
cxcogitalam  non  fuisse  hnud  lemere  siispicemur. 
Qiiamvis  enim  boc  nefas  a  Marcello  ,  Melcliiade, 
Siivestro,  cum  adhiic  Marceliini  presbyteri  essent, 
pcrpelratum  fuisse  dixeriiit :  nemo  tamen  non  videt 
hoc  eos,  ut  aposlolicnc  sedi  odium  atque  invidinm 
r.ccrent,  ejusqiie  adversus  se  auctoritatem  declinn- 
rent,  cxcogitasse;  adeoque  etpostquam  Marcellus, 
Mclchiades  ac  Silvester  ejusdem  sedis  dignitate  de- 
coraii  jam  fuissent. 

16.  Immoex  Aiigustlni  verbis  in  breviculo  collii' 
lionis  cum  Donalislis,  cap.  18,  iiilelligilur,  Donaiistas 
iii  collalione  Carlhaginensi  primutn  id  crimiiiis 
Melchindi  imposiiisse.  c  Cum  eiHtn  eos  compulisset 
Cognitor,  i  inquil  Augustinus,  c  ut  conlra  concilium 
judiciumque  Melcliiadis,  quo  Ca^cilianus  purgalus 
ntque  absolulus  legebatur,  si  haberent  aliquid,  dice- 
rcut ;  tunc  Donatistx  ipsum  Melchiadem  coepeniiit 
(raditionis  arguere,  et  dicere  majores  suos  propterea 
illius  judicium  reftigisse.  i  Islud  affirmanies  menda- 
cii  convincere  difllcile  admodum  non  erat :  siquidem 
niajores  illoriim  Mclchindis  judicio  slare  delrec- 
tantes,  nihil  umquam  hiijusmodi  in  precibus  suis 
prnetexuisse  deprelienduntur.  Veriim  qiiia  rem  non 


Judo;,  et  npud  ipsos  schismaticos  duo  Donali,  Ca- 
sensis  et  Carlhagincnsis ;  ita  ei  inter  Romanos  dia- 
conos  diio  Siratones  simul  exstiterinl  (Aug,,  Brevic, 
diei  tertia* :  coliat.  cum  Donat.,  cap.  18,  n.  34). 
c  lilud  quoquc  addilum  est  a  Catholicis,  quia  etsi 
demonsirnieiiir,  quod  omnino  non  demonstrabatur, 
eiimdem  Siratonein  diaconum  iradidisse,  quero  postea 
Melchiades  ad  recipienda  loca  ecclesiastica  cum  aliis 
diacoiiis  niisit,  noii  continiio  Melchiadem  isto  crimi- 
ne  ndspergi ,  quem  poiuit  persecutio  longe  facere 
absenlem,  ut  hoc  omnino  nesciret ,  eumque  inno- 
centein  puinrel ,  quem  nemo  reum  accusando  mon- 
straret.  >  (Ibid.^  n.  55.)  Postremo  cum  ad  calum- 
iHosam  Melchiadis  criminntionem  redire  conarentur 
B  Donastii9C,CognitorisinierlocutioneabeasuntdepuIsi. 
17.  Neque  tamen  propterca  quieverunt.  Nam  et 
posi  collationem  Cartbaginensem  inde  Melchiadem 
calumiiiandi  ansam  arripuerunt,  quod  Cassiani  no- 
mcn  et  in  diaconis  ipsius ,  et  in  illis  gestis  ubi  facta 
traditio  recitala  est,  reperiebalur  {Augustin.  Brevic. 
coll.t  n.  56).  Sed  haec  Donatislarum  periinacia  et 
varii  conatus  ut  unum  infamarent  Melchiadem  ,  cum 
c:i]teris  parcerent  Romani  concilii  judicibus,  argu- 
menio  sunt,  quam  grnvem  qiiamque  sibi  incoramo- 
dam  sentirent  illius  auctoriiatem.  Neque  aliud  quid« 
quam  lot  tamque  iniquis  molilionibus  profecere,  nisi 
ut  Melchiadis  modcrationem ,  xquitalem  ,  integrila- 
tcm  atque  innocentiam  vi(%  patefacerent.  Eos  enim 
quod  in  ipso  reprehenderent  prorsus  defecerit  ne- 


Cognitori  solum,  sed  et  ipsis  Catholicis  inaudiiam  C  ^^gg^  ^g^^  ^yj  calumiiiam  ei  undequaque  struere  COU' 


ohjiciebant;  ideo  c  facto  judice  inteiito,  ulrumne  de 
tradilionis  crimine  aliquod  judicium  vel  publicuin 
vel  ecclesiasticum  proferretur,  ipsisque  Caiholicis  id 
iit  probareliir  exspecUntibus  et  exigentibiis ,  lege- 
runt  Donatistic  gesta  quaedam  prolixissima  apiid 
prsefectum  ,  ubi  nec  praefectus  ipse  ciijusmodi  csset 
apparebat,  nec  locus  legebatur  ubi  bsec  agebantur  : 
sed  gesta  ipsa  niultos  multa  ecclesiasiica  iradentes 
longissima  recitaiione  sonueruni ,  ubi  nomeii  Mcl- 
cliiadis  omnino  non  sonuit.  Quibus  pcractis ,  »  mira- 
tus  est  I  Cognitor  aliud  promissuin  ,  et  aliud  recila- 
tiiin.  I  Exinde  recitarunt  alia  gesia,  in  quibus  Mel- 
chiades  legebatur  diaconos  Siratonem  et  Cassinnum 
misisse,  ut  loca  Chrisiianis  lempore  persecutionis 


niteiites  ,  illius  occasionem  in  diaconis  Ipsius ,  sett 
polius  in  similitudinibus  nominum  diaconis  ipsius 
commitnium ,  quaerere  coacti  sunt.  Ipsi  vero  qiianto 
essent  furore  coirepti,  prodiderunt,  cumjudiclo, 
in  quo  accusatores  ac  testes  una  cum  accusaiis  prae- 
sentes  auditi,  el  ei  quidem  a  judicibus  quos  ipsi  ex- 
pelierant ,  quibusque  praesul  icquissimus  atque  om- 
nium  episcoporum  princeps  prnesidebat,  prolato 
siare  nolentes,  Imperalorem  appellnre  maluerunt. 
llis  religiosior  Constantinus  eorum  appellaiionem 
molcslissime  tulil :  sed  paulo  indulgentior  qitaiTi  par 
essei,  dum  audaciam  non  comprimii,  gravibus  Eccle- 
siaemalis  locum  ei  occasionem  prjebuii.  Quamvis 
autem  appellantibus  aliud  Arelatense  judicium   de- 


ablata  jussu  imperatoris  reciperent.  i  Et  cum  his^J^jerii^   hoc  tamen,   teste  Aiigustino,  epist.  43,  olim 

164,  n.  20 ,  dedit ,  c  non  quia  jam  necesse  erai,sed 
eoriim  perversltatibus  cedens,  et  omni  modo  cupiens 
tantam  impudeniiam  cohibere.  >  Nec  proliibiiit  hu- 
jusmodi  appellatio,  quominus,  uii  jam  exposuimus  , 
episcopi  Eunomius  et  OIympius,in  Africnm  procom- 
ponendis  Carlhnginensis  ecc lcsiae  rebus  missi ,  post- 
modum  pronuniiariut,  c  sententiam  decem  et  novem 
episcoporum  jam  dudum  daiam  dissolvi  non  possc  » 
(Op/flt.,  lib.  i). 

g  \I.  —  De  decretis  MeUliiadi  papw  allributit. 

18.  Duas  Melchiadi  supposuit  hidorus  Mercator 
epistolas,  unam  ad  Leonlium  ac  caeteros  Hispaniarum 


quoque  geslis  nullum  Melchiadis  criinen  ct  Cogiiitori 
cl  Catholicis  defensoribus  apparcrel,  dixcrunt  Dona- 
tislae ,  Siralonem  diaconum ,  quem  cum  aliis  ad  rc- 
cipienda  loca  ecclesinstica  iniserat,  supcriori- 
bus  gestis  recitaium  esse  traditorem  :  el  ideo  vo- 
lebanl  etiam  Melchiadem  crimine  iraditionis  adsper- 
gere,  quod  diacono  illo  non  degradalo  uleretur.  » 
At  rogati  c  uirum  sallem  in  illis  iraditionis  gestis 
cssetexpressum,  quod  Straton  diaconus  fuerit,  >  ne 
id  quidem  probare  valuerunt.  Respondebant  praeler- 
ca  cathoIici,.eliamsi  Straton  .tradilor  diaconus  ap- 
pcliatus^  fuisset,  non  inde  sequi,  ut  is  fuerit  quo 
|K)slca  Mclcbiadei  usus  est :  cum  ficri  poluerit ,  ut 


41  DE  DECRETIS  MELCfllADl  PkPM  ATTRIBUTIS.  42 

episcopos,  alleram  deprimitm  Ecclesia  et  de  Con$-  A  nium  chrisiianorum  et  gentilium ,  veradter  creden- 


iantini  erga  eam  Munificentla  inscriptam.  Ulnm- 
que  ut  pote  non  plus  momenli  quam  autbeniix  iia- 
beniero ,  hic  excudere  consulto  negleximus. 

49.  In  Ponlificali  iibro  eidem  papae  duo  adscribuntur 
decreia  :  primum  quo  sancitur,  c  Ne  ulla  ratione  die 
Dominica  auiquinta  feria  jejunium  quis  fidclium  age- 
ret :  quia  eos  dies  pagani  quasi  sacrum  jejunium  ce- 
lebrant.  >  Cui  decreto  in  eodem  Pontificaii  libro  pro- 
:xime  subjiciiur,  €  Et  Manichxi  invenii  sunt  in  urbc 
Romaabeodem.  > 

iO.  Yerum  hoc  decrelum  Melchiadi  falso  adscribi 
duplici  raiione  liquet :  primo  quidem  quia  eiiam  ante 
hujus  paprc  lempora  fidelibus  inlerdictum  fuit  die 
Domlnica  jcjunium  :  deinde  quia  ut  inierdiceretur, 


tium  atque  infidelium  et  h:ereiicorum  vera  et  uon 
falsa  discrelio  habeatur.  > 

22.  Circa  Nicsni  concilii  lempus  mulia  Manichaeo- 
rum  placitis  affiiiia  gerebat  ac  docebat  Eustathius 
quidam,  adversus  quem  Gangrensis  synodus  congre« 
gata  can.  18  ex  inierpretaiione  Dionysii  Exigui  sta- 
tuit :  c  Si  quis  propter  conlineniiam,  quae  putalur, 
aut  coniumaciam  in  die  Dominico  jejunat,  anathema 
8il.  I  Ubi  lioc  concilium  ,  sicui  et  Caesamngiislanum 
adversus  Priscillianisias,  eliam  Manichaeos  dicisoli- 
tos,  anno  581  celebraium,  dum  can.  i  prohibei,  c  ne 
quis  jejunet  die  Dominica ,  causa  lemporis  aut  per- 
'suasionis  aut  supersiiiionis ,  >  jejunium  eiiam  die 
Dominico  ,  modo  absit  superstitionis  causa ,  permit- 


non  ea  causa  fuit ,  quod  ilia  die  pagani  seu  gentiles  B  tere  quodam  modo  videniur.  Et  llieronymus  quidem, 


quasi  sacrum  jejunium  agerent ;  sed  quia  cliristiani 
jejunium  ei  diei  minime  congruere  censuerunt ,  qua 
Chrislns  Ecclesiam  resurrectione  sua  Ixtificavit. 
Quod  autem  sibi  cavendum  didicerant  ipso  usu  et  ira- 
ditione,  quse  diem  Dominicum  festive  agendum  esse 
docei ,  mnjori  religione  cavcre  tum  coeperunt ,  cum 
Manichaeus ,  non  paganos ,  hoc  die  veluii  sacruro  je- 
]unuim  agere  c<eperunt.  Ne  vcro  id  gratis  dicere  vi- 
deamur ,  utrumque  paucis  comprobandum  est. 

21.  Ante  Melchiadis  aevum  scripsit  Tertullianus 
]ib.  de  Corona ,  c.  3  :  c  Die  Dominico  jejunium  nefas 
ducimus.  >  Legiiur  ci  ad  calcem  libri  v  apostolica- 
rum  Constitutionum  :  c  Reus  enim  erit  peccati ,  qui 
Dominico  die  jejunaverit ,  cum  sit  dies  resurrectio* 


cpisl.  28,  ad  Luciiiium  scribit :  c  Utinam  omni  tem- 
pore  jejunare  possimus  :  qnod  in  Actibus  Apostolo- 
rum  (ut  etiam  Aiigustinus  epist.  36,  n.  28 ,  observa- 
vit)  diebus  Pentecosies  et  die  Dominico  apostolum 
Paulum  ct  curo  eo  crcdenies  fecisse  legirous.  >  Ne 
hinc  lamen  Ecclesi:c  morem  ac  legcro  improbare 
vidcatur,  mox  dictum  temperans  addit :  c  Ncc  hoc 
dico ,  quod  Doroinicis  diebus  jejunandnm  putem. » 

iS.Hsecautem  lex,  Epiphanio  teste  (Epiph,^  Expos. 
fid.y  n.  22),  religiose  adeo  servabaiur,  utii  etiam, 
qui  summo  pietalis  studio  perpetua  sibi  jejunia  im- 
ponebant,  solos  Dominicos  ac  Pentecosies  dies  exci* 
perent :  c  Namque  ,  inquit ,  Dominicas  omnes  fesias 
bilaresque  sanxit  Ecclesii ,  nec  ulla  jejunla  celebrat. 


nis.  >  NuIIa  hic  alia  raiio  subjicilur.  Sed  subinde  G  Absurdum  est  enim  jejunare  Dominica  die...  Nec 


Augustinus ,  epist.  36,  ad  Casulanum,  c.  12,  n.  27, 
dicens  :  c  Die  Dominico  jejunare  scandalum  est 
magnum,  i  hanc  novam  addidit  causam :  c  maxiroe 
posteaquam  innotuit  detestabilis  mullumque  fidei 
apostGlicx  Scriplurisque  divinis  apertissime  contra* 
ria  haeresis  Manichxorum ,  qui  suis  audiioribus  ad 
jejunandum  istum  tamquam  constituerunt  legiiimum 
diem.  Per  quod  factum  esl,  ut  jejunium  diei  Domi- 
nici  Iiorribilias  haberetur.  >  El  n.  29,  ne  quis  Domi- 
nico  die  celebret  jejunium,  tunc  praesertim  caven- 
uum  docet ,  c  posteaquam  h:eretici ,  maximeim- 
piisslmi  Manichaei,  jejunia  diei  Dominici  non  aliqua 
necessitaie  occurente  peragere ,  sed  quasi  sacra  so- 
lemnitate    statula     dogmatizare    coeperunt.  >     De 


ipsius  quidem  QuadragesimaeDoininicis  jejunare  solet 
Ecclesia.  >  Conira  idem  sancius,  hier.  75,  n.  3, 
Aerianos  merilo  reprehendii,  quod  siulia  libertatis 
ostentatione,  c  Doroinica  die  potius  jejunare  affec- 
tent,  quarla  vero  ei  sexia  feria  vescantur.  >  Neque 
minus  vani  nosira  aeiate  heterodoxi ,  qui  christianam 
ponunl  libertatem  iii  contemnendis  absiinentiae  jeju- 
niorumque  legibus,  quas  a  Christo  ejiisque  Aposlolis 
edocta  Ecclesia  sapienter  instiiuii.  Ipsa  esi ,  quae 
dum  fideles  ad  jejunandum  vel  adhorlaiionibus  vel 
praeceptis  exciiavit,  semper  cxcepit  Dominicum  diem, 
non  ut  eos  a  gcntilibus  secerneret,  sed  ut  resurrec- 
tionis  dominicae  diem  numquam  non  fcstive  celebran- 
dum  doceret.  Falso  igitur  Melchiades,  ne  quis  Domi- 


iisdem  hocreticis  istudquoque  Leo  papa,   epist.  17,  D  nico  die  jejuniuro  agcret,  decrcvisse  ponitur.  Neque 


ad  Turibium ,  cap.  4  ,  tesiatur  :  c  Sicut  in  nostro 
examine  detecii  alque  convicti  sunt,  Dominicum 
diem ,  quem  nobis  Salvatoris  nostri  resurrectio  con- 
secravit,  exigunt  in  moerore  jejunii.  >  Quocirca  in 
libro  Poniificali  nihil  absurdi  videretur,  si  dictum 
csset :  c  Manicbaei  a  Melcliiade  inventi  sunt  in  urbe 
Ronia.  Tum  is  papa  consiituit,  ne  ulla  raiione  die 
Dominica  jejunium  quis  fidelium  ageret :  quia  hnnc 
diem  hxreiici  illi  quasi  sacriim  jejunium  celebrant.  > 
Mercator  tamen,  librum  Poniificalem  nequaquam  cor- 
rigcns,  sed  eum  de  morc  imilalus ,  Melchiadcm  sic 
deccrnentem  inducii :  c  Jejunium  vero  Dominici  diei 
ei  quintx  feriae  nemo  celebrare  debet :  ul  inter  jeju- 
Patrol.  VI. 


minus  falso  idem  de  feria  quinia  consiiiuisse  in  libro 
Pontificali  narratur. 

24.  Numquaro  ea  fuit  chrislianorum  erga  feriam 
quintam  religio,  qua  hoc  die  jejuiiare  prohiberentur. 
Tanlum  invaluit  mos,  ut  cum  alii  feriis  quaria  et 
sexia,  alii  sexta  et  sabbato  jejunarent,  plerique  feria 
quinla,  quae  diebus  iilis  jejunio  consecraiis  vicina 
est,  sibi  a  jejunio  absiinenduin  censeretit.  liiiic  apo- 
slolicae  constilulioncs  ( lib.  v,  c.  24 )  ab  Iiypocrita- 
rum ,  qui  singiilaria  semper  affeciant,  more  nos  de- 
hortantes  pracipiuni  :  c  Jejunia  vero  nosira  nc  sint 
cum  hypocritis  commuiiia  ;  jejunant  [enim  sccunda 
fcria  etquinia.  >  Et  Augustinus,  epist.  36,  Romani 

3 


45 


DE  DECRETIS  MeLCfllADi  PAPJS  ATTMBUTIS. 


44 


Gujusdam ,  4iai  bebdomadae  cujusque  sex  diebus  jeju  •  A  feria  quinta  solemne    apud  ivaganos  jejnninm  si(» 


nandum  esse  con4endebat,  scripium  refellens,  num.  9 
aii :  c  Apud  Ronianos  omnibuB  isiis  sex  diebus»  prse- 
ler  paucissimos  clericosaut  monachos,  quotusquisque 
inveDitur,qui  frequentet  quotidiana  Jejunia?  maxime 
quia  ibi  iejunandum  quinia  feria  non  videiur.  >  Unde 
coUigere  eat,  Romse  qnidem  vulgarem  obtinuisse 
opinionem ,  qua  feria  quinta  non  jejunandiim  esse 
puiaretur,  sed  nullam  ea  de  re  legem  exsiitisse, 
immo  Augustini  aevo  ibi  a  nonnullis  tum  monachis 
tum  clerids  cum  iaude  celebrata  esse  quotidiana  sex 
dierura  jejunia. 

S5  Gerte  non  modo  ex  Gassiano,  coll.  21 ,  c.  i4, 
sed  ex  Gregorio  papa  constat ,  eiiam  Romae  qiiintis 
Quadragesim.ii  feriis  intermissa  non  fuisse  jejunia. 


sed  c  quia  adscensa  Domini  ipso  die  omni  anno  oc- 
currit,  >  lioc  est  quia  eum  diem  Dominus  suo  in  coc- 
lum  adscensuconsecravit.  Sane  ab  hoc  die  moerori 
ac  jejuniis  consecrando,  procul  aberant  pagani,  qui- 
bus  eumdem  in  honore  lovis  festivum  ngere  solemnc 
erat.  Qiiocirca  christianos  quosdam,  quos  ad  perver- 
sam  eorum  imitntionem  diabolus  seduxerat ,  Caesa- 
rius  Arelatensis  episcopus ,  apud  Augustinum , 
append.  t.  v,  serm.  26ti,  n.  5,  vehementer  corripit 
his  verbis  :  c  Quia  audivimus  quod  aliquos  viros  vcl 
mulieres  ita  diabolus  circumveniai,  ut  quinta  feria 
nec  viri  opera  faciant,  nec  mulieres  laniflcium,  co- 
ram  Deo  et  sanctis  angelis  coniesiamur,  quia  qui- 
cumque  hoc  observare  volaerint,  nisi  per  prolixam 


Sic  porroGregoriushomil.iG,  InEvangel.,  loquilur:  3  et  duram  poenitentiam   tale  sacrilegium  emenda- 


c  Sex  hebdomad»  veniuni,  quarum  videlicet  dies 
quadraginta  duo  fiunt,  ex  quibus,  dum  sex  dies  Domi- 
nici  abslinentix  subtrahuntur,  non  ptus  in  abstinen- 
tia,  quam  sex  ei  triginta  remanent.  >  Ibi  enim  absti- 
nentiae  nomen  pro  jcjunio  usurpari  nemo  non  videt : 
cum  ideo  sex  suhirahnniur  Dominici  dies,  non  quia 
iis  diebus  cariiis  ahstinentia.  scd  quia  jejunium  inter- 
millaiur.  Qnocirca  Gregoriiis  horum  irigiiiia  sex  die- 
rum  jejunio  anni  nostri  decimas  offerrc  nos  Deo  docer. 
)]inc  luculenter  confutatur  qiiod  Walafridus  Slraho 
cap.  20,  et  ex  eo  Micrologiiscap.  SO,  lihro  Ponlificali 
aiqiie  spuria  Melchiadis  epistola  decepti  scrihunt: 
f  Melchiades  RouKne  praesulaium  agens,  siaiuit  ut 
nulla  ratione  Dominica  aui  qiiinta  reria  jejunium  quis 


vcrint,  elc.  >  Eamdem  rem  concilium  Narbonense, 
anno  589  habilum,  quam  indigne ferret,  can.  15,  ape- 
ruit  bis  verbis  :  c  Ad  nos  pervenit,  quosdam  de  po- 
piilis  catholicae  fidei  exsecrabili  ritu  diem  quintam 
feriam  ,  qui  ct  diciiur  Jovis,  multos  excolere,  et 
operaiionem  non  facere.  Quam  rem  pro  Dei  timore 
exsecrantes,  etc.  >  Neque  vero  Pairibus  tantopere 
displicuit  ille  mos  nisi  quia  ab  impia  gentilium  su- 
pcrsiiiione  derivatusesset.  Ad  eum  igitur  abolendum, 
feria  quinta  potius  jejunia  indiceoda  eranl,  quomodo 
iisdem  temporibus  in  kalendis  Jannariis  eamdem  ob 
causam  factum  est,  quam  prohibcnda. 

27.  Decretum  alterum  in  libro  Pontificali  expres- 
sum  est  in  hunc  modum  :  c  Hic  fecit  ut  oblationes 


fideliiiin  ageret.  Pagaiii  enini  his  dicbus  qiiasi  jejiinia  q  consecratoe  per  ecclesias  ex  consccratu  episcopi  di- 


frequentahani.  Ideo  B.  Gregorius  in  dispositionc  of- 
ficiornro  anni,  infra  qiiadragesimam,  quiniam  feriam 
vacantem  demisit;  nt  quia  festiva  erat  velnti  Domi- 
nica,  eliam  officio  diei  Dominicae  celebris  haberelur. 
Qux  quinia  feria  quoniam  postmodum  coepit  ut  cae- 
lerae,  jejuniis  applicari ;  Grcgorius  junlor  staiuit  eam 
Missis  et  orationibus  csse  solcmncm.  >  Istud  porro 
aiunt,  viia  fulli  Gregorii  11,  qui  junior  appellari  tum 
solehat,  ubi  apud  Anastnsium  legimus  :  c  Hic  qua- 
dragesimali  lemporc ,  ut  in  quinta  feria  jejunium, 
alque  Missarum  celebritas  fieret  in  ecclesiis,  quod 
non  agebalur,  insiiluit.  >  Sed  el  hoc  loro  conviiiciin- 
tnr  Walafriilus  ac  Micrologus  ex  prxconcepta  opi- 
nioue  poiiiis ,  quatn  ulla  auctoritate  dixisse  feria 


rigerentur,  quod  declaratur  fermeniuni.  >  Cui  de- 
crelo  simile  est  illud  quod  idem  liber  Siricioatlribuit: 
c  Hic  consliluii,  ut  nullus  presbyler  Missas  cele- 
braret  per  hebdomadam,  nisi  consecratum  episcopi 
locidesignatisusciperet  declaralum,  quod  nominatur 
fermenium.  >  Qnamquam  in  Bollandiano  libri  Pon- 
tificalis  exemplari,  ut  et  in  Fossatensi,  nunc  Col- 
bertino,  idem  Siricii  decretum  simpliciter  ita  effer- 
tur :  c  Constituit  ut  sinc  consecrato  episcopi ,  loci 
cujuslibet  presbyteris  non  liccret  consccrari.  i  Ubi 
nisi  legamus  consecrarc,  Iioc  decrcium  ad  presby- 
tcroruin  consecrationem  referendum  videbitur  :  quod 
aliquando  factum  essc  ignoramus.  Hoc  tantum  no- 
vimus  olim  nonnullis  in  ecclesiis  usu  receptum  fuisse, 


quinta  Missam  e  Dominica  fuisse  repctitam ;  cum  hoc  D  ut  presb>lcri  post  ordiitalionem  suam  ab  episcopo 


die,  nuIlamanleGregorium  11«  agi  consuevisse  istinc 
doceainur.  Ila  error  errorem  facile  parit. 

26.  Ad  jejuniumquod  aiiinet,nullam  S.  Bencdiclus 
noverat  legem,  qure  illud  feria  quinta  servari  prohi- 
beret.  Quippe  regulc-e  suae  capile  41  continuiim  ad 
sanclum  usque  Pascha  jejunium  pra^scribens,  feriam 
quiitiam  non  excipit.  S.  Isidorus  flispalensis,  Reg. 
cap.  10,  quotidiana  per  totum  annum  jejiinia ,  solis 
Dominicis  exceplis,  ad  imitaiionem  palrum  pcriniliit. 
Postea  quidein  Magistri  Rcgiila,  cap.  27,  28  el  53, 
fcriis  quiniis  jejunium  remisit;  sed  ab  hac  remissione 
quintas  quadragesimie  ferias  cxcipi  voluit.  Neque 
>  tro  praedictae  remibSionis  hanc  dedit  raiionem,  quia 


suo  Dominici  corporis  acciperent  portiones ,  de 
qtiibus  certo  dierum  numero  communionem  pcrcipe- 
reiit.  Quocirca  in  antiquo  Ponlificali  Suessioncnsi 
apud  nosirum  Edmundum  Mariene,  de  aniiq.  Eccl. 
Rii.,t.  II,  p.  322,  istud  edicitur  :  c  Dcbeni  presby- 
teri  portiones  Dominici  corporis  ab  episcopo  acci- 
pere,  de  quibus  percipiant  communioiiem  per  qua- 
draginia  dies.  >  Et  in  antiquo  Ordine  Romano 
noviiiis  presbyteris  prsescribitur,  ut  ex  data  sibi 
oblata  consecraia  communicent  usque  sepiem  dies. 
Verum,  ex  auctioribus  libri  Pontificalis  codicibus  , 
corrigendi  videnlur  Bollandianus  atque  Fossaiensis 
adeo  utineis  legatur  comecrmt  non  conucrari^ 


4$  RHETICil  MCTUM  DE  BAPTISIIO.  -  ANONYMI GARMEN.  46 

iilque  de  confefiraiione  eucbarisiiae  seu  Missarum  A  q^i>^  i^cc  longe  porlanda  sunt  sacramenla.  Nec  nos 


ccicbratiune  iniclligalur.  Sed  neque  binc  conliciiur, 
oblatiouis  ib  episcopo  consecritae  portiones  per 
ecclesias  ac  tilulos  roitiendi  morem  falso  ad  Melcbia- 
dem  ul  ad  ejus  auclorem  referri  :  cum  iu  eodcm 
libro  Romani  pontilices  id  interdum  consiituisse 
dicantur,  non  quod  inslituerini  primi,  sed  qupd 
dumuiat  confirmarint.  Nam  ut  a  Siricio  non  rece- 
dnmus,  secunduin  bunc  librum,  <  constituit  bsBre- 
licos  sub  roanus  impositione  recipi  et  reconciliari,  > 
quia  epist.  I,  ad  Himer.,  cap.  i,  conQrmat,  quod  jam 
Stophanus  traditionis  auctoritate  vindicarat. 

^.  Ut  ut  esi,  pnedictum  fermenii  per  ecclesias 
mitiendi  nsum  Inuqcentio  aniiquiorem  esse  constat 
ex  bis  qu9  idem  papa  epist.  i5,  ad  Decentium,  n.  8, 


pcr  coemeierin  diversa  conslitutis  presbyieris  desti- 
nanius.  >  Unde  apparel  id,  quod  in  libro  Pontificali 
dicitur  :  c  cujuslibet  loci  presbYlcris,  nisi  couse* 
craium  epiKcopj  susceperinl,  per  bebdomadam,  > 
Missns  celebrare  scu  consecrare  iion  iicere,  minime 
accuratnm  esse  ;  cum  boc  non  de  qnibuslibct ,  sed 
taiituni  de  presbyieris  in  urbe  conslitulis,  et  quidcm 
sola  die  Domiuica  ,  decrelum  sil.  Praiierea  buuc 
usnm  ideo,  ut  presbyterorum  cum  episcopo  sno  com- 
niunionis  indicium  esset,  inductum  esse  lunoceutiu^ 
palam  indicat.  Hinc  eucbaristia  sic  missa  cur  fer- 
menti  nomine  donaia  sit,  saiis  intelligilur.  Fermenli 
quippe  vicem  gerebai,  quaienus  ecclesias  nd  qu^a 
miticbatur,  sicut  fermenliira  massam   cui  commi- 


scribit : «  De  fermenlo  Yero^  quod  die  Dominico  per  B  scctnr,  cum  episcopo  suo  in  uno  Cbrisii  corpore 


titolos  roiitimus,  superflue  oos  coosuiere  voluisti  : 
cum  omnes  ecclesiae  nostr;e  intra  civitatem  sint  con- 
stituts.  Quarum  presbyteri ,  quia  die  ipsa  propter 
plebem  sibi  crediiam  nobimm  pooveQire  iion  pos- 
sunt,  idcirco  ferinenluro  a  nobi#  confecturo  per  aco- 
lyibos  accipiunt,  ni  se  a  nosira  commuuione,  maxime 
illa  die,  non  judicent  separato».  Quod  per  parocbiai 
(extra  urbem  CQnstitutas)  iieri  debore  n.on  puto : 


copulabat  atque  uniebal.  Porro  istam  oblaiionis  ab 
episcopis  consecralae  particulam  a  presbyieris  in  ca* 
licem  tnnc  missam  esse,  cum  in  Missa  dicebaut  : 
I  Pax  Domini  sit  semper  vobiscum,  >  boc  csi,  eo 
ipso  temporc,  quo  etiam  iiunc  bosiiai  consecralae 
niinor  particula  in  calicem  a  presbyteris  deniiililur. 
ex  niuiquisglossis  iu  necreialeK  a  Mabillonio  nosiro, 
Annlect.  i.  iv,  pag.  60,  citatis  compcrimus. 


BHBTICIl,  EPISCOPI  iEDDENSIS, 

DICTUIVI  DE  BAPTISMO. 


Rhetieium  (inquit  S.  Augiistinus),  ab  Augustoduno 
episcopum,  magnae  fuisse  auctoritatis  in  Ecclesla 
tempore  episcopatus  sui ,  gesta  illa  ecclesiastica , 
nobis  indicant,  quando  in  urbe  Roma,  Melchiade  n 
apostolica  sedis ,  episcopo  praesidente ,  cum  aliis 
judex  interfuit,  Donatumque  damnavit,  qui  prior 
auctor  Ikmatisiarum  sebismatb  fuit,  et  Gaecilianumy 


episcopum  Ecclcsiac  Carlhaginensis,  absolvil.  Is,  cum 
de  baplismo  ngcrct,  ita  locutus  est  : 

c  Hanc  igitur  f)rincipalem  esse  in  Ecclesia  Indul- 
gentinm  neminem  prxterit,  in  qua  aniiqui  criminis 
omne  pondns  cxponimus ,  ct  ignorantiae  nosirae  fa- 
cinora  prisca  dcbcniiis,  ubi  et  veierem  bominem 
cum  Ingenitis  sceleribus  exuimus.  > 


I.  iiunii'1  1.1 


ANONYMI 

GARMEN 

DE  ULUDIBnS  DOmNI. 


Qnis  qu€;r'uur  seravirluUs  doie  JMvari? 
Quis  promj^s^  Dei  lepto  procedere  passu? 
Quis  fine  ^uma^K^  metitur  judicis  urn^mo 
Perpeiui,  t^rdumque  putat  quod  saecuia  debent 
Accelerare  diem^  jtneritis  qui  pricmia  reddai  ? 
Nobilis  injienti  te^t^tur  gloria  facno. 
Nam  qua  stagnanU  pra^l.ibitur  agAuuc  ripf^ 
Tardus  Arar,  pigruuique  diu  yix  explicat  jimnem , 
Qua  fratrqin  Rbeno  progigniiur  Hedua  pubes. 

"  Gelebrat   aucior  conjugium  S.  Rbeticii,    qul 
deincapa  ad  episcopatum  Augustodunensem  fuit  evec- 


B  Conjugium  uiemini  ^  summa  pietnte  fideque  : 
Lex  divina  tamen  meritum  cuniutabat  amoris. 
Et  votum  ambobus ,  socium  pra^cedere  morte , 
Mocroriqiie  pio  curam  mandare  sepulcri  : 
Sed  prior  uxorem  decred  pagina  legit. 

Timcvir  sollicitus  largojiibct  orc  cavari, 
Posi  mortem  nunt  quac  membris  liospita  saxa  : 
Suscipic-i  vcniens ,  aetcrnaqiie  roedcra  junges ; 
Ut  qnos  vivenles  lenuissct  leciuius  idem , 

tns.  Qua  de  re  Gregorius  Turonensis  lib.  de  Glon 
Confiisor. ,  cap.  7i. 


41 


ANONYMI  CARMBN  DE  LAUDIBOS  DOHDD. 


4S 


Posl  prsecepta  Dei ,  bDSlum  comroune  ievareU 
Sensii  vota  suiconjux  pr^esaga  mariti , 
Magnaque  lemporibus  iribuii  miracuia  castis. 
Nam  cumdefunctis  jungantur  brachia  membris , 
Et  repetila  manus  constringat  Tincula  trunco , 
Ne  quibus  bumanse  complentur  munera'viiae , 
Accidat  informis  fluilatio  dissociatis. 
Immensum  diclu ,  quo  tempore  viia  perncla  est , 
Jungendus  sociae  prospecui  scde  mariius. 

Postquam  morte  viri  reserata  est  janua  leii, 
Horrendumque  larem  jam  lux  iiigrata  reiexit : 
Depraensa  est  laevam  protcndens  femina  palinam , 
Invitans  socium  gestn  viventis  amoris. 
Quisdedit  affcctnm  lumulo?  quis  vincula  soivit? 
Undescpulta  vidct  venturae  conjugis  iimbram? 


A  Et  vice  jucunda  mortalibus  addere  froctam  : 
Neu  semper  prolixa  dies  nimis  ureret  orbem , 
Neu  brevis  invisum  raperet  iliascentibus  ignem. 
Ac  ne  perpeluo  quateret  labor  omnia  niso , 
Dat  requiem  fessis  hominum  nox  roscida  curis : 
Utqoe  humana  salus  securum  duceret  aevum, 
Sponte  salutares  de  cespite  surgitis  herhae. 
Has  Paler  ipse  serit  nutu ,  non  vomere  dives. 

Non  ego  ferrato  tegerer  si  viscera  muro , 
Ferrea  vox  linguaeque  forent  mihi  mille  cancnii , 
Munera  cuncta  queam  vestra;  pietatis  obire. 
Sed  Pater  ille  tuus  secreta  in  sede  locatus , 
Nec  cuiqiiam  visu  facilis ,  cunctisque  tremendus 
Te  misit  Dominum  terris  vitaeque  magistrum. 
Et  quisquis  nalum  justo  veneratur  bonore, 


Tu  facishaec,  lu  Ghrisie  Deiis,  tiia  signa  moventur,  B  Ambobus  sua  vota  dicat  vitamque  pereunem* 


Paulatimque  doces  sopita  resurgerc  membra  : 

Tu  qiiem  venturum  sancti  cecinere  propbeta;, 

Incorrupta  Dei  sobolcs ,  rcctorqiie  regcntis , 

Quo  sine  nil  magnum  genitor  deliberat  ingens. 

Cujus  ad  imperium  certis  mare  constilit  oris, 

Nec  licet  immenso  terris  excurrere  ponto, 

Planaque  montnnos  includunt  littora  fliictus  : 

Qui  vario  stabilem  dotasti  munere  terram 

In  nostros  usus,  Inrgus  pietate  patcrna. 

Tc  vade,  mortales  commitinni  semina  sulcis , 

Et  novus  arenti  proccdit  cespite  partus. 

Tu  manare  jubes  secundo  neciare  vites  : 

Tu  gratos  epulis  hominum ,  medicosque  saliiti 

Arboribus  succos  :  in  irudis  dulcia  mella. 

Tu  servire  jubes  homini  genus  omne  animnntum  , 

Insuper  et  gravibus  lucos  curvcscere  pomis , 

Atqoe  novos  reditus  nuUo  desemine  uasci. 

Tu  varios  amnes  nosiro  prodesse  Inbori , 

Et  renovare  sacris  benedictum  foniibus  aevnm. 

Te  duce  velivolis  patuerunt  aequora  rostris , 

Divisosque  fretis  lusiravit  navila  portus. 

Tu  poslquam  ceriis  sunt  acta  elemcnta  figuris , 
Ne  torpere  rudi  coelestis  inacliina  vultu 
Inciperet ,  vario  signasti  munere  mundum  : 
Ei  qoidquid  coelo  radint,  tiia  dextera  finxit. 
His  aulnm  Domini  placuit  conlexere  signis. 
Jnm  fretn  ne  nullis  ngercniur  inhospim  icrris , 
Assiduumquc  nlacer  numeraret  iiavitn  portum  : 
Grebra  saiis  tnmido  defigitur  insula  ponto ; 
Nec  tamen  insnnometuit  circnmdnta  fluctu, 
Exiguoque  frclis  innitens  orbe  rcsistit, 
Te  duce  confidens ;  cujus  venerabile  pactum 
Nexuni  lege  pari  summumque  imumque  peraeqoat , 
Nec  sinit  impositos  quoquam  transcendere  fines. 
Ac  ne  plana  niinis  tellus  vel  nudn  jnceret, 
Yitibus  aptandos  jussisli  nssurgcre  colles 
Grandibus ,  et  Inrgos  umbrncula  lexere  lucos. 
Tum  ne  vnstus  agatsilvis  torpentibus  horror, 
Innumeros  feins  proccris  tu  snliibus  addis  : 
Incola  ne  nemori ,  neu  dcsit  pracda  peicnii. 
Tum  volucres  mulias ,  tum  mille  examina  vocom 
Mortali  harmonia  locis  resonare  cauoris  : 
Sicannom  placuit  variis  intexererormiSy 


Tu  casti  rectiqoe  tenax ,  et  flectere  leges 
Post  crimen  facilis ,  si  qoem  vecordia  pracceps 
Depiilit  a  vobis  praescripto  limite  vitoe. 
Te  genitor  nostra ,  paterentur  ut  ora  tueri , 
Induit  humana  facie  membrisque  caducis* 
Quis  tentaret  enim  fragiles  attollere  visus, 
Si  taiem  trepidis  voluisset  sistere  tcrris , 
Qualis  es,  ingenti  cum  torques  fulmina  dextra , 
Proesentemque  jubes  directa  pavescere  poenam  : 
Yel  cum  placatus ,  campis  sitieniibus  imbres 
Dividis ,  et  dubiassulcis  producis  aristas  ? 

Ne  tamen  insignem  res  nulla  ostenderet  ortum , 
Yirgine  conciperis  :  non  sufficit  esse  pudicam , 
Nec  quae  nupta  queat  Domino  conjungcre  fratrem  ^ 
C  Ne  prociil  ex  olero  contagio  torpis  abesset. 
Mox  obi  processo  felix  maturuit  aetas , 
Indociies  animos  monitis  servare  paternis 
Aggrederis ,  rectamque  vinm  Inbentibus  oflers. 
Atque  ut  missa  Deo  penitus  praecepta  paterent, 
Imperium  tu  morti  adimis,  morboque  soluto 
Desperata  jubes  apprendere  munia  vitae » 
Restituisque  diem  caecis  :  ei  ne  quid  inausom 
Restaret  penitos ,  qood  perfidus  error  obirct , 
Indicis  sensum  tumulis ,  et  condita  pridero 
Membra  jobes  iterom  soperas  consorgere  in  aoraSi 
Agnoscoutque  suum  dilecta  cadavera  nomen. 

At  postquam  legem  sectator  idoneus  liausit ,  ' 
Ut  se  mortali  coelestis  spiritos  aula 
Exueret ,  legi  intentum  qoo  concu  doceres 
D  Pro  summo  toleranda  Deo  ,  recteque  perennem 
Gontemptu  mortis  sibi  quemque  assumere  vitam  : 
Sic  completa  ferensgenitoris  jussa ,  redisti 
Ad  sumroi  secreta  poli ,  qua  lucidus  %ther 
Pigra  vetat  proprio  succendere  nubila  coelo. 
Atque  01  ceru  foret  pereonlis  copia  torbae, 
Quae  praecepta  Dei  miserandis  auribusarcet, 
Nec  nova  defunctos  jampridem  jura  tenerent : 
Carceris  inferni  fernlia,  libera  nobis, 
Innumeramque  jubes  tenebris  emergere  plebem  , 
His  tnntum  clausis,  quos  impin  viia  notarit  : 
Et  locn  poennrum  veutoris  dividis  umbris, 
Qoae  tibi  iion  credant.  vel  qoae  se  crederc  flngant. 

Sancte  Deos ,  sommiqua  Dei  venerablle  pignaa, 


49  CELSI  PRiEFATlO 

Ad  cojtts  nomea  violenta  morle  rugatae , 
Pectoribus  propriis  alienaque  pectora  nactae , 
Exclamant ,  pallentque  animae ,  jussxque  recedunt » 
Sicul  mulia  prius  de  te  miracula  produnt, 
Cam  terram  coelumque  inter  suspensa  teuentur, 
Obstricto  per  te  quia  nil  permitliiur  liosti. 


AD  VIGILIUM  EPISG.  50 

j^     Ai  nunc  lu  Dominum  nierllis ,  pie(a(e  pnrcntcm , 
Lnperio  racilem ,  vivcndi  lcgc  iiiagisirum  , 
Ediciisque  parem  qux  lcx  tibi  coiidiia  snncil : 
Yictorem  laetumque  pares  mihi  Gonslanlinum  : 
lloc  melius  fetu ,  terris  nihil  anie  dedisti , 
Ncc  dabis  :  exxquent  utinam  sua  pignora  palrem  ! 


CELSI 


IN  ALTEBGATIONEM  JASONIS  ET  PAPISCI 

PRjEFATIO 

DE  JUDAICA  INCREDULITATE,  AD  VIGILIUM  EPISCOPUM. 


I.  Eui  plurimos  geniilium  scio ,  Vigili  sanctis-  B  pcr  Domini  vocem  increpatam   Hierusalem ,  quod 


sime,  ab  ordine  atque  ratlone  verilatis  aversos,  quo- 
minus  Dominum  noscant,  caecitate  mentis  errare; 
lamen  magis  Jndaicae  plebis  insaniam  novi  adver^us 
nomen  Domlni,  pertinaci  etiam  nunc  duritia  cordis, 
iiigeiiita  et  patrum  iniquitate  perstare;  aversan- 
tes  veram  salutem,  nec  inquirentes  vilae  aeterns  da- 
lorem  :  ut  qui  delictis  stirpis  aiitiquae  sunt  pari  me- 
riio  nequiiiae  genitalis  obnoxii ,  saltem  vel  sero  cre- 
dentes  possint  conversi  ad  Domini  timorem  sa- 
tisfactione  omni  poeniteniiae  ab  iiiiquliatibus  llberari. 
Sed  perstat  et  durat  adbuc,  et  semper,  puto ,  du- 
rabii  ad  usque  progeniem  succidaiieam  innata  patrum 
irreligiosa  perfidia;  quae  adversus  odium  nominis 


colligi  noluerit,  Deo  illain  volente  colligere,  loquitur 
Spiritus  saiictus,  et  bonitatem  Dei  maiiireslal  pecca- 
loribussubvcnirejiigilervelle  (Malth.yxxw,  37) :  Uie- 
msalemt  llmmaienx  quce  interficis  prophetas  el  lapidag 
eos  qui  adte  mi$siiunt,  quotiesvolui  coUigere  filios  tuot^ 
iicut  gallina  coUigit  filios  suo$  sub  axillas^  el  nolm$ti  ? 
Adeo  Dei  voce  manifeste  perfidi  populi  coniuma- 
cia  denotatur,  ut  etiam  salutem  propriam  siiam  sem- 
per  adversus  clementem  misericordiam  Domini  spre- 
visse  doceatur.  Inde  Propheta  bcn^volcntiam  Dei, 
exhoriaiione  praedicaiionis  offereiis  et  insinuans  , 
proclaiuat  et  suadet,  dicens  (Maiach.  iii,  7) :  Reverti- 
mini  ad  me,  el  ego  revertar  ad  vos ,  dicit  Dominus. 


Domini  incrcdulitatis    insania   roborata ,    nec    ad  q  Alius  quoqiie  similitcr  misericordiam  Domini  sem- 


agnoscendam  veritatem  potest  corrigi ,  nec  ad  ti- 
inorem  Dei  ipsius  monitis  doceri  aique  suaderi.  Gum 
autem  doceat  Dominus  etostendat,  dicens  (/oan., 
Yiii,  12)  :  Ego  sum  lumen  sxcuii :  qui  me  secutus  fue^ 
ritf  non  ambuiabit  in  tenebris,  sed  habebit  lumen  vitce  : 
quae ,  malum ,  ratio  cst ,  ostensum  divinitus  vitae 
iuinen  omiitcre,  ct  mentis  ca^ciiate  m:il!e  lenebras 
uiortis  eligere,  ut  ostendat  damnaiionis  suae  propriae 
Toluniatis  libera  et  illiciia  perditione,  contra  Deum 
eliam    illu  iiolle  quae  prosunt?  Secundum  quod  et 


piternam  maneredemonsirans,  nddidil  dicens  (Ezech.^ 
xxxin,  11) :  Noio  mortem  morientis,  quantum  ut  rever» 
tatur  et  vivat^  dicit  Dominus. 

II.  Quid  est  crgo  reveril  ad  Dominum,  quam  in 
Ghristum  credendo,  per  eum  qui  cst  via  venirndi  ad 
pairem»  Dco  reconciliatum  posse  salvari?  Quoinodo 
auiem  revcrti  ad  Deum  possunt,  qiii  cl  per  qucni  est 
agnitio  et  revcrsio  ad  Deum,  voluntalem  Dei  praedi- 
canii  credere  nolueriint?  Aut  quomodo  Deum  satis- 
factione  aliqua  placare  potuerint,  qui  eum  qui  est 


ANNOTATIONES. 

Etsi  piurimos.  Ante  haec  verba    legitur  in  cod.  J)  ettenebras  mortis  eiigere^  eic 


Colbenino  U53  :  Cyprianus  Vigilio  fratri  saiutem. 

Tamen.  Tunc  in  omnibus  codd.  mss.  Paulo 
aiile  eiiili  hnbent  adversos. 

Aversantes.  Sic  omnes  codices  mss.  et  naulo  post 
tnqiuirenies :  editi  aversantis  eiinquiretitis.  Paulo  ante 
conjunctionem  et  addidi  ante  patrum  ex  cod. 
Reinigiano. 

Satisfactione.  Remig.,  Omnimoda  satisfactione  po^ 
mtentia. 

Pnro,  durabit.  Has  voces  addidimus  ex  cod. 
Rem. 

insania.  Sic  duo  codices  mss.;edili,  infamia.  Sic 
etiam  ad  a^rioiccndam  in  duobus  codicibus  mss.;  nos' 
dam  edili. 

Qu(B,  fira/um,  ratio  est.  Aliier  in  duohus  antiquis 
fodicibus  :  Bcec  (id  cst,  Judsea)  matutt  ratione  osten- 
•vin  dlntijiiif  inmen  omittere^  et  mentis  cdeeitateni  aiefe 


Libera  et  iiiicita  perditione,  Sic  quatuor  codices 
mss.;  editi,  iiberam^  etc. 

Quce  prosunt.  Aliter  unus  cod.  ms.,  quis  possunt. 

Deo  iiiam.  Sic  qiiaiiior  codices  mss.;ediu,  Domino, 

Manifeste.  Sic  codd.  tres  nielioris  iiota;  :  editi, 
manifesta. 

Inde  Propheta,  Emendavimus  auctoritalc  trium 
codd.  inss.  quod  mendose  antea  legebaiur  ;  Propheta 
item  alius  benevoientiam  Dei  exhortatione  offerens,  pras- 
dicatione  insinuans. 

Aiius  quoque  Sic  tres  codices  niss.;  cditi,  aiias 
quoque  simiiiter  misericvrdiam  suum  Deus :  unus  codex 
ms.,  peralium. 

Ad  Dominum.  ilas  voces  ndJidi  ex  cod.  Rcmig. 
et  paulo  post  aiiqua  aiilc  plncare. 

Potuerint.  Sic  codex  Rciuig.;  cdili,  poluenmt  ; 
onus  eod*  ms.,  poterunt* 


M 


GELSI  PRiEf.  DE  JOD.  INGREbULTtATfe. 


salisractioet  placaiio  pro  nobis  apud  Paliem,  sacrilega  A  mine,  secundum  verbum  lum  in  pace  :  qni>nim  vide  • 


jmpugiiatione  persequi  malueruiii?  Si  eiiim  (i  Joan., 
II,  i)  :  Advocatum  Chrislum  habemus  apud  Deum  Pa- 
Irem,  servare  ea  qux  nos  docuitet  hionuit,  quseque 
apud  Pairem  locuturus  est,  solllcilo  tiiiiore  facere 
debemus.  Igilur  nos  qut  mente  iii  Dominl  mctum 
prona,  mandatorum  ejus  monitis  insistimus,  et  reli- 
giosi  ac  venerabilis  cordis  lidein  et  credulitaiem 
de  cjus  limore  concepimus ;  qnid  aliud  sequi ,  quld 
cupere,  quid  magis  velle  ac  tenere  debemus  ,  quam 
ut  oiniii  a  nobis  nientis  aiUiqure  nocte  discussa ,  et 
caligine  viiae  prioris  abslersa,  mandatorum  Domini 
salularium  meinores  ac  vitae  xternje  proiulsta  M6thi6ll- 
tes,  ad  ejus  inonita  revertamur  et  in  ipsius  lumthls 
quod  oslendit,  firinata  credulitate  gradiumur?  ut  qui 


runt  oculi  mei  salutare  tuum.  SltneOti  quod  cdecus  au- 
dieral,  evidemi  Yeritate  perfectum  essc  nnnuh- 
tiabat;et  veritatem  quam  aecepto  lumine  Yiderat, 
bcnedicendo  palam  Deum  populo  pracdicabat.  Ad  hoc 
enim  viderat  ut  referret,  et  revelalione  sua  quod 
Gbristus  natus  fuisset,  osienderet ,  et  perfidi  populi 
inilia  prima  incredulitatis  instrueret. 

iV.  Nec  hoc  soiuin  testiinonium  de  eo  Scriptura- 
ruit)  coelestium  verltas  perbibet ,  verum  et  per  pro- 
phetas  ante  Spiritus  sancius  adventum  ejus  in  bunc 
roundum  fulurum,  palam  mentc  omiiium  con-cienie 
praedictfit.  Nec  est  obtentus  excusationis  incredulis, 
rt\  IgtiOmsse  bei  filium  Ghristum,  vel  ignorasse  Dei 
filiuin  Gbristum,  vel  nescisse  fulurum  Salvaioris  ad« 


ignari  aliquando  salutis  futunu,  in  erroribus  iinplicati  B  veiituin;  slcui  David  matiifestal ,  dicens  (Psal.  xtiIh 

3,  6)  :  Dies  diei  eructat  verbum,  et  nox  nocti  indicat 
scientiam,  Non  sunt  termones  nec  verba,  quorum  non 
audiantur  vocei  eorum.  In  omnem  terram  exivit  sonus 
eorum,  et  trans  fines  terrcs  fines  eorum,  in  sole  posuit 
tabernaculum  suum  :  id  cst  ,  in  manifesta  luce  , 
palam  se  ipsum  venisse  monstravit;  ct  per  proc- 
dicationem  prophetarura  quodammodo  omnibus  suas 
prxscntix  ostensionem  comprobavit.  Hoc  etiam 
Esaias,  pcr  quem  Dominus  praeseiitiam  suam  clara 
annunliaiionis  manifestatione  monstravit ,  prophelat 
ei  dicit  (Isa  ,  iii,  6) :  Ego  ipse  qui  loquebar.veni  :  id 
est,  qiJi  pcr  prophecas  ante  adventum  ineum  ruturum 
prjelocutus  fuerain,  ipse  nunc  veni,  ut  omnibus  pra;- 
sentiam  nieam  ipse  ego  testis  mei  maniresiem.  Quid 


vlisd  prioris  nc  lcnebris  aberravimus  ,  illumiiiati 
nunc  ejus  veri  luminis  olaritate,  et  ostenso  nobis 
atqiie  palefaclo  melioris  vilae  limile,  Domini  mandaia 
sequcnda  et  gereiida  teneamus. 

III.  Hoc  lumen  nobis  vitae  salularis  exortum  ,  boc 
in  reparationeiii  liominis  natuin  de  Dei  Patris  procu- 
ratione  ac  miseratione  pr^sidium,  Magi  priini  ab 
orieniali  parie  venienles ,  et  siella  duce  Jiidxorum 
regein  palain  prjoscia  prcdicatione  quaerenles ,  afie- 
reiiles  etiain  inunera,  lestificata  omnibusiiiquisitione 
inonstraruiit.  Et  ne  niiquibus  quis  ille  esseti  abscon- 
suin  forei,  invenlum  puerum  procidentes  genibus 
adorarunt;  bicut  testificahir  Evaiigeliuin,  dicens  : 
Cum  autem  natns  eiset  Jesus  in  Uelhleem  Judcein  die- 


btts  Herudis  regis,  ecce  Magi  ab  Oriente  venerunt  in  C  evidentius?  Quid  hac  luce  prscclarius?  Qiiid  veriiis 

poiesldici?  Ut  ergo  oculis  quodam  modo  perspectus 
esset ;  sc  venisse,  ipse  qui  fuerat  jam  venluriis  ,  nn- 
tequain  veniret  osiendit;  et  iiicrcduliiale  meiiles 
populi  perfiJi  obairuente,  venientem  nemo  cogno- 
vit.  Sicut  idcm  Esaias  in  prima  increpatione  populi 
pnK'lamatdicens(/<a.,  i,  5)  iCognovit  bos possestorem 
suum,  et  asinus  prmepium  domini  sui :  Israel  autem 
me  nesciit  et  plebs  me  non  intellexit,  Palum  cunctis, 
sicut  ipse  prxdixit,  apparuii;  etsedentibusintenebris 
manifeslum  viiae  lumen  effulsit;  et  injuslitia  perfido- 
ruin  pectus  obsessum ,  posiposiia  propria  ac  rejccia 
salute,  lenebras  potius  C£citatemque  cordis  elegit. 
Y.   Frequeniat    ubique    atque    manifesiat    pro- 


Uierosolymam  dicentes  :  Ubi  est  qui  natus  est  rex  Ju- 
dceorum  ?  Vidimus  enim  stdlam  ejus  in  Onenie.et  ve- 
nimus  adorare  eum  [Matlh.^  ii,  1) :  te.slificanies  scilicet 
vcriialem  de  eo,  etiaui  slellam  sibi  signum  atqiie  iiidi- 
ciuiii  naliviuitisipsiusesse  monslraiain;qua  indirena- 
tuni  csse  iiiuni  M;igispracdicantibus  el  nrrirmantibus, 
Hierosoiymis  crederetur.  Stmeon  quoque  jusius  qui 
in  CAcitate  consliiutus  ,  divino  monitiis  oraculo 
audierat  se  non  ante  moriturum  quam  vidisset  Ghri- 
stum ;  cum  in  teniplum,  omni  populo  pra^sente,  infan- 
tem  secuin  inferret  mater,  el  in  spiriiu  naium  csse 
Ghristum  sensisset,  acceptum  in  maiius  puerum  vidil ; 
et  bcnedicens  Deum,  in  conspectu  et  auditu  omnium 


dixii  (Luc,  II,  29  ) :  Nunc  dimittis  servum  tuum  Do-  1)  pbetatio  cunctorum  »   qui  sancto   Spiritu    prxmo- 

A^NOTATIONES. 


Apud  Patrem.  Sic  codex  Remigiaiius  cum  alio  ; 
edili,  ad  Patrem;  quidam  codices  iiiss.,  tocutus  est. 

Fidem  et  crednliiatem.  Sic  emeiidavi  auctorilate 
cod.  Remig.;  ediii,  fide,  credulitatem.  Paulo  post  con- 
cepimus  et  revertamur  ex  eodciii  cod.  et  nonnullis 
aliis,  pro  eo  qiiod  esl  in  edilis  concipimus  et  vertamur. 

Foret.  lUnc  v(»cein  addidl  exRemig.;  alius,  e«i«l. 

Esse  illum.  Has  voces  addidi  ex  Remig.  Paulo  post 
erederetur  iii  qiiatuor  codicibus  inss.;  crederent  inetWi. 

Divino  monitus  oraculo.  Sic  Remig.;  alius.  dimno 
retponso  monitus;   editi,  divino  moniiu, 

Jnferret.  Sic  Remig.  cum  alio  :  editi,  ferret. 

Perfectum  esse    annuntiabat.  Sic   Reiiiig. ;  editi, 
perfectum  est. 
Jn  nwnifesta  luce.^lc  Remig.;  inmanifesto  in  /uceedil. 


Per  pra*dicationem.  Editt,  el  prasdicatione  per 
prophetas  sui  ostensione  quodammodo  omnibus  suam 
nrasseniiam  probavit.  Ilscc  el  quse  sequuntur  usque  ad 
nas  voces,  et  incredulitate ,  euiendnvi  aucloriialc  co- 
dicis  Remig.,  cui  alii  mngna  ex  pnrte  consentiunt. 

Mentes.  Sic  Pumelius  ;  pleriqiie  codiccs  mss., 
mentis  ;  deest  in  accuratissiino  Codice  Reinig.:  iiiulc 
conjicio  hanc  vocem,  qux  per  se  inuiilis  esi,expun- 
gendani  esse.  Paulo  posl  populi  ex  eodein  cdd.  et 
aliis  quatiior  ;  editi,  populo. 

Jnjustitia.  Sic  Remlg.  cum  duobus  aliis  :  cdiii, 
juititia.  Paiilo  post  cwcitatemque  cordis  et  codem 
Godice  posuimus  pro  cacitate  cordis. 

Frequentat^  etc.  Sic  Kemlg.  cuin  plerlsqiie  aliis ; 
editi,  frequentatur. 

Smclo   Spiritu,    Desuht  hxc  verba  in  Renrg. 


S3  AD  VIGILIUM  CPiSCOPUM.  54 

neaie  adventus  Domini  melaiores  esse  soriiti  svnt.  A  iiatocorde  conspicias ;  sicut  ideni  ipse  Domiuus  ct  per 

Esaiaoi  nionei,  dlcens  (lia.y  vii»  9) 


Uoc  lumeo  saeculo  datum»  et  diem  nobis  saluiis 
exortum  viviOcandis  quoque  in  eum  credenlibus  des- 
tinatum  docet  in  Psalmis  Spirilus  sauctus  ei  osiendit 
diceus  (Pia/.  Gxvii,  2i-24)  :  Lupiiquem  reprobaverunl 
adicanUiy  /uc  factus  eH  in  capul  ajtguii :  a  Domino 
factui  at  iite,  et  eit  admirabiiii  in  oculii  noitrii  ;  iile 
dies  est  quem  fecit  Dominui  :  ambulemus  et  jucunde^ 
mur  in  eo,  In  hoc  die  nos  ambulare  Paulus  quoque 
aposioJus  prxcipiens  et  doceiis  ac  pra;nioiieiis ,  di- 
cit(^m.,  xui,  11-13). iVtfnc  enim  propiuiatnobiisa' 
hti  quam  cum  credidimui  :  nox  prcecenit;  diei  aulem 
appropinquavit.  Abjiciamui  ergo  opera  tenebrurum ,  et 
induamttr  arma  iucii  :  iicut  m  die  Uoneite  ambuiemui : 
id  est,  io  Gbristo  et  mandatis  ejus,  cujua  iumine  ac 
monitis  iuminati ,  et  iu  claritaie  diei  ejus  invenii,  n  honorat; 
nobis       '  ... 


proximam  nobis    salutem  creduia  iii  eum   uienie 
cODspicimus. 

VI.  Solem  quoque  esse  Christum  cunctis  limenti- 
bus  eum ,  Malachias  propheta  tesUiur  et  promillit, 
dicens(lfa/a«/i.,  iv,  2.)  Vobii  autem  timenlibui  nomen 
meum  orietur  Sol  jiu/titcs,  et  iunitai  in  alii  ejue  : 
osteodeos  ex  nuilo  oobis  saluiem  posse  conferri,  nisi 
io  passione  crucis  ejus ,  qua  exieudcns  manus 
cuncta  sseculi  salvaturus  aiuplexus  est,  ut  coiiverso 
ad  eum  timore  credumus  uiterniiatera  vlUe  et  spe  fu- 
turi  regni  ejus  animemur.  Quis  eiiiui  tain  sioiidus  ac 
demens,  quis  sic  ab  intelieciu  su£  saiuiis  aiienus, 
qui  tot  et  tantis  veriiaiis  tesiiinoiiiis  increduius 
1100  adversus  meram  fidem  obduMiuni  pectus 
inteilectu  veritaliseniolliat,  et  lenebris  viisc  quon- G 
dam  mortaiis  exutus,  in  lumine  praiceptorum  coeles- 
tium  gradiens,  ad  diviua  monita  et  Doiuini  saiutaria 
gerenda  mandata,  illumiiiaio  corde  ,  toia  nienlis 
ac  fldei  credulitatc  cunvertat?  ul  queiii  propheiae 
praedicaverunt,  Deum  noscat;  ul  Chrisluni  qui  so 
palam  mundo  venibSe  nionsiravii,  intelligai;  ut 
Scripturis  diviiiiius  tesiificantibus,  Dei  Filiuni  et 
Deum  credat.  Sicui  ipse,  «lua:  sit  vita  ailerna  inani- 
festat  dicens  (^oait.,  xvii,  5) :  Hcec  eit  auiem,  aii,  vita 
ceterna,  ut  cognoicant  te  iolum  et  verum  Deum,  et  quem 
miiiiti  Jeium  Chrinum  :  doceiis  atque  osleiideos, 
nihii  aliud  esse  Deum  nosse,  quam  credere,  et  oculos 
cordis  io  Doininum  prona ,  iinmo  tola  pectoris  fide 
ei  devotione  menlis  aperire.  Inde  jam  flt  ut  cre- 


:  Si  non  credide» 
rilii,  nec  intelligetii,  Tam  facilis  et  prxsians  et 
larga  est  alque  abundans  de  Domiui  pietaie  cle- 
meniia,  ut  bi  quis  semel  scse  ad  eum  toio  timore 
converierit;  ad  coeleste  inunus  admissus,  staiiin 
mens  ejus  non  jam  nisi  ad  divina  pateal,  et  ad  cobIuid 
ac  superna  oculos  cordis  aiiolcos,  Chribti  lumen  ac 
palriam  salulis  aspiciat. 

Vil.  Exempluiii  ac  documenium  nostri  timoris  et 
fidei,  ex  ipsius  Abrahae  palriarchx  fideli  credulitato 
monsiratur,  qui  repromissioni  Dei  mente  simpiici  sia- 
tim  credidit ;  et  ideo  ad  jusiiiiain  depulari  ei  condi- 
gna  remuiieratione  commeruit.  Huc  Deus  diiigit,  boc 
appetii,  hoc  in  servis  suis  benignus  remunerat  et 
simpliciiatein  videiicet  inundi  cordis 
quo  eum  cernimus  ,  limoreni  dilectionis  Domini 
quo  probamur,  credulam  fidem  meiitis  qua  justili» 
depiilamur.  Uaiic  fidem  sequi,  hunc  Dei  limorem 
servare  iiosconvenit ;  qui  cuslodieiiles  verba  coelestia, 
ct  speraiites  promissa  diviua,  filii  Abrahai  meruimus 
nuncupari.  Quod  aposluli  Pauli  qui  Dei  voce  vas 
eleciionis  cst  diclus,  coniesiatiune  firmaiur  dicentis 
(Ga/.,  111,  6,  7) :  Sic  Abrahum  credidit  Deo,  et  accepto 
latum  eit  ei  ad  juilitiam.  CognoiciteergOj  quoniamqui  ex 
fide  iunt,  hi  iunt  fiiii  Abrahce.  Iloc  Judaicus  popuius 
cui  a  primordio  legis  iiioiiila  lo(|uebanlur,  iiicredulae 
mculis  duritia  et  perfidi  cordisiiisaniaservarenoluit; 
el  ideo  pro  diffidenliae  meriio,  filiurum  nomeii  ami- 
sii.  Non  lamen  ouinium  perfida:  genlis,  advcrsus  iio« 
mCH  Duniiui,  quomiiius  inlelligerenl  verilaiem,  odio 
obdurala  mens  est.  Eiiamque  Spirilus  sancius,  id 
est,  Chrisius  Doiiiinus  iiosler  prufeclus  ex  Deo  Palro 
venil  ul  salvum  facerct  quod  perieral  Israelis ;  qui 
inajur  ac  forliur  ad  subigenda  cuiilutnacium  colla  io 
timorem  sui  nominiset  pulestatem,  eus  qui  adversus 
luininis  sui  claritalem,  obslinaia  eliam  tunc  inentis 
caecitate  durabanl,  adiioliiiam  clarilalis  etglorixsuao 
tam  facile  converiii;  quam  ut  oiiines  salvos  faceret 
provideniiasuxdivinae  niisericordiae  digualusadvenit^ 

VlII.  Nam  ut  duri  cordis  lunc  el  impiae  plebis  ad 
Dominimelum,ipso  Dominocvangelizanie,  coiiversas 
menles  sileam ;  ut  Aposlolorum  cjus  prxdicalione 
muliiplicatum  iii  loto  orbe  ei  reversum  credenlium 
populuni  conticescam ;  illud  praeclarum  alque  memo* 


deodo  iotelligas,  iuieiiigeiido  quod  credis,  illumi- D  rabile  gloriosumque  Jasomis  Hebraei  Chrisliani,   et 

ANNOTATIONES. 


et  duobus  aliis  ;  prcemonente  in  eodem  codicc ,  ex 
quo  etiain  sequentem  periudum  in  ediiis  corruplain 
eoiendavimus. 

Faetui  Cit  iite.  Sic  Reinig.  et  alii  duo  :  factum 
eit  iitud  ediii. 

Credula,  Sic  Remig.;  edili,  creduiilaiii. 

Cuncia  teeculi.  Aliter  in  (|uodam  cudice  Baluzii, 
nonc  bihlioibec£  Regia;,  ciinc(a  iascula  complexus  esl. 
QuaesequHutur  emcndata  aucluritate  cod.  Reniig.,  cui 
aiiosex  parie  consenlit.  Sic  legebaiur  apud  Morel.: 
eonveno  (Painel.  ergo)  ad  eum  limore  credamui  et  ad 
mtemitatem  tiias  spei  futuri,^  etc. 

AdveriUi  meram.  &>ic  Remig.  cum  duobus  aliis, 
^iiunim  aller  habet  advertue  veram  fidem ;  ediii, 
idverius  in  mmm  vel  in  veram, 


Tota.  Remig^  el  alius,  toto,  videlicet  corde  toto. 
Paulu  post,  qu<B  iit  vita :  Remig. ,  qui  iit ;  alius,  quid  tit. 

Et  devotione.  Iii  hac  verborniii  coniplexiune  el  io 
sequeniibus  codicem  Remig.  accuraie  sequiiiiur,  ac 
niulia  cmendamiis;  velut  quud  viliuse  in  ediiis  ie- 
gebalur,  tota  pectorii  fide  devoKe  mentis :  cl  non  muito 
pusi,  Chriiii  lumen  partw  jam  ialutii  aspiciat. 

Videlicet.  Addidimus  ex  Rcinig.  Paiilo  posi  et 
eodein,  quo  eum  cernimui,  proeo  quod  erat  iu  editis» 
quo  quidem  ejui  cernimui. 

Accepto  latum  eit.  Mandato  reputatum  est  Remig. 

Obduratu.  Sic  Reniig.;editi,  durata. 

Sptritui  ianctui.  Aliier  iii  Reinin;. ,  Dominui  enim 
Chriitui,  Dd  Ftliui,  Dominui  noner,  qui  profectus. 

Dignaius.  Ac  dignatione  Remig. 


55 


CELSI  FRifiF.  DE  JUD.  INCRCDUL.  AD  VIGILIUM  EP. 


PAPiscr  Alexandrini   Judaei  disceptaiionis  occurril;  A     IX.  Cerle  quani  mihi  lasta  illa,  quam  exoptabilis 


Judaici  cordis  obstinaiam  duritiani,  brevi  admoni- 
lione  ac  leni  increpatione  moliitam ;  et  victricem  in 
Papisci  corde  Jasonis  de  Spiritus  snncli  infusione 
doctrinam :  qua  Papiscns  ad  inlellecium  veritatis 
admissus,  et  ad  timorcm  Domiui,  ipso  Domino  mise- 
rante,  formaius,  ei  Jesum  Cbristum  Filium  Dei  cre* 
didii,  et  ut  siguaculumsumcreideprecatus,  Jasonem 
postulivit.  Probat  hoc  scriplura  concertatiunis  ipso- 
rum,  quse  coilidentium  inlcr  se,  Papisci  adversaniis 
Teritati,  et  Jasonis  assereiitis  et  viiidic:iniis,  disposi* 
tionem  et  plenitudinem  Christi,  Grvci  sermonis 
opere  signala  est :  ad  cujiis  iranslalionem  ad  inicUec- 
lum  Latinnm,  aiiimantc  Dci  ope  ei  juvaniis  fidei  Hr- 
miiate,  servata  verborum  proprietate  ,  intrepidus 


dies  est,  cum  misericprdia  Domini  ac  favore  accef' 
siiione  dilata,  senectam  istam  meam  proferre  conti« 
gerii ;  ut  et  orationibus  sanctornm  impense  et  jugiter 
deprecantlum  Dominum  eonjungi  merear,  ulChrisii 
martyrem  videam,  ut  coronam  juslitiae  qu£  tibi 
penes  Dominum  deposita  est,  portare  conspiciam. 
Non  autem  putaveris  martyrii  tibi,  sccundum  prae- 
sens  voium  fidei,  gloriam  tribui.  Tunc  inde  feliciia- 
tis  bujus  collata  dignatio  esi;  tunc  judicio  jnsto  Do- 
minus  elegit  desiinatum  mariyrem,  cum  te  exemptum 
dejustorumgrege  ntque  a^sumptuin  sibi  de  inopinato 
constiiuit  aliari  suo  sacerdotem.  Praeclara  prorsus 
et  gloriosa  vocationis  electio,  etde  Donuni  dignatione 
nova  aique  inaudita  ei  mira  felicitas :    transmarinas 


acccssi ;  et  bis  qui  ab  intellcciu  Grxcai  dociliiatis  B  peregrinationis  necessitaiibus  occupatum,  ad  desli- 


:ilienisunt,  inierpretata  integra  ei  significatione  ver- 
borum,  et  iutellcctus  omnis  ac  veritatis  manifesta- 
lione  patefacta,  Romnni  sermonis  rniione  discussa, 
disserui.  Cujus  laboris  probalionem  tlbi,  cbarissime, 
qui  ntriusque  liugu:c  inslruclione  fundatus  es,  im- 
pensa  petitionecoinmitto:  utqui  sancli  Spiritusvene- 
ratione  verecundus  es,  collnia  uiriusqiie  operis  lec- 
tione,  audaciam  verccunihc  lemeritatis  explores ;  et 
examine  judicii  tui,  qusc  minus  a  nobis  vel  improprie 
fortc  digesta  sunt,  auctorilaie  Spirilus  snncti  qui  in 
pectus  tuum  inundatione  gratise  coelestis  influxit, 
comprobes  et  emeudes ;  sitque  nd  le  de  ista  lectione 
ab  humililatc  nostra  mandata  legatio,  ct  insinuanda 
tibi  in  nos  prima  dileclionis  petitio ;  ut  parvit:item 


natum  tibi  munus,  ignarum  ac  nesciuin  repente  ve- 
nisse :  aique  ita  regressus  tui  teinpus  ad  hoc  esse  li- 
bratum ,  ut  inspirata  celeriiate  veniendi,  iniellige- 
res  atque  dignosceres  bonorem  sacerdoiii  coelestis 
inter  coiteros  libi  potissimum  desiinaium,  et  quod 
jussione  Domini  exspeciatus  venires  atque  occurrcres, 
reservatum.  Ui  eniin  Ecclesise  suse  Dominustota  mi- 
serationis  pictate  consuleret ,  dimic;intis  plebis 
mora,  quem  polius  eligeret  cpiscopum,  le  quaerenti 
poputo  suo  Christus  iiiopinntum  repeute  obluiit,  et 
complaciium  sibi  coeiestis  providcnlia,  iiianifesle  ad- 
venlus  tiii  improvisa  occursioiie  monstravit:  et  docu- 
mentum  repentini  nc  pernicis  occursus ,  procura- 
tionein  Dei  voluntatis  ostendit;  ut  quod  difficili  expe- 


fidei  me?e,   cum  discipulorum  tuorum   instruciione  C  ditionepotuissetoccurrere,faciliceleritateperfectum 


atquecrudiiione  conjungns;et  mcqucin  in  aliaparte 
hujus  provinci:e  consiitutuin  proplcr  viscndos  vultus 
tnos  non  iliiieris  longinquitns  tcrruit,  nec  senium  ac 
difncultas  fatigui  nc  frssi  jain  corporis  retnrd:ivit, 
sed  animnnle  fnmulntu  Domini,  et  urgeiite  feslinata 
cupidilate  properandi,  conleinpta  quoqiie  oinni  tri- 
bulationc  inopinc  alqne  pcniirix,  qnantncunique  vi- 
rium  fncultnto  venicndi  snnctiiuoniac  tu.nc  celebris  buc 
fama  pordnxit,  ad  proximnm  dilectioiiis  tiix' charita- 
tem  cumunanimitatefrnteruitatis  admittns;  etnmori 
luoquem  discipnlis  siiis  Dominiis  liaTcMlilalis  titnlo 
reliquil,  conjungas  parilcr  et  adsciscns ;  ut  expeciem 
pariter  cuni  fratribusin  apertione  oris  tiii  splendorem 
gratixIuminisCbristi.  Tu  enimsequeris  in  tr^ctatibus 


siturgcntis  Domiiii  jussione ;  et  ul  prius  te  in  Ecclesia 
Dei  episcopum  stare  conspiceres  et  stupcres,  quam 
venisse  dignoscereris. 

X.  lude  dilectionem  jam  tecum  suam  Dominusini- 
tiata  charitate  firmavit;  inde  amiciiiam  tecum,  quain 
discipiilis  suis  sub  Iriumpho  crucis  sux  tradidit  de- 
dicavitque,  diccns  (Joan,  xv,  ii)  :  Si  fecerilis  quee 
mando  vobUfjam  nondicovos  servoSy  sed  amicos;  iiide 
mnrtyrium ,  inde  sacerdotii  eleclionem  signnvit. 
Mngna  amicitia  esl,  per  qunm  ad  Chrisli  vulius  ad- 
mitieris,  exlraordinaria  hostia  perveuirc.  Siceligun- 
tur  justi,  sic  probantur  rcligiosi  nc  simpliccs  in 
Christi  timore  elecii ;  ui  ante  remuneraiioni  fidei  des- 
tineris,  ante  prsemio  devota;incnti,inDoniinodignus 


tuis  lumcn  vitue,  quod  Dominus  ostcndit,  quod  Christus  ^  babearis,  quam  venerii  hora  decreti,  quniu  excepcris 
advenieiis  xtcrnam  se  essc  vimm  monstravit.  senteniiam  Christi,  prubatam  te  et  paratam  bosiiam 

ANNOTATIONES. 


Brevi  a(/moni(ion(?.  Sic Remig  ;  editi,  Uebrceaadmo' 
nilione, 

Fidei  juvaniis.  Sic  Remig.  et  alius:cditi,vitien/ts. 

F(/tin(//iru.Sic  Remig.;  editi,  slimulatu. 

Acf.proximam.  Sic  idem ;  cditi,  adpermixlam,  Paiilo 
post  ex  eodein  legimiis  ut  exspectem^  pro  eo  quod  est 
in  edilis  expertum  ;  et  tu  enim  sequeris  pro  sequar ;  et 
fritam  se  esse  pro  vitam  esse. 

Misericordin  Domini  ac  favore.  Sic  Remig.;editi,  mi- 
gerieordia:  Domini  favore. 

Conjunqi  merenr^  ut,  Haec  addila  ex  eodem  codice. 

Fidei,  Edili  addunt  noslrne;  quidnm  codices  mss., 
vei<r(^;neutrum  in  Remig.  Paulo  post,  de  inopinato 
In  Remig.  ct  aliis  duebus. 


Altari  suo,  Sic  Remig.;  deest  suo  in  edilis. 

Jnspirata.  Sic  Remig.  et  Sorbon.;  editl,  insperata, 

Reservatum,  Ut  enim,  Sic  Rcinig.  et  alii  ires ;  re- 
tervatus  ut  in  editis. 

Dimicantis  plebis,  Remlg.;  dimiealionis  edili. 

Pernicis,  Remig.  cum  quatuor  aliis ;  perenuis  edili. 

Urgentis,  Ita  Remiff.  cum  Iribusaliis;  urgente  ediii, 

Dignoscereris.  Sic  Remig.;  editi,  dignosceris, 

Sub  <riump/io.Siccodices  mss.  et  Morel.;  cum  trium- 
pho  Pamel. 

Mngna,  llanc  vocemaddimusex  cod.  Reinig.  Idem 
cam  alio  habet  pervenire;  editi,  pervenis. 

In  Christi  iitnore,  Sic  codices  niss.;  in  Christum 
editi. 


W  PRiEFATIO  INiLACTANTTOM.  5S 

electio  ccelesUsinTeniat.  Eienim  ille  te,  qui  non  men-  A  insiar  esse  confido,   peccatorem  justi  pelitione  me- 


dax  est  Deus,  qul  episcopum  plebi  suae  de  iniproviso 
constituit,  ille  plena  dilectione  sux  voluntatis  te  coro- 
nabit.  Tunc  tantum  ut  nostri  memineris  pelimus,  et 
oramus,  cuni  pudice  aliectionis  Domini  probata  afqiie 
immaculata  hostia,  ante  Cbrisii  tribunal  adsliteris, 
cnm  gloria  graiix  Dei,  prxmium  devot»  menlis  ac 
remunerationem  acceperis;  memorine  hsereat,  et  te- 
naciier  insensibus  tuismaneat,  quamnobis  impertire 
dignnrls,  dilectio  charitatis;  ut  oraiionibus  tuis  pec- 
cata  nostra  veniam  consequantur,  ut  merilis  justitiae 
toap,  vitae  nostrae  dellcla  purgentur.  Eienim  martyrii 

ANNOTATiONES 


ruisse  salvari :  ut  et,  cum  ipse  promereri  quid  preci- 
bustuis  minus  possis,  martyris  meritis  libereris.  Sic 
Job  jusius  pro  amicoruni  trium  peccatis  a  Deo  roga- 
turusel  impeiraiurusosienditur,  et  probaiio  timoris 
ejusei  fidei  Dominivocelestesignatur.  Cum  ergo  iu 
die  liberationis  tuse,  charissime,  reprxsentare  te 
Chrisii  vuliibus  coeperis ;  cum  in  aeternitatem  perpe- 
tuitalemque  videndi  regnare  cum  Christo  felicisorte 
successeris :  pro  Domini  misericordia  in  mente  jam 
habe  puerum  tuum  Celsum,  sanctissime. 


Pudiee.  Sic  Remig.;  non  roale  in  alio,  pndic<B ;  editi, 
pudiciiia.  Auctoritaie  ejusdem  cod.  Remig.  et  aliorum 
nonnulloruui  legimus  tenaciter  pro  tenea$  «I,  el  pro- 
mereri  pro  promovere^  et  alia  nonnulla  emendamus. 


Justi  petitione.  Sic   Reniig.  justi  marlyrii  edit.  et 
paulo  po>t,  martyris  precibus  in  eod.  Remig. 
CeUum,  Ccecilium  cod.  Reniig. 


PRiEFATIO 

NICOLAI  LENGLET  DUFRESNOY  (<) 

IN  LAGTANTIUIH. 


;  I.  Jamdudum  expectant  erudili  emendaiiorem  al- 
qne  perfectiorem ,  quam  anieliac,  LacUuUianorum 
opcrum  ediiionem.  Ilanc  publici  juris  facimus,  alque 
id  curavimus,  ut  textus  sit  emendatissimus ;  notae 
•  vero  non  ad  osientatiouem,  sed  ad  ulilitaiem  refe- 
rantur.  Ne  putes  lamen  ,  lector  erudite ,  haL-c  omnia 
soli  roeae  cunc  deberi.  In  mciitem  equidem  mihl  anno 
1707  veneral  hanc  operam  in  me  suscipere,  ut  olium 
quod  erat  mihi  a  seriis  negoliis,  quibus  deiiuehar 
insulis  Flandrorum  in  aula  Buvarico-Coloiiiensi ,  hoc 
studio  exercerem ;  omnes  ferc  Lactanlii  editioiies 
congeSiCram ,  utque  manuscriplos  qiiosdam  ,  tuin  in 
Belgio  ,  tuni  antea  Parisiis  conluleram  ;  noias  itcm 
plurimas  assiduo  labore  coiirecias  et  uiidique  coiiqui- 
sitas  in  unuiu  coaccrvavernm. 

Il.Sed  quo  tCin)>orc  hxc  aninio  versabam,  el  ma- 
num  admoveba:u,  ul  ad  finem  operis  properarem, 
nnnciaium  inihi  fuil,  Joannem  Baptislain  le  Brun 
Roihomageiiseai,  4urelia;  ad  Ligerim  iuiic  degcnlem, 
omnc  studium,  laborem  omnem  Laclantio  emendando 
iotendere ;  tunc  susceptuin  opus  dcposui ,  aique  per 
iiiierpositos  amicos  misi  Joanni  le  Brun  selectas  de- 
cem  cditlones  ei  amplius  ex  rarioribus  quadraginia, 
quas  suinma  cura  collegeram.  llujus  doclrina  ei  dili- 
gentia  mibi  cx  editis  S.  Paulini  operibus,  aliisque 
non  indoctis  lucubrationibus  notae  ac  probatx  erant. 

(1)  Cujus  editionem,  ut  polc  omiiium  hactenus  pu- 
biici  juris  factanim  ioco  habeiidam,  ad  iniiuuiero- 
fiimque  tam  editorumquaiu  manuscriploruin  codicum 
Mem  emendaiam,  nonuulis  tauieu  vei  in  melius  mu- 
ttli»  fel  additif»  rccuiUmusi 


g  III.  Verum,  re  infecta,  anno  1731,  abiit  ad  superos 
vir  erudilus ,  atque  quibusdam  ab  hinc  annis  ejus 
milii  commissa  sunt  scrinia,  ei  credilae  aunoiationes. 
Sed  quanliis  me  stupor  incesseril  vix  enarrare  fas 
est,  cum  vidcrim,  edilorem  sane  eruditum,  improbo 
deccm  annorum  labore  in  eo  tantum  dcsudasse,  ut 
undi(|ue  coaccrvarei,  imo  et  corradcret  varias  leciio- 
nes  manuscriptoriim  codicum  et  Lactaiitianarum 
edilioiiuui;  omissis  inlerim  iis  observaiioiiibus,  vel 
hisioricis,  vel  criticis,  qune  ad  auctoris  meniem  tum 
asscqucndam  ,  tum  explanandam  essent  iiecessario;. 
Hac  inita  ralione,  numerum  lanlummodo  editionum 
auxissei  Joannes  le  Brun  ;  sed  antiquiorum  non  ex- 
tinxissel  desiderium,  iuio  potius  inceudisset. 

IV.  Sed  ad  Lactantium  ipsum  nostra  convertatur 
Q  oratio.  Ccrluin  est  auciores  iiiter  Laiinos  id  illi  pe- 

culiare  esse,  ui  quodammodo  sit  ad  diversa  munia 
paraius.  Si  cienim  in  scriptoribus  ecclesiasticis  se- 
cunduin,  aui  lertium  solummodo  locum  habet,  procul 
dubio  vir  fuit  primarius  in  re  littcraria,  propter  va- 
riam  ejiis  eruditionem ,  dignain  homiiie  litierato. 
Tania  quippe  facundia,  nitore  tanto,  lauta  etiam  gra- 
vilate  de  rebus  maximc  in  rcligione  necessariis  su- 
blime  dispulat  atque  disserit,  ut  noslris  lcmporibus 
aeque  gratus  sit,  ac  prioribus  Ecclesi.c  s:uculis. 

V.  Qua^rere  vulgo  solent,  cur  erudiius  ac  ehi- 
quentissinius  scriptor  siias  edidcrit  Insiitutioncs.  Id 
porro  cansse  fuit  :  sicul  prudentcs,  el  arhitri  cquila- 
tis  Insiitutlones  juris  civilis  composilas  vuigarunt, 
quibus  dissidcntium  litcs  conlcntionesquc  sopirent , 
sic  Divinds  Insiitutioncs  co  potissimum  puhlici  jurif 


59  PRifiFATIO  m  LAGTANTIUM.  M 

fccit  LacUntiuiij  ui  fldelibus  uno  quasi  iDluiiu  cuncti  A  lius,  Don  est  U8(|ue  adeo  certuui.  In  TariaB  criilci 
praesto  essent  argumeuta ,  quibus  genlilium  errores 
reviiicerenl,  et  assererent  infractam  religlonis  cbris- 


tianx'  verilatem  (LacLant,,  IntlH.^  lib,  i^  cap,  I, 
col,  ii6  nost.  ed.). 

VI.  Ejus  quippe  Insiiiutiones,  qu;e  libris  septem 
absoivuntur,  eo  procedunt  ordine,  ui  iribus  priori- 
bus  cultus  deoruni  insauos  reiundat,  tritius  aliis  tide- 
ies  cbristianos  ad  veritaieni  inslituai;  nam»  utait  Lac- 
taniius  ipse  (lib.  i,  cap,  25,  col.  252  nosl.  ed.) :  c  Pri- 
mus  sapienli»  gradus  est  falsa  intelligere ,  secundus 
vera  cognoscere ;  »  ullinio  tandom  libro  de  inipiorum 
poenis  et  cruciaiibns,  piorum  vero  immortali  pra^mio 
et  beatiiudine  agit.  Nec  tamen  crcdas,  toio  hoc  in 
opere  omnia  momcnta  aDqne  vulida  esse;  quxdam 


abierunt  sententias.  Puiat  Isicus  anno  502  eiaboralos 
esse;  sed  hoc  aimo  lideles  cbrisUani  aliquantulum 
pace  fruebantur,  Teruni  quo  lempore  edidit  suas  In- 
stiiuiiones  persecutione  exagliabatur  Ecclesia.  Exi- 
stimantalii,  anno  5ii ;  Cardinalis  Baronitis,  post 
annuni  5i5;  doctlores  deniqite ,  multo  posi  an- 
num  5i8,  forle  anno  520  aut  52i,  ediias  fuisse  sen- 
tiunt.  Mcum  non  e^t  hic  per  multas  sermonum  am- 
bages  horum  oninium  agiiare  raiiones,  et  argnnienla 
utrinque  allata  curiosius  conquirere.  Surilcial  proba- 
lam,  aui  salieni  prob;>biliorein  exponere  sententiani. 
IX.  Nicomediam  Bilhynia3  ex  Africa  accilus  fuerat, 
imperanie  Dioclesiano,  Liclanlius,  ut ea  in  uibe  lit- 
teras  oratorias,  id  est,  Romanum  doceret  cluquium; 


rationes  quoe  nunc  ieviores  ei  frigid.c  videniur,  lunc  £  ibique  maiisit  loto  pcrsecutioiiis  teropore,  quae  decetn 


graves  craiit  aique  flruijc.  Ila  quundoque  flt ,  lum  ex 
ingenio,  tuin  ex  moribus  lioaiiuum,  iit  diversa  tein- 
porum  curricula  diversas  eliam  habeant  dissereiidi 
raiiones. 

\I1.  Non  difflietur  autem  Laciantius,  quin  eamdfem 
viam  eincnsi  jam  fuerint  quidam  e  noslris  scripiori- 
bus.  Sed,  ut  ipse  ail,  Niiiucins  Felix,  qui  veritatil 
idoneus  asserlor  essc  poiuisset,  non  integram  tamen 
nec  omiiino  pleiiam  in  Kienda  religione  disputatick 
nem  scripsii.  Iii  Terluliano,  idque  nierito,  desiderat 
eloquii  perspicuitatem  el  facilitalem ;  iii  Cypriano, 
quamvis  eloqueuti  et  ornalo,quanivis  in  persuadendo 
potenti ,  non  sat  apiam  in  convincendis  geiilibus 
scripiionem  nolat.  At  non  est  culpandus  Lactaiitius, 
quod  sepiem  libios  a  prurceptore  Ariiobio  scriptos  q 
silenlio  prxlermiscril.  Arnobius  eiiiin  non  iiisi ,  ut 
vidctur  anno  Gonstantiiii  xx,  id  cst,  aerx  vulgaris 
526  (i),  cliristianam  suscepitreligionem  quo  lempore 
suag  in  eihnicam  supersiitioncm  ediditdispuiationes, 
sex  plus  minus  aiinis  post  viilgatas  a  Lactniiiio  sitas 
Insliiutiones.  Mirum  igitur  non  est,  si  L:iciantiu8 
christianorum,  teste  Eusebio  Gacsaricnsi,  erudiiissi- 
mus  tam  arduain  iii  se  suscepcrit  operaiii ;  iiec  inulta 
voluerii  esse  coiivicia ,  quibus  ciiristianos  conseitiati 
fueraiii  duo  philosophi,  sive  ii  sint  Hierocles  ac  Por- 
phyrius,  sivequidam  alii. 

Vlil.  Hos  porro  libros  quando  scripsorit  Lactnii- 

(i)  Sic  porro  ait  Eusebius  :  Anno  xx  Constantini 
Arnobius  in  Africa  rlieior  clarus  habetur^  qui  cum  in 


et  amplius  aiinos  in  cbristianos  saeviit.  Ea  vcro  finem 
non  habuii,  nisi  medio  mense  junio  aiini  5i5.  At 
Eusebius  horum  lemporum  scriptor  diiigenti^simus 
admonel,  eX  Bithynia  in  Galiias  profectum  non  fuisse 
Laciantiiim  nisi  anno  517.  Vcrum  Laclantius  cum 
scripsit  Insiilutionum  iibros ,  tunc  in  Bithynia  non 
erat.  c  Ego,  inquit,  cuiii  in  Bilhyiiia  oraiorias  litleras 
acciius  docereiii ,  coiitigisseique  ut  eodem  tempore 
Dei  templum  everteietur,  duo  exiiteruni  ibidein,  qui 
jacenli  verilati  insultarcni  (libro  v  Imlitut.,  cap.  2). 
Vidi  ego,  inqiiit,  in  Bilhyiiia  praesideiii  (libro  v, 
c.  ii).  Ha^c  igiiur  jaindiu  pra3lerierant ;  tunc  ab  ea 
Laciaiitius  aberat  provincia.  Hauc  ergo  scripsit  post 
annuni  517. 

Attamen  persecutiones  memorantur  iii  libris  Insti- 
tuiionuiii  :  sed  quxnain  istse  fuerint  ex  ipso  videre 
est  Lactantio.  Eain  iion  puto  fuisse,  quain  desiiicnte 
aiino  502  mediiahaiitur  Diocletianiis  ei  Galerius; 
qtixque  inccepit  die  februarii  2.5  aiini  505,  exiium* 
que  habuit  die  i5  junii  anni  515.  Tunc  enim  Nico- 
modise  erai  Lactanlius;  noii  igiiur  haiic  co  loci  ap- 
pellai  persecuiionem.  Glariiis  istiid  elucescit  ex  his 
Laclanlli  verbis  (iib.  vi,  c.  \1) :  c  SpecUtas  sunt  sp6- 
cunturque  adhuc  (i)  per  orbein  lerrse  poena  culto- 
rum  I)ei,  in  qiiibus  excruciandis  nova  et  inusilaU 
tormenu  excogitata  sunt.  N.im  de  mortis  generibus 
borrel  animus  recordari ,  cum  immaniiim  bestiarum 
ultra  ipsam  morteni  carniflcina  saevierit.  >  Equidem 
eo  loci  loquiiur  Laciantius  de  Diocletianea  persecu- 


civitnte  S\cc<e  ad  declamandum  jutfcnes  erudiret ,  et  p  tione  :  sed  ea  lunc  non  saeviebat.  Propius  inspicla» 
...  ..  _    _j  ._.j  ./.._. ..^-. I,  ^^^^  vcrba,  i  Speclaiae  sunt  poeiiaB;  tormenta  exco- 

giiata  sunt ;  horret  animus  retordari ;  cum  saevierit.i 
Numquid  h;e  iocuiiones  ad  sutum  pra^Bentem  spec- 
tant?  numquid  e  contrnrio  ad  prx^teritum?  Jam  igitur 
huec  omnia  prxterierant ,  cutn  scripsit  Lacunlius. 


adhuc  ethnicus  ad  credutitatem  somniit  compelleretur^ 
neque  ub  cpiscopii  impelraret  ftdem^  quam  antea  tyiipit- 
gnaverat ,  etucubravit  adversiis  prisliuam  religionem 
luculentissimos  tibros ,  et  tandem  vetut  quibusdam  o6- 
sidibus  pietatis  foedus  impelravit*  lu  Ghronicon  Euse- 
bii ;  eaque  ratione  accessionem  Arnobii  ad  relij;ionem 
christianam  in  annuui  52o,  qui  est  vigesimns  Gon- 
staniini,  rejicimus,  quamvis  R.  P.  Remigius  Geillief 
eain  siatuat  ann.  505,  in  Historia  scripiorum  cccle- 
siasiicorum ,  tonio  iii.  Si  aiino  tertio  quarli  s:cculi 
Ghristo  iioiiien  dedisset  Arnobius,  procui  dubio  id 
annoUssci  Eiiscbius  regnanie  Diocletiauo,  non  auiem 
anno  xx  GonsUntlni.  l*orro  ejus  Chronico  non  esl 
deneganda  fldes  :  hoc  ipso  teiiipore  liber  iile  fuit  coit- 
F(  riplus  a  viro  eruditissiiiio,  qui  (miiiem  operain  coii- 
tulerat  in  cxploranda  vita  dociiorum,  sui  pracscriiiil 
ftttCuU. 


(i)  Hsec  sane  sunt  iiitelligenda  dc  claris  istorum 
tciiiporuiii  confesNOrihus ,  quos  parlibus  corporis  ac 
menibris  muiilos  feccr.iiit  persecuiores.  Horiiin  inulti 
inlerfuerinit  concilio  Nicaeiio.  Ex  ii«  eraiil  SS.^  Pa- 
phiiulius  Thebaidis,  Poiaino  lleraclca!,  Spiridio  Gypri 
episco^mrum ,  quonim  stigmala  pro  Glirislo  acceptt 
deosculatiiB  est  non  seiiiei  G<mstantiiiiis  iiiiperator, 
juxta  Euseblum,  in  hujUs  principis  Viia,  lib.  iii,  c.  6 
ad  15,  et  post  Eusebium  miiiti  8cripton»seccieiia8tici« 


61 


PRiGFATlO  m  LAGTANTIUM. 


02 


Ilaque  muho  post  annum  315.  Verum  post  Ecclesiam  A  coactus  e$t)  ut  esset  omnihus  clarum  quac  sit  vera 


restituiam  nulla  omninoalia  fuit  in  cbristianos  perse- 
cutio,  nisi  Liciniana,  cujus  iniiium  in  annum  520 
rejiciendum  esi.  Quis  vero  non  videt  de  Licinio  rem 
esse  libro  vi  Inslitutionum ,  capite  6,  'ubi  sic  ait  La- 
clantius :  c  Quidam  probitate  Gcia  viam  sibi  ad  po- 
lentiam  muniunt,  faciuntque  multa  quo:  boni  solent, 
eo  quidem  proniplius ,  quod  fallendi  gralia  faciunl ; 
utinamque  tam  facile  esset  prxstarci  quam  faciie  est 
simulare  bonitatem !  Sed  ii  cum  esse  coeperint  pro- 
posiii  ac  voti  sui  compotes ,  et  summum  poleuiis 
gradum  ceperint  {id  ett  acceperini),  tum  vero  simu  - 
latione  deposita,  moressuos  deiegunt,  rapiuntque 
omnia»  et  violant ,  et  vexant ;  eosque  bouos  {\d  est 
christianoa)  quorum  causam  susceperant,  insequuu- 


majestas.  lili  enim  qui  ui  impias  relijjiones  defendc- 
rent,  coeiesiis  ac  singularis  Dei  cullum  tollere  volue- 
runt,  profligati  jacent,  >  (lib,  vii  Inttitut.,  cap.  26) : 
iii  exilitim  enini  puUus  esi  Licinius  aniio  52i,  sed 
nondum,  ul  videlur,  morti  fuerat  traditns,  ob  res  no- 
vas  quns  in  Orienle  moliebatur,  qiiod  faciuni  solum- 
mddo  fuit  anno  525.  Ilinc  Lactantiiis  eo  loci  veram 
Consianiini  pietaiem  laudat,  quod  ei  venia  ei  vita 
perdueili  et  inimico  concessis,  cnni  etiam  comiier 
convivio  exceperil. 

X.  Qui  possunt  el^uditi  quidrm  de  bls  ad  Constan- 
tinum  oratioiiibus  lamdlu  saiagcre;  utruni  scilicet 
Imperaiori  siias  Inscripserii  Lactantius  Insiiluiiones? 
Hiinc  cquideni  principem  ler  quaierve  appellai  eo  in 


tur,  el  gradus  per  quos  ascenderunt  amputant,  ne  B  opere.  Has  orationes  iion  difnteor  ScX*pe,  quiti  et  sa:- 


quis  illos  contra  ipsos  possit  imitari.i  Numquid  iion 

est  bic  ipse  Licinius,  qui|  coeliius  per  quietem  iiio- 

nente  angeio  nt  prsscripta  prccis  nornia  exoraret  a 

Deo  summo  victoriam,  slatim  cxoravil  et  impetravit. 

c  Liciniani  ergo,  >  inquit  nosler  Lactantius,  c  scuta 

dcponunt,  galeas  resolvunt,  ad  coQium  manus  ten- 

dunt,  praeeunlibus  pncpositis,  et  post  imperaiorem 

(Licinium)  preceni  ilicunt.  lili  oratione  ter  dicta,  vir- 

lute  jam  pleni  reponunt  capitibus  galeas ,  scuta  toi' 

iunt,   tubae  canunt,  signa  procedunt  (de   Morlibui 

perucut.^  cii^j  tom.  ii);  Liciniani ,  inipetu  faclo, 

adversarios  invadunt  >  (Ibid.,  c.  47).   Nonne  bic 

idem  ipse  est  Licinius,  qui  fecit  multa  qu;e  boni  so- 

lent,  quique  c  de  restituenda  Ecclesia  litieras  proponi 

jussit...  et  verbo  hortaliis  est,  ut  conveniicula  (chri-  C 

stianorum)  in  slaluin  prislinum  reddcrcntur?  •  (De 

Uort.  persec^  c.  48 ,  initio  et  in  fine.)  Atiamen  inse- 

quilur  eos  ip^os  bonos,  quoruin  cuusam  aniea  susce- 

perat,  rapilque  oinnia,  et  violat,  el  vexat. 

lila  vero  Liciniana  persecuiio  iii  Orienle  tantiim 
saeviebal;  occideniales  eniin  imperii  paries  qu;c  Con- 
stantino,  eas  utregerei,  oblingebant,  daia  jamdudum 
et  firuiata  puco  frucbanlur .  Hinc  Lactanlius  ipse 
summum  imperatorcm  alioquens,  ait  :  c  Malis  qui 
adbac  adversus  jusios  in  sliis  lerrarum  partibus  sae- 
viunt,  quanto  serius,  lanio  vebcmeniiiis  idem  Oinni- 
potens  mercedem  sceleris  exsolvet.  (Lt4ro  i  /ni/tl., 
e.  1,  coi.  117, 110«.  ed.).  Hac  igilur  savienle  orienlali 
persecutione  suas  scripsit,  suhs  edidit  Institutiones 


pissime  a  mss.  codicibus  aliessc,  iisque  antiqnissimis, 
lum  eliam  abeditis  quibusdam.  Aliquoi  tamen  legun- 
tur  In  probatis  codicibus,  ^t  ndn  omnes.  Facile  con- 
troversiam  dirimes,  si  duplicem  conjicias  factam 
fuisse  a  Lactantio  Divlnaruin  Inslitutionum  editionem: 
unain  tristibus  Licinianx  persectliionis  teinporibus, 
anno  520  aut  521,  alterain  post  eUmdetn  devicium 
atque  in  ordinem  redaclum ,  auno  5il.  Tunc  Con- 
Blantiniis ,  parta  victoria ,  c  Maloritm,  >  id  esl ,  Li- 
cinii  el  Marliniani,  c  male  consulla  rescidit.  i  Sed 
scriptorem  se  moderatiorem  prudentciiniue  pra^buit 
eo  loci  Lactantius,  non  appellaio  ndiuiiie  Licinii, 
proxima  conjunctione  cum  imperaiorb  conjnncti. 
Coiistantinus  enim  sororein  Constaiitiam  uxorem 
Lucinio  tradiderat. 

Quin  eliam  rateniur  omncs  lias  oratlones,  lam 
ineunte  libro  i  quani  desitiente  sepllnio,  planc  Lac- 
laiitianuni  sermonviii  redoiere :  qua  dc  rc disseiiinus 
iisdem  in  locis,  collaiis  barum  vocibus  cuiii  indubi- 
tatis  Laetantli  loquendi  ronnulls.  Sed  unde  ncri  po- 
test,  ut  syepe  ex  bis  diaiioiiibus  una  aui  alier;i,  nou 
auiem  uliima  legaturquil)usd:iin  in  m:«nuscriplis  (1)? 
Id  sane  fuil  faclum  propter  diversa,  ex qubus poste- 
rlores  codices  dcscripti  sUnt,  exeinplarla.  Cum  istas 
orationes  Lacianlius  suls  addidil  Insiiluiionibus,  so- 
lusregebat  Constantinus  Hoitianum  imperium.  At  si 
altera  facta  est  Lactaniio  Divinarum  Instlunii)iium 
edllib  anno  521,  potuli,  veibl  gmtia,  inlor  hain-licos 
appellare  Arianos  (tib.  iv  inHitul.,  c.  50),  quorum 


Laclantius,  id  est,  anno  forte  520  aut  521.  At  nonD  ^jjjng,,  !„  piurimis,   iisque   anliquis   nianuscripiis 


dum  exsolverat  Deus  Licinio  mercedem  sui  sceleris 
Verum  peroraiio  ad  Constantinum  posterioris  vi- 
detur  esse  temporis,  anni  scilicet  524,icum  soli  liuic 
principi  pareret  Romanum  imperium,  Licinio  devicto 
el  procul  a  republica  remoto.  c  Te,  >  inquit  Lactan- 
lius,  c  Provideniia  summie  Divinitatis  ad  fastigium 
principale  provexit,  qui  posses  vera  pieUte  aliorum 
male  consulta  rescindere ,  peccata  corrigere,  saluti 
boininum  paterna  clementia  providere,  ipsos  denique 
malosa  republica  submovere,  quos  summa  potestaie 
dejeaos  {^ua  oerba  neminem  alium  quam  Licinium  t tt- 
dicani  in  ordinem  redactum)  in  manus  luas  Deus  tra- 
Vidii(ftt<«  liicmm  M«  a  ConmninQ  victuif  cederi 


lcgitur.  Jain  eitiin  Aiius  ab  Alexandro  episcopo 
Alexandria  fucrai  ejectus,  et  dainuatus  duabus  in 
synodis,  anhis  videlicet  519el524. 

XI.  Quamvis  genlilcs  cerlioribus  saBpissime  coar- 
giierii  arguinentis ,  quamvis  religioiiem  sincere  et 
candide  coluerit  Laciantius,  non  difflicor  lamen,  eum 
quibusdain  obstrictum  fuisse  errorlbus.  ilos  diverso 
animo  unusquisque ,  prout  affectus  esl  reprehendii. 
Recie  de Lactanllo  cum  S.  Hieronymo  {Epist.  ad  Puu- 
imum)  dicimus  :  c  Utinam  tani  noslra  conlirinare 

(l)  Sic  in  ins.  Luctanlll  Palr.  Capuc.  S.  Ilonorati 
Oratlo  lib.  i  legiiuTi  at  noo  ^^  Ub.  vu. 


63  PRJEFATIO  IN  LACTANTIUM.  C4 

poiuissel,  quain  facile  aliena  desiruxii !  Sed  non  eo  A  chsBorum  dogmata,  quae  quandoque  in  quibusdam  mss. 

ejus  codicibus  ac  eJilis  leguniur.  Ea  enim  vii  repe* 


progredimur,  ul  eum  cuui  Anlonio  Raudensi  (1)  ex 
ordinc  Minorum,  saBculi  xv  Uieologo,  exagitemus, 
quasi  ejus  libri  bxresibus  el  impietaie  undique  re- 
ferli  sint.  Mens  mea  non  est  in  varias  doctiorum  in- 
currcre  reprehensiones,  ne  eadem  in  me  dicteria  in- 
feraniur,  qualia  expertus  est  Raudensis  ille,  quem 
non  solum  Adamus  (2)  quidam ,  monacbus  Ge- 
nuensis,  nolat  vehemenier  ut  insanum,  verum  etiam 
Franciscus  Phiiclfus  bonarum  ille  litterarum  cultor 
assiduus.  Sic  enim  Anionium  Raudensem  alloquitur 
(Phitelftt$f  lib,  v  Epi$L,  ad  an.  1443),  propter  male 
et  insulse  reprehensum  ab  eo  tribus  libris  Lactantium: 
c  Vellem  equidem,  Pater  optime,  ab  omni  isliusmodi 
scribendi  genere  te  continuisses,  neque  cum  insa- 


ries  in  vclustis  exemplaribus ;  aut  saltem  in  margine 
quorumdam  adscripia  sunt ,  velut  extranea  et  perc- 
grina.  At  uno  verbo,  ManichiPis  non  adbacsisse  Lac- 
tantium ,  ex  sileniio  S.  Hieronymi  et  S.  Angustiiii 
aliorumque  scriplorum  manifestumest.  In  Manichaco- 
rum  grege  nullus  unquam  eum  annumeravit ,  quod 
procul  dubio  nonomisissent,si  ansamin  eorepreben- 
sionisdedlssetLactantius.Hsetenimimpieiaiessaepis- 
simc  assuix  textui  Lactaniiano  non  modo  perturbant 
Scripioris  sermonem,  verum  eiiam  ejus  doctrinae 
plane  sunt  contrariae,  ut  data  oicasione  ostendimus. 
XIV.  Quamvis  in  explicanda  Verbi  divini  genera- 
tione  non  erraverit  Lactaniius,  minus  lamen  theolo- 


niente  Candido  Decembre  desipere  ipse  voluisses  :  B  gice  locutus  est :  sed  phiiosophorum  loquendi  modis 


id  ccrte  fuisset  ei  ordinis,  et  dignitatis  tuae.  Quae  enim 
per  immortalem  Deuro  fanatica  raiio  te  commovit,  ut 
perinde  atque  infesto  quodam,  atque  inimico  afflatus 
Spiritu,  in  virum  illum  doctissimum  atque  disertissi- 
mum  tam  insolenler,  lam  injuriose,  tam  impie  inve- 
hereris,  ut  non  res  solum  pene  innumerabiles  con- 
sulio  male  interpreteris,  sed  nomen  etiam  viri  depra- 
vare  studueris ;  utpote  quem  Lacteimum  pro  Lactati" 
tio  nomines?  Nam  de  rebus  ipsis  quid  loquar,  quas 
vel  pueris  notas  dum  corrumpere  laboras ,  te  omni- 
bus  erudiiis  et  gravissimis  viris  ridiculo  prxbes.  Pu- 
det  me  profecto  ea  in  medium  proferre,  qux  a  te  non 
inepie  minus,  quani  perperam  notata  sunt  atque  re- 
prehensa.  >  Nusquam  vidi  Anionii  islius  Raudensis 
erratorum  Lactaotii  libros  tres  lypis  commissos  :  eo-  C 
rum  in  Biblioiheca  Regia  tria  novimus  exemplaria 
manu  exarata ;  editae  tantum  fuerunt  ex  iis  qusedam 
decerptae  annotationes. 

XII.  Nimium  etiam  excrevit  Josephi  Isxi  censura , 
qua  iu  Lacianiio  reprehenduntur  propositiones  nona- 
ginta  quatuor,  quarum  lamen  quaedam,  ipso  tesie 
Isaeo ,  benigno  sensu  sunt  interpretandae ,  quod  ali- 
quando  fieri  suleiiii  vctusiissimorum  temporum  scrip- 
toribus  ecclesiasticis.  Libenter  poiius  ampleclimur 
Joannis  Marise  Brasichelli  annolationes  censorias, 
qua;  inoderati  sunt  theologi.  Hujus  animadversiones, 
etsi  Lactaniio,  ubi  opus  erat,  accomodaverimus,  eas 
niliiiominusinfra  suhuno  quasiconspectuexhibemus. 

XIII.  Ncc  etinm  Lactantio  adjudices  impia  iila  Mani- 

{{)  Vide  Lucam  Wadingum  in  libroScriptorum  or- 
dinis  Minoriim.  in-fulio,  Roinne  i650.1licautem  Rau- 
densis  librum  edidit  alium  de  Verbo  bono,  qiiein  prop- 
tcr  styluin  miiltmn  exagitat  Laurentius  Valla. 

(!2)  Hujus  in  Raiidensem  epigrammn  versutim  octo 
lcgilurin  ediiioiie  Luctantii  Homnna  anni  1468,  apud 
Pcinim  de  Maximis ,  unde  illud  exscripsit  Alberius 
Fiihricius  Bihliolheca!  Lalin:c  Supplemenio,  pag. 
395.  Hoc  co  loci  dare  nobis  visiim  esi : 

Hic  male  corripuU  siolidis  Aotonius  (Raudensis  ausis 

Auctorem  :  in  variis  causa  piaiida  locis. 
Non  erat  io  lenebris  erranies  imaginis  astrum 

Dicere,  vel  nttidum  luce  carere  jubar. 
Deoique  cum  sancUne  Ecciesia'  pi:i  lumiua  conslet. 

Obspqiiio  ex  lanto  conticuisse  viro ; 
Tu  vero,  eloquio  lingua  iuterdicta  Latino , 

I  cubitum  I  nam  te  pCQSltat  elleborttmi 


utitur,  quod  interdum  eveiiit  iis  aucioribus,  qui  ante 
Nicaenum  scripserunt  concilium ,  quo  non  doctrina 
tantum  caiholica  dilucidius  et  planius  quam  antehac 
explicata  est,verum  etiam  voces  doctrinae  christianac 
maxinie  consonae  formatae  sunt  et  constitutae.  Gaele- 
rum  verba  quae  ex  capiie  9  iibri  secundi  Institutio- 
num  contra  sensum  Ecclesiae  excerpta  esse  putantnr, 
ea  ncc  in  antiquis  leguniur  exemplaribus,  nec  illis 
convenit  cum  doctrina  Laclantii,  qui  Verbum,  Dei 
Filiuin ,  anle  saecula  fuisse  genitum  pronuntiat  ( /i- 
bro  IV  Inilit,y  c.  6),  quod  negabant  Ariani.  Hunc 
etiarn  i  summo  Patri  similcm  >  pronunliat  {lib.  iv,  c. 
i3,  initio)  :  quin  iino  Isaias  inquil (i6i(/. )Chrisium  cct 
Deum  fuisse  ethominein  testaiur.  >  Sic  porro  ait  cap. 
19  lihri  vn  :  c  Hic  est  enim  liberator,  et  judex,  et  ul- 
tor,  et  Rex,  et  Deus,  quem  nos  Ghristum  vocamus.  i 
Sed  doclrinam  catholicam ,  qualem  eam  reperias  iii 
Patribus  ante-Nicacnis,atquein  probatisillorum  tem- 
porum  scripioribus  ccclcsiasticis,  muliis  verbis  prae- 
dicat  auctor  nosier.  c  Guni  dicimus,  inquit,  Deum  Pa- 
trem  et  Deum  Filium ,  non  diversum  dicimus ,  nec 
utrumque  secernimus,  quia  nec  Pater  sine  Filio  esse 
potest,  nec  Filius  a  Patre  secerni...  Giim  igitur  et  Pa- 
ter  Filium  faciai,  etFiliusPalrem,  una  utriquemens, 
unus  spiriius,  una  iubttaniia  ei(...  Et  Filius  ac  Paier 
qui  unanimcs  incolunt  mundum  Deus  unus ,  quia  et 
unus  est  tamquam  duo,  et  duo  tamquam  unus...  De« 
nique  unum  Deum  esse  tam  Patrein  quam  Filium 
Isaias  ostendit.  >  Haec  omnia  scriptoris  sunt  apprime 
D  catholici ,  atque  tum  a  verbis,  tum  a  menle  Ariano- 
rum  omnino  aliena,  iisque  maximecontraria.  Hi  enim 
nusquam  dixeruntPalrem  et  Filiuin  c  unius  esse  sub- 
sianti;e.  >  Veruin  tantam  sibi  Lactantius,  tuin  ob  sin- 
gularem  facundinm,  tuin  ob  variarn  mullipliccmque 
erudilionem,  concilinvemt  apud  antiqiios  auctorita- 
tcm,  ut  ejus  scripla ,  lainquam  sibi  faverenl,  ex  in- 
genio  corrupcrint  hxretici  quidain ,  sivc  Mnnichaei , 
sive  Ariani. 

XV.  Atsuspensus  haereo  propter  S.  Hieronymi  auc- 
^ritatem.  Sanctus  cnim  Doctor  ait  (Epiit.  ad  Pam- 
maeh,)  Laciantium ,  c  errorc  Judaico  in  libris  suis , 
maxiine  in  episloIisadnenietrianum,negaresiibsian- 
ilam  Spiritug  sancti*  >  Vcrum  liuiiiserrorisne  vftst(i 


m  PRiCFATIO  IN  LACTANTIUIf.  6« 

gium  qaidein  ^xlat  in  InsUlalionum,  aliisqiic  ojns  H-  A  qnidam  adhibendus,  ne  amannensis  emiom  loco  vcri 
bris.  Ilinc  cum  eodem  Hieronymo  (Ub,  i  in  Epistol.  ad     scriploruin  scrmonis  suscipialur. 


Galat.^  e,  4)  dicere  nobis  liceal :  c  Quis  iniki  iiiterdi- 
eere  polest  ne  legam  Insiituiionum  iibros,  quibus 
contn  Gentes  scripsit  foriissime,  quia  superior  sen- 
tentia  detestenda  est?  i  Ita  porro  ioculus  est  erravit- 
qne  Lacuntius  c  per  imperitiam  Scripturarum ,  i  ait 
idem  sanctus  Doctor. 

XYI.  Nullus  tamen  difGletur ,  in  senieiitiam  erro- 
resque  llillenariorum  descendisse  Laclaniium.  Exis* 
limaTitenimt  cum  viris  tunc  apprimecatholicis,  Chris- 
Uim  Dominam,  vergente  ad  finem  mundo,  per  millo 
annos  cnm  justis  hominibus  in  terra  regnaturum.  At 
jam  a  mallo  tempore  sublatus  est  a  Ghristiana  reli- 
gione  bic  error,cuju8  parensfuit  virquidam  pius,  Pa- 
pia88cilicet,episcopu8Hierapoleosin  Phrygia,  ineunle  B 


Eorum  qualenicuinque  perlexuimus  indicem,  addi- 
to,  quantum  in  nobis  fiiit,  scriptionis  tempore,  ne  in 
ccnsuram  eruditoruin  iiicurreremus.  Nec  igitur  sine 
ratione  Gallxus  culpatur,  merito  Isxus  ipse  impro- 
batur,  qui  cum  duodecim  Valicanos  codices  inspexe* 
rit ,  eorum  lainen  xtatem  non  indicavit.  Recte  ergo» 
quin  iino  et  rectissime,  Bunemannus  ait  (Pr€e[aiionig 
iU(B  Laclanlianai  edilionii,  pag,  7) :  cNon  dubito  post 
Isaci  tempora  plurcs  codices  in  Yaticanam  (Bibliothe- 
eam  fuisse)  WhioB.  Ulinam,  iriquit,  opitulante  Eni- 
MENTissixo  Passioneo,  prsecipuo  iitterarumelegantio- 
rum  patrono,  aliquis  inde  ad  Lactantium  illustran- 
duin  fructus  eiiam  posiiiminio  redundaret !  i 

XVIll.  Variae  nunc  brevi  percurrendse  sunt  Lactan- 


aaeculo  secundo.  Hunc  autem,  ex  perperam  iutellecto 
Apocaljpseos  capite  xx  ortum ,  studiose  comprobare 
nliiiar  Laclantius,  tum  ex  versibus  Virgiliaiiis ,  tum 
ex  libris  Sybillinis,  qui  medio  eodem  sxculo  exaraii 
credontur,  quique  apud  ipsum,  atque  alios  scripto- 
res  eceieaiasticos,  plurimum  poteranl.  Sed  illi  non  est 
venia  deneganda,  quam  alii  ob  istud  erratum  accepe- 
runt.  Meritotamen  etsapienter  Gelasius  papa.exeunte 
saecalo  qainto,  Lactantii  opera  iina  cum  scriptis  apo- 
crjphis  annumerat ,  quod  ea  non  poterant  inuffensa 
omnino  doclrina  calboiica  perlegi  a  cunctis  lidelibus. 
Ne  aaiem  leciorem  verba  et  auctorilasLactantii  de- 
cipiant,  etinducant  in  ejuserrores,  non  tantum  in  notis 
illos  depellimus,  sed  etiam  in  bujus  tomi  primi  prae- 
mooitis  diligenier,  ex  variisaucloribus,  admoneiniis. 

XVn.  Nibiiominus  dociissimi  quique  ejus  libros 
snmmo  io  pretio  babebant ;  atque  mirum  est,  quol  in 
orbe  liiterario  Lacunlianorum  operum  codices  ma- 
nuscripti  reperiantur.  In  soia  Parisiensi  urbe  triginta 
seplem  el  amplius  innotuerunl  milii :  mulio  plures 
iniremas  in  aiiis  Galli»  noslrae  biblioihecis ;  qui  vero 
ceteras  Europae  regiones  perluslraret ,  uberiorem 
aane  segeiem  conseqaeretur.  Vaticana  duodecim,  Re- 
gia  Tanrinensis  biblioiheca  novem  exbibent.  Quid  ab 
Hispanicis,  maxime  Scorialensi,  oronino  erudilis  nos- 
iratibusignou » quamvisrererta  rarioribus  niss.,  quid 
a  Neapoiitanis,  Vindobonensi,  Veneta ,  Ambrosiaiia , 
Florentina,  Gassinensi,  Siculis  expeclanduni  essel? 
Non  omnea  tamen  aeque  sunt  anliqui  ei  oplimx  notae. 


lii  ediiiones.  Vix  unus  aul  alter  est  scriptores  inter 
proranos,  ne  dicam  ecclesiasticos,  quem  saepius  vel 
docli  emendaverint,  vel  excuderini  bibliopolae.  Gen- 
lies  integer  prxlo  subjectus  est :  ejus  vero  libri  ali- 
quod  quiiidecies  et  amplius  cum  notis  vulgaii  sunt. 
Atque  ab  ipsis  typograpbiae  incunabulis,  anie  annum 
primum  saeculi  decimi  sexli,  decies  sepiies  in  lucem 
prodierunl :  quod  vix  reperias  in  aliquo  alio  scriptore. 
Aliquando  ler ,  saepius  bis  unoquoque  anno  diversis 
in  urbibiis  pubiici  juris  fecerunt  eum  erudiii  lum  ca- 
tholici,  lum  a  cultu  calholico  Romano  alieni.  Itali, 
Galli,  Germani,  Hispani,  Baiavi,  Angli  hunc  notis, 
quanlum  in  iis  fuit,  illustrarunt.  Atiamen  non  xque 
omnes  sunl  utilcs  :  adhuc  aliquid,  non  solum  ul  tex- 
C  tus  abomnibus  amanuensium  mendis  liber  fierei,  ve- 
rum  etiam  ui  apprime  menlem  auctoris  assequere- 
mur,  desiderabani  dociiores  quique';  fatenturqiie 
{Nicolaui  le  Nourry ,  e  congregalione  5.  Mauri  Be" 
nedictinui,  in  Apparatu  ad  Biblioth.  SS.  Patr.,  t.  ii, 
eol.  G58)  c  nullam  ex  omnibus  bis  editionibus  esse 
omnino  perfectam,omnibusque  suis  numeris  etpar- 
libus  explelam.  i  Equidem  vetuslissimae  loco  lantum 
sunt  mss.  codicum,  quos  repraesenlanl.Si  enim  exem- 
plaria,  ex  quibus  exprimuntur,  truncata  fuerunlel  cor- 
rupta,  procul  dubio  editum  mancum  est  et  imperfec- 
lum.  Sic  editio  rarissima  anni  1465  in  multis  deficil, 
quippe  quse  ab  uno  tantum  codice,  eoque  imperfecto, 
fueril  deprompta.  Gr.'eca  quandoqiie  praetermissa 
sunt:  saepius  etiam  absunl  quidam  versus  et  com- 


Nulius  lamen  est  praetermiilendus,  quippe  qui  exan-  D  maia.  Ila  fere  esi  de  ediiis,  quae  vuigau  sunt  priori- 


tiquiori  descripius  sit  exemplari.  Hinc  erudito  lec- 
lori  persuasumessedebei,  quanii  scriploremelegan' 
tisaimum  fecerint  majores  nostri.  Mullos  tamen  repe- 
rias  saeculis  xiv  et  xv  exaratos.  Tuiic  temporis  enim 
iieromardere  coeperuni,  in  lulia  pncsertim,  siudia 
liiteraram ;  alque  Lacianlium  non  propter  solum  la- 
lini  sermonis  nitorem,  sed  propter  variain  ac  minime 
-vulgarem  eruditionem  curarunt  ubique  describi.  Iii 
emendaiidis  porro  diligenter  auctoribus  antiquis, 
anus  non  surficit  manuscriptus  codex ,  sed  plures 
aunt  adbibendi.  Ille  quidem  veram.Ieciionem  proferl : 
aed  alins  eam  confirmai ;  nec  sine  plurium  teslimo- 
lilo  aliqoidcerti  depromere  licet.  AiUmen  estmodus 


bus  islis  leinporibus.  Vix  lextus  emendatus  uicum- 
que  nobis  suppetitanle  Aldinas  ediliones  ope  eicura 
tum  Baplistae  Egnatii,  tum  Honorati  Fasilellii.Verum 
ab  eo  tempore  ad  annum  1544,  quo  prodiit  emenda- 
tior  editio  Goloniensis,  vix  ulla  esl,  qux  lectori  pos- 
sit  satisfacere. 

XIX.  Sed  ad  LacUntium  planius  inlclligendum , 
propter  variam  ejus  docirinam ,  necessariae  sunt  an- 
notationes.  Atque  primus  omnium  Xystus  Betuleius 
inlegras  elaboravli,  qiias  anno  4565 ,  posi  ejus 
mortem,  Basileae  vulgatae  fuenint.  Erasmus  quidem 
jam  anno  1529 ,  in  librum  de  Opificio  Dei  anno- 
laliunculasediderat,  sicut  et  Willicbius  annol54^. 


67  PRiBFATlO  IN  LACTANTIUU.  «• 

Scd  Betnleius  yix  mss.  codicnm  'raiionem  liabuii.  A  mciam  opus  tam  eilmium  non  perduilsce ;  eom  Jam 


EjiJS  notx  mulio  quam  par  cst  prolixiores,  et  ad 
erudiiionis  variae  oslentailonem ,  non  ad  icgen- 
lium  uiiiiiatcm  suiil  elaboratae.  Miehael  Tliomasitis 
Taxaquetius  inelius  aliquid  molitus  est  :  sed  jejune 
admoJum  usus  est  duobus  aniiquissimis  Uonouieusi- 
bus  exemplaribus  cl  Valicauis  sepiem ,  qux  vidcral. 
Planc  igilur  ct  pcifccte  lucdicam  manum  omnibns 
Lactontiani  textus  vulnerilms  non  adhibuil.  Multo 
pcrfeciior  est  hm  emendalio  ,  qux  Ga?sena)  in  lialia 
vulgala  fuii  in  anno  1646,  ex  Yaiicanis  duodecim  co- 
dicibus  cxprcssa.  Griilcus  non  soluiu ,  sed  eiiam 
theoiogicas  annolationcs  apposuit.  Tbysius  paueas 
admodum,  ei  nullius  fere  momenii  noias  texiui  Lac« 
taniiano  «tspcrsit;  priinusque  niihi  visus  e!>t  auctorem 


iortis,  jain  ingentis  cursus  emensus  essel  spaiiuni. 
Nii  factu  erat  faciiius  :  minus  procul  dubio  laboris 
fuissel  cx  antiquis  ea  colligere,  quae  apia  sunt  ad 
buuc  auctorem  explicandum ;  plus  tamen  scientlSy 
plus  contulissci  ingenii. 

XX.  Quid  alii  in  edendo  Lactaniio  pracstilerint , 
dixiinus ;  quid  jam  in  hac  editione  praestemus,  nos- 
iriim  est  enarrare.  Quanquam  de  auctore  nostro  op- 
time  sit  meritus  Joan.  Bapt.  le  Brun,  quaedam  iamen 
ejus  anuotationibus  addenda  esse  puiavi.  Vix  mihi 
credilum  est  bujus  editoris  aulographum  Lactaii- 
tianum,cum  in  mentem  mihivenit,  ut  quas  ipse  notas 
coiigesseram  olim ,  in  unum  cum  variis  lecfionibaft 
a  Joanne  le  Brun  collectis  copuiarem  atque  jungereni. 


nosiruin  corrupisse  libri  I,  capiie  15.  Quam  corruplc*  B  Hac  ratione  existimavi  Acri  posse,  ut  ernditorum 


lain  atiiplcxus  est,  atque  longiori ,  quani  par  esi,  an- 
noiaiione  cuntra  bonos  inores  ac  verilaiein  evauge- 
licaiu  dcfondii  G.JIa>ii9  «  ut  pro  usiira  propugnaret ; 
iiKC  eam  enicuduie  salcgcriint  Sparkius  ei  Walchius. 
Gall.cus  ipsc ,  auno  1660,  emendatiorem  ac  niiidio- 
rein  juveuis  inoliius  esi  LacUintii  ediiioneni ,  quain 
liolis  uudlque  conquisilis ,  exiraneis  saepe ,  ei  ad 
coniroversias  iheologicas  spectaniibus  illusiravit. 
Sparkius  Galixo ,  eisi  inulto  parcior,  doctior  iamen 
fuil.  Ganlabriglcnsis  editor  faietur,  se  iterum  cudere 
Thomasianum  iextuin.  Gellarius  quasdam,  sed  nec 
inuliles  notas,  ncc  indoctas  adjunxii  sat  emendatae  su£ 
cditioni.  Joanncs  Gcorgius  Waicbius  vix  annos  natus 
vigiiiti  in  Lactantio  emendando  specinien  acris  judi- 


omnuim  aiiimadversiones  h?cc  novissima  repraesen- 
taret  ediiio,  atque  cunctarum  instar  esse  posset. 
Alins,  non  omnes  tamen,  Tcrum  seleclas  et  utiliores 
conquisivi  et  elegi  in  Erasmo,  Beiulelo,  Thomasio» 
Isico ,  Gall:eo ,  Sparkio  ,  Gellario ,  Walchio  ei  Hea- 
inanno.  At  I$(ei  ediiio  cum  raro  venumeai,  ejus 
lamcn  noiae  sini  erudit»,  et  ad  rationem  ibeologicam 
saepius  exaratae  ,  integras  eas  adjungcre  visum  est 
ad  calccm  prioris  voluminis ,  ne  desidereni  aliqnid 
lectores  in  hac  ultima  Lacianiii  cditione,  qua;  omnes 
alias  uno  quasi  intuitu  compleciiiur.  Si  ergo  sub« 
jiciatur  iextfii  Lactaniiano  qnsedam  annoiatio  bisio- 
rica  aui  criiica,  ne  dubites,  ea  esi  Lengletii  :  si  yero 
subsint  lectiones  varise ,  eas  ,  quibusdam  tamen  ex- 


cii  edidit  atque  doctrina!,  qua  nunc  in  patria  illustrior  Q,  cepiis  ,  Joanni  le  Brun  adjudices.  Haec  est  norma 


babctur;  mirorqiiein  bac  juvenili  aeiate  opussenilenon 
obiisse  iiiodo,  scd  ei  cxcogiiasse.  Gbrisiophorus  Au- 
gustus  Heumaiinus  eleganiein  sane  excudil ,  iuni  ob 
tcxius  Lactauiiaiii  emeiidationem,  quam  taiueii,  ipso 
faientc,  a  GbristophoroGcilariomuiuatusest,  luin  ob 
siias  noUs,qux'singulare  in  arie  ciitica  siudium,  ac- 
cui  aiainquc  diligeniiam  exbibent.MuJlo  plura  tainen, 
quam  dcbuisset,  glosseinata  excogiiat  in  Laciaa- 
tium  a  viris  parum  iiiteraiis  iiiducta  fuisse.  Occnr- 
rilue  difficile  aliquid  ,  tunc  subest  illi  cujusdam 
addiumeaii  suspicio ,  aut  el'um  quarela  ,  verum 
sxpissime  falsa,  uipote  nuUius  fulu  manuscripti 
codicis  aucioriuie?  Tandem  Joan.  Ludolpbus  fiu- 
neinannus  in  edeado  LacUiOio  paioiam  aliisomnibus 


hujus  curas  ab  altcrius  opera  secernendi.  Yerum 
qusc  ad  graminaiicam ,  aliorumque  scriptorum  cum 
Laclantii  verbis  collaiionem  spectani,  vix  atligimus. 
Si  cui  porro  necessarix  forent  noiae  ,  vel  poiius  dis- 
quisitiones  in  Lactantlum  theologicae ,  ets  uberrime 
dabii  Domnus  Nicolaus  le  Nourry,  e  congregatione 
S.  Mauri  Benedictinus,  lom.  n  Apparaius  ad  Biblio- 
thccam  Sanctorum  Pairum,  a  columna  571  ad  117*. 
XXI.  AiUmen  quosdam  manuscriptos  codioes,  edl- 
lionesque  nonnullas  a  Joanne  le  Brun  nusquam  visas 
conquisivi.  Godicem  unum  eximium,  eUi  qutdringen- 
torum  untum  annorum ,  suppeditavii  exquisiiisslnia 
Biblioiheca  Eminentissimi  cardinalis  de  Bohan,  nus- 
qiiam  a  thcologis,  imo  nec  a  lilieratis  omuiiMis  sine 


pra^ripuii.  TanU  cnim  variarum  aiiiinadversionym  D  laudenoininandi.  Godicemalium  treceniorum  etam< 


ubcrias ,  diversarum  iectionum  Um  uiuliiplex  aHIuii 
copia,  Uni  argutum  judicii  eniiei  acumifn  in  hac  sua 
edliione ,  ut  iiuUus  anie  iilum  eo  usque  progressus 
fuerii.  Sai  ipsi  nou  fuil  ioi  mtiS.  codices,  Um  mulus 
variasque  conferre  ediiioiies ;  Scripiorein  no!>trum 
cum  latinse  lingu.-e  principibus  aeque  eomulii,  ut 
persuasum  sit  omnibus ,  Lacuniium  auaores  in- 
ier  ecclesiasiicos  disscriissimum  fuisse.  Hunc  qulppe 
ad  quiiiquagiuU  duos  mss.  codices  ,  virigaiosque 
quinquaginia  quinque  cmcndavit.  Merito  igiiur  ma- 
guam  in  Germania  iaudcm  ob  emeodatum  Lacun- 
iium  consccutus  est  vir  erudiiissimus.  Miror  iameii 
iiium^  adbibitisbistoricis  annoutionibus,  ad  opUUm 


|)lius  annorum  perhumaniier,  ui  solei,  subministravit 
R.  P.  Domnus  Ludovicus  Lemcrault ,  Regis  Sanger- 
manensi  Biblioihccoe  praefeclus  :  coliationes  quorum- 
dam  lulicorum  maniiscripiorum  a  Latino  Latinio  fac- 
(a^  quae  in  ejus  Biblioiheca  non  ieguntur,  aJiiasque 
eliam  a  Peiro  Giacconio  coliectas  ultro  commodavii 
D.  Glaudius  Prevotius  canonicus  regularls  ex  regalis 
abbaiiae  Genovefianse  Bibliotheca  desumpus.  Duos 
codiccs  ut  ad  me  miuerentur  benigne  concessii  insigne 
capiiuliiin  Gamemcense ,  unum  decimi  vel  undeciml, 
scd  iacerum,  alierttffl  iniegrum  decimi  quinii  untum 
s^uli.  Quintum  tandem  babuimus  ex  Biblioiiieca  pa- 
trum  Gapudnorum  convcAtus  saucii  Honoratl  Pari- 


m  PRitPATro  iff 

si  nsis,  ^'iiidem  fere  leripiionis  tc  ett  Sangerma-  A 
iiPtisiis  eodex,  paiilo  (amen  recenliorem.  Manu  eia- 
raium  GodJGem  LacUntii  libronim  de  Ira  el  de  Opificio 
Deiqnadriagentorumcirciteraniionim  habei  Joan.  ie 
Bear,  Regi;e  Inicriplionuin  ac  LiUerarnm  Academiaa 
soc^QS.  Huac  tibenter  ulendum  ad  me  misit,  ex  eo- 
que  aliqua  decerpaimns.  Manuftcripiiim  quoddani  Co- 
loDienae  exbibet  pr»clara  et  emendata  ediiio  anni 
i544.  Ad  septuaginla  igitur  quiiique  codices,  quot 
enumerabat  Joannes  le  Brun«  additi  tunt  a  ine  quin- 
que,  aut  eiiam  tex  aiii. 

Idem  tit  judiciuro  de  pluribus,  iisque  rarissimis 
editionibua,  quasnon  tiderat  Joau.  le  Brun,  ac  prse- 
eipoe  de  Siiblacensi  anoi  1i65,  qti»  oniiiiuro  prin- 
oeps  est  el  priBaria,  quin  eiiam  et  rarissiina;  liiijus 
quippe  quiBque  vix  reperias  exemplaria  :  unum  Ho  s 
viae,  in  Barberina  Bibliutbeca ;  oUeruin  in  Mogonti- 
aentis  ecclesittarchiviolitterario;  lertium  ineximio 
musaeoTiricbrissimi  aceruditi  Claudii  deBoze,  utri- 
QsqueAcadeniiu^ytumGallic^e,  tum  Regiae  Inscriptio- 
Bum  socii.alqueRegioruinNumismaium  Kcriniis  prx- 
positi :  quartum  exeinplar  Tigiiri  exiat,in  Biblioilieca 
Garoliiia;  quinlum  tandem  in  Biblioiheca  Scliol» 
Zwickavicnsis  ( Cyciie.x)  servalur.  Hujus  editionis 
Tariae  iectiones  tigillaiim  bic  edeniur.  Coalulimus 
praeterea  huuc  auccoreiu  nostrum  ad  Parisien&c  edi- 
tam  jnDO  1513,  quamvis  c^ierit  ininus  emendaiuin. 
Sed  niagnopere  atiendimus  edilionibus  Colouiensi 
anni  i54i»  Eleuioannianae  anni  1736,  aique  aliis  qui- 
butdam,  quas  non  inspexerat  Joaunes  ie  Brun. 

lam  melam  laboris  attiiigei>am ,  cum  mibi  iiuntia*  G 
lum  fuit  a  inagii»  spei  juveiiibus,  doctissimi  viri 
Joaa.  Georgii  Walchii  filiis,  curo  mc  Parisiis  iiivisere, 
viram  a^que  ciarissiuium  ac  eruditissimum,  Jo.  Lu* 
doiphum  Biinemannum,  novissjmam  annol739,  vui- 
gaste  in  Germania  LACtantianorum  operum  editio- 
neiii.  Eam  siaiim  conquii>ivi,  aU|ue  ei  ea  decerpsi 
■on  paiicas  annotatioues,  eat  eiiam,  quae  huic  nostrae 
eoiendationi  adveri&antur.  lliatque  pr;einisi  textui 
Lactantiauo  in  ulroque  bujuMie  ediiionis  volumine. 

XIUI.  Uue  usque  de  Diviuit  tantum  Instiiutionibus 
verba  feci :  alia  laoien  opuscula  edidit  LacLantius, 
qoorum  plura  vel  ititerierunt ,  vei  alicubi  de- 
liiescunt,  Verum  quo  putaiiiur  ordine  elaborata 
ette ,  noii  abs  re  erit  inquirere.  Quod  ut  rectius 
fiat,  i|uid  de  scripiore  illo  dixerit  6.  Hier<myiuus  D 
{de  &cripiorib.  eccleMiulicii^  cap,  ^),  in  mediiira  est 
affereiidum.  c  Firmianus,  iiiquii,  qui  et  Lactanlius, 
Amobii  discipuius,  sub  DiocJeliano  pruicipe  accitut 
eum  Fannio  grammaiico,  cujus  de  Medicinalibus  versu 
eompositi  extant  libri,  Nic<»nnedi»  rheioricam  docuit, 
ae  penuria  discipulorum  ob  grsecam  civitaiem,  ad 
ferii>endum  se  coniulii.  Habemus  ejus  Symposium , 
qood  adoiesceniiilus  in  schoiis  scripsit  Africa^,  et 
'o^oMTo^cxov  de  Africa  usque  Nicomediam,  hexametris 
ficripiam  versihus,  et  alium  libruro  qui  inscribitur 
Cranmulicus,  et  alium  puicherrimum  de  Ira  Dei,  et 
lottiiuiionam  Divinarum  advertus  Gentes  libros  sep* 
Itniy  et  'birtTOfAqy  ejusdem  operit  in  libro  uno  kMfik^^ 


LACTANTIUM.  70 

et  ad  Asclepiadem  librds  duos:  de  Persccutione  li- 
bruro  unuin;  ad  Probum  Epi^tolarnmlibros  quatuor  ; 
ad  Sevenmi  EpisloLiruni  lihros  duos;  ad  Demetria- 
num  auditorein  suum  Epislolarum  lihros  duos;  ad 
cimidem  de  Opilicio  Dei,  vcl  Formalione  hominis  li- 
brum  unuin.  Uic  extrema  seneciiite  mngisier  Caesaris 
Crispi,  (ilii  Coustanlini,  in  Gallia  fuit,  qui  postca  a 
patre  iiiKTfecius  est.  i 

Ek  his  sancii  Doctoris  verhis  ,  aiiisque  documentis 
eiici,  iion  cerlo  quidein,  sed  non  improbabili  conjec- 
tura  poiest,  tempus  quo  unumquemquc  librum  edi- 
deril  Laruintius.  Jam  is  extreinam  teneclutem  erat 
adepiiis,  cum  in  Gallias  missus  est  a  Constnniino,  ul 
Crispum  (ilium  liiteris  erudirel ,  quod  factum  est, 
juxta  Eusebii  Chronicou,  circa  aunum  318.  Hanc 
sencctutem  cxtreiiiam  C(mjicere  liccl  fuisse  ad  aniium 
circiier  scplUiigesiinum.  Ab  aniiis  igitur  318  si 
dempseris  septtiagiuta,  siipcrfiunl  248,  quo  »rae 
cbrisiiame  anno  natusforsan  esl  Lactantius  noster. 

Ai  juxla  liierotiynium,  hic,  cum  essetadoiesceotulus 
in  scholis  Africu!,  scripsit  Symposiuin  anno,  ul 
piiio,  ^68.  HocdeperJiium  crediderunt  eruditi.  At  non 
scinel  illiid  cdidit  siib  nomine  Lactantii  lleumannus; 
iiecmiilliim  :il>nuit  Bunemannus.  Aliamen  haec  aenig- 
maia  Symposio  cuidam  a  veieribus  tribuuiitnr,  ul 
apprime  notat  Alberlus  Frabiciu$  in  Biidiotbecae  La- 
lina;  siippleinenio  p.  271.  Nibilomiiiiis  tameu  illud 
iteruro  excudi  curavi  lomo  ii  hujusce  cdilionis.  Isiud 
auicm  SympOKium ,  opus  quidem  juvenile,  centum 
coiiiiiieta^nigroata  versibiisexarata,  qua;  priiis  vulgata 
fueranl  sub  Symphosii  vel  Symposii,  igiioti  cujusdam 
poeta;  nomine  :  aliqua:  tamen  editiones  titulum  prae- 
fcrunl :  Calii  Firmiani  Symposii  Poelw. 

Eleganlius  vero  esiCarinendePhoenice,  quod  acris 
aeqiie  ac  limati  judicii  vir,  Nicolaus  floiiisius,  Lactantii 
foelum  agnotcil  et  prxdical.  Idem  censet  Pelrus  Lam* 
l>erius  in  eruditissimis  de  Bibliotlieca  Caesarco-Vin« 
dobonensi  Commeniariis,  1.  ii,  cap.  8,  p.  788.  Ac  do- 
ctioresquidam  tnmanie,  tum  poslLambecium,ineam- 
dem  loquuntur  tenientiam ;  ai(|ue  mullit  in  ms.  sub 
Lacianili  nominelegitiir.Sicetiamhabetcodex  Sanger- 
manensis  :  c  Isla  carinina  dicunlur  esse  Laetantii.  i 
Quae  si  sini  scriptoris  hujus,  illacircaannumX80scri-* 
pta  sunt,ciim  jaro  in  maturiorcmselatem  adoleveral : 
nonttiim  lamen  Chrisio  nomcn  dederat  Lactanlius. 
Ea  eliam  dcdimus  toino  tecundo  iiosirai  editionis. 

Al  cum  ,  Diocletiano  iinpcrantc ,  ex  Africa  Nico- 
mediam  acciius  fueril  Scriptor  elcganlissimus ,  ut 
rheioricam  docerei ,  alque  'o^ocgropixov,  id  esi  iiine^ 
rarinm  suiim,  hexainetris  versibus  scripterit ,  mens 
mea  esi  annum  circiter  91K)  iu  Biiliyuiam  advocatum 
hnnc  fuisse.  Dioclelianus  enim  non  esi  imperio  po- 
tiuis,  nisi  aiino  '284.  Pcractis  aulem  in  Europa  bellit 
quibusdam,  Asi^im  repeliit  anno  189,  a  quo,  ul  puto, 
peiiertint  Nicomedieoses ,  ut  ad  se  vir  iiie  djserlissi« 
mus  accersereiiir.  Id  vero  a  solo  poierant  Iinpera- 
lore  exorare  atque  impetrare.  Eodcm  forle  tempore 
Grammaiiciim  scriptit  Ladantius.  Uterque  autem 
liber  non  invenitur. 


71  PRiEFATIO  IN  LACTANTIUM.  71 

Sed  cum  Christo  faerit  postea  mancipatiis,  veram  A  giam  venit  Bibliothecam ,  copiam  mihifecit,  insiio 


in  Asia  suscepil  religionem  ,  forsaii  anno  295,  sep- 
tem  vel  oclo  annis  anlequam  in  Fideles  furcret  per- 
secutio.  Hac  saevienle,  scripsil  Lactanlius  libdlum 
exiiiiium  de  OpiOcio  Dei,  circa  annum  510,  ad  De- 
meirianum  qiiondam  auditorcm  suum  ,  ut  quem 
lilleris  nihil  aliud  quam  linguam  instruenlibus  eru- 
dierat,  ipsi  non  deesscl  honestioris  rei,  meliorisque 
doclrinx  praeceptor  ( De  Opificio  Dei ,  cap.  i  ).  Iliinc 
libruni  ita  philosophice  scripsit  Laciaiilius,  ut  ex  eo 
lamcn  facile  Chrisiianus  mandala  coelesiin  hauriat. 
Obscurius  nihilominus,  Ipso  falente  (De  Opificio  Dei, 
cap,  20 ) ,  locutus  est ,  quam  decuit ,  idque  pro  re- 
ruin  ac  lemporis  necessiiale ,  plura  ct  meliora  edi- 
turuB,  si  indulgentia  coeliius  venerii.  Quae  verba  pro- 


quodam  vel  innalo  potius  quo  est  in  rem  liiterariam 
amore  Claudius  Sallier,  Regioe  Biblioihecai  prxfectos 
alter.  Codiccm  hunc  cum  cditis  iterum  conferendam 
esse  duxi,  et  qiioedam  rursus  ( quod  vix  credas )  a 
muliis,  iisque  viris  erudiiis,  praeiermissa  annolavi. 
lla  ui  etinm  cxpresscrim  in  noiis  quae  fuerini  ama« 
nucnsis  erraia.  Ea  cnim  sxpissime  doctioribus  dant 
locum ,  novam  ac  uliliorem  aut  eleganiiorem  flngendi 
interpreiationem.  Sed  ne  aliquid  deesset  huic  noslrsB 
ediiioni,  commenlarios,  quos  in  Uitrajectinam  anni 
1692  congesscrnt  Paulus  Bauldri,  eos  omnes,  nulio 
dempto,  recudi  curavimus.  Idque  tanta  Gde  acdili- 
geniia ,  ut  eoriiin  etiam  notationes  censorias,  quibus 
graviiis  quam  decei  in  Doctrinam  catholico-roma- 


cul  dubio  sacvienlem  indicani  pcrsecuiionem.  Tunc  B  nam  incurrunt,  non  praetermiserim,  addita  nihilo- 


autem  meditabalur  Lactnnlius  grandiiis  quoddam 
volumen  conira  philosophos,  ei  dc  iis  qua;  ad  vilae 
bcntae  stalum  speclaiil  (Jbid, ).  Hic  non  obscure  indi- 
cat  Diviiias  lnslituiiones,  quarum  libri  priores  contra 
Piiilosophos  scripli  sunl ,  ulliinus  dc  Yila  Beaia  dis- 
serit.  Non  igilur  illas  jain  ediderat  Lncianlius,  quod 
mullo  clarius  elucet  legenlibus  cnpui  20  libri  de  Opi- 
ficio  Dei. 

Eodem  forsnn  temporc  scripsit  ad  Demeirianum 
ipsum  Epistolarum  duo  voluinina ,  qnae,  sicut  et  aliae 
ejus  epistolae ,  inlerciderunt :  quasdam  tnmen,  desi- 
nciite,  SLCCulo  xvi,  viderai  Hadrianus  Junius  in  Egmun- 
dani  monasterii  Biblioiheca ,  ms.  codictbiis  olim  rcfer- 
tissima  ( Hadrian.  Junius ,  in  Batavia:  Historia^  in-<i% 


minus  qundnm,  ubi  opus  est,  animadversione ,  qua 
in  nnnolaiorem  rejicilur  error.  Ad  quid  enim  ista^ 
tnm  inlempestivx  excursiones,  ubide  liistoria,  non 
de  rcbus  agiiur  iheologicist  Hac  ratione  nostram  in 
edilionem  ea  omnia  contulimus,  qux  prius  undique 
sigillntim  conquirere  erat  necesse,  ul  iniegra  La- 
ctantii  opera ,  variosque  in  ea  coinmentarios  sibi 
compararet  lector  erudilus. 

Crispus,  anno  347,  aetaiis  vigesiroo ,  Cxsar  factus 
esi  a  Consiantino  patre.  Tunc  in  Calliisuterqueerat, 
quo  accitus  fuit  Lactanlius,  qui  filium  iinperaioris 
litleras  edoccret  humaniores.  Atque  ab  eo  tempore 
non  solus  ego  multis  ductus  rationibus  opinor  editas 
fuisse  Divinas  Intituliones ,  veruin  in  eamdeni  lo- 


Lugduni  Balav.  1588,  pag.  311).  Al  jam  ab  anno  1573  C  quunlur  sentenliam  Antonius  Pagius  ( Crilica  ad  An- 


sublati  eranl  hi  duo  libri ,  quos  Junio  abbas  hujusce 
moiiasterii  lunc  ostenderat. 

In  eadem  forte  persecuiione  multas  scripsit  La- 
ctantius  Episiolas  ad  Asclepiadem.  Huic  snne  cum 
elcgantissimo  scriptore  nosiro  consueiudo  inierces- 
serat  et  familiariias.  Sicut  eniin  Asclepiades,  cx*te- 
rum  vix  notus,  sed  aut  Craecia ,  aut  Asia  oriundus, 
ut  nomen  indicat,  ad  Lactantium  librum  nuncupa- 
verat  de  summa  Dei  Providenlia  ( lib.  vii  Insiitut. 
Div.f  c.  4,171  fine);  vicissim  ipsi  duos  libros  LaclaU' 
tius  inscripsii.  Verum  hi  ulique  perierunt. 

Sedata  Diocletianea  persecuiione ,  pace  composita, 
chrisiianis  in  integrum  rcstilutis  ,  Lacianlius  librnm 
de  Mortibus  persecutorum  scripsit,  anno,  ut  videlur. 


nal.  Baroniiy  ad  an,  315,  n.  6),  Tillemonlius  (Hist. 
EccL^  tom.  VI,  p.  728) ,  Nicolaus  le  Nourry  (Apparat. 
ad  BibiioUt.  SS.  Patrum ,  tom.  u ,  p.  336  et  300) ,  Re- 
migius  CeWUer  (Hisi.  de  Auct.  eccl.,  tom.  iii,  p.  392), 
uterque  Bcnediciinus ,  Joannes  Bapiista  le  Brun , 
aliique  bene  mulli ,  quibus  est  persuasum  Lactnntium 
hunc  librum  edidisse  posiquam  percrebuil  Liciniana 
persecutio ,  qux  saevire  non  coepit  nisi  anno  320. 
Noliin  tainen  difHteri  Lactantium  inulta  prius  de  re 
chrisiiana  in  arcanis  tabeliis  scripto  annotasse ,  ut 
opus  hoc  lam  arduum,  tnm  difficile  non  solum  ado- 
riretur,  sed  eiiam  ad  optaium  perduceret  exitum  vix 
enim  aliter  fieri  potuit.  Instilutionum  vcro  duplicem 
a  Lactantio  vulgaum  fuisse  editionem,  non  Tho* 


315.  Idque  non  solum  post  pugnam  ad  Cnmpum  Se-  D  masius  modo  (Thomas.  noice  ad  cap.  1  lib,  i   Insli- 


renum  dcscriptam  capite  47,  qua  superaius  est  a  Li- 
cinio  Maximinus,  die  primo  maii  anni  313,  imo  post 
edictum  de  restituenda  Ecclesia ,  quod  die  decimo  ter- 
lio  juiiii  proponi  jussit  Licinius,  ut  habetur  cap.  48, 
verum  etiam  post  morlem,  qua  Valcria  anno  315 
mulctata  fueral:  quod  legilur  cap.  51.  Hunc  libellum 
de  quo  ilerum  dicemus  initio  alleriiis  voluminis ,  ab 
annis  mille  deperdilum  ,  repertumque  in  Bibloiheca 
Colbertina  ,  priinus  anno  1679  edidii  Siephanus  Ba- 
luzius ,  mandante  illnsirissimo  viro  Joanne  Bapiista 
Colbert,  regi  a  sanctioribus  secreiis,  et  summo  aera- 
rii  administro.  Singularis  hujus  in  orbe  chrisiiano 
Codicis,  qui  cum  reliquis  omnibusColbertinis  \\\  He- 


tui, ),  sed  ct  Baluzius  ipse  (Baluz.  noirn  in  lib.  de 
Hort.  persecut.y  ad  calcem  tom,  ii  nostras  edit.)^ei 
Hcumannus  (  Not,  ad  cap.  1  Divin,  Instii.  libri  primi) 
monuerunt ;  apud  quos  leges ,  trisiibiis  quidem  tem- 
poribus  scriptas  esse  Divinas  Inslilution&s,  hvlioribus 
autem  emendnias,  auctas  et  Constantino  dicalas.  Bis, 
inquit  Hcumannus,  Lactanlius  hoc  opus  cdidit,  prius 
anie  regnum  Constantini,  iterum  eo  reruin  poiiio. 
Ex  hac  forsan  duplici  editione  cmanarunt,  iion  cqui- 
dem  oinnes ,  sed  qnaedam  leciiones  vnriu; ,  qiiu:  la- 
boris  non  minimum  facesserc ,  tum  dociis  Lnclaniii 
editoribus ,  tum  eruditis  quibusquc.  Non  enim  ad- 
versaiur  scriptori  etiam  diligentissimo ,  uec  abhorrei 


75  PRiEFATIO  IN  LACTANTIUM.  74 

a  raiiODe,  ul  suas  ipse  retractet  lucubrationes.  Fc-  A     Circa  eadem  tempora  scripsisse  mihi  videtur  La- 

ctiiiilius  EpiNtolarum  ad  Severum  lihros  duo<.  Suve* 


licior  sane  atque  suavior  multo  est  emendatio  pro- 
pria  quam  aliena. 

At  liber  iste  taria  et  multiplici  cum  refertus  sit  doc- 
Iriiia,  ad  ejus  lectioncm ,  ut  piane  inlelligatur,  vigi* 
lans  ac  singularis  adliibenda  esl  opera.  Mulii  auiein 
terreutur  assiduo  et  acriori  studio.  Hinc  Epitome 
prodiit,  postulante  Peniadio,  sive  is  fratcr  La- 
ctantii  fuerit,  sive  christianus  quidnm  ct  amiciis, 
qtiero  loco  fralris  Lnctanlius  habebat.  Peniadius  itic 
ejusdem  fortasse  gcneriserat,  atque  alier  hiijusce 
noininis,  qui  Consfanlio  imperalori  intimis  fuit  a 
secretis.  Istud  enim  noroen  parum  vulgare  est  apud 
antiquos.  Ita  porro  siias  Institutiones  angustioribus 
constrinxit  terminis  auctor  nosier,  ut  menies  instruat, 


rus  auiem  ille  Hispanus  eral ,  atque  unus  ex  niajo* 
riims  Aqnilii  Sevcri,  de  quo  ail  S.  Ilieninymus  (m 
Caialogo  scriptor,  ecclesmt.):  c  Aquilius  Severus  in 
Ilispania ,  de  gcnere  illius  Severi  ad  quem  Laclantii 
duo  Epistolanim  scribuntnr  lihri.  i  Al  Nicomedienses 
sicut  ct  Bithynos  inlcr  et  Hispaiios  nihii,  multuin  vero 
Galiiani  inter  ct  Hispaniam  erat  negotii.  Ilinc  conji- 
cere  licei  has  Episiolas  a  Laclantio  ediias  fuisse,  dnm 
in  Gailia  morabaiur.  Eadem  porro  dicerein  dc  libris 
quatuor  Epistolarum  ad  Probum,  cujus  nomcn  i.on 
Asiaticum,  sed  Bomanum  cst,  vel  forte  Gallicum.  Ad 
eum  eniin  in  Geiiiis  graiiam  aique  laudem  Laciantiiis 
his  in  Epistolis  de  Gallis  praeclara  quxdain  profert. 


nec  lamen  prolixitas  pariat  faslidium  ,  sicut  ncc  bre-  B  lestanteS.  Ilieronymo  (Prooim.  //6.11,  inEpist,  ad  Ga* 


Tilas  obscuritaiem.  Quamvis  auiem  eamdem  ibi  Di- 
vinarum  Institutionum  tradiderit  docirinam,  quam 
alibi  passim,  eam  nihilominus  iisdem  verbisiion  ex- 
plicat.  Sicuti  nonnulla  prxterroisit  intacta :  ita  piu- 
rinia,  veritaiis  explicanda:  causa,  iuterdum  adjicit. 
Hiiic  facile  ad  scribeiidum  ,  hinc  varinm  aptuuique 
ad  omnia  exhibel  ingenium.  Ilujus  antem  Epilomes 
pars  roaxima  jam  a  teiiipore  sancti  Hieronymi  desi- 
derabatur;  quam  tamen  iniegram  fere  ex  codice  ms. 
Regiae  Taurinensis  Bibliothecae  edidit  Parisiis ,  anno 
4712,  vir  doctissimus  Chrislophorus  Matthuius  Pfaf- 
fius,  Tubingensis  AcademiaR  cancellarius.  Cujiis  libri 
apographum  ad  roe,  deprecanle  eruditissinio  Joan. 
Daniele  Schcepflino,  historiarum  ct  eloqueniix  pro 


latas),  c  Galli,  inquit  Lactnntius ,  a  candore  corporis 
GaiaUc  nuncupanlnr,  el  Sibylla  sic  eos  appeilat.  Quod 
signincure  voluit  poeta,  ciiiii  ait :  Tum  lactea  coUa  auro 
innectuntur,  cum  posset  dicerc  candida.  Ilinc  uiique 
Galatia  provincia ,  in  quani  Galli  aliquando  venieii- 
tes ,  cum  Graxis  se  iniscucninl ;  unde  primum  ca 
regio  Gallo-Graicia ;  post  Galaiia ,  nominau  est.  1 
Hxo  tanicn ,  non  diflileor  ipse ,  levior  est  conjectura; 
veruni  ab  aliis  certiora,  melioraqne  sunt  expectanda. 
XXIII.  Jain  dixiinus  de  omnibus  Lactantii  libris , 
tum  cxtantihiis,  tum  deperditis,  quos  enuinerat  saii- 
clus  llieronynius ;  sed  parum  nobis  curae  est  de  pro- 
missis  operibus,  qu.-e  nusqnam  forsan  extitcrunt, 
quai')  illud  est  adversiis  Jud;eos  (Lact,,  Inst,  lib.  vii. 


fessore  publico  in  Argentoratensium  universitate,  mi-  C  <^>  i)»  ciijus  veternm  nullus  mcminit.  Sic  eliam  pol- 


sit  PfafGus,  atque  in  eo  qnxdnin  non  exigni  momenti 
observavi.  Ne  putes  tamen  staiim  post  editas  Insiitu- 
liones  Epitomen  fuisse  perscriptam  :  plures  eniin 
elapsi  sunt  anni  opus  inter  utrumqne.  c  Quamqiiam , 
ait  Lactantiiis  {Epitome  in  proixmio) ,  Divinarum 
Institutionum  libri ,  quos  jampridem  ad  illusiran- 
dam  veriialem  religionemque  conscripsimus ,  etc.  » 
Quemadmodnm  hxc  verba ,  inon  ila  piidem,  >  paucos 
annos,  sic  ea  c  jampridem ,  >  qiix'  Lactantius  habet, 
longius  temporis  significant  intcrvallum.  Libens  ergo 
crediderim  anno  325  aut  526  editam  fuisse  Epitouien. 
At  interea ,  fortc  aniio  324 ,  plures  alios  per  oiium 
libros  edidit  scriptor  disertissimus ,  illum  prxcipue 
qui  de  Ira  Dei  inscribitur,  qucm  editnrum  se  prx- 


licitus  fiierat  Disputationes  coutra  omnes  mendaciorum 
sectas  {Lact,^  lib,  iv  Divin,  Jnsiit,,  cap,  ultimo,  el  de  Ira 
Dei,  cap,  2).  Quod  niruinqiic  onus  iiiulio  gravius  erat, 
quam  utillud  feliciier  sustincrc  possetauctor  elcgan- 
tissimus.  at  in  Scripiuris  sacris  noii  s:ttis  cxercitatus, 
nec  iniegre  versatus  iii  Ecclesix  docirina.  Nec  plus 
curamus  eos  libellos  quos  suppo^tos  appeilamus.  Me- 
morant  dociiores  quidain  lihrum  de  Speciaculis  ( in 
Memoriis  Trevoltianis ,  ad  ann,  1705,  pap.  1992; 
Nouvelles  de  la  R4publique  des  Lettres.  ann,  1705,  tom. 
II,  pag.  117;  Buddei  Lexicon  universale,  voce  Lactan- 
Tius),  queni  dicunt  sub  noniinc  Laciantii  ex  ms.  edi- 
tnm  essc  Veneiiis ,  anno  1705.  Ilnjns  copiam  niihi 
facere ,  imo  nec  certam  haberc  notiliam  potui  ex  il- 


monuerat  (Divtnar.  Instit,  lib,  11,  cap.  17) :  cSepona-  D  lnstrissimorum  viroruni ,  aiquc  ctiam  bibliopolarum 


tur,  iuquit ,  locus  de  Ira  Dei ,  quod  et  uberior  est  ma- 
teria,  et  opere  proprio  latius  exequenda.»  Hoc  vero 
contra  Epicureos  probat,  Deum  suinme  jusium  ob 
malam  hominum  mentem ,  perpetrataque  ab  iis  deli- 
cta ,  imponere  pcenas  sontibus ,  sicut  bene  merentes 
proroissis  donat  muneribus.  Hunc  librum  non  pul- 
cherrimum  modo ,  sed  el  docto  pariter  et  eloquenti 
sermone  conscriptum ,  rectc  S.  Hieronymus  habet  ut 
Epiiomen  Diaiogorum  Ciceronis.  Qui  uiinam  eximie 
et  eleganter  in  Gallicam  linguam  versus  a  Joanne  Fr. 
Dreiix  da  Radier,  regis  a  consilils,  in  traclu  Tbyma- 
rensi  praetore  speciali ,  mox  prodeal  in  iucem ,  sicut 
el  spse  spero  nobis  fecit. 

PAnoL.  VI. 


litteris  Yenctias  missis.  Unde  merilo  hanc  editionem 
fabulam  esse  putamus,  cum  viro  clarissinio  Jo.  Lu- 
dolpho  Bunemanuo  in  Miscellaneis  Lipsiensibus » 
tomo  III ,  pag.  136. 

Jam  anno  1570  monuerat  Blichacl  Thoniasius  in 
Antuerpiensi  sua  editioiie,c.irincn  dc  Pascha  non  rsse 
Lactantii,  sed  Venanlii  Honorii  Clemcntiani  Fortu- 
nati ,  presbytcri  Italici  vi  seculo,  tcsiaiiie  ms.  codice 
Biblioiheca)  Vaticanx,  inquolegunturpoemata  hujus 
Venantii  Fortuiiati ,  qui  postea  fuit  Pictaviensis  epi- 
scopus.  Alii  versus  de  Passione  Domini  ignotum  pror* 
sus  habent  auctorem  ,  at  non  Lactantium.  HaDc  nihi' 
iomiuus  carmina  edidimus ,  ne  forte  querantur  mo* 


75  LAGTANTIl  YITA.  76 

rosi  quidaai  leciores»  putentque  iruucam  esse  ac  A  ^'"0  sapial.  Habet  tamen  verba  quaedam  peregrina , 


imperfectam  nostrain  edilionem. 

Quamvis  auiem  anliquiores  Lactantiani  codices 
uno  contextu  scripti  sint  sine  uUa  nec  seciionum , 
iiec  capiium,  sed  solummodo  librorum  distinctione  : 
receplam  tamen  adhibuimus  in  capiia  divisionein , 
summariis  additis,  ut  cuncia  iegeniibus  clariora  fiant. 
Medii  sen  exemplaria,  quale  illud  est  eniineniissimi 
cardinalis  de  Roban,  sectiones  mulias  babent ;  nul- 
las  reperire  est  in  vetusiissimis  Regiis  et  Gamera« 
eensi ,  nec  etiam  in  Sangermaneusi ;  at  codex  palruin 
Gapucinorum  qui  recentior  est,  vuigatis  capitibus 
dislinguitur. 

Diciu  inutile  putavl  de  stylo  Laclanlii  longius  dis- 
serere.  Sat  est  observasse  cum  S.  Uieronymo  aliis- 


sed  ea  vel  suni  iliius  saeculi  quo  vixii  Lactantius,  vel 
Africanae  lerrs  solum  redolent.  Sic  TertuUianus,  sic 
SS.  Gyprianus ,  Augustinus  et  Fulgentius ,  asque  ac 
Lactantius  Alricani,  verbis  quibusdam  uluniur  inso« 
liiis  ei  barbaris.  £a  porro  in  rerum  indice  diverso ,  id 
esl ,  Italico  cbaractere  edi  curavimui . 

In  hac  vero  editione ,  qu»  lextum  Lactanlianum 
sine  typographico  errore  reprxsentai,  noluiiiius  auc* 
toris  hujus  verbis  admiscere  liiteras  aut  signa ,  quae 
noias  iiidicareiit,  ne  reruiu  series  perturbelur,  neve 
immuietur  oratiouis  ordo ;  ne  tandein  frequeniiores 
nolulae  textui  permistje ,  atieiitum  lectoris  animum 
retardent,  alioque  avertaut.  Satis  esse  duximus  int- 
tio  cujusgue  annolationis  apponere  voces  qua  fo- 


que  viris   dociissimisi  scriptorem   hunc    diseriis-  j^  rent  in  gratiam  minus  erudiii  iectoris  planius  expU- 
aimum  Giceronis  eloquentiam  referre.  Nusquam  ejus     candae. 


turget ,  raro  assurgit  oratio ;  sed  cum  lenitate  qua- 
dam  squablUter  profluit ,  non  tamen  sine  nervis  et 
viribiis  :  lam  est  accurala ,  tam  foriis ,  ut  nulla  sit 
apilorad  persuadendum,sedsinejudiciaU  asperitate, 
et  sine  senientiarum  forensium  aculeis.  Puro  studet 
eloquio,  perspicuo  atque  eleganli ;  sequiturque  hanc 
Giceronis  ipsius  normam,  t  Pacatiorein  pliilosopho- 
rum  rationem  esse,  oratorum  vero  pugnatiorem.  i 
In  vocum  dispositione  laiitam  sectatur  suavitatem  , 
ut  etiam  apud  eloquio  potentes  Gicero  cbrlstianus 
audire  mereatur,  el  Romani  Oratoris  ingenium  om* 


llaec  de  nostra  sufficiat  observasse  ediiione,  in  qua 
excudenda  vicem  suam  implet  Joannes  de  Bure,  bi- 
bliopola,  ul  dociis  empturibus  fial  satis»  tam  in 
chartu  eligenda,  quam  nitidioribus  adhibendis  cba- 
racieribus. 

Gaeierum  si  quid  forle  in  notis  dictum  fuerit  a  no- 
bis  adversus  sancls,  catholicai ,  apostolicae  et  Ro- 
iiian»  Ecelesijb  scita ,  cujusjudicio  hec  nostraque 
omnia  subjecta  sunto ,  illud  indictuin  omnlno  esse 
volumus ,  parati  emendare ,  ubi  opus  erit. 


LACTANTIl  VITA. 


LuciuB  Gselius  vel  GaeciUus  Firmianus  Lactantius  ,  C 
non  in  llalia,  sed  in  Africa  potius  natus  esse  recie 
crediiur.  Ibi  enim  etiani  adolescenlulus  prxceplore 
usus  est  Arnobio.  Nec  mos  fuii  uinquam  Uomanorum 
aut  Iialorum  Africam  peiere ,  ut  eloqueniiam  aut 
scientias  educerentur;  imo  Afri  in  Italiain  discipli- 
narum  aut  arliuin  discenJarum  ergo  immigrabaut 
s»pissiine.  Tunc  autem  Siccu;  (i)  rheloricam  doce- 
bat  Arnobius,  quein  non  a^quavit  modo,  sed  eiiam 
vicit  dicendi  suaviiate  Laciantius,  ita  nominatus  a 
lactea  ,  ut  aiunt,  eloquentia.  Girca  aunuin  290,  Ni- 
coniediam  accilus  est  sub  Diocleiiano,  ul  Ulteras 
oratorlas  duceret.  Testattir  iiaqiie  hunc  S.  Hierony- 
mus  (de  Serip,  ecclei.)  'o  5ot7roptx6v,id  est,  Itinerarium 
suum  ex  Atrica  Nicoinediam  us<|ue  bexameiris  ver- 
stbus  descripsisse.  Illuin  elhnicis  pareniibus  fuisse 
prognaium ,  atque  eoruin  errores  eum  lacie  sinml 
baus>isfte  colligitur  ex  eo  ,  quod  de  se  ipse  dicat , 
Epitomes  capiie  48,  paulo  anie  hnem  :  c  Nus  qui  su- 
mus  ex  Gentibus ;  >  et  ioiUo  capiiis  2  de  Ira  Oei  : 
c  Liberati  ab  errore  quo  implicati  lenebamur,  for- 

(1)  Sicca,  uibs  Africae  propria  ;  vocalnrque  ali- 
qiJiandu  Skca  Veneria,  vel  Sicca  Colonia.  Siccesitanus 
jfpiscoptt»  Iqjilbr  apiid  Viclorem  Vitcnsfem  in  histo- 
na  Pmecuiienis  Vtndalie». 


matique  ad  veri  Dei  cultum ,  jusUliam  disceremus.» 
Sic  et  libro  vii,  capite  uitimo  ait :  i  Abjeclis  errori- 
biis ,  quibus  aniea  teneb)miir,  ad  xterna  coelestis 
Ihesauri  prxmia  dirigamur.  i 
{  Quo  vero  tempore  ad  chrisiianam  reUgionem  ac- 
cesserit ,  certo  non  constat ;  forte  tamen  aniio  i95, 
ul  jam  dixiinus.  Nihiluminus  sat  nobis  est  asserere , 
illum  anie  incoeptam  sub  Diocietiano ,  anno  scUicet 
305,  persecuiionem  cnelcsie  luinen  atiigisse.  Id  col- 
ligilur  ex  hoc  Divinaruin  Inslilulionum  loco  (lib.  v, 
cap.  i ,  inilio  )  :  c  Gum  praesente  me,  inquit,  ac  do- 
lente ,  sacrilegas  litteras  suas  explicassent ,  >  duo 
philosophi  acerriuii  chrisUanorum  adversarii. 

Litieris  humanioribus  a  teneris  annis  probe  fuit 
excullus  LHclantiiis,  ciijus  praecox  ingeniurn  testa- 
tur  Symposiuni,  quod  adulescentulus  scripsit  in  scho- 
lis  Alricse.  Illud  auiein  non  putamus  esse,  quod  la- 
men  post  Heuniannum  et  Bunemannum  edidimus  : 
opus  sane  juvenile  vel  eUain  puerile ,  in  quo  centum 
quaedam  explicantur  enigmau.  Forsan  anlequam 
chnsUanse  militise  nomen  darei ,  Garmen  de  Phce- 
nice  vulgavit,  quod,  tesie  Heinsio  alilsque  viris  doc^ 
Us,  sat  est  elegans»  ut  ascribi  LactanUo  possit,  ei- 
qne  revera  aseribitiir  quibusdam  in  manuscripUs. 

Quamvis  eloquenlise  darti  dperam»  rbttorieaiDque 


^                                                TESTIMONIA  DB  LACTANTIO.  7ft 
docerei»  ibrua  Uiiaeii  i)u«qiMid  iU1fit>  s<il,  ipso  H-  \  repnbfica  mt  oecti|yalti^ ,  ut  exmitibni  pfacesset « 

leiiie,  ad  arguiam  raaliiiam  juvenes eradiebal;  quod  consul  cligcreiur  annis  318,  3il  ei  544,  Francorum 

et  Quinlilianus  mullo  anle  Lacianllum  fecil,  sicul  les-  vic(oi  amio  520,  aique  Licinii  anno  5i5,  ruerii.  Hinc 

taiilur  ejus  Declamaiione»,  lit  autem  teniiHis  tererci,  videas  iilud  offlcium  Lacianlii  lilteranuro>  cgregiiim 

oliuinque  dulcc  honestaret ,  se  propter  discipulonim  quidem.ai nec  8ervile,nec  domesiicum,  nec tniidein  ila 

penuriam  ad  scribendum  cooiulii,  eliam  susce^iU  perpetuum  ruissc,  ut  a  scribendo  deierrereiur.  Tunc 

religione  chriaiaiMi.  UiiiC  emaNarunt  opera  quoedaiu  ergi)  niolitus  est  Oivinarum Inslituiionum  opus ,  quod 

abeo  valgata,  dequibus  supra  diximth  Prieralionis  prius  iion  inodo  fueral  meditalus,  sed  ad  quod  eUam 

nosiraep.xiv^co/./iufui^rf.^iij.Posladepiamveriiaiem  exiruendum  erudius  aiiiinadver«iones,  prout  lem- 

MicomediascouimoraiusestLacunUuftadanuuiHusque  poradabanl,  privaUs  chartis  haud  dubie  coiisigmi- 

317;  ibi  ergo  fuit  toto  deceiinki)  quo  Bxviii  odiost  verat. 

principum  cnidclius.  Quid  iiac  furenie  fccerii ,  qua  Alia  eiiam  edidit,  de  quibus  Jam  egimiis  in  Praefa- 

ralione  ipse  cbristianus  in  Um  horrida  tempesUio  tione.  Verum  ab  eo  tempore  quo  Crispum  adiit ,  oil 

catenas  aut  vincula  effugerit,  ignotum  omnino  est.  de  Lacianiio  iiec  sni,  nec  sequentium  temporum  no* 

llic  forlasse  a  principibus  ac  praesidlbus  non  cbHs-  tani  hisiorici.  Id  soluni  observat  Eusebius  virum 
tianus ,  sed  philosophus  potius  habebaiur.  Sic  enim  B  hunc,  quem  eloquentissimuni ,  quem  dociissimum 

de  cbristiaais  ait  ipse  {de  Opifich  Deif  t,  I ,  iiiilto) :  appeilat,  adeo  ab  aulicis  abborruisse  deliciis,  viiam- 

t  Quo  philosophi  nostrae  secUie ,  quam  tuemur,  ins-  que  laiua  in  egestaie  degisse ,  ui  saspe  etiam  neces- 

truciiores  doctiorcsqiie  in  posieruui  fiant.  >  Uis  in-  sariis  indigeret,  quod  esiejus  in  cbri&tiana  reiigion^ 

teriin  elegantissimum  librum  scripsit  de  Opilicio  Dei,  ioconcussac  constanti»  argumenium.  Talis  saiie  erat 

stylo  tamen  mere  pliilosophicn  ,  tliosqne  noiiniillos ;  Lactantii  penuria  anlequam  Crispo  Cssari  foret  ad- 

atque  coiisilium  lunc  iniii  conlra  phiiosophos  omnes  dictus.  Nec  mirum  igitur  si  Unio  animo,  si  tania  cura 

dispuiandi,  ut  vaiias  eorum  refelierei  opiniones,  ve*  laudes  eilundat  in  paupertaiem  evangelicam.  Dubi- 

riutemque  exponeret  ac  propiignaret :  non  tutem  tetne  quispiam  ,  quin  Caesarispraecepior,  quemtanli 

istud  eo  lempore  ad  prosperum  adduxeral  exllum.  faciebat  Constantinus  Magnus,  princeps  beiielicus  ac 

Aiiuo  vero  517  desinente,  in  Galliam,  Nicomedia  re-  liberaiis  in  omnes,  sanctissime  vixerit,  qui  opes ,  qui 

licia,  accersilns  esi,  ul  Crispi,  magnae  spei  principiSi  digniutes,  qui  honores  aliaque  bona  calcavit  moria- 

filii  Constaniini  natu  maximi,  Juvenilem  a^Utem  no-  lia  :  qul  denique  Ctispum  discipulum  i»ic  iiistilult,  ut 

bilioribus  artibus  ac  scienliis  ioformaret.  Tunc  enim  liunc  Eusebius  Coesariensis  principem  optimum  et 

6oIum  vigesimum  setatis  annuin   aiiigerat  Crispus  ,  Deo  cbaruni  appelltverit. 

cam  a  pttre  Caesnr  faclus  esi ,  anno  517,  kaleiidis  G     Quo  anno,  vcl  qua  in  urbe  obierii  Laciantlus , 

marliis,  ut  testantur  Idaciani  Pasli.  omniiio  incerluin  est :  facile  lanicn  asseniior  virit 

Hujus  Uni  pr«clari ,  nobiliorisiiue  muneris  iius^  doctissiuiisChri>topboBroworu  el  ifiKi^io  Bucherio» 

quam  in  tcriptis  siiis  meminii  Ltciantius ;  itntx  mo-  qui  iradunt,  eum  Treviris  noii  soluni  exiremam  egi^se 

destiae  fuit  vir  ille  eruditissimus !  Crispus  auiem,  senectuiein.sed  ei  supreniuin  diein  ohiisse  ,  qua  in 

quamvisjuveois,  moderalam  Umeu  siudio  iiiierarum  urbe  diu  moraius  fuil  Crispus,  ad  quem  fuerai  ex 

navabat  opertm ,  tc  eodein   tempore  itt  in  gerendt  Asia  accilus  auctor  iioster. 

INSIGNIUM  VIRORUM  TESTIMONIA 

D£ 

L  CJBCILIO  PIRBIIANO  LAGTANTIO. 


EosEMiJS  Csesariensis,  «n  Chronico,  iv  saH>ulo  :        p  iuh  Dicdeiiano  prindpe  acciiuscum  FMogrammntk^, 

Crispum  Lactantw$  laUms  liUeris  eradUl,  wr  ^mnmm  ciijus  de  Medicinalibus  versu  composili  exstant  iibri,  iVi* 

«110  lempore  eloqueniiwsimus^  sed  adeo  in  hac  vUa  pau-  coiuediw  rhetoricam  docuit,  ac  penuria  discipnlorHm  ob 

per,  ut  plerunique  eliam  necessariis  indiguerit^  nedum  Gracam  wdelicet  civiiaiemy  ad  scribendum  se  conlHUt. 

deliciis.  Habemus  ejus  Symposium^  quvd  adolescentuins  scrip^ 

S.  lliEtOfitiiw,  de  Scriptoribus  ecci.,  v  sxcuto  :  sit  Ajrirm,  et  'o^oiK^pixivdeAfrica  usque  Nieomediam^ 

firndanust  qui  el  Likctantius^  Arnobii  disdpulus  ,  hexameiris  scripium  versibusy  el  aiium  lihrum  ^fw  in- 

ANN0TATI0NE5. 

Flabo.  Sic  reslilui  ex  niss.  i  Reg.,  n.  3736,  ailntlr-  mcfn,  Iu  versione  Grajca  esl  ivr^ 'A^^/stxi}.  Supradic- 

rum900,  el  i  Clarom.  approbanie  clar.  Baluzio,  cl  lani  loculionein  lalioain  ignoranies  etliiores  enien- 

e  Biss.  PP.  Ctf  ttcinomm.In  impressis  esl  Flatio;  in  dare  voluerunt,  1n  pluribus  ediiis  lollendo  Afrrcoi ; 

uno,  Fannio,  in  duobus  pracponendo  in  sclioiis  t&>  scripsit  Africa ; 

Sertpmt  Africm.  ftt  ms«.  i  Reg  Tomesiahu?,  ci  1  in  duobus  aliis  muUiido  adolescentttltts  in  adoicscen- 

Clarom.  nec  male,  ut  apud  Ciceroncm,  Sfd/fd?  ciitTt  litns .  iia  Ul  lcgaiur  adolescentibus  scripsH  Afric(e, 


1% 


TESTIMONIA  DE  LAGTANTIO; 


M 


icribitur  Grammaticus^  ei  alium  pulcherrimum  de  Ira  A 
Deiy  et  Institulionum  Divinarum  adversns  Gentes  libros 
geptem  et  *E7rcT0|xr;v  ejuidem  operis  in  libro  uno  axc^- 
>w;  et  ad  Asclepiadem  tibros  duos;  de  Perseculione  /i- 
b'rumunum;ad  Probum  Epistolarum  libros  quatuor;  ad 
Severum  Epistolarum  libros  duos ;  ad  Demetrianum  , 
audiiorem  sitinn,  Epistolarum  tibros  duos ;  ad  eumdem^ 
de  Opificio  Dei^  vet  formatione  hominis  librum  unum. 
Hicextrema  senectute  magisterCmarisCrispi,  fHii  Cons- 
tantini,  in  Gullia  [uit,  qui  postea  a  patre  interfectus  est. 
Idem,  Gomiueiilar.  in  Eccles.  cap.  x  : 
Firmianus  quoque  noster  in  prceclaro  Institutionum 
iuarum  opere.,.  devirlutibus  et  viliis  plenissime  dispu" 
lavit, 
Mem,  in  cap.  iv  Episiolse  Pauli  ad  Ephesios : 
Firmianus  noster  librum  de  Ira  Dei  docto  pariter  et 
eloquenti  sermone  conscripsil,  quem  qui  tegerit,  puto  ei 
ad  irce  intetlectum  satis  abunde  posse  sufficere, 
Ideiii,  iii  epislola  15,  ad  Pauliiium 


Idem,  Inveciivar.  In  medic.  lib.  primo,  ad  fin.  : 

Audi  ergo  quid  Laclantius  vir  el  poetarum  et  philo^ 
sophorum  notitia^  et  Ciceroniana  facundia^  et  quod 
cuncta  transcendit,  cathoUca  religione  clarissimus  primo 
iuarum  Institutionum  libro  ail, 

Ei  de  Olio  religiosorum  lib.  primo  : 

Atque  in  primis  Lactantium  Firmianum^  qui  omnem 
deorum  scenam^  turpesque  latebras  scelerum  aperiens , 
totam  rei  seriem,  qui  fuerint^  quid  egerint^  qui  mores^ 
quce  vita^  qui  exitus,  quce  sepulcrUy  operosissima  dispu^ 
tatione  compteclitur. 

Et  libro  seciiiido : 

Lactantius  Firmianus  et  ipse  magnus  vir  in  eo  libro^ 
quo^  Gentilium  erroribus  exarmatis^  fidem  nostram^ 
quantum  quivitj  armavit^  omnemque  hanc  deorum  sce* 
nam  mira  et  laudabili  curiositate  detexit,  inque  hoe 
idem  opus  Augustino  atque  aliis  sequacibus  viam  fe^ 
city  etc, 

E(  paulo  infra : 


Lactaniius  quasi  quidam  ftiivius  eloquentice  Tulliance^         Accessit  sacer  nominandus  Ambrosius,  accessere  Hie» 
inmn  inm  nasira  confirmare  ootuisset.  auam  facHe  ^  ronymus,  Gregoriusque^  novisnmus  oris  aurei  Joannest 

et  exundans  tacteo  torrente  Lactantius,  Jn  hoc  pulcher^ 


utinam  lam  nostra  confirmare  potuisset ,  quam  facile 
aliena  destruxit, 
Idein,  in  epistola  85  (al.  84),  ad  Magnum  : 
Septem  libros  adversus  Gentes  Arnobius  edidit,  toti' 
demque  discipulus  ejus  Lactantius ;  qui  de  Ira  quaque 
et  Opificio  Dei  duo  volumina  edidit  :  quos  si  tegere 
volueris,  Diatogorum  Ciceronis  in  eis  sTriTOAtnv  reperies, 
EocHERius  episcopus,  in  episl.  ad   Valerianum , 
V  S:rculo  : 

Et  quando  clarissimos  facundia,  Firmianum,  Minu* 

litim,  Cyprianum^  Uilarium,  Johanncm,  Ambrosium^ 

ex  illo  volumine  numerositatis  evolveris, 

HoNORius,  Atigusiodun.  presl>yier,  de  Lurainaribus 

Eccle^i»,  sive  de  Scriploribiis  eccles.,  xii  sueculo  : 

Fimiianus,  qui  et  Lactantius^  Arnobii  discipulus^ 

scrip»t  in  scholis  Africx  Itinerarium  hexametris  versi- 

bus,  et  alium  tibrum,  qui  inscribitur  Grammaticus,  et 

alium  pulcherrimum  de  Ira  Dei,  et  Instituiionum  divi- 

narum  adversus  Gentes  libros  septem ;  ad  Asclepiadem 

duos; 


rimo  comitatu  Scripturarum  sacrarum  fines^  quos  ant^ 
dispexeranij  venerabundus  ingredior,  eic. 

Idein,  Rerum  Memorabiliuni  lib.  primo,  in  M«  Var- 
rone : 

Vir  fide  ptus,  eloquioque  sacer  Lactantius  Firmia- 
ntis,  elc. 

JoANNES  Frangiscus  Picus,  Hb.  de  Stud.  divinac 
atque  buman»  pliilosopb.,  cap.  7,  xv  saeculo  : 

Qius  apud  nos  non  videat  esse  Ciceronem^  sed  chri-' 
stianum,  hoc  est  aliquem,  qui  eum  ad  lineam  unguem" 
aue  expresserit?  Quis  enim  non  advertit  Lactantium 
Firmiaiium  cequasse  ipsum^  et  forte  prcecelluisse  in 
eloquendo  ? 

Idem,  lib.  iii  Epistolar.,  epistoU  10  ; 

Lactantius  Ciceronis  slylum  effiaiavit^  aut,  ut  quibus- 

dam  placet,  supergressus  est,  Mihi  videtur  rebus  et 

seiitennis  crebrior,  nec  numeris  iiijucundior^  nec  fili 

\;  ad  Demetrium  (lege  Demetrianum),  auditorein      cequabilitate  et  candore  posterior  :  has  quippe  virtute* 

suum  ,  Epistolarum  lioros    septem  ;  de   Perserutione  C  maximit  viribus  et  amulatus  et  assecutus  est :  hunc  nec 


unum :  ad  Probum  episiolarum  libros  quatuor ;  ad  Se 
verum  Epistolarum  libros  duos;  ad  Demetrianum  de 
Opificio  Dei,  vel  Formatione  hominis^  tibrum  unum. 
jfic  nragister  Casaris  Crispi,  filii  Constantini,  fuit, 

Abbas  Trithemius,  dc  Scripioribus  ecclesla>licis, 
XV  saeculo: 

Firmianus  Lactantius ,  Arnobii  rltetoris  quondam 
auditor,  atque  discipulus,  vir  in  sascutaribus  tiiteris 
abundanter  doctusj  divinis  Scripturis  nobililer  institutus 
ita,  ut  in  arle  dicendi  post  Ciceronem  factie  obtinuerit 
principatum^  rhetoricen  primum  Nicomedia ,  deinde 
RomcB  (malc,  scd  soluin  Nicomediiv)  sub  Diocletiano 
ab  eo  vocatus  gloriose  docuit,  Et  ccetera,  ut  supra, 

RaPUAEL  VOLATERRANUS,  Autropol.,  iib.  XVI,  ut 
SUp.,  XV  sxculo.  

Franciscus  Petrarcha,  Epislolarum  Seniliiim  lib.  i, 
episiola  4,  ad  Joanneni  Boocacium,  xiv  sxculo: 

De  secundo  auiem,  et  de  utroque  quamvis^  nt  vides, 
maximi  sint  auctores,  quid  tainen  vir  doctus  et  eloquens 
Lactantius  Firmianus  hinc  senserit^  non  alienum 
videtur  inserere^  etc. 

£t  ibidem  paulo  iiifra  : 

Quid  vero  si  quid  tate  Lactantio  dictum  esset  ?  Quid 
si  dictuin,  et  creditum  Augustino  ?  Dicam  quod  in  animo 
est^  neque  ille  tain  vatide  peregrinarum  superstitionum 
fundamenta  convetleretj  neque  iste  Civilalis  Dei  muros 
tanta  arte  construeret. 


cequates ,  nec  posteri  momorderunt ;  nemo  elumbem  et 
fractum ,  Asianum ,  et  redundaiitem  nemo  causalus  est. 

Leonardus  Aretinus,  in  cpistola  ad  Gonsianliam 
Sfoiliam,  xvsaeculo  : 

Maxime  vero  inter  omnes^  qui  de  christiana  veritate 
scripserunly  longe  eminelj  et  eaxellit  nitore  quodam  ac 
eopia  Lactantius  Firmianus^  vir  omruum  christianorum 
procul  dubio  eloquenlissimus,  cujus  libros  lege^  quccso, 
si  litteras  amas. 

L.  GcELius  Rhodiginus  ,  Antiquarum  Lect.  lib.  vi, 
cap.  18,  XV  S'jeculo : 

Laclantius  inter  christianai  veritatis  assertores  elo' 
quentia  maxime  ittustris, 

Idem,  libro  ix,  cap.  12: 

At  ego^  0  Laclanti,  non  te  (fuidem  demeutem  dixerim^ 
eum  et  prudenter  et  docte  scripseris  non  parum  multa» 

Et  panlo  posi  ibidem  : 

Hoc  fuisse  tibi  propositum,  vir  doctisnme^  et  de 
Christiana  veritute  optime  meritCj  malim  credere^  elc. 
|\     JoANNEs  LuDOvicus  VivEs ,  Valentinus,  ad  flnem 
libri  lerlii  de  Tradend.  Discipl.,  xvi  saeculo  : 

Christianorum  omnium  facundissimus  est  Lactantius : 
sonum  habet  plane  Ciceronianum. 

Et  libro  quarlo : 

Ad  efficacem  rationem  argumentandi  Aristoteles  ,  ad 
civitem  Ciceronis  Dialogi  et  LactmUius  prinm  partes 
feret. 


ANNOTATWNES. 


'Axe^o^w.  ins.  1  Reg.  habet  oxi^^ocXov  :  in  edd.  est 
aeephato. 

Ad  Demetrianum,  Sic  Iiabeiit  mss.  1  Reg.  ac  Tor- 
nesiauus,  et  editi.  Ai  in  uno  ins.  Glarom.  et  apud 
Honorium  Augustodunensem  legitur  ad  Demetrium^ 


corrupte,  ut  videiur  ex  omnibus  tum  mss.  tum  editis 
Laciauiii  codicibus. 

Extrema  senectute,  Edd.  tresaddunt  praepositionciu 
m,  quam  cxteri  respuunt. 


Si 


SYNTHESIS  DOCTRINiE  LACTANTII. 


8i 


Et  libro  qiiinto . 


Judieium  porro^  ut  quod  e$t  in  prudenlia  naturale, 
doceri  non  polesf,  elimari  et  excoli  potest:  primum 
Uelione  eorum  auctorunij  qui  plurinwm  bono  illo  value- 
runt  Ptatonis,  Aristoielit,  Demosthenis,  Ciceronis,  Se- 
neco!,  Quintitiani^  Plutarchi;  ex  nostris  auleni  Ori' 
genis^  Chrysostomi^  Hieronymi,  Laclantii,  eic. 

JoANNES  Baptista  PiDS,  Annotat.  c.  98,  xvi  sas 
culo : 

Lactantius  Firmianus  maximus  religionis  verce  pro^ 
pugnator. 

Gbegorius  Giraldus  Veronen.,  Dialogo  quinto  de 
Hisi.  poetnrum,  xti  sa*ciilo: 

Eodem  quo  Juvencus  tempore  fuit  et  Lactautius  Fir- 
mianus,  unu$  eloquenti(e  Ciceroniance  inter  christianos 
prcecipuus  (smutator,  qui  prater  ea ,  quce  multa  soluia 
oratione  scrtpsit^  et  quce  passim  in  mauibus  habentur, 
versus  quoque  composuit^  etc. 

Franciscus  Floridus,  Subsecivarum  Leci.  iib.  n, 
cap.  4,  xvi  saeculo : 

Lactantius  Firmianus,  Arnobii  auditor^  Latinorum 
amnium^  qui  iheologica  tractarunt^  cilra  conlroversiam 
eloquentissimus,  noitrcequereligionis  assertor  acerrimus, 
ceieberrimi ,  dnm  viverety  nominis  propter  singutarem 
excefleniiam  a  chrisliance  pietatis  cultoribus  habiius  est^ 
editisque  non  paucis  elegantissimis,  mngnaque  eru' 
ditione  refertis  tucubraiionibus^  quarum  bona  pars  doc- 
lorum  manibus  teritur,  pars  vero  commune  cum  ctBteris 
Jiomanorum  scriptis  naufragium  passa  est,  sic  in  om- 
nium  ore  versatur,  quasi  qui  unice  cuncla  philosopho^ 
rum  dogmata  christianis  ex  diametro  adversantia  opti" 
mis  rationibus  pervertens,  et  gravissimis  sententiiSt  et 


A  ttyii  eandore  unice  sit  commendandus.  Quamobrem  fue- 
riut  ticet^  qui  alias  theotogim  partes  facttius,  quam  ilie^ 
atque  eiiam  arautius  excoluerint,  in  iis  tamen,  quce 
ad  confutanda  Cenlium  {sic  euim  vocabantur  quicumque 
ante  Christi  adventum  legem  a  Moyse  traditam  non  am- 
pleclerentur)  placita  spectanl ,  nemo  ad  hanc  diem  ex^ 
tiiit  {quanlum  quidem  ipse  judicare  vateo)  qui  cum 
Lactantio  tongo  intervallo  sit  conferendus;  vel  quia 
rerum  verborumque  pondere,  ac  efficaci  quadam  uaturm 
vi  susceptum  contra  munitissimas  ethnicorum  senienlias 
munus  egregie  obit,  vel  quia  paucis  verbis  plurima 
complectitur,  semper  (quod  de  Thucydide  perhibet 
M.  Tullius)  sibi  instanSt  nullasque  sordes,  ut  alii  com- 
plures  faciunt ,  secum  truhens,  Quod  nisi  tam  eximius 
auctor  plurima  scripsisset^  in  quibus  vix  credas  virum 
tam  curiose  in  sncris  profanisque  titteris  versatum  labi 
poiuisse^  eum  unum  ex  omnibus  tatinis  Scripioribus 
maxime  deligendum  censerem^  qui  pueris  in  manibus 
semper  esset ,  ut  eodem  lempore  illi  ex  unius  lectione^ 
et  cliristiancB  fidei  rudimenta,  et  Romani  sermonis  pu- 
ritatem  discerent,  etc. 

B  GuLiELMDs  Canterus,  Novar.  Lect.  lib.  iii,  cap.  30, 
XVI  sa*culo : 

Quem  inter  Grcecos  theologos  locum  Nazianzenut 
Gregorius  obtinet ,  eum  inter  Latinos  fere  Firmianum 
Lactantium  lenere  non  immerito  quisjudicet. 

Non  ex  re  puiavimiis  uhra  progredi  :  sat  Cfit  mo- 
nuisse,  nemiiiem  intcr  noslrorum  teniporum  scripto- 
res  essc,  qui  Laclnnlii  noslri  cinn  laude  non  niemt- 
ncrit.  Quamvis  eum  non  inculpatumomnino  habeanl 
ermJiti ,  ejiis  lamen  muliiplicem  doctrinam,  variam 
in  re  profana  erudiiiDnein ,  summam  taiidem  ejus 
eloquentiam  praedicant  omnes. 


SYNTHESIS 

DOGTRUiriE  LAGTAIVTII. 


M^M 


Qnoniam  plus  operse  in  falsls  refutandis  quam  in 
TerisconfirmandisposuilLaclanlius,  ideo  pauca  fidei 
nostrsc  capita  pJeiie  ab  eo  siint  exposita  :  pleraque 
tanlum  aitigii;  plurima  non  intellexii.  Ex  iis  qtiae  pie- 
nius  aliquanto  nb  eo  sunt  declarata,  est  docirina  :  de 
religione  christiana.  de  Deo  in  genere,  de  Providen- 
tia,  de  vero  Dei  Culiu  interiore. 

Rrligionis  cbrislianoe  pnrles,  adjuncta  et  effecta 
pracclare  persecutus  est.  Partes  diias  esse  siatuit  re- 
ligionis  :  agnitionem  Dei  el  cullum  (Lib.  in,  cap,  S9; 
iib,  IV,  cffp.4,  etc).  Adjunria  reiigionis  Scriptura  sa- 
cr.i  comprehens.'«  hnpc  explicat :  veritatem ,  perspi- 
cuil.item  ,  anliquilatem  ,  simplicilaiem.  Veram  esse 
religionem  christianamex  eo  probat,quod  proplieta- 
riim  valicinia  fuerint  iniplela  ,  quod  proplietse  fallere 
non  potueriiit  (IJb.  i,  cap,  4).  Quod  aposioli  noii  tan- 
tiim  pro  fide  inortem  subierinl ,  sed  eliam  inorituros 
esse  se  ci  scierint,  et  praedixerinl  (Lib,  v,  cap,  5).  Quod 
Chrisii:tni  non  errent  in  viise  su:e  aetibus  omnibus , 
unde  probabile  sil  eos  nec  in  ipsa  siimroa,  hoc  est, 
in  reiigione,  errare(Lf6.  v,  cap.  9).Quod  Cliristiaiio- 
riim  iiumenis  in  ipsa  persecutione  augeatur  :  qiiod 
iidem  dilacerentur  variistorineniorum  gencribus,  et 
inter  faiigatos  carninces  iiiviclam  teneant  palieiitiam, 
iindeetvulguscolligai,  nec  consensum  lam  miiliorum, 
nee  perseverantiaiu  morieniinm  vnnain  esse,  necip- 
sanifiatieniiamsineDeotantoscrucialusposseperrerre 
(Lib.  v,  cop.  15  et  22). 

Perspicuitatem  religionis  scripfie  asserit  (lAb.  vi, 


C  c.  21).  Num  igitur,  inquit,  Deus  et  mentis  et  vociset 
linguae  artifex  diserte  loqui  non  potest?  Iinmo  vero 
summa  provideniia  carere  fiico  voluit  ea  ,  qua^  divina 
sunt ,  ut  omnes  intelligerenl  quae  ipse  omnibus  lo- 
quebatur. 

Anliquitatem  Scripturae  sive  religionisnoslrnc  ellcit 
ex  pro|)heiarum  .Tialibus  (Lib,  iv,  c.  5),  ubi  aniiquio- 
res,  inquit,  etiam  Grsccis  scriptorihus  pn^phelac  re- 
periuntur.  Errorem  igitnr  suum  sentiani,  qiii  sacram 
Scripturam  coarguere  nitunlur  tamquam  novam  et  re- 
cens  Gctam,  ignorantes  ex  quo  fonle  sanctae  religio- 
nis  origomanaverit. 

Simplicitalc  Scriptur%  docet  multos  offendi  (Lib, 
V,  cap.  1),  sed  iiijuria.  Nec  enim  deceliat  aliler,  qiiam 
nude  et  breviteream  tradi,  ut  cum  Deus  ad  hominem 
loqueretur,  non  argumeniis  assereret  suas  voces, 
taiiqiiam  tides  ei  non  haberetur;  sed  loquereturqiiasi 
rerum  omniuin  maximus  jiidex  :  ejus  est  non  argu- 
menuiri,  sed  pronuntiare  verum  (Lib.  iii,  cap,  1). 

Effecla  religionis  chrislianx,  qiiae  qu.iniaque  sint , 
pulclire  explicat  (Lt6.  ni,  cap,  25).  Da  mihi,  inquit, 
virum,  qni  sil  iracundus,  mnledicus,  effrxnalus :  pau- 
cissiniis  Dei  verbis  lam  placidiiin ,  quam  ovem  red- 
dam.  Da  cupidum,  avaruiii,  tenacem  :  jam  tibi  euin 
-^  liberalem  dabo ,  et  pecnniam  suam  plenis  m.-iiiibus 
"  largicniem.  Da  timidum  doioris,  nc  mortis  :  jam  cru- 
ces,  et  ignes,  ei  tmirum  coniemnet.  Da  libidinosuin, 
adulterum,  giinconcin  :  jam  sobriiim,  castum,  conil- 
neiilein  vidobis.  Da  crudclem  et  sangiiiuis  appeten- 


S5 


SYNTHEaa  DOGTHrNifi  LACTANHI. 


u 


tam  :  jftni  in  ▼eram  etemeiiliftin  fufor  llle  Bmlabiinr. 
D»  iHjuaiunn,  insipientem,  peccaioreni  :  cominuo  et 
m|uu9.  et  prudeRs^  et  iiinocens  erit. 

Postrenio  tle  i»iielltff<'ntia  religionHi  ehristi^ms 
prsDciara  ejus  vox  eet :  H«imo  per  aeiiMiuni  pervonire 
a<l  haiic  scieiniam  non  poteat ,  niii  doceatur  a  Deo 
{Ub.  II,  oip.  3). 

De  Deo  saiis  pure  docuit ,  nempe  qiiid  sit,  qiialis 
sit ,  et  qiiod  uiiiis  sil.  Deiis  illi  est  xierna  mens  ex 
oinni  parte  ptTreciae  coiisumin:itier}ue  viriuiis  {Lib. 
I,  cap.\A),  Meinque  xtenius  el  liuinania  sensibiis  in- 
comprehensibilis;  sic  enlm  scrlbit,  lib.  fi,  cap.  ^  : 
c  Soliis  Deus  est,  qui  fuctns  non  est ;  ei  idcirco  des- 
triiere  alia  potest,  ipse  destrui  iion  potest :  iierinaoe- 
bit  semper  in  eo  quod  fuit,  quia  non  est  aliuiide  ge- 
nenitus,  nec  ortus,  nec  naiivitas  ejiis  ex  allqua  re  pen- 
det,  qiix  illum  inutata  dissolvat.  Ei  se  ip<iO  est ;  et 
ideo  t;iliscsi,qualem  se  essevolult,  iinpASSiblMs,  im- 
miitftbilis,  incorruptus,  seternus.  i  F](  lib.  ii,  cap.  8: 
c  D(*i  principiuin,  quontam  non  potesi  comprehendi, 
ne  quxri  quidem  debet.  Saiis  est  bomhii  ad  plenam 
periectamque  prudoittiam,  si  Deum  eaae  intelllgai, 
ciijus  iiitelli};enti;je  vis  cl  summa  hxc  est,  ut  ausci- 
piat  et  boiioriOcet  commuiiem  parentein  geueria  hu- 
manl,  et  reriim  mirabiiiuin  fabricatorem. » Porro  esse 
Deuin  uiiuin,  erudite  probat  lib.  i,  a  cap.  3usquead 
8  :  argumeiita  videanlur  iii  Analysi. 

liiijus  Dei  flliuin  Chrisium  binc  inde  profitetur, 
qiiem  et  Deum,  et  honiiueiii  esse,  lib.  iv,  cap  .  13, 
CoiiQnnai.  Ilujus  coiisilio  ct  opere  usuiu  in  ribrica- 
tione  muiidi  Deum,  bb.  iv,  c:ip.  6;  hunc  Adyov  rectius 
dici  a  Grxcis,  quam  Verbutn  a  Laiinis,  lib.  iv,  cap. 
9;  huiic  cum  voce  nc  sono  ex  Dei  ore  processisse  , 
ejiisdein  lib.  cap.  8,  scribit  anctor.  Epilliela  Ghristo 
liu?c  iribuil :  ii()inin:il  euni  legatHtn,  el  nunlium,  etia- 
cerdolem  summi  Pairii^  lib.  iv,  cap.  i3  et  i9;opt/Sc«iM 
rerum,  vocem  el  sapientiam  Dei^  sauclum  ei  incorrupti- 
bilem  spiritum^  lib.  iv,  cap.  G  el  9;  primum  et  mm" 
mum  filium ,  qii»  consiliatore  et  artifice  Pater  usus  nit 
in  renim  crealione,  lib.  ii,  rap.  9. 

Goiiciliai  eiiim  appareniiim  ooniradietloneiii  inrc« 
ligioiie  iiosira,  qiia  uuum  quidem  D#uui  profltemur, 
ei  laiiieii  iion  Patrein  solum.  sed  cl  Filiuin  Deuin  di- 
ciiiius.  c  Giiin  diciinus,  iiiquit,  lib.  iv  cap.  !29,  Deiiiii 
Putrem  et  Filiiini,non  diversiim  dicimiis,  ncc  irrum- 
qiie  seceriiiinus,  quia  n^c  Paier  sinc  Fiiio  csse  poiesi, 
nec  Filius  a  Patre  seceroi;  siquidem  nec  Paier  sine 
Filionuneupan,  iiec  Filiiis  potestiiinc  Patre  generari. 
Cum  igitiir  et  Pater  Fiiium  faciat,  et  Filius  Pairem , 
una  iitrique  inens,  uiius  spiritua,  uua  subNlaiitia  est : 
sed  ille  quasi  exubcrans  loiis  est,  liic  tanquam  dc- 
fluens  ex  eo  rivus;  ille  tanquam  aol,  hic  quasi  radius 
a  Soic  porrectus,  qui  quonium  suuiino  Patri  ei  fidelis, 
et  charus  esi,  non  separaiur,  sicui  nec  rivus  a  fonie, 
Dec  ividius  a  sole  :  quia  et  ai|ua  lonlis  in  rivo  est,  et 
aolis  lumen  iu  radio.  i  Ei  paulo  posi  exemplo  hoc  11- 
lustrat :  i  Guiii  quis  habet  filiuin,  quem  uuice  diligit, 

3ui  tiiinen  sii  iiidomo  et  luaiiu  patris,  licet  ei  iiomeu 
ouiini,  poiestateuique coucedat,  liuli  tamenjurect 
domusuna.et  unus  (Jouiinua  nominaiur.  Ita  hicuiun- 
dus  una  Dei  doiniis  esi,  et  Fdius  ac  Paler,  qui  uiia* 
nimes  incolunt  muiidum,  Deus  unus,  quia  et  uiius  est 
tamquam  duo,  et  duo  lamquam  unus.  Neque  Id  miruin, 
cuin  et  Fiiiiis  sit  in  Patre,  quia  Patcr  dili^it  Filinm , 
et  Patcr  iii  Filio,  qui  i  voluutati  Patris  fideluer  paret.» 
Et  sub  fiueiu  capilis:  c  Unus  est  soliis,  liber,  Deus 
auiumus ,  carens  origioe,  quia  ipse  est  origo  rerum, 
et  in  eu  siinul  et  Fiiius  et  oiuiaa  continentur.  Uua- 
pntpter  ciim  mens  et  voluiitas  alierius  in  aliero  sit, 
vel  ptitius  uita  in  utroque,  iiierito  iiiius  Deus  utcrque 
appellatur;  quiaquiUquid  est  iii  Patre,  ad  Fiiiiim  iraii- 
atuht,  et  qiiidqiiid  est  in  Fiiio,  a  Palre  descendit.  i 

De  ProviUentia;  divinae  solertia  sparsim  dicil  per 
totum  opus  Instilutionum  Divinarum ;  nec  alia  de 
caui»a  librum  de  Opificio  Dei  scripsit,  quam  ut  luceu- 
tem  In  corpore  huiiiano  providentlaro  Dei  ob  oculos 


A  hominum  poneret,  et  Epicureorum  fMrovideiitiana  ne- 
gantiiiiii  aophiamatia  ooeurreret. 

De  vero  Dei  cultu  inierlore  Ulustroa  hic  auctor  aen- 
tontiaaacripiis  auia  inaeruit.  Ac  primum  «Nud  poieai, 
inqiiit ,  illeaummus  ac  siiigularis  Deus  nisi  per  Filiiiin 
eoli :  qui  solum  Patrem  ae  e  dere  putat,  aiout  Fdium 
non  colit,  iia  ne  Pairem  quidem  i  iiik.  iv,  cap.  i9). 
Deinde  verum  culluin  Dei  esse  scrit)it ,  in  quo  mens 
eolentis  se  ips:im  Deo  iinmacnlatnm  vidimam  sist^it 
(Lib.  VI,  cap.  i).  Ei  lib.  |v,  cap.  !28  :  Gertuin  est  <  nul- 
i:im  allam  spein  \\lx  homini  esse  proposltam,  nisi  iit 
nbjeclis  vanilaiibus  et  errore  miseraldli,  Deum  co- 
gni|¥cat  et  Pe<i  serviat;  pisi  huic  temporaU  reiiuniiet 
vii».  ac  sc  rudimenlis  justitisp  ad  cultuin  verdi  leli- 
gioius  iiiatituat.  Ilaoenim  condiiiunegignimur«  uige- 
neraii  dos  Deo  justa  ctdebita  obsequiaei  pni^iteamus, 
huncsulum  noverinius,  hunc  se<iuamur.  floc  viiiculo 
pictutis  olistricti  Deo  ei  religati  suinus,  unde  ipsa  re- 
ligio  nomen  accepit.  i  Et  lib,  vi «  Cap.  ultiuio  :  c  Dco 

1«  utrumque  iiicorporale  oflerendiim  est,  quo  utitur : 

^  donnm  est  integritaa  auimi,  aaerilieium  Usaet  hyiii- 
nus.  I  item  cap.  1  ejusdem  libri  :  c  Nihil  sancta  et 
aingularia  illa  majestas  aliud  ab  homine  intoriua  de- 
aiderat  (1) ,  qiiam  aolam  innocentiam,  quam  ai  quis 
obtulerit  Deo,  satis  pie,  antia  religiose  lilavit.  i  Atque 
hisunt  quatuor  loci  theologici  satis  oopiose  a  Lacian- 
tio  iraciati,  quibus  non  inoommode  addi  poteat  locus 
de  creatione. 

Greaiionis  enim  eausaa  omnea  hinc  inde  explicat : 
Efficientem,  llb.  ii,  cap.  5  et  9,  ubi  :  c  Deua,  inquit, 
feeit  ex  eo,  quod  iiou  e»t,  quia  per  «terniiatem  fortis 
est,  etc. ; 

Maierialem,  qiiod  ex  nibilo  omnia  eondiderit,  lib. 
I,  cap.  5  :  Virtuie  atqne  consilio  Dei  ex  nihilo  est 
conilaia  imincnsitas  divini  operis  (vide  et  l.  ii,  c.  9); 
Finalein,  qiiod  omiiia  proptcr  hominein  siiii  coii- 
dlia  lib.  vn,  cap.  i,  5,0,  (item  libro  delra  Deiy  cap, 
15);  rormalein  ,  qno  ordiiie  Dimiruiii  Dcus  siiigula 
crcaverit,  lib.  ii,  cap.  9.  De  inlerilu  qiioque  niundi 

C  hxc  ejiis  verha  legiinliir,  lib.  vii,  cap.  i  :  <  Plato, 

3iiia  coeleste  iiiysterium  ignorahai,  idcoin  pcrpetuum 
ialt  oaae  Cabncaium  mundum  •  quod  longe  secus 
esC.  Qiionlam  quldquid  est  solido  ac  gravi  corpon*, 
ut  iiiitiiim  cepii  aliqiiando,  iia  Itneiii  capiat,  neccsse 
esl.  I  Fincin  specialein  hominis  condili  nbiquc  afdr- 
mat  huncesso.uiDeuiucohi  l.vii,c.5;l.vi,c.  i,etc. 
L(»ci,  qiios  leviier  altingit,  vcre  laoien  exponit, 
aiint  hl :  de  Ecclesia ,  de  Objecio  udorationis,  de  Poe- 
niientia,de  Matrimoiiio.de  Lege,  deLapsu  homiiiuin, 
de  Peccato,  de  novissimoJudicio  ei  sijjnisquibusdani 
muiidi  fiuem  pruecesauris. 

De  Ecclesia  docet  quid  sit,  et  qu:u  sint  ejiis  iiotaB: 
c  Ecclosia  est  veruin  templum  Dei,  quod  non  in  pa- 
rieiibus  est,  sed  in  corde  ae  fide  hominum,  qui  cre- 
duiit  in  euin  ac  vocantur  fidcies  i  {Ub.  iv,  cap.  15). 
Item  :  c  Ecclesia  est  aiternuui  lemplum  coiihtiiutum 
Deo  a  Ghristo  universas  gentes  ad  religionem  Dei 
veram  eonvocante.  llsoc  est  doiiius  fideiis,  h(»c  iin- 
T^  mortale  templum,  in  quo  si  quis  non  sacrificaverit, 
immortalitatia  prjemiuui  noii  habebit  i  {Ltb.  iv,c.  44). 
Fundamenta  Ecclesias  ubiqiie  posucrunt  apostoli 
per  provincias  dispersi  i  ( Lib.  vi ,  cap.  21 ).  No- 
taa  Ecclesi£  ejusdem  libri  cap.  50  perslringit  : 
c  8ola  catholica  Ecclesia  est,  qua*  verum  cultum  re- 
linei.  Singuli  quique  coaius  liaBreiicorum  se  poiissi- 
nium  chrisiiaiios,  et  suam  esse  catholicam  Ecclesiam 
putant  :  sed  sciendum  est ,  illam  e»6e  veram ,  in  qua 
est  confessio  et  pQeniteuiia  ,  quae  peccala  et  vulnera 
«alubriter  curat.  i 

De  objecto  adorationis  disserit  lib.  ii,  cap.  18  : 
c  Nihii  aliud  adoremus ,  iiihil  colamua,  ni&i  solum 
artificis  pareniisque  nostri  uuicum  niiineu ,  qui  pro- 
pterea  homiiiem  erectum  creavit,  ul  aciamus  iios  ad 
aipema  et  ciKlestia  provocari.  i  £t  lib.  v,  cap.  18  : 
c  Nesciunl,  liiiquit(loquiiurdefentibus),  i  quanlum 

(1)  Haec  tamen  sunt  benlgne  explicanda. 


85 


STNTHESIS  DOCTWNi€  LACTANTH. 


86 


sii  nefas  adorare  aliud  praDlerqnam  Deum  ,  qui  con-  A  nuinquam  se  ipsum  Deum  di]|^isge;  quia  non  gervassei 


didilcoelum  atque  terram,  qiii  liumanuni  genus  ftiixit, 
insjpiravit^  liice  donavil.  > 

raniteniia  homiues  ad  Deum  reduci  doeet  lih.  vi, 
cap.  ^,  liis  verbis  :  c  Ncc  deliciai  aliqiiis,  ac  dc  se 
ipsp  dcsperei,  si  aut  cupidilaie  victus,  aut  libidine 
ImpiilsiiSy  aul  errore  decepius,  aiit  vi  co:iclus,  ad  iri- 
Justitiae  viam  lapsusesi.  Poiesi  eniin  reduci  ac  libe- 
rari,  si  eiim  poenileat  aclorum,  et  ad  iiieliora  conver- 
siis,  satisf.iciat  Deo;  i  nam  Deus  iion  lliiire  (scribit 
idem  libro  de  Ira  Dei,  cap.  ii  ),  non  hostia  lniniana, 
non  jtretiosis  muneribus,  qu£  omnia  sunt  corruplihi- 
lia«  sed  morum  eniendatione  placaiur.  El  qui  peccare 
desinit,  iram  Dei  racit  mortalein.  Idcirco  eniin  iion 
ad  pra^sens  noxium  qiicmque  pniiit,  ul  haheal  hoino 
resipiscendi  ei  corrigendt  sui  faculiaiem.  Est  aiiiem 
L:icianiio  poenileniiain  agere  nihil  aliud  ,  quaiii  pro- 
fiteri  et  aninnare  se  ultcrius  non  peccaturuin  (Lib,  vi, 
eap,  43).  Qiiem  enini  facti  sui  vere  pceniiet,  errorcm 
suiim  prisiinum  intelligil ;  ideoquc  Gr;€ci  melius  et 


fidem,  si  niissus,  ut  deos  tolleret  ct  unumassereret, 
indiiceret  aliuin  pra^ter  iinuin  (Lib,  iv,  cap.  14). 

Quod  iiegai  a  Pilato  senteniiain  in  mortem  Cbristi 
prolaiam  esse  {Lib,  iv,  cap.  18). 

UnodChrisluin  in  Galilaiam  ait  profecium,  noiuisse 
Judatis  sese  osieiidi*re,  iie  eos  ad  poenitentiam  addu- 
ceret  {Lib.  iv,  cap,  20). 

Qiiod  Spiriiuin  sanctnm  ne  quidem  nominet :  immp 
quod  inepihtolisad  Demeirianiiin,  auclore  sancii  Hie- 
ronyino,  S|)irilus  S.  subsiautiam  negavii,  et  errore 
Judaico  dixit,  oiiin  vul  ad  Palrem  referri,  vel  ad  Fi- 
liiiin,  etsanctincationeni  ulriusque  Persons  sub  ejus 
noiiiiiie  deinotistrari. 

Quod  dc  praicipuo  Christi  incarnati  officio.  sacer- 
dolali  nimiruin,  tacuit,  et  ideo  tanium  Chrisium  hu- 
manam  iiaiurain  assumpisse  conlendit ,  ut  quemad- 
moduin  Pater,  ita  et  ipse  Filius  esset  unaxt^p  atque 
«uri7(kip  {Lib,  IV,  cap,  13),  iitque  religionein  saiiciam 

^- r  • - -D  -'  ^ '  —  ^  ^*^^  transferrel  ad  gcnles  (Lib,  iv,  cap,  11);  ut  upi- 

signjflcantitis  /xfiTavowcv  dicunt,  quam  nos  possiinus  "  versis  gentiiius,  qiiie  siibcoelo  suiit,  siiigularis  et  veri 


resipiscentiam  dicere.  Resipiscil  eniin,  ac  mentem 
suain  qua«i  ab  insania  recipil,  quem  1"  erraii  pigcC, 
deinde  castigat  seipsum  dementi;c,  el  confirinai  ani- 
mum  siiuin  ad  rectius  vivenduin  » {Lib,  vi,  cap.  2). 
Liqnet  etiam  ex  lib.  v,  cap.  13,  eos,  qui  in  persecu- 
lionibus  veritatem  ahnegarunt,  lum  temporis  fuisse 
recepios  in  Ecclesiam  ,  modo  poenitenliam  agereiit : 
c  Licet,  iiiquit,  Deo  salisfacere ;  et  iiulliis  tain  inalus 
Dei  culior  est,  qui  dala  faculiate  ad  placaiidum  Deum 
non  revertaiur,  et  quidcm  ssepe  devotionc  ninjori. 
Peccaii  enim  conscientia  et  meius  poense  religiosiorem 
facit.  > 

Matrimonium  iis  necessairium  esse  doce^,  qiii  afle? 
ctus  fraenare  non  possnnt :  i  Cohibeat  eos  intra  prsc- 
scriptum  legitinii  ihori,  ui  el  illud,  quod  avideexpetit, 
assequatur,  ei  taiiien  in  peccatiim  mm  iiieidat,  i  in- 
quii  lib.  VI,  cap.  25.  Et  paulo  post  :  c  Oporiet  sibi 
qiiemque  proponere,  duorum  sexuum  conjunctiouem 
geiierandicausadatam  esseviveniil)us;e:iniqiie  legein 
his  afleciibus  posiiam,  ut  siiccessionem  parent.  > 
Plura  ibidein  de  castituis  otliciis  reperies. 

Legis  capita  primaria  duo  esse  docet,  quonim 
unum  pr.TCipiat,  quid  Deo,  alicrum,  (|uid  homiiii  de- 
beaiur  (Lib.  vi,  cap.  9  et  10). 

Lapsuin  primorum  parenium  eleganter  dcscribit 
ex  Mose  {Lib.  n,  cap.  i)  :  c  Criiiiin^ilor  illc,  inquil, 
invjdens  operibus  Dei ,  omnes  fallacias  ct  callidiiates 
suas  ad  decipiendiim  hominem  inleiidil,ut  ei  adimeret 
Immoruilitatem.  Et  prinio  muliereiii  dolo  illexit,  ut 
Tetitum  cibuin  sumerei:  et  per  eam  ipsi  quoqtie  ho- 
mini  persuasit,  ut  transcenderet  Dci  legem,  etc.  > 

De  Peccato  tesiatur  houiinein  sua  culpa  injusiiim 
esse  {iib,  iv,  cap.  24),  et  peccatum  oinnibus  hoinini- 
biis  natuniiler  iiiesse  (Lib.  vi,  cap.  13). 

De  novissimo  jiidicio  et  signis  illud  prxcessuris 
copiose  di^seril,  lib.  vii,  et  pluriina  signa  nominat 
cap.  15.  Yeriim  ea  oinnia  non  satis  ad  catbolicorum 
meiilem  expressa  sunt. 

NifiVi  LACTANTll,  ET  ERRORES. 

Diximns  quae  fidei  capiia  plene  exposuerit,  qiiae 
item  leviier,  >ere  lainen  atiigeril  :  consequens  est 
ut  de  iis  qiioipie  studiosiim  lectorem  moneamus,  qu» 
nonsatis  intellexisse  videiur  Lacianlius,  adeoqiie  nai- 
vos  et  errores  ejus  aperiainus.  Sunt  autein  n.evi  ejus 
triplicis  generis  :  quidain  eiiiin  tlieoh^gici ,  alii  cbro- 
nolugici,  iioiinulli  philosopliici. 

^an}i  iheologici  tmt : 

Quod  periculosa  loquendi  formiila  Deum  Pairem 
ex  seipso  dicit  esse  procrealum  (Lib.  i,  cap,  7). 

Quod  Filii  Dei  a^iernitatem  sat  diserie  non  asse- 
roerit.  Nam  lib.  iv,  cap.  6,  scribit,  c  Deum  aiiie(]uam 
j^raeclarum  opusinnndi  adoriretur,  Spinium  genuisse, 
quem  Filium  nuncuparunu  >  Qux  eadein  lib.  ii,  c.  8, 
reperiontur. 

Qiiod  cootra  fidem  bistorix  sacrsc  scribit,  Cbri:;(um 


Dei  saiiciuin  mysterium  revelaret,et  unumiiiis  Deum 
nuntiaret  (Lib,  iv,  cap,  12) ;  deniqiie  ut  exempla  vir- 
tutis  homini  praebere  posset  (Lib.  iv,  cap,  35).  Que 
oiiuiia  quain  frigida  sinl ,  omisso  principe  iuca|rni- 
tionis  Chrisli  fine,  nemo  non  videt. 

Qiiod  angelos  tuni  demuin  homini  custodes  adbi- 
bilos  fui.Nse  ait,  cum  humaiium  genus  in  majorem 
numerum  crescere  coepit(Li6.  ii,  cap,  15). 

Quod  terrx  potesuiem  ab  iniiio  diabolo  iributam 
a  Deo,  duoque  dxinonuiii  genera  facta  esse  a&serit, 
alleruin  terrenuin,  allerum  coelesie  (Ibidem), 

Quod  bonos  aiigelos  hominum  liiielae  adjunctos 
doniinaiorein  coeli  raliaciNsimum  ad  viiia  pellexisse, 
et  loulieruin  coiigressibus  inquinasse,  siios(|ue  fecisse 
satclliies  ac  minisiros  existimat  (Lib.  ii,  cap,  15). 

Quod  nove  dixil,  diem,  quein  primus  Oi  iens  subini- 
nistrai,  Dei  e:>se  :  nociein  autem,  quaui  Occidens 
exiieinus  inducit,  qui  Deuin  aemulaiur,  scilicet  dia- 
Q  boli  (Lib,  II,  cap,  9). 

Quod  iiominein  ex  diversis  et  repugnanlibus  rehus 
a  l)eo  factuni  pulal.  Sic  eniin  scribii,  iib.  ii,  cap.  12 : 
c  Ex  rebus  diversis  ac  repugiiantihus  hoino  factus 
est ;  sicut  ipse  mundus  ex  luce  ac  tenebris,  ex  vita 
cl  niorie  :  quae  duo  inier  se  puguaie  in  hoinine  pro!- 
cepii,  iii  si  aninia  superaverii ,  qu;£  ex  Deo  pritur,  sit 
iiiiniorlaiis,  ei  in  pcrpctua  luce  versclur;  si  aulein 
corpiis  viceril  animam,  ditioniipic  subjecerit,  sit  in 
tenebris  sempitcrnis  ei  iii  inorie.  > 

Quod  hoiiiinem  morialem  «atque  imperfectum  e 
terra  nclum  ajfirmai  (Lib.  vii,  cap,  5el  li). 

Quod  eutndem  iiiimortalitalem  propriis  viribus 
adipisci  statuil(y6td.). 

Quod  fingit  Deum  infiiiitam  muUitudinemanimarum 
creasi»c,  quas  priinofragiiibus  et  imbecillibus  corpo- 
ribus  illigatas  constiiuerei  inter  bonum  malumque 
medias,  ut  consiantibus  ex  uirisque  naturis  virtutem 
proponeret,  ne  iiiimorlaiiiaieni  aelicaie  assequeren- 
ttir,  eic.  (Lib.  vii,  cap,  b.Vide  tamen  not.  ad  cap.  18, 
D  lib,  III  j. 

Quodcum,  lib.  vet  vi,  de  justitia  chrisiianorum 
oraiionein  cx  professo  instituerit,  tamen  de  philoso- 
phica  lanium  seu  legis  justitia  di^putat,  et  Jnstitiae 
lidei,  qu2e  Evangelii  propria  est,  ne  veibulo  quidem 
meminit. 

Quod  spiritum,  sive  animam  hominis  justitiae  ope- 
ribus eiiiereii,  ul  fiai  acternus  spirilus (Lib.  iv, cap. 25); 
ouod  iiein  largiiione  perpeiua  peccaia  cariiis  al)oleri 
(Lib.  VI,  cap,  13),  asseril. 

Qiiod  iis  tantuin  ignosciscribit,  qui  ad  peccatura 
iniprudeiiler  incauteque  iabuntur:  veniam  non  ha< 
bere,  qui  sciens  peccal  {Ibid,), 

Qiiod  de  perfectione  hominis  renali  contradictorias 
sentenlias  lueiur,  et  quidein  in  nno  eodemque  iibro^ 
niinirum  sexio  :  fatetur,  quod  nemo  esse  sine  delicte 
possit,  qiiamdiu  indumento  carnis  oneratus  est, 
cap.  13.  £t  lamen  cap.  ultimo  verum  Dei  cultorem 


{ 


S7 


CEXSURA  IN  LACTANTIUM. 


88 


niliil  viiU  aliiid  precari,  nisi  peccaiis  stiis  vcniani, 
licel  uulln  sliit. 

Quod  ideo  Deum  permiuere  malum  grassari  sentit, 
ijt  viriiilis  raiio  consiet  (Lib.  v,  cap,  7).  Iloc  fine 
scrihit  permilicre  Deum  errores  {Lib.  ii,  cap.  17); 
hoc  fine  diabolum  a  Deo  excilatum  ait,  lihro  di;  Opi- 
licio  Dei,  c.  20.  Moc  riiie  laiitun  vini  iiulricum  vipe- 
rariimque  faclam  a  Deo  piilat  (Lib.  vii,  c,  4,  el  libro 
de  Ira  Oei,  c.  i3). 

Quod  i|uoiies  oramus ,  crcdere  non  vult,  tentari 
nos  a  Deo,  aii  simusdigui  exaudiri  (Lib.  vi,  c.  13). 

Quod  militiam  homini  juslo  noii  licitam  esse  pu- 
tat,  nec  accusare  quemquam  crimine  capilali  (Lib.  vi, 
c.  20). 

Quo<l  anima*;  scribit  post  mortem  in  una  commiini 
custodia  dtaiiieri,  doiiec  tempusadveutai,  quo  maxi- 
miis  Jiidex  merilorum  Taciai  exniiieii  (Lib,  vii,  c.  21j. 

Quod  de  iiiie  sacculi ,  novissimo  jiidicio  ci  impeno 
mille  nnnorum,  poriculosas  opiniones,  lili.  vii,  c.  li, 
15,  16,  17,  etc..  inseruit.  Cx  illiscnim  iiquet,  Lac- 
taniiiim  conlra  Scriplurain  duas  asseruisse  resurrec- 
tioiies,  alteram  nd  nureum  s:cculum  milhmarii,  aite- 
ram  ad  destruciionein  diaholi  et  impiorum ;  duo  iiem 
judicia  univcrsalia.  Liquet  statuisse  eum  tantuin 
pios,  non  aulem  ei  impios  judicatum  iri. 

Qiiod  deniquc  mire  nugatur  non  solum  de  Anli- 
chrisio,  vcrum  do  adveiitu  ciiam  Helias  iii  lerram, 
c<mversuro  mulios  ad  Dei  cullum  (Lib.  vn,  c.  17). 

Fiiere  qui  Manich:risini  quoque  Lacianlium  accu- 
sare  non  dubitavcruiit.  Sed  quia  ncc  Hieronymus, 
nec  quisquam  aliiis  velerum  hunc  in  Laciantio  erro- 


A  rem  animadvertit,  quia  item  veliisti  codices  non  lia- 
bent  ea,  qui^  in  recenlioribus  ediiionibus  pro  Mani- 
chacis  faccre  videb  mtur,  npparet  inde,  hujus  quoqtie 
auctoris  libros  a  Maiiichseo  quodam  fuisse  interpo* 
latos. 

Ncevi  chronologici. 

Quod  Mosen  nongenlis  rere  annis  Trojanum  exci- 
dium  anteci*ssisse  scrihit,  cuin  Eiisebius  tnntiim  tre- 
cciiios  qiilnqiinginta  niimeret.  Sed  hwc  controvenia 
adhuc  ezl  sub  jndice.  MuUi  enim  ejutdem  sunt  opiniO' 
nis  ac  Lactantius. 

Quod  impciiuin  regum  Israelitarum  annis  qiiadrin- 
geiitis  scxaginta  desiiiit,  doctioribus  chronologis  an- 
nos  quingenios  et  qiiindecim  numeranlibus  (Lib,  iv, 
c.  5). 

Noevi  philosophici  sunl : 

Quod  antipodes  esse  negat  (Lib.  iii,  e.  22). 

Quod  inter  alias  siimmi  boiii  coudiiiones  et  hanc 
ponit,  ul  solius  sit  aniiiii ,  nec  comniunicari  possil 
cum  corpore  (Lib.  iti,  c.  9).  Ai,  inquam  ego«  si  suni- 
B  muin  bonuin  hominis  qu^eritur,  homo  autem  non  ex 
sola  anima,  sed  ex  anima  et  corpore  siinul  consiai, 
uiique  non  soliiis  aniini,  sed  aiiimi  ci  corporis  simul 
summum  boniim  erit :  quemadmoduin  tminortalitas, 
qiiam  Lactaiitiiis  suinmum  bonuin  nominat,ad  corpus 
pariter  et  animnin  referelur. 

Quod  reprehendil  viri  boni  dennitionem  Cicero- 
nianam,  qua  neiniui  nocere  vir  bonus  dicitur,  nisi 
injuria  laccs>itus  (Lib.  vi,  c.  18),  cum  Cicero  non 
de  privaia,  sed  publica  vindicia  loquatur. 


ANNOTATIONES  CENSORIiE 

IN  QU^DAM  LACTANTII  ERRATA, 

EX  CODICE  MANUSCRIPTO  BIBLIOTHEC^  REGI^ 

NUMERO  MDGLXXIII,  INTER  THEOLOGOS,  IN-FOLIO. 

LUCII  COELII  LACTANTII  FIRMIANI  OIVINARUM  INSTITUTIONUM  ADVERSUS  GENTES,  AD 
CONSTANTINUM  IMPERATOREM,  LIBER  PRIMUS. 


E  REGWNE  HUJUS  PAGINJ^  PRIMjE  HjEC 
LKGUNTUR  :  Correctum  volumen  hoc  juxta  censu- 
ram  admodum  Rev.  Patris  Jo.  Marice  Brasiche^  sa- 
cri  Palatii  aposl.  maiiistri^  anno  1607,  a  snmmo 
pontific.  Paulo  V  constituti ,  ordinis  Fralrum  PraS" 
dicntorum  generidis  electiy  anno  1608,  atque  in  am- 
pUssimo  eardinalitice  dignitalis  gradu  anno  1011  col- 
lali. 

PORRO  AD  MAHGINEM  HiEC  INFRA  LEGUNTUR : 

De  Lactantio  Firmiano  plura  S.  Hieronymus  in 
Catalogo  ei  epislola  83,:idMaguum,  quem  mirilice  ab 
eloqueuiia  l:iudai.  Cxtt^ruin  ne  coiitingat  quempiam 
in  Laciaiitii  npcrum  leclionem  impiiigere,  prscuioiicn* 
dus  leclor,  quam  ipsi  circumspccte  ei  siispenso  pede 
in  pcrvolvendis  ejusdem  aucioris  sciipiis  sii.  Eum- 
dem  S.  Dauiasus  romauiis  ponlifex  epibtola  ad  S.  Ilie- 
roiiyiiium,  qu;c  esi  li<i  iiiier  ilicronyiui  epi^lolas, 
l)a>c  ait :  c  F.iteor  quippe  tibi  eos,  quos  jampridcm 
Lactantii  dederas  libros,  ideo  nou  libcnier  logo,  quia 
el  plurinhx  episiolu!  iii  eis  usqiie  ad  millia  spatia 
versuiim  tcnduiitur,  et  raro  de  nosiro  dogmate  dispu- 
tanl.  Quo  fit,  ut  et  iegeiiti  raslidiiim  generet  longitu- 
do;  et  si  qiiu:  brevia  suiit,  scholasticis  magis  sint 
apia,  quiiiu  nobis,  de  metris,  ct  regionum  situ,  et 
pliilosophis  dispuianlia.  > 


r  HsBC  S.  Damasus :  sed  etS.  Ilieronymus,  episi.  15, 
ad  Paulinum  inquit :  c  Laciantiiis  quasi  qiiidam  flu- 
vius  eloquenti:e  Tiilli:in:p,  ulinam  t:im  nosira  conlir- 
mare  potuissel, quam  facile  aliena  destruxil !  >  El  I.  ii, 
in  Epislolam  ad  G:ilalas  cap.  iv,  aii :  c  Mnlti  per  iiii- 
peritinm  Scripiurarum  (qiiod  et  Firmianus  in  ociavo 
ad  Dcmetrianum  cpistolarum  libro  facit )  asserunt 
Spiritum  sanclum,  sxpe  Palrem,  s;epe  Filium  nomi- 
nari.  >  Rursiim  Apologia  ad  Pamm:ichium  et  Ocea- 
num  iiiquit :  c  Laclautius  iii  libris  suis,  et  maxime  in 
epistolis  ad  Demeiriannm,  Spiriius  saiicti  omnino 
negat  subsuniiam  et  errore  judaico  dicit,  eiiin  ad 
Patrem  rererri,  vel  ad  Filiiim ;  ct  ad  saitctincationem 
utriusque  Personje  sub  ejiis  nomiiie  dcmonslrari. 
Quis  niilii  interdicere  poiesi,  ne  legam  cjns  Inslitu- 
tionuin  libros,  qiiibus  conlra  gentes  scripsit  rorlis- 
sime,  quia  superior  senteutia  detesianda  est?  >  Hac- 
teniis  S.  Hieroiiymus. 

S.  Gelisius  iii  concilio  romano  sic  pronuntiat : 
Opusciila  Lactantii  apocrypha.  Ita  saiie  S.  Pontirex, 
gravi  mniuroque  judicio  ccnsuit.  Nam  in  his  Lactan- 
til  operibus  muliipliccs  crrores  ct  sentenlia;  a  piiri- 
tate  orlhodoxse  doctrinnR  discrepantes.  Earum  indi- 
cem  magister  Anlonius  Raudeiisis  ad  finemque  libro* 
rum  Laclantii  attexnit.  Veriim  et  Fraucisco  Pbilel- 
pho  lib.  IV  Epistolarum,  et  multis  eruditis  visum  (esi) 
tensurai  Raudeusis  in  quibusdam  nimium  atrooes, 


S9 


GENSURA  IN  LACTANTIUM. 


90 


in  aliis  ineptas,  mullaque  alia  castigaiione  digna 
oinisisse. 

Libru  1 ,  ad  caput  7  :  Yerum  quia ,  elc.  Caule 
lege  ista  omnia  ad  finem  usque  capiiis,  nam  ve- 
hetnenirr  abhorrenl  a  more  loquendi  tbeologoruin  : 
nequcenim  Deus  a  se  ipso  geniius  est,  aut  procroa- 
las,  cum  niliil  magis  impossibile  (sii)  quam  ali- 
quid  seipsum  geiieirare  aul  prodncere ;  iicc  viden- 
tur  verl>a  luiciamii  in  bonum  aliquem  sensum  posse 
reduci ,  nisi  negative ;  a  $e  ipte  genitut ,  id  est ,  non 
ab  alio  genitnt,  Denique  in  liac  cansa  ,  qiiam  illud 
absurduni :  fieri  non  poletl,  quin  id  quod  lic,  aliquando 
ette  eoeperit.  Yide  Apparatum  sacrum  Posseviiii  iu 
Gilberto  Genebrardo. 

Libro  II,  ad  c.ipul  14  :  In  centum  et  xx  annit,  Dis- 
senliunt  ab  bac  Lactantii  opinione,  quac  etiam  fuit 
Josephi,  S.  ilicroiiymus  in  tradilionibiis  bebraicis 
in  Geiies.  y\.  S.  Cbrysoslomus  Homil.  20,  in  Gene* 
sim,  et  plerique  ferme  omne:).  Vide  Sixtum  (Senen- 
sem )  lib.  ?  Bibliotlieca; ,  annotat.  75,  et  recentiores 
interpreies  in  vi  Genesis. 

£odem  libro  ii,  capite  15.  Cum  ergo  numerus  ho- 
minum^  etc.  Circumspecte  legendum  bnc  CAput, 
nam  nonnullos  errores  Laciantins  implicai.  Pri- 
mus  est,  Deuin  ab  iniiio  iribuisse  di^ibolo  lerrie 
poiestatein.  Secundus,  angelos  non  missos  nd  bo- 
minum  tutelam ,  nisi  posiquam  genus  buinanum  coe- 
pisset  increscere.  Teriiiis ,  pra^cepisse  Deum  bonis 
aiigeiis,  ne  lerrae  contagione  macnlareniur,  ne  sub- 
staiitix  coeleslis  amiltertnt  dignitatem.  Quartus,  dia- 
holuin  paulaiim  pellexisse  boiio^  an{>elos  ad  vilia,  et 
eos  mulierum  cungressibus  iii(|uinassc.  Qnintus,  boc 
esse  p«'ccatum ,  ob  quod  angeli  e  coelo  ceciderint. 
St;xtus,  e  coiigressu  illo  angelornm  cum  rcminis  na- 
tum  esse  terlinm  genus  eorum,  qui  nc(|ue  angeli  cce- 
lesles,  neque  bomines,  neque  d:rmoiies  inrerni  fuere; 
sed  sobolem  (|uamdam  terreslriuin  d;emonuin ,  qui 
suiit  bominum  tenlaiores,  deceplores,  magicarum  ar- 
lloro  et  humanarum  calaniilatum  ac  malorum  aucto- 
res.  Sunt  omnia  isia  dogmata  absurdn,  erronea,  et  a 
siiicera  tlieologorum  doclrina  prorsus  aliena.Consule 
Sixturo  (Seneiis.)lib.  v  Biblioiliec,  annot.  77,  et  alios 
intcrpretes  capit.  vi  Geneseos. 

Libro  III,  capile  24  :  Quid  illi  qui  ette  conlra- 
riot,  elc.  Quod  Antipodes  cum  aliis  priscis  anctori- 
bus  Laciantius  tollat ,  refellitur  evidentia  perspicua 
novi  orbis ,  et  auctoritate  quoque  insigniiim  ex  anti- 
quiiale  scriptorum,  ut  ftise  demonstrat  F.  Tliomas 
Malvenda  lib.  iii  de  Anlicbristo,  c:ip.  44.  Qn:e  vero 
contra  cceli  volubilem  rotunditateni  disserit ,  '.isi 
eudero  qu0(|ue  nonnnlli  pbilosophi  cl  Patres  dociiisse 
reperiantur,  at  revinciinlur  aperie,  el  anctoruni  testi- 
nnoniis,  et  cbiris  pbilosopbi.-e  astronomiieque  denion- 
strationibus.  Vi<ic  qu;e  eodeiu  locu  (Tliomx  Mnl- 
veiida*)  notnntnr. 

Eodem  libro  iii ,  cnpite  25  :  Nunc  pauca  nobit  de 
Phitotophia,  ctc.  (Inuie  lege  boc  capnt;  ii:iin  si 
Lactantius  oninem  :iiiliquonim  Gentilium  pbiloso- 
pbiam  reprehcndit,  non  sntis  consulte  facit ,  cnm 
multa  el  vera ,  et  rcctn  ilia  pbilosopbia  contineret, 
qiix  usui  et  utililati  bnmanx  vita;  esseiit.  Si  vero 
pbilosopbiam  in  universiim  damnat,  nullo  pacto  fe- 
rendus  esi,  et  repugnat  conimuni  Patrum  cl  Kcclcsiae 
sensui.  Yide  Alpbonsum  Castrum  libro  xni  adversus 
Hasreses,  vcrbo  Scientia, 

Libro  VI,  capite^  :  Mactant  igitur  opimas  ae  pin- 
guet,  etc.  Cum  judicio  accipe  quse  boc  capite  L:tc- 
tantius  disseril  de  non  accendendis  candelis  et  ce- 
reis  in  lemplis;  iiam  ut  recte  invebitur  in  genii- 
licum  et  superstitiosum  ethiiicorum  rituin  :  itn  saiis 
improvide  aii^^am  Novatorum  quibnsdam  pncbniMse 
videtur  carpendi  piiim  el  religiosnm  morem  nccen- 
dendi  cereos  et  lampades  in  ecclesiis  ad  altaria,  ad 
reliquias  martyrum,  elc,  queniquoque  sanctum  usuin 
impius  ViYilantius  siigillaliat.  Vide  Belbirm.  lib.  de 
Reliquiis  Snnctornmy  cap.  5  et  4;  ct  Baronium  tom.  i 
AnnaiiQiny  anno  Doinini  58. 


A  Eodem  libro  vi ,  capiie  20  :  Non  enim  cum  occu' 
dere  Deut  vetat,  etc.  Caute  lege  decem  aut  unde- 
cim  istas  lineas;  nam  duo  docet  Lactaniiiis  a  recla 
tbeologine  ralione  prorsus  abborrenlia.  Primum , 
non  esse  liciium  occidere  bominem  in  judicio  el  a 
publica  polesiale,  neqne  acciisare  quemqiiam  cri- 
mine  capitali,  qui  csl  manirestus  error.  Vide  S.  Tho- 
mam.  2i,  qii.TSt.  64,  art.  2  et  5,  ejusque  imerpretes; 
et  Bellarminnm  lihro  iii  de  Lniris,  cnp.  ii  et  45.  Se- 
cundum.  neque  licere  cbristianis  mililare,  quae  fuit 
haeresis  ManichaDorum,  el  nostro  saeculo  Erasmi  alio- 
rumqiie  Novatornm.  Vide  S.  Tliomam  2-2,  quaest.  40, 
arl.  1,  ejusqne  interpretes;  Sixlum  lib.  vi  Biblio- 
(bec,  annot.  156;  Beuarmin.  lib.  ui  deLaicis,  c.  64. 

Eodem  libro  vi,  capite  25:  Nunc  de  tacrificio 
ipto^  elc.  Non  satis  cordaie  disputat  boc  capile 
Lactnniius  de  exierno  Dei  cultn ,  (cmplis  eorum- 
qiie  ornntu,  donariis,  sacrificio;  videtiir  enim  omnem 
externiim  Dei  cnltinn  iiiiprobnrc.  Cquidem  prae- 
l^  cipuuin  Ecclesia;  sacrinciiim  Eucbaristix  exiernum 
^  quoqiic  magiia  ex  partc  est ,  et  externo  rilu  mac- 
tatur.  insnper  ctsi  cultus  intcrniis  mentis  et  spi- 
rltus  sit  pr£cipinis.  ct  qnem  magis  ab  iinoquoque 
nostrnni  re(|uiril  Dens;  nnm  illecxlemus  sineinterno 
noii  airert  saliitem  cbrislinno  :  at  externus  Dei  cultus 
ex  se  pins,  sanciiis,  bonu?,  el  Deo  gratus  esi ;  exter- 
naqueornameiiia  Ecclesiarum,  qua^partim  in  fiibricis, 
partim  in  vasis  anreis,  vestibus  sericis,  elc.  coiisi- 
stunt,  ex  ipso  sno  gcnere  faciunt  ad  pinin  et  sanctiim 
Dei  cultum ;  et  conirarium  seniire  baeresis  esl  Petro- 
brussinnorum  et  Wiclefislanjni,  ac  Novniorum  nogtri 
(emporis.  Vide  Bellnrminuni  lib.  m  dc  Cultu  Sancio- 
rum,  cnp.  6;  et  (Baronium)  lom.  i  Annalium  anno  57. 

Quod  vero  attinet  ad  mentcm  Lactnntii  boc  capile, 
eum  in  bonnm  sensum  recte  redncit  'Iboniasius  in 
Notis,  quns  bic  ad  finem  capitis  affixit ;  tamelsi  La- 
clnniiiis  non  satis  circumspecte  loquatnr. 

Libro  VII,  capile  14  :  Scianl  igitur  philotophi,  etc. 
Sex  millium  annorum  spatio  totam  mnndi  duratio- 
G  nem,  nedum  hic  Lactantius,  sed  mulii  quoquc  alii 
Patres  inciusere;  qnorum  senteniix  linc  in  re  sin- 
gnlares  quemadmodum  sint  accipicndx,  fnse  de- 
monstrnt  P.  Tbomns  Malvendn  (beologiis  Domiiiica- 
nus  lib.  I  de  Antichristo,  cap.  28, 29, 50.  Vide  Sixturo 
lib.  V  Blbliothec,  annot.  190. 

Eodem  libro  vii,  capitc  27  :  Propheta  magnut  wrt- 
telur  a  Deo,  ctc.  Lactantius  hnud  probe  tenens  vati- 
ciiiium  Apocalypsis  xi,  quje  ibi  de  dnobus  propbctis 
Henoch  et  Elia  tempore  Anlichrisli  ventiiris  pracdi- 
caniur,  ipse  uni  tantum  bic  tribuit.  Vide  librum  de 
Amicbrislo  P.  Tbonia?  Malvenda:  tbcologi  Domini- 
cani  lib.  ix,  cap.  16»  nd  finem. 

Eodem  lihro  vii,  cnpite  19  :  Oppretto  igitur  orbe 
terrte,  etc.  Lnctnntiiis  sacrarum  Scriptumrniii  non 
salis  peiiius,  ut  ail  S.  Hieronymus ,  verba  Apoca- 
lypsi^  XVI  liaiid  penilus  introspicicns,  qiKcdnm  boc 
capile  de  Anlicbrisio  non  satis  consonn  prodil :  ac* 
ciirnte  excutiuntnr  ea  lib.  x  de  Antichrislo  Tbom. 
r|  Malvendae,  cap  11  et  15. 

^  Eodem  libro  vii ,  capile  21  :  Jgni  tempiterno  cu- 
jut  natura,  elc.  Tametsi  iion  sii  ern»neum  ant  (e- 
mernrinm  asserere,  ignem  inferni  esse  alterius 
nalurae  ab  hoc  nostro  elemeniari ,  dummodo  vc- 
rus  et  corporeus  ignis  agnoscatnr  :  at  inclior  el 
probabilior  ilietUogorum  senleniia  est,  csse  ejusdem 
natur»  et  speciei  cuni  hoc  iiostro,  quibusdam  lanien 
qunlitntibns  distinctum.  Vide  Dominicum  Bnnnes  i 
parte  Qua?st.,  arlic.  2,  dubio  2,  conclus.  2. 

Eodem  capite  21  :  Sed  et  juttos  cum  judicave- 
rit,  elc.  Error  istc  Lactnnlii  de  expurgandis  igni 
justorum  corporibns  posl  universale  jndicinni,  re- 
jecius  esi  ab  scliolis  tbeologoruin.  Vide  Sixtnni  lib.  v 
Bibliotbec,  annot.  170,  171. 

Eodem  cnpilc  21  :  Sec  lamen  quitquam  putet ,  elc. 
Hseresis  est  mnnifesta ,  nb  Ecclesin  dnninnta,  asse- 
rere  animas  jusioriiin  corpore  solutas,  ac  nulla  pur- 
gatjone  egentes »  non  iiatim  admitli  ad  clarain  Dei 


PROPOSITIONES  LACTANTII  CAUTE  LEGENDiE, 


91 

vigioiiem,  seu  esseniialein  beatiiudinem.  Cujas  quo-  A 
qiie  crroris  riiisse  videtur  Lacianiius;  nam  ejiis 
verha  vix  quidein  admiduiii  sanum  inlelt<*ctuin. 
Yid«  Sixliim  libro  vi  Bibliolliecie,  aiinoi  545;  Bel- 
lanninuin  lil).  i  ile  Saiiciorum  Beaiiiiidine,  cap.  1,  2, 
3,  4,  5  6;  Coccium  lom.  i  Tliesauri  Caihulici  lih.  v, 
arlid.  2. 

Ecidpin,  lih.  vii,  capile22 :  Hwe  eoi  ratio  fefeltit,  elc. 
ilic  :iddiio  scholion  Inferiiis  posiiiim  ad  cap.  21. 

Eodein  libro  vii,  capiie  24  :  Nuuc  reliqua  sub» 
neclam ,  eic.  Qua*  irilius  istis  postreinis  hujus  li- 
bri  eapilihus,  iiempe  24,  25,  26.  Laclaniius  pio- 
lixe  dispiiiai  de  resuneciione  priina  hominnui ,  de 
aureo  Cbrisii  iuille  annoruin  regno  iu  ierris  posi 
resurreciionem  priinam ;  de  alligaiionc  diaboli  per 


9i 

mille  annos ,  ejusque  soluiione,  ac  priclio  Gog  ci 
Magog,  ex  pcr|ierani  inielleciis  valiciniis  Apoca- 
lypsis  XX,  suni  ea  fere  oinnia  a  sonsii  Scripluru*  sa- 
crae,  ei  ab  Ecclesi.c  saitcioruinqne  Patrnm  docirina 
proisiis  alieiia,  ac  pahim  crronea,  ui  fuse  osiendil 
P.  Thomas  Malvenda,  iheologus  Doininic,  liU  x,  de 
Aniichrislo  a  cap.  5,  ad  if . 

Eoileiii  lihro  vii ,  capile  25  :  Jam  iuperiui  oi- 
tendi,  elc,  Vide  noiam  supcrius  ad  cap.  2i.  Qnod  au 
lem  hic  addii  Laciantius,  :i  sno  teinpore  ad  finem 
nsqiie  niundi  ianiutn  siiperfuisse  ducento^i  niinos, 
el  expon»niia  ipsa,  cl  maiiifesia  raiione  erroris 
convincliur.  Vide  librum  de  AniicbriNio  Palris  Tho- 
maj  Malvendae,  llieologi  Douiinicaiii ,  lib.  ii,  ca- 
pul50. 


PROPOSITIONE8 

qUJE  IN  LACTANTIO  REPERIUNTUR 

AD    FIDEM   PERTINENTE8 ,  A    CATHOLICIS  CADTE  LEGENDiE,  IN  NOTIS, 
VEL  PIO  SENSU  EXPLlCATiE,  VEL  COISFUTATiE,  EX  EPlTIOiNE  ISJSI  DESUMPTiE. 


E(B  iunt  numero  quatuor  et  nonaginta :  bca  vero ,  ubi  B 
toto  itt  opere  tpaniiH  antehac  periculoie  legebantur^ 
iupra  centum  et  septuaginta, 
i.  Deuin,  amolisAngelis,sohim  vel  soliiariun)csse, 

lib.  1  insiiiui.,  cap.  7 ;  lib.  iv,  cap.  8. 

2.  Deuin  Angelos ,  vel  homines  genuisse ,  lib.  i, 
cap.  7;  lib.  ii,  cap.  i3. 

3.  Deum  ex  se  ipsogeniium,  factum,  vel  procrea* 
tuin  esse,  lih.  i,  c.  7;  iib.  ii,  c.  9. 

4.  Teinplorum  usuin  supervacuiim,  lib.  i,  c.  20; 
lih.  11.  c.  2.  lib.  V,  c.  8  ;  lib.  vi,  cap.  25 ;  lib.  de  Ira 
Dei.  cap.  ull. 

5.  Non  aliaria  Deo  extruenda,  noii  sacriflcia  fa- 
cienda,  lib.  i,  c.  20  ;  lib.  ii,  c.  2  ;  lib.  vi,  c.  i,  20  et 
25;  iib.  vii,  c.  6.  Epiioin.,c.2.  lib.  de  Ira  Dei,  c.  2i. 

6.  Non  inunera  Deo  offerenda  ,  non  teinpta  exor- 
nanda,  lib.  ii«  c.  A;  lib.  v,  c.  8;  lib.  vi,  c.  i  ei  25. 
Epiioin.  c.  2  ;  lib.  de  Ira  Dei,  c.  2i. 

7.  Imaginuin  usum  supervacaneum  essc,  lib.  ii, 
c.  2,  3,  7,  i8  et  i9.  p 

8.  Houiineni  esse  hominis  animam  :  corpiis  aiiieni  ^ 
hominis  aiiim;e  ipsiiis  vas,  receplaculum,  hospiiium, 
domicilium  ,  vcstem,  induuienlum  esse,  Mi.  ii,  c.  2, 
3et  i3:lib.  111,  c.  i8;  lib.  iv,  c.2i  et26;  lib.  v,c. 
22;  lib.  vii,  c.  i2;  lib.  de  Opilicio  Dci,  c.  1,  4ei  20. 

9.  Brutis  rationcm  inesse,  eiab  homine  sola  reli- 
gione  dilTerre,  lib.  ii,  c.  5  et  9 ;  lib.  iii ,  c.  iO ;  1.  Vii, 
c.  9;  lih.  delra  Dei,  c.  7. 

iO.  Sapienliam  omnibns  hoininibiis  xqualiier  a 
Deo  datam  esse,  lib.  ii,  c.  8 ;  lib.  iii,  c.  25. 

ii.  Deum  ad  excogiianduni  prudeniissiiuum  esse, 
lib.  II,  c.  9.  {Vide  p,  ii5,  not.ad  lin.  5.) 

42.  Dei  Filium  Dei  spiritum  esse,  lib.  ii,  c.  9;  I.  iv, 
c.  6,  8,  9  et  i8. 

i3.  Supreinum  Aiigelum  ante  mundi  molitionem 
creaium  fuisse,  I.  ii,  c.  9. 

14.  Supremum  Angeluui  divinam  siirpem  eKtiiisse, 
1.  II,  c.  9. 

i5.  Supremi  Angeli  peccaiuni  fuisse  peccatum  in- 
vidiae,  I.  n,  c.  9. 

i6.  Dei  Filium  Deo  Patri  pcrseverando  probalum 
fuisse,  L  II,  c.  9. 

47.  Verbuin  Dei  priinum  ct  maximum  Dei  Filium 
inter  Angelos  esse ,  I.  ii ,  c.  9 ;  1.  iv ,  c.  8,  40  ei  i4 ; 
Juxia  uiiam  leeiionem,  ibi,  priucipem  Angeiorum, 


i8.  Corpus  bominis  esse  animne  seplum,  vinculum, 
laqueum,  ciisiodiam,  carceroin,  I.  ii,  c.  9;  I.  vii,  c.  2, 
5,  8,  12.  Hwc  jam  iupra.  propoiitione  %. 

i9.  Diio  priucjpia.  ei  duos  rerum  duces  esse,  alie- 
ruin  bonarum  ,  alterum  iiialarum  ,  1.  ii .  c.  iO,  i5. 
i8;  I.  VI,  c.  3ei6. 

20.  Anime  materiam  in  caloreesse,  |.  ii,  c.  iO. 

21.  Animam  hiiinaiiam  ignein  esse,  I.  ii ,  c.  i3. 

22.  Animain  huinanam  ex  Dei  spiritii ,  vel  ex  Dei 
siibskmiia  esse ,  I,  ii,  c.  13;  I.  vn,  c.  i2. 

25.  Adain  fuisse  ab  iiiiilo  l)0ni  ac  mali  nescium, 
%%i\  ab  esu  vetiii  fructus  adeptum  boni  ac  mali  scicn- 
tiam,  1.  II,  c.  |3. 

24.  Justoruiii  animas  post  unlversale  jiidicium  iu 
paradisum  terre^lrem  inirodiicium  iri,  I.  ii,  c.  13. 

25.  Deuin  posl  diluvlum  viix  honiiniim  metain  in 
centuiu  ei  vigiiiii  annis  collocavisse,  lib.  ii,  c.  i4. 

26.  Angelos  a  Deo  iiilssos  ad  cusiodiam  atque  tu- 
tcliin  hnmini  generls,  cuin  nuinerus  bomiuum  coe- 
plsset  increscere,  I.  ii,  c.  i5. 

27.  VM  Deiiin  pnccepisse,  anie  omnia,  ne  terro) 
contagione  inaculati  6ubbtantl«  coDlestis  auiiiterent 
dii;nii:iiem ,  ibid. 

28.  Eos  snbinde  a  diaholo  ad  viiia  pellecios,  et 
mulieruin  congressihiis  inqumatos  fuisse,  \bid. 

29.  Idcirco  propter  eorum  peccata  noii  ultra  re« 
ceptos  in  cQeluiu,  in  terram  decidisse,  ibid. 

30.  Eorum  auieni  filios,  qnia  neqiie  Angeli,  neque 
hoinines  fuerunt,  sed  medlain  quamdain  naiuram  ge- 
rcntes,  nec  ad  inferos  nec  in  coeluin  receptos  fuisse, 
ibid, 

34.  Ita  duo  genera  dxmonum  facta  fuisse,  coeleste 
unum  ,  terrenum  allcrum,  ibid, 

32.  Daemones  aliquod  solaiium  acquirere  ex  homi- 
num  porditione,  I.  ii,  c.  45. 

33.  Dxmones  esse  quosdam  spiritus  teniies,  et  in- 
coinprehensibiles,  I.  ii,  cap.  i5. 

54.  Djeinones  bominum  valetudUiem  viiiare ,  1.  ii, 
c.  i5. 

35.  Daemones  nullum  sibi  houorem  appetere,  I.  ii, 
c.  47. 

36.  Deum  vere  el  proprie  quibusdam  affeetibut 
rommoveri,  I.  u,  c.  48 ;  I.  de  Ira  Dei,  c.  2,  45  et  i6. 

37.  Deum  vere  et  proprie  irasci ,  I.  u ,  c.  48,  e| 
toto  I.  de  Ira  Dei,  praesertim,  c,  46  et  47. 


93 


ELENCHUS  MANU8GRIPT0RUM  LAGTANTH. 


94 


38.  Animae  hiiman»  originem  e  ecBlo  esae,  I.  ii, 
c.  19, 1.  Tii,  c.  9  et  i%. 

59.  Coelum*  terram,  mundum  denique  roiund», 
sive  orbiciilari&  figurae  non  esse,  1.  iii.  c.  ii. 

40.  Diab  duin  non  titalim  po!»l  iransgressionem  ad 
paenam  deirusum,  sed  in  Ihiiic  iiiuiidiini  maiiere  per- 
miftsiini.  eic,  I.  iii,  c.  29;  I.  vii,  c.  26. 

41.  Divina  pruvideniia  aversos  fuisse  philosoplios, 
ne  scire  po^seiil  veriiatem,  I.  iv,  c.  2. 

42.  Deum  patrem  digiiatum  fuisse  Filium  suuin 
app«*llatione  divini  noiuiiiis,  I.  iv,  c.  6. 

43.  Cliristum  fiiisse  a  principio  Filium  Dei,  lib.  iv, 
cap.  8. 

44.  Filium  Dei  a  Deo  Paire  fuisse  procrealum , 
1.  IV,  c.  8. 

45.  Dei  Vcrbum  spiritiim  esse  cum  voce  et  (ono 
ex  ore  Dei  prolatum.  I.  iv,  c.  8. 

46.  Dei  Filium  Angelum  esse ,  1.  iv ,  c.  8  et  c.  U ; 
juiu  unam  lectionem,  ibi,  priucipeui  Angelorum. 

47.  Angelos  Dei  spiritus  esse  ex  Dei  iiaribus  tacite 
prolatiis,  I.  IV,  c.  8. 

48.  Hominis  spiritus  dissoliibiles  esse ,  1.  ly,  c.  8. 

49.  Christum,  cum  canieiu  humaiiam  suinpait,  bo- 
minem  induisse,  gessisse,  I.  iv,  c.  10. 

50.  Cbristuin  passiiin  e^se  auiio  quiiUo  decimq 
Tiberii  Ca^saris ,  lib.  iv,  c.  10. 

51.  Deum  noluiSi>e  Filiuni  suum  in  primo  adveiitu 
in  clariiate  et  p4iiesta(e  coelesd  miiiere ,  ut  ingratns 
in  Deuiii  populus  Judxoruin  iii  crrorem  inducerciur, 
L  iv,c.il. 

53.  53.  Duas  resurrectiones  futiiras  in  Giie  ssdcuIo* 
runi.  Posi  primaiu  resurrectionem  Cbrislum  tnille 
annis  ifi  terra  cum  jiistis  regnaturuiu.  Quo  lempore 
niuiia  eventiira  proiiuntiat,  quai  falsa  noianiur,  ip«o 
regiio  rpille  annorum  siibluto,  I.  iv,  c.  12,  in  fiii. ; 
I.  vu,  c.  2,  14, 19,  20,  21 ,  22  ,  24,  25  ct  26.  Cpit., 
c.  11. 

54.  Infirmaium  Yir(;:iuis  uterum,  et  factam  in  multa 
miseratione  matrem  Virgineui,  I.  iv,  c.  (2. 

55.  Hierosolymam  a  Saloiiione  conditain  fui.^^se, 
I.  IV,  c.  13  et  c.  18. 

56.  Christuiu  inediam  inter  Deum  et  bominem  siib- 
alantiam  gessisse  ,  sivn  niediiiiii  iiiier  Dcuiii ,  el  lio- 
minem  e^se,  I.  iv,  c.  13  et  c.  25. 

57.  Cbristuui  Deum  et  lioiiiiuem  fuisse  ex  utruque 
genere  permisium,  I.  iv,  fi.  15. 

58.  Cbristuui  initio  adolesccuti;B  sus  baptizatum 
fuis^e,  J.  IV,  c.  15. 

59.  Ciiriftium  legem  Dei  solvisse,  1.  iv,  c,  17. 

60.  Pilatum  sententiam  adversus  Cbristuin  iiop 
toli»se,  I.  IV,  c.  18. 

61.  Christuui  Dominum  passloiiis  lempore  coloris 
punicei  veste  indiitum  luisse,  lib.  eod.,  cap.  cod. 

62.  Christum  post  passioncin  suaiu  se  4udxis 
osieiidere  noluisse,  ue  addiiceret  eos  in  poeuiieutiam, 
et  eos  resanaret,  I.  iv,  c.  20, 

65.  Deuui  piirum  vinuiem  docere  non  ppiuisse, 
quia  eifiers  curporis  non  fecisset^  qiia;  doceret;  ideo 
Cbristum  carnem  suinpsisse,  i.  iv,  c.  23. 

64.  Cbristi  corpiis  o  cruce  intactuin  subUlum, 
ne  ad  resurgeudiiiu  iubabile  rcddore tiir,  1.  iv,  c.  26. 

65.  Cbribtianos,  cutn  uniim  Deum  esse  dicanl, 
doos  t.inieii  assirerc,  Deum  Patrein,  ct Deiim Filium, 
1.  IV,  c.  29.  (//(FC  minus  bene  ab  Isceo  reprehensa  esse 
9ideniur,) 


A  66.  Patrem  a  Filio  fieri.et  Filiumvicissinf)a  Palre, 
I.  IV,  c.  29.  (H(Bc  etiam  plano  sensu  explicQutur  :  quod 
enim  consiiiuil  patrem ,  vel  paternilatem  est  filius  vel 
filiatiQ ;  sicut  paternitas  constituit  filiationem  ) 

67.  Usum  luminuiu  in  templis  supervacuum,  1.  vi, 
c.  2. 

68.  Qui  sciens  peccat,  apud  Deum  veniam  non  ba- 
bere,  1.  vi,  c.  13. 

69.  Qiii  ab  operibiis  malis  abstinet,  satis  justum 
esso,  1.  VI,  c,  15. 

70.  Maximum  criineo  esse  illius,  qui  pnrum  Ixte- 
tur,  cuin  adversi  quidpiam  iniuiico  suo  videal  acci- 
dere,  I.  vi,  c.  16. 

71.  jusio  miliiare  non  licere,  1.  vi,  c.  20. 

72.  Jusio  accusarc  qucmquaiu  crimine  capitali  non 
licere,  I.  vi,  c.  20. 

75.  Pru^.ceptum  in  Decalogopasilum«<Nonoccides,i 
simplieiter  ei  absque  ulla  ekcepiioue  iutelligeiidum 
esse,  u(  nullo  modo  |iceat  homincui  occidere,  1.  vi, 

^  c.  20. 

^  74.  Deum  corpore  pracdiiiiip  esse.  lib.  vu,  cap.  5, 
Epitom.  10,  de  Ira  Dei,  2  et  18,  de  OpiOc.  2  et  8. 

75. 76.  Meniein  huaiaiiam  in  quiescentibus  somno 
sopiri,  iu  furiosis  penitus  extingui,  contagio  cornoreas 
imbecillilatis  segrescere,  )ib.  vu,  cap.  12,  Opiiic. 
cap.  18. 

77.  Animam  bumanam  emissam  corporis  clausiro 
ad  sedem  suam  revqlare,  I.  vii,  c.  i%, 

78.  Muiidiim  sex  inillibus  aiinorum  duraiurum,  I. 
VII,  c.  14  et  25  Kpiiom.,  c.  11. 

79.  Adaiu  mille  aimis  viiisse,  I.  vu,  c.  14. 

80.  Nou  au(e  veiiiurum  Auliclihsiuui,  quam  Roma 
pereal,  1.  vu,  c.  15  et  25. 

81.  Hostem  superveiiiunim  decem  Regibus  iq  rino 
muudi,  qui  illos  subigal,  mox  ei  ipse  ab  Aqiicbrisio 
[^iibigeiidus,  ei  occjdendus,  1.  vii,  c.  16  Epitom., 
c.  U. 

82.  In  riiie  mundi  prophe^aip  missum  iri  a  Deo,  I. 
VH,  c.  17. 

C  85.  Post  prirdicaiiqnem  illius  proplieiqp  Anlicbri- 
stuiii  oriturMiiu  1*  vii,  c.  )7. 

84.  Malo  spiritu  Aiaicbristum  generatum  iri,  I.  vii, 
c.  17. 

85.  Impios  non  resurrectiiros  jp  judicium»  1.  vu, 
c.  20. 

86.  Auiinam  liumanam  spirituin  esse,  et  idco  cor- 
pore  cxuiaiu  pareip  levibus  vcptis  esse ,  lib.  vii, 
c.  20. 

87.  Cariiem.  quam  Deus  buniini  superjeccril  post 
re&iirrcctionem  iiou  iniic  (errci^u:  forc  simiiem,  I.  vu, 
c.2i. 

88.  Igiieui  inferiii  diversum  natura  esse  ab  boc 
nosiro,  1.  vu.  c.  21. 

89.  Igiiem  inferni  purum  esse,  ct  liicidum,  etc,  I. 
vu,c.2l. 

90.  Poenas  animaruivi  el  prxmia  dilTerri  u.sque  ad 
diem  universalis  judicii,  I.  vu,  c.  21. 

91.  Alfectus  iulerdum  ad  deliuquendum  cogerc, 
Epiioiu.,c.  4. 

92.  Deum  auctorem  esse  maloruiii,  i.  de  Ira  Dei, 
C.5. 

95.  Deiim  proposuis&e  bonum  et  inalum,  l.  de  Ira 
Pei,  c.  15. 

94.  Aere  ali  aiiimam,  cibis  corpus,  lib.  de  Opific.y 
c.  11. 


ELENGHU8  HIANUSGRIPTORITBI 

CODICUM  LACTANTII* 

MANUSCRIPTI  CODICES  : 


Baixioli&!is|S  Oxonii  in  Anglia  ms.  codex,  compte- 
piens  septem  libros  Divinarum  Institullonum,  ac  lU 


brum  d(*  Ira  Doi.   Eo  uf^us  est  Tbom.  Sparckius  \n 
ediiione  Oxoniensi  anni  1684. 


95 


ELENCHUS  MANUSCRIPTORUM  LACTANTn. 


90 


Balozuiojs»  seii  cl.iri$s.  necnon  eruditissimi  viri 
Stephani  Baluzii  Tutelensis  ms.  codex  bonse  notx  400 
annorum.  In  eo  sunt  liber  de  Ira  Dei  incipiens  a  ca- 
pite  8,  et  liber  de  Opilicio  Dei.  Hic  codex  nunc  est 
in  Bibliotheca  Regia,  fornia  octava,  nuniero  2967  : 
quem  videas  infra. 

Codex  ms.  Divin.  InstitutionumaBARTHiovisus,cu- 
jus  tamen  paucissiniccsunt  variantes  iectionesa  Bar- 
tliio  excerpiae. 

Ms.  codex  quo  usus  estBETULEius  in  ediiione,  quac 
post  mortem  ejus  emissa  esi  anno  1565 ;  parce  ta- 
men  hoc  ms.  usus  videtur  Betuleius. 

BoDLEiANUS  Oxonii,  continens  libros  Divinarum  In- 
slitutionum,  cuiii  Epitome,etde  Ira  Dei,ac  de  Opift- 
cio  Dei.  Codexopiimus,quousu$estThomasSparkius 
iii  editione  1614.  Incipiunt  varisc  lectiones  secundo 
taniuni  lihro  Divinarum  Instilutionuin. 

Diio  Codices  Cxiiobii  S.  Salvatobis  Bononiensis, 
quorum  antiquior  dicitur  esse  mille  annorum  ,  mihi 
vero  ex  specimine  900  annor.  setatem  superare  non 
videtur;  non  suni  enim  litterae  quadratoe  nec  capita- 
les ;  sunt  potius  similes  ms.  Regio  900  annorum  no- 
tato  5755.  Est  equidem  boiiae  notae ;  et  quandoque 
differt  a  cneteris ,  ac  nonnuilas  habet  ititerpolaiiones. 
Hujus  antiquissimi  codicis  specimina  ediderunt  Leo 
Allulius  in  Hetruscis  Antiquitatibus;  clarissimus  D. 
Bcrnardus  de  Montfaucon  in  Diario  italico,  ei  in  Pa- 
Iseographia  Graeca,  atque  eiiam  D.  Nicolaus  le  Nourry, 
tom.  u  Apparatus  ad  Bibliolhecam  SS.  Patrum, 
p.  616. 

Alteruro  exemplar  Bononiense  recentlus  est ,  sed 
priori  non  impnr.  Utrumquea  Thomasio,  quem  Isaeus 
scquiiur,  collatum  ac  sapius  citatum.  Mfulio  plnres 
horumce  amborum  mss.  codicum  varianles  ler.tioncs 
n  Latino  Latinio  in  ora  sui  Lactantii  notalas  h.ibuit 
Joan.  B.  le  Brun,  cura,  et  htudio  litterati  viri  Pbtri 
Hemard,  Stampensis  ,  in  senatu  Parisiensi  advocaii. 
Simile  exemplar ,  idque  aulographuni  Latini  Latinii 
Iiabuit  Lengletius  ex  celeberrima  Sanctie  Genovefie 
Biblioiheca.  Non  equidem  ipse  Latinius  contulerai 
mss.  Bononiensia  :  sed  varias  eoruin  lcctiones  acce- 
peral,  anno  4558,  a  Michaele  Thoma  Taxaquelio  , 
qui  alius  non  est  a  Thomasio,  Laciantii  editore.  De 
Doc  infra  in  Taxaq. 

Codex  D.  Joannis  le  Beuf  ,  Resiae  Inscriptionum 
Academiae  socii,  continet  solummooo  duos  libellos  de 
Ira  Die  et  de  OpiOcio  Dei.  Scriptus  videtur  saeculo 
deciino  quarlo. 

Joannis  Baptistae  le  Brun,  Rotomagensis,  ms.  co- 
dex  400  annorum,  compleciens  septem  libros  Div. 
Institutionum  libros  de  Ira  Dei,  ei  de  Opificio  Dei.  In 
hiijiis  margine  adscriptae  sunt  variae  alierius  ms. 
codicis  lectiones  ad  septem  libros  Divin.  Instiiu- 
tioiium. 

Caherace.nses  diio  in  membrana  codices ;  unus 
noni  aiit  saltem  decimi  sapculi,  sed  ita  mutiliis,  iit  non- 
nisi  sumnto  studio  ei  cura  legi  possit.  Coiiiinct  se- 
ptem  libros  Institutionum  :  habet  fere  ubique  Gr:i'ca 
eximia  litleris  quadralis  scripia.  Alier  scriptus  est 
ineunle  saiculo  deciino  quinto,  in  quo  continentiir  li- 
bri  vii  Institutionum,  et  libelli  de  ira  ot  dc  Opificio 
Dei,  vel  de  Forinatione  hominis.  AdsunlGrrca,  qunn- 
doque  sat  bene  scripta,quaudoque  charactcre  vulgari 
latino. 

Celeberrimae  Academiae  Cantabrigiensis  Biblio- 
thecae  codex  maiiuscriptus  aniio  Doiuini  mcccclxv 
in  venerabili  Monasierio  Sublacen  i ,  ut  noiatur  ad 
calcern  ejiisdem  codicis;  continetque  scptem  lil>ros 
Diy.  Insiitutioniim,  ac  iibrosdelra  Dei,  etdeOpindo 
Dei  :  itaqiie  ibi  eo  ipso  anno  scriptiis  Tuit,  quo  prima 
cdiiio  Siiblaci  excusa  est.  Hunc  vidil  ediior  Canla- 
brigiensis.  Hic  codex  descriplus  non  est  ex  prima 
Sublncensi  editionc,  a  qua  multiiin  difTert,  ut  p;)tet 
ex  variis  lectionibus,  quas  ex  eo  prorerl  cditor  Can- 
tabrlgiensis. 

Lectionei  varisB  optimi  ms.  codicis  a  Theodoro 


ACantero  collectnc;  quoc  Gallaeo  sunt  commodato?. 

Codex  iii  iiiembrana  medio  sxrulo  decimo  quinto 
exaratiis,  ctsat  concinne  scripius.  liunc,  qua  pollet 
humaniiate,  niihi  commodavit  R.  P.  Fulgentius, 
prxfcctus  Iiiblioihec:i:  PP.  Capucinorum  Parisiensiuu 
convenlus  S.  ilonorati.  Grxca  iii  eo  eleganter  scri- 
pia  Siinl;  non  tamen  adsiinl  omnibus  in  libris.  Quo 
m  codice  legunlur  libelli  de  Ira  et  de  Opificio  Dei. 

Codex  ins.  aiilii|nus  ei  opliin^  noi.ne,  tere  in  omiii- 
bus  anliquissimo  Bononiensi  siinilis,  a  Jo  Cauci 
accuratissime  coll.itns,  complocteiis  lihros  Div.  Insti- 
lulionum,  de  ira  Dei,  et  de  Opilicio  Dei.  Uujus  codicis 
variae  leciioncs  Galla^o  usii  venerunt. 

Ms.  codex  collegii  Corporis  Christi  Oxonii,  conli- 
nons  libros  Div.  Inslilutiotiiiin  ,  de  Irn  Dei ,  et  de 
OpiGcio  Dci.  Eo  usus  esi,  parce  tamen,  Thom.  Spar- 
kius. 

Mss.  400  ct  500  annorum  codices  duo  eruditissiini 
atque  urbanissimi  viri  Gothofredi  Clermont  Amste- 
P  lodameiisis ,  apud  legaios  Bniavos  in  Gallia  oratoris 
^  sacri,  anno  4715;  qui  ubi  audivit  Parisiis  a  cl.  viro 
Siephano  Baliizio,  Joannem  B.  le  Brun  in  eo  esse,  ut 
Lacianiii  editionem  ad  mss.codicescollatam  etemeii- 
datani  piiblici  juris  faceret,  reversiis  Amsielodamum, 
duosad  usuin  humanissime  Joan.  Bapt.  le  Brun  misii, 
cuin  edilisdiiobus;  quumob  rem  eimulluin  debet  hxc 
nosira  edilio. 

Biblidthecai  CoLBERTiNiG  ms.  codcx  800  annoruni, 
n.  4297,  ex  quo  in  luceni  prodiit  pnBclariis  ille  La- 
ctantii  liber  de  Morlihus  perseculoruin,  clarissimi  ncc 
noii  eruditissimi  viri  Stephaiii  Baluzii  ciira ;  quein 
ms.  (leiHio  accuratissime  contiilit  Joan.  B.  ie  Bruii, 
nc  ipse  iii  eo  cum  cditis  conrercndo  curam  summam 
ac  sUKliiiiii  suuin  posuil  Lengletius,  qui  aniinadvertit 
plura  ab  aliis  pra:teruiissa.  Alii  sunt  codiccs,  horuin 
unus,  qui  videiuressc  anu.  700,  n.  2679,  scriptus  est 
Venctiis;  nlius  500  nnnor.,  n.  5175,  scriptus  in  dioe- 
cesi  Anicicnsi;  tres  alii  500  annorum,  scilicet  n.  5575, 
scripti  Bononiae;  alteri  duo,  n.  4095  et  n.  4495  com- 
C  pleciciiles  libros  Dlvinarum  Instilulioniim,  et  libros 
de  Ira  Dei  et  de  Opilicio  Dei;  unus  500  item  annorum 
scripius  Bononisc,  n.  1975,  continens  septem  diim- 
taxat  libros  Divinarum  Insiiiuiionum ;  et  alter,  500 
pariter  annorum  n.  6210,  scripius  Florcntiae,  conti- 
nens  libros  de  Ira  Dei  et  de  Opiflcio  Dei.  Esi  etiaiii 
alicr,  qui  esl,  800  nnnortim,  n.  i556,qui  nihil  habet 
ex  Lactautio,  sed  carmen  de  Phoenice  sub  nominc  La- 
ctiiniii.  Atqui  omnes  isit  codices  Colbertini  liodie  sunt 
in  Begia  Bibliotheca  :  horum  indicem  ac  aetatein  mox 
dabimus. 

Ms.  codex  Divinaruin  Inslitulionum,  et  libri  dc 
Opificio  Dei  Colomesio  visus  :  cujus  paucae  adinoduni 
sunt  varinntes  lectioiics. 

CoLONiENsis  codex,  cujus  varias  lecliones  sx^pissime 
profert  editor  Coioiiien&is  anni  4544  :  qua  ediiione 
usus  esl  Lengletius. 

CoTTONiENSis  Oxouii  codex  ms.  complectens  libros 
Div.  Institutionum,  priino  (ul  videtur)  dempto,  cujus 
D  noniiiillns  varianieslectiones  apposuit  Sparkius  in  sua 
Oxoniensi  editione  anui  I68i. 

Mss.  codices  duo ,  qiiorum  variantes  leciiones  ad 
Tornesiiim  misil  Jacobiis  Cujacius.  liis  Tornesius 
usus  esl  in  editione  aniii  4579. 

Codex  ms.  Biblioihecn  collegii  Emhanuelensis  apud 
Cantabrigienses  anno  Domini  mccccxxiv  descriptus, 
ut  ex  subscriptionc  ad  finem  addita  liqiict,  ct  est  al- 
toro  Canlabrigienhi  longe  emendaiior.  Complcctiiur 
libros  Div.  Iiistiliitionuni,  et  de  ira  Dei  ac  de  Opificio 
Dei.  Hunc  coniulit  editor  Canlabrigiensis,  cjusquc 
varins  lectiones  pncmisit  su:e  editioni. 

Ms.  codex  vetustus,  quo  olim  usiis  fiiil  Desidbrius 
Erasmus.  Illiiis  vnrisclectionespaucissiinre  suni,  prae- 
tcrqiiamad  libnim  de  Opilicio  Dei,  qiiem  pnuculis  qui- 
busdam  notis  illustravit  Erasmus  in  hiijiis  libelli  edi- 
tione  nnni  1529,  et  aliarum  quae  postea  excusae  tnnif 


97 


ELENGHUS  II.VNUSGlllPTOkUM  LACTANTII. 


Oft 


tum  separatim,  lum  io  quibusdam  Lactaniii  cdiiiu-  A  500  an.,  n.  5759opiimacnolx;unus  500  ann.,n.5757; 


nibus. 

Anliquissimus  codex,  quo  Georgius  Eruardus  usus 
cst :  at  ciijus  pauciss^imas  variaiiies  leclioucs  dccerp- 
51 1  Gallxus. 

Giijus  nomen  sa^pius  lesilur  iii  noiis,  iserat  Pelnis 
Feamcius,  eloqueniius  protessor  in  illusiri  scliola  ur- 
bi«  Amstelodaaieiisis,  cujus  Bibliollieca,  non  equi- 
dein  numcro  voluminuin,  sed  iioiis  inss.  iiiijus  viri 
tloctissimi  unictiique  libro  aspersis  illuslrior  erat. 
Ubiii,  ut  puto,  aniio  1704,  ejiisque  iiiusa:um  littera- 
rtum  vemile  fiiit  Amsieludami  anno  1705,  apud  llen- 
ricuin  Weistein,  bibliopolam.  Hujus  iii  Lactuniiuui 
aniiotationes  et  conjecturas  liabuerat  Joan.  Bapt.  le 
Bruii  a  Dumino  de  CI(.Tinoiit,  Batavo. 

Ecclesiae  metropolilanae  S.  Gatiani  Turonensis 
500auiiorum  cudex,  ciijus,  ac  ms.  codicis  N:<joris 
Ifoiiasterii  variautes  leciioiies  ad  Joan.  Bapt.  le  Brun 
oiisit  Jacobus  Ghristophorus  Garreau,  vir  erudiius  ac 
religiosus,  et  publico  bono  natus. 

GOTHARUS  codex  ms.  screnissimi  Saxonum  ducis 
est  400  circiter  aiinorum  ;  continelque  scptem  iibros 
lastitutionum,  ac  libros  de  Ira  Dei,  et  de  OpiAcio 
Dei.  £o  usi  sunt  Gellarius,  Heumanuus  et  Buiieman- 

1105. 

Ms.  codex  Glaudii  Menardi,  de  quo  sic  J.  F.  Gro- 
Kovios  :  Nactus  in  Andibut  apud  Claudium  Menardum 
membranoi  non  valde  veluttas^  incepi  qualescumque 
esseut  conferre,  et  inveni  quas  vulgatix  potiora  ducerem. 
riures  dumtaxat  locos  duoruui  priorum  iibrorum 
I>iv.  Institutioiium  eiiiendavit  ex  hoc  manuscripto  in 
libro  Observationum  in  scriptores  ecclesiasiicos. 

tiuinque  Guelf.  aut  Wolff.  mss.  codices  Wuiren* 
butelenses,  parlim  ex  Bibliolbeca  Giidiana ,  sed 
quorum  varias  lectiones  liaberc  non  potuit  Buneiii. 
I^ortasse  quispiani  felicior  eri(. 

Codex  ins.  JA!fi  Guilielhi,  autsaliem  ab  ipsu  col- 
latus,  non  inliiii»  vetustaiis.  Contiuet  libros  Divina- 
nim  Iiistitutionum,  de  Ira  Dei,  ei  de  Opificio  Dei : 
quasdam  varias  ejus  iectiones  habuit  Galixus. 

Uiius  papyraceus  Adriaiii  Junii,  scholx  Amstelo* 
dameiisis,  in  nova  urbis  rcgiune  recturis.  llic  .codex 
foada  admodum  nianu  cx  optinio  archetypo  exaratus, 
commodatus  fuit  Gailaeo  ab  Hadriaiio  Junio.  At  eum 
diligeuiius  iiispexit  Thomas  Greiiius. 

LiPsiENSis  Academiae  tres  mss.  codices  carthacei» 
500  circiter  annorum,  quoruin  uniis  est  optiiuae  no- 
ue,  et  antiquissimis  consentiens.  Goutinent  libros 
Diviiiarum  liistitutionum,  de  Ira  Dei  et  de  Opiticio 
Dei,  denipto  uno,  in  quo  desunt  duo  poslrenii.  liis 
usi  suut  Gellarius  atque  Bunemaiinus. 

LoK0iME!i8E  ReKiuiu,  de  Ira  Dei,  cujiis  apographura 
habuit  ex  ainico  Buneinaiiiius. 

Ms.  500  annorum  codex  Majoris  Monasierii,  Gal- 
lice  Harmoutier,  ordiuisS.  Benedicti,  S.  Mauricon- 
gregatiimis,  prope  Turoiies. 

Mehtoiiicnsis  Oxonii  ms.  codex,  cujus  varias  lec- 
tiones,  sed  nimis  parce,  refert  Sparkius  in  siia  Oxo 


B 


aliiis 500  annor. ,  n.  374 1 ,  optiinx nota;;  unus500  ann.« 
n.  5740,  cumeximiispicturis,  inquoesietiuniEpitume 
diviiianim  Insiiiutionuiii;  aliusMantuaedescriptusanno 
4428,  n.  5U77  ;  alius500  circiteraiinorum,  n.  5758, 
ex  boiio  anhetypo exbcripius  ;  aher  200  aul  250 an- 
iioriim,  n.  5742.  Alii  duo500circiter  annoruin,  n.  5978 
etn.  5979,  contiuenies  soUiuimudo  Lactaniii  libroade 
Ira  Dei,  elde  Opilicio  Dei,  seu  Formatioiie  hoiuinis. 

Ilos  oiiines  codices  xque  ac  Golbertinus  contu- 
lit  Jo:in.  Bap.  le  Bruu,  quorum  hic  daiuiis  indicem, 
eo  quo  nunc  exstant  ordiiie ;  scilicet : 

N.  lOOi.  Godex  inembnuiaceus  oliroGlaud.  Puteani: 
Ga^cilii  Finiiiani  Laciantii  librisepieui  Iiistituiiunumy 
liber  de  Ira  Dci,  liber  de  Opiflcio  Dei,  Epitome  div, 
Insutuiioiiuiii ,  codex  in-fulio  noiio  sxculo  exaratus* 

N.  1605.  Cudex  membranaceus :  de  Falsa  lieligio- 
ne  libri  septeiii,  at  Diviii.  liisiiiuiionum  sexii  Onis  et 
scpiimi  pars  niaxima  dediderantur,  noiiosxcuio  scrip- 
tus,  in-foiio. 

N.  1664.  (lodex  in  membrana  :  Firmiani  Lactantii 
de  Falsa  Religione  libri  septem,  ejusdein  ad  Deme- 
trian.  liber  de  Opiflcio  Dei :  partim  xu,  partim  xiv 
saeculo  exaratus,  in-foi. 

N.  1665.  Godex  membranaceus :  Firmiani  Lactan- 
tii.Instituiioiium  divinarum  libri  septem  :  sub  fioem 
sseculi  XIV  scriptus,  in-fol. 

N.  1666.  Codex  chartaceus :  Firmiani  Lactanlii 
Insiilutioiium  diviiiarum  adveraus  gentes  libri  septeiu, 
liber  de  Opilicio  Dei,  sive  Furmalione  homiuis,  anno 
4428  Maniua:  scriptiis,  iii-folio. 

N.  1667.  Codex  cbartaceus,  olim  Golbcrtinus:  Lu- 
cii  Cxcilii  Finuiaiii  Lactantii  lobtiiutiuiium  divina- 
ruiii  libri  septeiu,  auiio  1465  exaratus,  in-foliu. 

N.  1668.  Cudex  partiiu  inembraiiaceuii ,  partim 
chartaceus  :  Firmiani  Lactaiitii  Divinarum  lusliiutio* 
nuni  libri  septem,  sieculo  xv  exaratus,  iu-fulio. 

N.  i6o9.  Codex  iiieiubranaceus,  uliiu  Golberiinus: 

Firniiani    Lactaniii    divinaruiii   Institutioiium  libri 

G  septem.  Snbjiciiur  excerptuiu  ex  S.  Augusiini  lib.  xx 

deCivit.  Dei;  de  iioviasiino  Judicio ;  de  ira  Dei»  de 

Opificio  Dei,  s:ft:culo  xv  exaratus,  in-folio. 

N.  1070.  Codex  niembraiiaceus,  olim  Goibertinus : 
Firiiiiani  Laclantii  lustitutionum  diviuarum  libri  sep- 
lem.  Subjiciiurfraginentum  deextremo  Judicio,  liber 
de  Ira  Dei,  liber  de  Opificio  Dei,  sxculo  xv  exaratus, 
in-folio. 

N.  1671.  Codex  membranaceus,  olim  Puteanus; 
Firmiani  Lactantii  lustitutiuuuiii  Divinarum  libri 
sepiem,  de  Ira  Dei,  de  Opilicio  Dei,  dc  Phoeiiice  car* 
uien ,  de  Kesurreciionc  carinen ,  Epitoine  divin. 
lustilutionum ,  saccuio  xv  exaratus,  iii-lolio. 

N.  1672.  Cudexmembraiiaceus:  Firuiiani  Lactan- 
tii  Iiistituiionuin  diviiiarum  iibri  septem,  PrxMuit* 
tuniur  poeinaia  duo ,  unuui  de  extreuii  judicii  Die» 
anonyuiu  aucture,  aUeruiii  de  resurreciiouis  Domini- 
cse  Die,  Lactantio  tributuin.  Subjicitur  fraguieutum 
de  extremo  Judicio  e  S.  Augusiini  libio  xx  de  Civita* 


nicnbi  editioiie;  inchoat  solum  teriiolibro  Div.  Ins-  D  ^®  ^^*-*'»  ^*^?""  i'^}^  '^®*»  ^®  OpiUcio  Dei;  saculo  xv 
titutiouum  u>que  ad  fincm  libri  de  Opiliciu  Dei.  '^^'" 

Ex  Bibliotheca  collegii  Navarrici  Paris.  ms.codex 
300annorum,  complectens  librus  divin.  Instiluiioiium 
de  ira  Dei,  et  deOpificio  Dei. 

Membraiiaceiis  codex  Palatinus,  contitiens  libros 
Divinarum  liistitutionum,  cujus  varias  leciiones  Gal- 
ixo  suppcditavii  Isaac  Yossius. 

Fraucisci  PEjiiiE  ilispani,  rumanx  rota^  auditoris, 
ms.  codex  non  infimas  iiotus,  compleclens  librus  Div. 
iiistitutionum,  delra  Dei,  et  de  Opificio  Dei.  Huiic 
Isaeus  contulit :  sed  cujus  sit  aetatis  iioii  indicavit. 

Mss.  codices  Bibliuthecj;  I\egis  CHRiSTiANiSSiiii , 
qaorum  duo  sunt  r^OO  annurum  opiimu!  iiot;r,  priiiius 
11. 3735,  et  alter  n.  5736,  qui  fuii  olim  ex  Biblioihea 
cJ.  Puteani  :  huiic  Jo.  Opsopoeius  conlulit  uliiii  in 
nounuUis  graecis  Sibyilarum  locis,  et  reliqua  sunt  a 
Jloan.  lefirun  coilata;  unus  400  anu.,  n.  3976,  etalter 


exaratus,  in-folio. 

N.  1673.  Gudex  meinbranaccus :  Firmiani  Lactan* 
tii  Instituiionum  diviuaruni  libri  septem  ;  passim  ad 
marginem  adjecl;e  sunt  iiotae  H.  P.  Joannis  Mariai 
Brahiclielli  sacri  Palatii  Apostoloci  inagislii :  sub 
fiiiem  XV  sxculi  scriptus,  in-folio.  (At  notai  BrasichelU 
qute  infra  sunt  editas,  scripim  fuerunt  inilio  swculi^ 
xvii).^ 

N.  1674.  Godex  membranaceus :  Firmiani  Lactan- 
tii  libri  sepiem  Iiistitutioiiuni  divinarum,  qiiarum 
initium  desideratur,  de  Ira  diviiia,  de  Opificio  Dei, 
sive  Foriiiaiione  homiiiis,  carnieu  de  Phoenice,  de 
Resurreciiouis  Dei  die;sub  fiiiem  xv  sxculi  exaratus, 
in-foiio. 

N.  1675.  Codex  charlaceus  :  Lactantii  Firmiani 
Institutionum  diviiiarum  adversus  Geiites  librisep- 
tcui,  de  ira  Dei,  de  Opilicio  Dei,  Epitome,  du  Ratig* 


6» 


ELENCHUS  MANUSCRIPTORUM  LAGTANTII. 


100 


nd  libri  fragmentum  recentius :  laanu  rudi  scripius,  A  codicesmss.  L.ictantianorum  operum;  verum  setatem 


in-foiio. 

N.  1676.  Codex  Chattaceus  :  Firmtaiii  Lactantii 
llber  de  Ir^  Drii  :  xv  s.Tfcuio  exaratus,  in-folio. 

N.  4677.  Codet  membraiiateUs :  Firmiani  Lactan- 
tii  llber  de  \tik  Dei,  ct  de  Opiilcio  Dei  :  saeCUld  xV 
sCripius,  in-fiilio. 

N.  1(578.  Code^L  clmrlaceus  :  Firmiani  Lactantii 
erraiorum  libri  tk*os,  nuctoreAnlonioltaUdensi,tlieo- 
logo:  scriptus  s.-ectilo  iv,  in-lblio. 

N.  4079.  Cnilelc  cliariaceiis,  olim  ColbertinUs :  idein 
liber  Anioiiii  Raudensis,  iii-follu. 

N.  1680.  Codet  cllartaceus,  ollin  Colb6rtinus:  Idem 
llber  Aiitunii  Raudeiisis,  lii-folio. 

N.  2U23.  Codci  inembranaceus,  olim  Colberlinus: 
Firmiaiii  Lactaniii  dlvin:irum  Inslilutionum  librl 
septem,  de  Ira  Dei,  de  Opilicio  Del :  scHptus  Bononiae 
in  ltali:i,  :iniio  U56,  in-V. 

N.  26?4.   Codex  Uiembranaceus  :  Firmiani  Lac 


non  ludicat. 

Codexductissimi  viri  Michaelis  Thomae  TAXAQOfetii, 
diligeiiter  excus^^us  atque  examiiiatiis  ab  Is:ro,  qui 
ejiis  xlalein  non  iiidtcavit.  Coiiiinet  libros  Diviliaf. 
Insiiiulionum  ,  de  lr:i  Dei  ei  de  Upificio  Dei. 

Miror  sjepissime  a  doctis  nppellarl  codicem  ms.TAtA- 
QUETit ,  cum  Taxaquetius  iion  sit  alius  a  Micliaele 
Thomasio,  Lact.intii  ediiore,  qni  BalearoMajorica- 
nus  erai.  Is,  medio  sneculo  xvi,  Boiionite  juri  ptintl- 
ficio  ac  civili,  cum,  ut  ail  ipse  [Epittola  tid  Gtnh- 
vdlen.  eardin.,  Laetaniio  anm  1570  pro^fixa),  opefam 
daret,  vidit,  nOii  autiquissimum  modo  codicem  Lac- 
tantii  8:epius  decaiilatum ,  sed  eiitm  aliud  exemplar 
in  eadi^in  Biblioiheca  S.  Salvatoris  Bononiensis,  minUs 
equidem  aniniuum,  at  iion  impar  illl  antiquissitno. 
Nieolaus  Aiiionius ,  Biblioihecae  Hispanae  hovae,  t.  ii, 
in-fotio.  RomiB,  1672,  p.  il7,  hanc  coniroversiun- 
culam  dirimit.   Sic  eiiiin  ait  :  Michael  Thomatiu$ 


taiiiii  de  Falsa  Religioiie  iibri  septem,  de  Ira  Dei,  de  »  Taxaquel  Balearis  Majoricenm  CKioreo  ac  pontfficio 
Opifiiiio  Deo  :  saeculo  XV  striplus,  in-4*'.  '^  jnri  of 


N.  26^3.  Cnde^  partim  membranacetis,  pal^tim  ciiar- 
taceus,  olini  Colbertihus  :  Lactantii  Firmialii  liisti- 
tutionuiu  diviiiaruin  libri  septem,  de  Ira  Ddi,  de 
Opificio  Del  :  si*culo  xv  scriptiis  In-i». 

N  2620.  Code!i  membrauacetis,  oliiu  Colbertinus  : 
Lact:iiitii  Firmiani  liistitutionUtn  librl  septem,  de 
Opificio  Dei,  seu  houiinis  Formalione,  de  Ira  Dci : 
scripius  saeculo  xv,  In-i*. 

N.  i627.  Codet  memiiran.iceus,  olim  Colbcrtlnus  : 
Lycii  Csecilii  liber  de  Mortibus  pe^secuiorum,  cum 
scriptis  aliis  :  parlim  xit,  partim  xi  sftcuio  scriptus, 
in  4^ 

N.  2967.  Codex  mefnbranaceus,  olim  Bilutianus  : 
liber  de  Ira  Dei  (desideramur  septem  priora  capita), 
de  Opiilcio  Dei,  seu  homiuis  Formatione  :  ^cUlo  xv 
scriptuH,  iii  8*. 

N.  29ii8.  Codet  membranaceus,  olim  Colbcriinus: 
LactantiUH  Firmlanus,  de  Ira  Dei,  de  Opilicio  Dei, 
seu  liominis  Formatidiie,  scriptus  aiinoi439,  iii-^".  C 

REiiiiiAtiiiiAnus  codel  Ohartaceus,  BuncUianno  li- 
benter  coiiimunicatus,  saecitll  xv. 

Codex  unus  in  meinbrana,  decimi  qunrti  sai^culi, 
qtiem  habet exlinin  Blbliotheca  eininentlssiml  caidl- 
nalis  de  Rohan,  cujus  priticipis  summa  huinanitate 
copia  nobis  tacta  est.  Continet  soluinmodo  septem 
libros  Diviiiaruin  Institntionum,  iii  qiiibus  Gr:t'cuin 
non  legltur,  stcut  ea  ierebaui  teinpora. 

RosTocHiENsis  ms.  codex,  cujiis  paiicas  admndum 
sunt  variaiites  lectiones  ad  libms  DivinarUm  Insii- 
lutioniim.  Hns  liabuit  Gallseus  ab  Isaaco  Vossio. 

Sangbriiaiiensis  codex.  Iii  mcinbrana  pariter,  ollm 
Seguierii,  Franci»  cancellnril,  eleganier  scrlptus, 
qu.idringentoruut   fere  annorum,   cul  desunt  dux 

friores  paginae.  Continet  libros  scpiem  Divinarum 
nstitutionum ;  Epitomen,  sed  imperfeciam ;  libros  de 
Ira  divina  ac  de  Opificio  Dei;  atque  landem  cnrmen 
de  Phuenice,  cum  ista  adiiionitione  :  httt  Carfnina 
dieuntnr  tste  LaetanliL 


operam  navatit^  eum  llerde  apud  Cnttthnos,  tnm 
'BononiOi  in  italia,  Praclnram ejus  doctrinam  eruditiO' 
nemque  scripta  priB  ne  ferunl ;  ncilicei  LaetanHi  FtV- 
miam  opera  emtndavit,  et  notnias  addidit.  Antnerpias 
ex  officina  Plantiniana  1570.  Alia  ejus  opera  recenset 
ISicolaus  Aiitonius  :  sed  susptcor  unde  natussit  crmr. 
Latinus  Latinius  haec  manu  sua  nolavil ,  initio  Lac- 
tantiniis  editionis,  Aldinte,  1555,  in  (|ua  varias  iec- 
tiones  Boiioniensium  inss.descripsii.  Emendare  ceepi^ 
iiiquit,  librot  hosce  Laciantii  ex  varHs  leetionibus 
duorum  codicum,  quorum  aiter  ex  Bibliotkeea  S^  Sof- 
vatoris  Bononiensis  litteris  Longobardicis  descripfns 
nira!  vetustaiisy  aller  ilidem  Bononiai  ab  erndito  viro 
Michaele  Thoma  Taxaqitetio,  ex  Batearium  M(»jore  iti- 
sulu  orfo,  diiigentissime  excussus^  atque  examinatus  ett. 
Earum  vero  emendulionmn  copiam  fecH  mihi  Taxa- 
queiius  cum  RomtB  esset^  meque  nmifice  dili§eret :  qwB 
est  hominis  humanitns.  Ilsec  pMToeadem  Lalinii  maiiu 
ad  calcem  LaciAntianae  Epit^mes  ecripta  Sttut:  Em«n- 
dationi  huic  manum  primam  adhibui  Homee^  1558, 
tertio  kal.junii.  Hinc  froeuldubio  ansam  arriptterunl 
ka^os,  aliique  viri  erudili,  Betcernetidi  Michaelem 
Thomain  Taxaqneiium  a  Michaele  lliomasio,  L.ictau* 
tii  editore.  At  eirwfib  uno  seniel  pntrntiis  lacile  ad 
plures  diinan  ivit.  N(»n  igiiwr  culpandns  erat  Heii* 
itian^iis,  qtiAd  Michaeleiu  Thomasium  a  Micliaeie 
Thoma  Taxaquetio  noii  distinxerii  smX  separaverit. 
Si  ergo  doctis  oceasio  evenii  erttdHoruro  errata  re- 
prehefidendi  id  s^ibrie,  id  modeste  iai^  velini^  nec 
Hlos  umqeam  juveiiilitcr  exagitent. 

Ms.  codex  sepiem  librorum  Divinarum  Insiitniio- 
num  empius  a  Tornesio,  cum  suam  pararet  leditio- 
nem  Liigduneiisem,  an.  1567  et  subseqiienlitim,  qua* 
rum  in  inargine  varias  quasdnm  ms.  codicis  lapposuit 
Icciioncs;  sed  ins.  aciatem  non  indicavit. 

Duodecim  Yaticani  codices  niss.  qui  Bouix  in  BibliO- 
tiicca  Vaticana  asservaniur  :  eoruin  lectiones  passim 


eaque  sai  eleganter  scripia.  ^  ^""'^"^  **i^.V^.*J*^*  *®/^"*"  superionbus  seplem  niss 


SoRBONici  dtio  300  ainmrum,  n.  271  tJl  n.  272,  in 
qnoruiii  priore  legttur  ad  cnlcem,  Scripsi  ego  Johan- 
nes  de  Maguneia...,  an.  1448.  Utcrque  complectltnf 
Lactantii  septem  iibros  Divin.lnstiiutionum,etlibroS 
de  Ira  Dei,  et  de  Opiticio  Dei,  sive  de  hominis  Fur- 
mniione. 

Ms.  mille  annorum  codex  Taurinensis  Sardiniift 
regis,  ex  quo  eruditissimi  vlri  Chrisiophori  Matthxi 
Plaflii  beneficio  in  lucem  pmdiitParisiis,  annol7i2. 
Diviiiarum  lnsliiutionum  Epitoiiie  integra ,  paucis 
exceptis,  cujus  prror»  (|uinquagittta  (|ntnqire  deerMtit 
eapita  In  i>rffi€i^deiitibiis  editionibus.  Uujns  codicis 
apograpbum  ad  iiie  iiiisit  claris^inius  iMafHUs  per 
doctiss.  Johan.  Gabrielem  SchoeCQinum.  Munet  Pfaf- 
fiiw  exstare  prttterea  in  Bibiiotheca  TaurinettBi  novem 


codicibusdiiigenlercontulisse  lestatur;  &ed  cu^usfue- 
rint  xtatis,  iliis  iiou  placuit  indicare  nobis,  sicuinec 
indicavit  Gallasus  eoruin  nis.  quurum  varianies  iec* 
tiones  collegii. 

Ms.  codex  Abbatiae  Canoiiicorum  Regulariuiii  8. 
YiCTORis  Paris.  400  circiler  annoruni ,  complectens 
libros  Diviuaruin  liistiiutionuni,  de  ira  Dei  et  de 
OpiQcio  Dei  :  quem  benigne  cuui  Joan.  le  Brun  com- 
niuiiicavil  Doniniis  Yioii  llerovallius,  canonicus  re- 
gularis,  et  Bibliothec»  baH-Victorin»  Partsieosis 
tunc  praelectus. 

Unus  Canotiicornm  B.  Maria^  UltraiectinjE  ms  co^ 
dcx  cx  opiimo  de^criptiis  archetypo,  coiitinens  libros 
Div.  Insiitutionum.delra  Dei,  eideOpiticio  Dei,  qud 
usus  est  Gallxus. 


101 


MOTITIA  H6S.  LACTANT.  EX  VATICANA  BIBU. 


101 


AOMONITIO 

IN  SEQUENTEM  NOTITIAM* 


QHBBKBBg^ 


Jarodiu  qiiesli  sunl  erudili,  qiiod  Joset)hus  Isu^us 
in  8ua  LaGlaiiliaiiorum  operuin  ediiione  duodecim 
appellaverit  manu6<!riptos  codlces  Vaticanos  a  se 
coilatos,  non  iudicata  eorum  a:tate,  nec  quo  tempore 
scripti  pulaiitur.  Gum  eunidein  cursuin  peragerein, 
in  raentem  niihi  venlt  lilterarum  ac  liltcratoruin  Pa- 
tronum  non  orare  modo,  scd  et  abeo  exnrare,  ul  per 
ipsum  roilii  liceretinss.Godicum  Lactantii,(|iios  servat 
Yaticana  Bibliotlieca,  notitiam  liabere.  iianc  ergo 
beoigne  eurain  suscepit  eminemissinius  cardinalis 


^  rnssioiicus  noh  taniuhi  ob  slngularehl  ejiis  erga  stu- 
diosos  qiiosque  aiiiorcm  ,  verum  etiam  propter 
aniiipiain,  qua  mf*  »b  aiinis  fere  f|uadriigint:i  com- 
plectitur,  benevolenti.im.  En  igltur  lia^c  ipsa  uotitia, 
qualem  eaiii  emineiitissimo  cardinali  ultro  pr^buit 
vir  clariss.  atqu6  efliditiss.  Josepbus  Siiiionius 
Assetnannus ,  Bibliothecdi  Yaticanae  tustos.  Hac, 
lector  erudile,  at  non  sine  graio  in  littcratorum 
Palronuni  aiiimo,  fruaris  velim. 


NOTITIA 


MANUSCRIPTORUM  CODICUM 

LUCIl  CJECILII  FIRMIANI  LACTANTII, 

QOI  ASSERVANTUR  ROMA,  I!f  APOSTOLICA  BIBLIOTHBGA  YATIGAM A. 


QiM$  Joiephui  1ubu$  eauiulhse  ie  leitatur.         B 

L  CoDix  Vaticaiius,  signatus  num.  315,  in  mem- 
brana,  folia  scripta  continens  480,  in  eo  continen- 
tur  :  Lactaiitii  Firmiaiii  Diviiiaruin  Institutiunnm 
libri  septem  a  fol.  1  ad  fol.  148;  ejusdem  de  Ira  Dei 
liber  uuus,  foL  i49  ad  fol.  i6p;  ejusdem  de  Opi- 
flcio  Dei  liber  unus  ,  fol.  i65  ad  fol.  i80.  Nulla  tcm- 
poris  nota  signatur;  videtur  autein  scriptus  circa 
annum  1480,  quanlum  conjicere  esl  ex  pictura  ininio 
oriiata  codici  praelixa. 

II.  GoBEX  Yat.^  dignstus  num.  S16,  in  membrana, 
foKa  scriptA  contineiis  204,  exaraiu^24  Augustl  1481, 
QUemaduiodum  iiotaturab  amanueiisl,  extreroa  linea 
fldii  9ts4.  Legnntur  in  eo  :  Lnctantii  Diviiiarum  liisii- 
iBt.  librt  septein,  fol.  i  ;  de  Ira  Dci,  fol.  916 ;  de  Opi- 
ficio  Dfi,  fol.  255;  Divinav.  Insiitut.  Gpiiome,  qualis 
lunc  liabebatur  ^  cuilis  irtitium  est ,  iVom  si  initium , 
Tel  potittSi  tfam  «  JuitUiai  fol;  254; 

UL  CooEK  Vat.,  sigiiatus  nuin.  iil,  in  membrana, 
folia  scripia  cuiitinens  1  i6.  Nulla  temporis  nota  af-  r 
ixa  e^t;  sed  ejusdem  xtaiis  ac  duo  pi^jecedenles  co- 
dices  videtur.  Sunt  ineo  :  Liactaiitii  Divinar.  InstituL 
iibri  septem,  ful.  i  ;  de  tra  Dei,  fol.  i25,  a  tergo ;  de 
Opificio  [>ei,  fol.  i5S,  a  lergo. 

^IY.  CoDBx  Yat.,  num.  218^  in  membrnna ,  folia 
scripta  contineiis  165,  exiimtus  sub  Sixto  lY  p(uiii> 
£ce,  eujiis  insignia  codieis  pr;etigiintur  fol.  i.  Hic 
Tero  H|io<>tolicam  Romanaui  8<'dem  occiipavit  a  9  Au- 
f  usii  aniii  i47i  ad  ii  ejusdem  inensis  aiini  ii8l ; 
eenlinenturque  in  eo  :  Divinar.  Instit.  librl  septem, 
foL  i :  dc  Ira  Dei,  fol.  i34,  a  tergo)  de  Opificio  Dei, 
fol.  i50. 

Y.  CoDEX  YaT.,  nuin.  2(9,  c6ntinens  folia  scri- 
pia  i80,  eiaratus  aub  Jiili«>  .11  pout. ,  ciijus  iinago 
aurea  ciidici  prsllgiliir  fol.  i  cum  bis  liiteris  t 
^iiin  //,  Pont,  Max, ;  in  membrana.  Hic  porro  sedem 
aposlolicam  Obtinfkii  a  die  i  Novembris  anni  i503  ad 


Vi  Februarii  i5f5;  quo  in  codice  leguntnr  :  Divi- 
iiar.  Iiislit.  libri  septem,  fol.  i  ;  de  Ira  Dei,  fol.  i55; 
de  Opiricio  Dei,  fol.  i66,  a  lergo. 

YI.  CoBEx  Yat.,  nuin.  9i0 ,  in  membrana,  folia 
scripta  coiKinens  i7l,  exaratus  ante  aniium  ii47, 
Nain,  rol.  i7i,  exiat  noia  Yalterii  cujiisdam,  qui  tes- 
tatur  recepi^se  se  duodecini  ducaius  in  nunierata 
pecuiiia  pro  preiio  hujus  codicis,  aniio  Domini  i447, 
die  iii  Deceiiibris;  reperiuntur  in  eo  :  Divinar.  Inst. 
libri  Keptein,  fol.  i  ;  de  Ira  Dei,  ibl.  i55;  de  Opilicio 
Dei,  fol.  i66,  a  tergo. 

YIl.  CoDEx  Yat.,  921,  in  membrana,  folla  scripta 
coiiiineiis  i81  ,  exaratus  circa  annum  i450«  uti  ex 
pra^fixis  picturis  et  imaginibus  colligitur;contiiieniur 
iii  eo  :  Divinar.  Institui.  libri  scpteni,  fol.  i :  de  Ira 
Dei,  fol.  252;  initiuni,  de  Sumfhis  hecesiUalihus ;  ex- 
liorlatur  Demelrianum  ad  sludendum  pieiati  diligen- 
tius,  et  ad  mundi  contcmpiuiii ;  liaiic  epistolam  LaMis 
non  edidit ;  dc  Opiflclo  Dei,  ibl.  267,  uti  apud  IsaMim. 

Ylll.  CoDEX  Yat.,  222,  in  ciiarta  papyracea,  folia 
coiilincns  275,  exaratus  anno  i4(>2,  niense  decembri, 
dievigesinio  priino  uii  fbl.  nlt.  aiiiiofatur.  Legiintur 
porro  iii  eo  :  Divinarum  Instit.  libri  septem )  fol.  i  ; 
de  Iru  Dei,  lol.  225;  de  Opillclo  Dei»  fol.  252. 

IX.  CoDEX  Yat.,225,  folis  (iotiiinefis  2i7,  ^t^ratus 
iu  fol.  iii  niembrana  per  marius  Jolialinis  Ho^n^en , 
faiuiliarls  donilnl  Cotradi  de  Monte  Poliiianu,  Uti  an- 
iiolaiur  fol.  ul(.  cujiis  Ciirradi  iHslgnia  pfaellguntur 
fol.  i  cum  his  littens  :  A,  Cortndi  deAlonte  Polieiano» 
ilabeiifur  lii  eo  :  Dlvinnrtlm  Instit.  libri  septem, 
fol.  i.  Iii  fiiie  esi,  fol.  195,  bxc  nota  :  Finniani  Lac- 
uniii  (sic)  Diviiiiirum  InsiltutlObum  ^d  Coiistatiilnnin 
iinperaioretii,  et  iidvelrsus  Gent^s  llbi'i  liiiiunt  septem 
per  niaiius  Johartnis  Horliscn,  indigni  seNuli  egregii 
doiniui  Cotradi  deMonte  PoliclHiio  (sic)  palatiaapos- 
tolico»  teinporibus  berenis^iini  doniiiii  Petri,  Domini 
rlieolai  diviiia  Profidentia  papffi  «tulnti .  anMo  i454, 
rontilicatus  sui  anno  seplimo.  uc  Ira  Dei  ad  Dona^ 
tum ,  fol.  195,  a  tergo* 


iOS 


VARli£  EDITIONES  LACTANTII. 


104 


X.  GoDEX  Yat.,  224  ,  in  membrana ,  rolia  conti- 
neiis  425.  Fuil  olim  Moiiasterii  S.  Crucis  iii  Hieru- 
salem  Romx*,  uti  ainiutalur  fol.  1  ,  describunturque 
in  eu  :  Oiviiiarum  liistit.  libri  septem  a  ful.  1  ad 
roL  118. 

XI.  CoDEX  Vat.,  225,  in  membraua,  folia  continens 
155 ,  siiie  nota  teinporis;  sed  ex  scriptura  colligitur, 
futsse  scripium  annocirciter  l4(>0;  leguntnr  iii  eo  : 
Diviiiaruiii  lastit.  libri  suptem,  lol.  1  ad  155. 

XII.  CoDEx  Vat.  ,  2i6,  in  churta  papyracea,  folia 
contineiis  187.  Fuii  Anioiiii  de  Piclietis  juris  canonis 
peritissimi,  uti  annoiatur  foi.  ultimo.  Exaraius  Fapise, 
annu  1441,  diequarto  Decembris,  ut  habeiur  fol.  180. 

CODIGES  VATICANl 

Quos   non  viderunt  nec  JotephuSf  nec  Sigismundu» 
l$ceu»^  tft  ediiione  Firmiani  Lactanlii, 

1.  CoDEx  Vat.,  2876,  chartaceus,  in-4o,  manu  re- 
centiori  exaraius  :  Fol.  55.  Fragiuentum  ex  libro  yii 
Lacluniii  Divinaruin  Instiiutionuin. 

2.  CoDEX  Yat.  ,  5t52,  chartaceus,  in-4°.  Fol.  21  : 
Lactaiitii  Firmiuni  de  Festu  die  Resurrectionis  Do  • 
niiuicse  versus.  Initium  : 

Saive,  lesta  dies  loto  veucrabilis  xvo, 
Qua  Deus  inleruuiu  vicit,  ei  aslra  tenet,  ctc. 

Jain  anno  1570  moiiuerat  Thuiuasius  in  sua  Lac- 
t:iiitii  ediiiuiie,  ha:c  carmiiia  esse  Veuaniii  Fortunati. 
Videas  quui  anuutanius ,  pag.  270,  tuni.  u  liujusce 
editiouis;  iol.  25,  ejubdem,  de  Ortu  et  obituPhoeui- 
nicis  carmen  : 

£st  locus  io  primo  felix  Orieule  remotus, 
Qua  palet  sierai  maxima  porta  poli. 

5.  CoDEX  Vat.,  5581,  iniuembrana,  in  fol. ,  e\ 
libris  Fuivii  Ursiiii  :  Firmiani  Laciantii  in  Statii  Pa* 
piiiii  Thebaidein  expusitio.  —  Proio}(us,  sive  proce- 
miiiin :  Qumriiur  quo  iempore  fuerit  Stutiut  i$te;  comiat 
veraciier^  [uisse  eum  temporibus  Vespasiani  imperato- 
ri«,  eic.  : 

Frateruas  acies,  aiternaque  regna  proranis; 
guia  pacli  erant  fratresy  ut  mutuis  annis  regnarent^  etc. 
Constai  foliis  162. 

Norunt  eruditi  hanc  expositionem  in  Statium  non 
esse  Firmiaiii  Lactaiitii ,  sed  Grammatici  ciijusdam, 
LucUlii  scilicet  velLuctaiii  Placidi,  aut  eiiam  Placidi 
Lactantii,  sub  cujus  eiiam  noiiiine  extant  glossue 
qu;edain  in  Ovidii  Metainorplioses. 

4.  CoDEX  Vat.,  5154,  foi.  110.  Versus  Lactantii  de 
Phoeuice : 

£st  locos  in  primo  feUx  Oriente  remotus,  etc. 

Ut  cod.  515,  fol.  28,  in  charia  papyracea  scriptus. 

5.  CoDEX  Yat.,  5546  :  Lactantii  de  Phoenice  Elegia, 
fol.  11 : 

£st  loctts  in  primo  felix  Oriente  remotus  (ut  supra). 

CODICES  NDNC  VATICAMI, 

Olim  Paiaiini. 
I  l.^GoDEX  Palatimus  161,  membranaceus,  sseculi  xii ; 
constat  fuhis  156  :  Firmiani  Lactantii  Diviiiaruni 
lustituiioiium,  hbri  sepiem  (deest  iniiium  libri  priuii); 
do  Opificio  Dei,  fol.  255  (deest  (inis). 

2.C0DEX  Palatinus  161,  membran.  in  foL  recent.; 
coiistat  foliis  215  :  Divinar.  Iiisiiluttonum  libri 
septem,  fol.  1 ;  de  OpiOcio  hominis  :  Quam  minime^ 
fol.  195;  de  Oriu  obituque  Phoenicis  :  Est  locus  %n 
primo,  etc,  ful.  209. 

5.  CoDEx  Palat.  165,  membran.  recent.  fol.  26i  : 
De  Ira  Dei  :  Animadverti  saspe^  fol.  1  ;  Divinarum 
liisiitutioimm  iibri  septem,  roi.  21 ;  de^  Opilicio  ho- 


A  minis  :  Quam  minime,  foL  255 ;  Index  capitum  Lac- 
tantii,  fol.  255. 

4.  CoDEX  Palat.  164,  ex  papyro,  in-fol.  190  :  Di- 
vinarum  Instiuilionum  libri  sepiem,  fol.  1 ;  deOpi- 
flcio  homifiis,  fol.  157  ;  de  ira  Dc\ ,  fui.  174. 

BlBLlOTHECiE   VATICAN/E  URBINATENSIS 

Codices  Lactantii, 

1.  CoDEx  Urbinatensis  58,  membran.  antiq.  in 
fol.  282  :  Diviiiaruni  lustitut.  libri  septem,  fol.  1; 
de  Opilicio  Dei,  fol.  254;  de  Ira  Dei,  fol.  258 ;  Car- 
meu  de  Phoetiice  :  Est  locus,  etc.,  fol.  278 ;  Carmen 
de  Christi  Resurrectione  :  Salve^  festa  dies^  etc. 
fol.  281. 

2.  CoDEX  Urbinat.  561  :  Lactantii  Commentaria 
in  Papinii  Statii  Thebaidem  el  Achilleidem  :  QuaS' 
ritur  quo  tempore,  ui  in  cod.  Vat.  5581.  In  Perga- 
meno  ;  constat  foiiis  158 

CODICES  VATICANI 

^  Bibliothecce  Regim  AlexandrinaSf 

Id  est,  ex  Bibliotheca  Christinas  AlexandraB,  regince 
Suecorum, 

1.  CoDEX  Regio-Alexandrinus  149,  iii  foi.,  mem- 
braii.,  exaraius  decima  sexta  dic  meiisis  Jaiiuarii 
anno  Domini  1454,  Bononix,uii  fulio  uli.  annotatur. 
Fuerat  Bibliotliecse  cardinalis  et  principis  a  Dietricii- 
slain,  Gerniani,  ul  nolatur  fol.  1.  Constat  fuiiis  244, 
ubi :  Lacianlii  Divinar.  Iiistitul.  libri  septeni,  fol.  1 ; 
de  Ira  Dei  :  Animadvertif  fol.  207 ;  de  OplGcio  Dei  : 
Quam  minime,  fol.  226.  lu  fiiie  hxc  ab  amanuensi 
aniiotantur  : 

1456,  die  5  Feb.  correctum  est  hoc  opus. 
Die  20  Feb.  1458  correctum  est  sccuiida  vice. 
1459,  die  8  Jaiiuarii  hora  5,  perfeci  studium  ejus. 
1441,  die  6Feb.  perfeci  iteruiu  studiumejus,  cor- 
rigendo  usque  ad  orthographiam. 

2.  CoD.  Regio-Alexandrinus  217,  membran.  in-4% 
p  Fuerai  Gerardi  Joaniiis  Vossii,  uti  annoiatur  ful.  1, 
^  deinde  Alex.  Petavii,  nuni.  71 ,  anno  1656,  uti  ibi* 

dein  legitur  :  De  Ira  Dei  :  Animadverti,  fol.  1 ;  de 
Opiiicio  Dei,  fol.  25. 

5.  CoD.  Regio-Alexandr.  265,  membran.,  coiisiat 
foliis  189.  Ibi  sunt :  Diviiiarum  Institut.  libri  sep- 
lem,  fol.  1 ;  de  Ira  Dei :  Animadverti^  fol.  161 ;  de 
Opihciu  Dei,  fol.  176. 

4.  CoD.  Regio-Alexandr.  268,  ex  papyro.  Constat 
ioliis  155,  exaratus  a  Gotardo  Steila,  uti  anuotatur 
foliu  ult.  Fuit  Nicolai  iieinsii,  postea  Petavii  anno 
1656,  uti  observatur,  fol.  1 :  Divinarum  iiistilutioiium 
libri  septeiii,  fol.  1  (deest  iniiium) ;  de  Ira  Dei :  Aiti- 
madverii^  fol.  155;  de  Opilicio  l3ei  :  Quam  minime 
sim  quietus^  fol.  145. 

-5.  CoD.  Regio-Alexandr.  276,  membran.,  antiq., 
constat  foliis  241  :  Divinarum  institutii<num ,  iibri 
septem  :  Magno  et  excellenti^  fol.  1  ad  ful.  219. 

6.C0D.  Regio-Alexandr.  1 151,  ex  papyro,  exaratus 

a  Philippo  Scholari  Pariiiiensi,  diesexio  Ociobr.,  an. 

D  Domini  I0O6,  uti  annoialur  fol.  108 :  Divinarum  Instit. 

libri  septem,  Magno  et  exceUenti^  fol.  58  (iniperfecti); 

de  Ira  Dei :  Animadverti^  fol.  77  ad  98. 

7.  CoD.  Regio-Alexandr.  1959,  membran.,  exa« 
ralus  sub  Nicolao  V  papa,  uti  consiat  ex  ipsius 
Stemmate,  fol.  2,  a  lergo.  Fuerat  patruin  Theatino- 
rum  S.  Silvestri,  ul  docel  inbcripliu  apposiia  fol.  1 ; 
a  Clemcnte  Xi  in  fiibliolhecain  Vaticanain  iilatus. 
Constat  fuliis  289 :  Divinarum  Institution.  lib.  sefH 
tem  :  Hagno  ei  excellenti,  fol.  2;  de  Ira  L>ei  :  Aiti- 
madverti  scepe,  fol.  244 ;  de  Opificio  hominis  :  Quam 
nunime  sim  quietus,  fol.  268. 


VARIiE  EDITIONE8  LAGTANTII. 


Lactantii  Firmiani  de  Divinis  Institutionibus  adversus 
(ientis,  iibri  septem,  necuoa  ejusdem  ad  Donatum  de 


IraDei  liber  unus,  una  cum  libro  de  Opificio  hominie 
ad  Demelrianum,  in-folio,  in  venerabiii  monasterio 


m 


VAWiE  KDlTlONES  LACTANTIl. 


106 


Siihl.icensi ,  sub  an.  Domini  mcccclxv,  ponllficauis  A  Gillneus.—  In-^o,  Pnrisiis,  a  JoannePelit  el  Nicolao 


Pauli  p»p:e  n  .inno  cjus  secumlo,  indiclione  15,  die 
vero  anfepennliiuia  niensis  ociobris.  Ku;c  cditioali- 
quanduRomanadicitur,()nain  per  erroremD.Bernurd. 
de  Moniraucoii  in  Diario  Iialico  ad  anniim  mcccclxi 
retiilerai.  Est  porro  rurissima.  Roiii%  reperiiur  in 
biblioiliec:!  Barberiiia;  Mogunti.i*,  in  scrinioliiierario 
nnbiiiss.  cnpituli  Mogiintiu. ;  P:irisii«,  in  iniiseo  viri 
clariss.  D.  Claudii  de  Btze,  Academiarum  G.illiie  et 
Inscripiionum  socii.  Grxca  iii  ea  ediiioiie  quaudo- 
que,  sed  non  semper  leguntur.  vidcliirque  ex  nnico 
sohiiu  desumpiams.  ex«mpl.iri.  Titiilu<  libri  i  nianu 
cstexaralus.  ilanc  ediiioiiein,  uipote  miiius  comp- 
tam,  juxta  quosdain,existimavii  cdiior  Caiilabrigien- 
siseam  e>se  codicem  manuscriptum :  sed  cod«*x  ms. 
CA2iTABRiGiE!iSiS.dequomeiilio  esi  iu  eleiicbo  prcce- 
deiiti,  diviTsusestabcdito. — In-folio.Rornie,  iii  domo 
Pelri  de  Maximis,  apiidCoiiraduiri  Sweynbeyui,:inno 
1468.  RxUitiuiniu  biblioiheca  Rej^ia  Parisiis,  lum  in 


de  Pratis,  1513,  ex  eineudaiioue  iEgidii  Mnzeriensis 
Delphi.  Iliiic  pr.^elixiis  es(  titnlus  :  Lepidu  Lactanlii 
Opera,  etc.  —  In-8",  Floreniia*  Junianiiu,  cx  eiiieii- 
datioue  M  iriani  Tiiccii,  1513.  Il.inc  habcl  bibliotlieca 
Regia,  eaqiie  usi  sunt  ls:rus,Gail;eusel  Heuiiiaunus. 

—  In-8°,  Veiieiiis,  AMiis,  ex  emend^aione  Juan. 
Bipu  Egnalii  Veiieli,  1515.— I  .folio,  Parisiis,  1521. 

—  Iii-folio,  Veneiiis,  quam  rcceusuit  Jaiius  Parrha- 
sius,  15Si.ll)nc  vidimus  in  biblioihec;i  Regia;  in  ea 
Gneca  snt  eineiidaiesuiit  ediia.  Endem  est  :ic  Parrha* 
siaiiaan  1510.— ln-4o,B:isileaB,Crat:indri,  1521.  Plc- 
riiinqiie  ex  Aldiii:i  fuit  desuinpia;  saiis  l:imeu  est  emen- 
daia.—!u-foIio,vel  111-4«», Ba>ile.t?,Cr:itandri, 1525.  Hac 
G:iIhci]S  seusum  essc  dixii ;  vuli  tameu  Bunemannus 
c:undenn'sso  cuineaanni  1521.— In-io^  Basile.e,  Cra- 
tnndri.  152i.  ILic  nsus  esi  Biiiieinintnus  in  «Muendando 
L:icianiio. — In  f(»lio,  P:irisiis,  1525.— Iu-f«dio,  Basi- 
le:e,  CnUaiidii.  1552.  E:i 


usus  cst  Canl:ihiigiensis 
miiseo  D.  de  Boze.  Exiaiquo(|ue  Rom:e  in  bibliollieca  n  ediior.  Ilujiisce  edilioiiis  copiani  frcil  Joniini  le  Brua 
eminentissimi  cardinalisPassionei. — lii-f(dio,  Romui,      Nicol.  Lenglelius.  —  lu-8".  Liigduiii,  1532.  —  ln-8<>. 


cuin  pnefaiione  Andre;e,  episcopi  Aierieiisis,  apudl 
euindem  ConrndumSweynhcym,  1  iTO.ExUilinbibliu- 
Uieca  Regia  P:irisiis.  DifTert  a  priori  an.  1468.— In- 
f(dio,  Romae,  1471.  Hanc  vidit  et  conliilil  Jo.  Lu- 
dolphus  Buiiemaiiiius.  —  In-folio  ,  Veneliis,  1 172, 
quatn  Galhrus,  sed  falso,  oinniiim  esse  primain 
existiinavil.  Hnnc  Isseus,  lleumaonuset  Buiiein:iiiiius 
viderunl.  —  Iii-folio,  sinc  loco  cl  aiiiio,  sed  iii  Ger- 
innuia  excnsn  riidi  chanictere,  jani  a  primis  lypogra- 
phicx  artis  incuiiabulis.  Ilaiic  habet  Roiiia*  eniinen- 
li^isimns  cardiualis  Pussioiieus.  Nec  iisqnam  e:iin  re- 
peri,  iieqiie  in  Germ:inoruin,  n(*que  iii  Galluruiu 
iiosiratuni  bibliolhecis.  —  In-fdio,  Rom:p,  1471. 
Exlat  in  bibliotheca  Regia  Parisiis;  extnbatqiie  in 
bibiiolh.  Cnrpzoviann,  unde  eain  h:ibiierat  Chris- 
loph.Cellnriiis.  Exlnbai  eti:un  in  bihliot.  Iliilsi:ma. 
—  lii-f(dio,  Roin:i*,  1475.  llanc  laodai  J<»h.  Alh.  Fa- 
bri(  iiis.  qiiaiu  taineu  n^m  extarc  piilai  Buiieinanuus. 


Aotiierpi;e,  Joan.  Graphaei,  1532,  cum  noiis  Emsini 
ad  Libriim  di^  Opificio  Dei.  Ea  est  (pinm  Joaiiiii  le 
Briin  oliin  niisimiis.  linnc  habiiii  lleum:iiinus.  —  In- 
4«,  Bnsileye,  1534.  —  ln-8*^,  Venetiis,  Aldiis,  ex  c:is* 
ligalioue  Honorali  Fasilellii  Veneli  ad  codices  Casi- 
nenses.  1535.  Ea  usi  siiiit  Thomnsius,  l>:ius  el  Gal- 
I:eus;  fiiitqiio  suo  teiopoie  ediiio  princens.  — 111-8*^, 
Veoetiis,  PaiiliisMaiiucciiis,  15S8.— In  8*^,  Coloniie* 
1559.  —  lii-8^,  Aohicrpif,  Gyiniiiciis,  1559.  Ilanc 
ex  parlc  einendavit  Er.isinus  BotterodauKMisis,  ciijiis 

lcguiihir  aiiiiolatiimes  iii  libriiru  de  Opificit»  Dei.  

bi-8",  Liigdiioi,Grypliiiis,  ex  emendnlione  F.isitcllii, 
1541  :  sai  elegnns.  —  iii  8»,  Liigdiiiii.  Gryidiins,  ex 

eadem  emtMidaiiouo,  1543.  Ilcc  loiitits  eiiieiid:ii:i. 

lii  folio.  Coloni:i%  1544,  cuiii  nolis  D(*siilerii  Erasmi 
ad  libeilum  de  Opiiicio  Dei.  Il:ecesiexiiiiia  ei  erneii- 
dniissiiii:i.  —  Iii-4^,  Basileae,  1545,  aliis  1516.— lu- 
16,  Lugduni,  Tornesius,  ex   emendaiiooe  F:isiiellii. 


— bi-f«dio,  Rostochii.  Ii76.  Hjncdiligeiiler  lleuinan-  C  1548.  Editio  elegans  et    nllida.  —  lu-16,  Lngdiini, 


niiset  Buueuianniis  contuleriini.  GiM-corum  iu  ea  spa 
tia  vanin  sunt  reiicta. — In-fidio.  Vcneliis,  per  Joscp. 
deColooia  et  Joiiaii.  Menlheii  de  Gerreizem,  1478. 
H.fC  editio  s:ilis  est  accurata,  in  (jua  Grxc:»  sunt 
e«lita.  Extat  in  biblioiheca  reg:ilis  abbaiiie  Sanctue 
Geiiovefa? ;  e:ique  usus  esi  lleumannus.  H:inc  per  er- 
rorem,  propter  noinen  Joseplii  de  Colonia,  citat  ca- 
talogiis  llulsianus,  sub  anno  1478.  laiiiqii:iin  Coloniae 
excusam.  — Infolio,  Veneiiis,  per  Audreaiu  de  Pnl- 
tasichis  Calarensem  el  Boniiiiim  de  Boiiinis,  i478. 
Grxca  cital.iexhibel,  sed  rudi  characiere;  in  ea  excusa 
esl  Epiiome.  Romx  in  exiinia  bihlio:heca  ejtisdem 
emiiieiiiissimi  c:irdinalis  Passionei ;  hanc  ctiaui  habet 
Biiiieinannus.  — ln-f(dio,  Veneiiis,  per  Bernardiiium 
de  Benaliis,  1483.  Hauclaudani  Fsibriciiis,  Meitnyre, 
aliique;  veruui  eam  exiilisse  duhiiat  Biinemaniius. — 
lo-fidio,  Veiietiis,  perTheodoruinde  Rag:izoiiihusde 
Asula,  MCccLXxxx  (per  errorcui,  pro  mcccclxxxx). 
Hanc  habiieriint  ls:cii$,  Gallaius,  Carpzoviiis  ei  Cei-  -q 
lariiis :  haiic  habet  vir  clariss.  Claud.  de  B'>ze.  —  lii- 
fidio,  Venetiis,  per  Yiucentium  Ben:dium,  1493.  £x- 
lat  in  bihlioiheca  reg:ilis  ahbaii:e  S.  Germani  a 
Pratis. — In-folio,  Veneiiis,  1494,  qunm  hahuit  C:irp- 
zoviug.  —  In-folio,  Veneiiis,  per  Simoncm  Bevila- 
qoaui,  sliidioAudrex  EpiscopiAleriensis,  1497.  Eam 
expressam  putat  Buneinaiinus  ex  ediiioiie  1470.  — 
In-ioparvo,  Parisiis,  1500.  cuiu  i£}(idii  Deiphi  anno- 
laiueiitis. — In-folio,  Veneliis,  cura  Jo:iii.  deTridiiio, 
i50i.  Hmc  ipse  hnbui,  et  Joaiini  lc  Bruii  miserani 
anno  1709.  —  In-folio,  Vcneliis,  cura  ejusdem  Joan. 
de  Tridino.  i509.  Haiic  habeb:it  Carpzovius.  —  In- 
4^  parvo,  Parisiis,  einendala  ab  i£gidio  Mazeriensi, 

1509.  Ideiu  estqui  emetid.iverat  ediiioueiu  anni  1500. 
—  lii-folio«  VeiictiiS,   a  Jano  Parrhasio  castigaia, 

1510.  —  lii-8«,  Aotiierpiye  1510.  —  lii-4",  Parisiis, 
151i.  —  In  lolio,  Veneiiis,1511,  a  Joan.  de  Tridiiio: 
•adeiQ  est  ac  Parrhasiana  1510 ;  ea  usi  sunt  Is^eus  et 

Patml.  VI. 


Tornesius,  1555,  ex  eadein  emeiidalioiie  FaMlelliii 

—  lu  8°,  Anluerpi;c,  1553.  H;cc  laudahir  ab  Elia 
Dupin  in  Bibliotheia  Ecclesiasiica.  — lu  8",Antiier- 

fiiae,  Gyiniiicus,  1555,  cuiu  Erasmi  :iniioi:Uioiiibus  iii 
ibrurn  de  Opilicio  Dei.  — lii-lt),  Liigdiini,  Tornesii, 
1556,  excasli^alione  F.i^iiellii:  sat  nitida.  —  I11-80, 
Aniuerpi:B,  1556.  —  In-fblio,  Basileac,  ex  olficina 
Heurici  Peiri,  1556,  ubi,  juxla  Eliain  Dupin  et  P.  D. 
Reiiiigiiiiii  Ceillier.  bis  fiiit  edita.  Edita  qiiidem  estin 
liaTesiologia  Jo.  llcroldi.  Vuriiiii  ClauiJius  Ccillier 
exisliiiini  e:iindeni  scparaiim  ediiam  fnis<e,  hoc  ipso 
anno  1556.  —  In-folio,  BasiIo:p,  lleiirici  P«  hi,1559. 

—  I11-I6,  Parisiis,  llieronymus  de  Mariief,  1561, 
ex  recensione  Fasiiellii ;  pariim  nitida.  —  In-folio, 
Basileu;  ,  cuin  Xy^ti  Beluleii  coiiuiienl:iriis  , 
15b3.  Non  oniniiio  probilur  erudiiis  ,  (|uainvis 
in  iis  niulla  ,  et  foriusse  ptiira  qu:iin  par  est  , 
Betnleiiis    congesseril.  —   I.i-8<>  ,    P.irihiis,  1563. 

—  ln-16,  ParibiiS,  1565.  —  In  16,  Lugduni,  Tnr- 
ncsii,  1567  :  s:it  eleg;ins ,  ac  enKMidaia  ad  codicem 
iiis.  qiiein  sibi  comparaverai  Tornesins. —  in-8^, 
Anluerpia;,  1568.  —  In-8^,  Anluerpi.e,SieIsii,  1570, 
cnni  notis  Erasmi  ad  lilieliuin  de  Opilicio  Dei.  — 
In-8'',  Anliierpia:,  ex  onicin:i  Planiiniana,  1570.  Sat 
el('g:ins,  ex  emcndaiione  Michnelis  Thomasii  ad  duos 
codices  Bfuionicnses  ei  sepieiu  Vaticanos.  llaic  Gro- 
novio  iiiiniis  piacebat ,  nec  oninino  phiciiii  ls;eo ,  (|ui 
observat  Thoiiia^iuiii  ad  noiiiiuila  qiiideni  tcxtus  La- 
ctaiiiiaiii  medicaiii  maiiuin  adhibiiis;>e ,  scd  plerai|ue 
et  prope  innnmera  relii|uisse  plane  inl.icla  :  qiiaprop- 
ler  nosadmonei,  se  in  Thouia^iaiio  lexiu  enicndasse 
trecciil:i  et  iiiiiprnis  enata  ,  ul  Lacl:iiiiiiiui  puriorern 
cl  iiiicgriurcni  redderei.  —  Iii-8°,  Aiituerpi:i>,  1570. 

—  lii^fO  ,  Lugduiii,  Tornesii ,  1579,  ad  duos  niss. 
codices  cniciidala.  —  I11-8",  Aninerpia',  1580. — 
I.:-lo,  Lugdnni,  Toruesii,  1586. — In  8",  Annier|tiaB, 
Planiin ,  1587.  lluic  est  altcra  Thoniasiana;  cnieudu-. 


w 


VARLB  EDITIONES  LACTARTII. 


108 


liAnUeditio:  niliil  lamen  inea  foii  immuutnm.  —  ASanctoram  Patrum,  <|uo»  Inler  Lactanlii  opera  nnn 


B 


fiiJgo^  LHgdiini,  Toniesii,  1587.  Haec  ediiio  efiiendata 
esl  a*<l  iinilios  c<)<id.  inaiiiiscripios,  aliiue  eiiam  ad 
noias  variasa  JaroboCnjaciolraiismissas.  —  Iii-folio, 
Parisiis.  4589»  in   Bil>liolheca  Palriini.   — I0-I6, 
Higdiiiii,  TonieMi,  1594.  Non  differl  ab  edilione 
aniii  1587.  —  Iii-8<' .  Parisiis,  1589.  ex   receiisione 
Tliomasii.  —  Iii-l6,Liigduni,Thonide  Soubron,  1594  ; 
gal   emeiidjiia ,  quamvis  ininiis  compU.  —  Colmi» 
Anobn>gMfn  ( id  est ,  G«'n»;va  ) ,  Toniesii ,  1613 ;  ex 
doobiis  mss.  » jacoho  Ciijacio  einendala.  Mulii  eam 
facit  Gallicus  ;  io  ea  tamen  Is£us  se  aiiimadvenisse 
asserit  lexium  Lactaniii  ubique  esse  corruptum.  — 
In-16,  Col.mi*,   1613,  lesie   Bunemamio.    Eidem 
forsm  cuin  suppriori.  —  In  16,  Luaduui,  1615  et 
1616.  — In-16.  G»'nev«,  4630  —  In-folio,  Lugduni, 
16«.  —  lu-folio.  Cesen.i»,  16 .6.  Josephi  Isiii  cura  el 
eastis^atioiie  ,  ai   diio<   B  wionienses    et   duoderiin 
Valicanos  mss.  codicesemendata.  —  In  folio.  Roiujb, 
Mascardit   4*»50,  ex  Isaei  emendaiione.   ViTiiin  mm 
nova,  sed  cadem  plane  esl  ac  Caeseneiisisediiio, 

Srima   froiiie  solum  iinniuiata.   —  Io-8^ ,  Lngduni 
tttavor.,  ex  cui^^iidaiiOMe  Anionii  Thysii,  Iboi  :  sat 
nitidi  e>l,  sed  parvi  est  apud  «ruditos  momefiti ;  li:ec 
capile  IH  iiiiri  primi  c»rnipia  e-l .  ulii  agiiur  dePla- 
louc.  —  Iu-8o,  ciiia  selecti^  fari  •niin  iiotis  aServalo 
Galiao  ,  Liigduiii  Bnavorum,  4b60.  Hec  -al  elegans 
est.   Oiniies  fere  nolas  siirripuil  Gailirus  ex  editione 
Beiiileii  i>i  e  scliedis  Salma^ii ;  at  quosdam  contulerat 
mss.   «odlces  ,  quontm  variae  leciioiies  adj«^cla;  suiit 
adHiiein  libri.  Q«i:e  cum  noii  sii  usqnequaque  eint^n- 
data  ,  in  eaiii  Jo.iii.  le  Brun  habuii  aniioiationcs  Petri 
Fraiicii,  hisiorianim  el  eloqueMiije  prolessofis  in 
Amsielodamensi  gymnasio.  ta  simili  modo  iisi  .sumus 
in   hac  iiosira  ediiione.  —  I0-8» ,  Oxonii,  ex  recon- 
sioiic  cl  cum  noiulis  qiiibusdain  Tliom:e  Sp uk,  1684. 
Elegaus  esi  ac  emendata  ad  qniiique  codices  iiits. 
Ineacdiius  e^^t  lil)er  de  Morlibiispersecuiornm.  iEquc 
ac  Joaii.  le  Bnm  isia  u-i  sumus  ediiioiie.  —  I11-8"  , 
CaiiUbrigi*,  1685.  Sat  eleg.ms  :  sed  ex  Thomasiana  q 
cditione  expressa  esl.  Usus  lamiMi  fuit  editor  duobiis 
mas.   codii.ibiis .   quoruin  varias  let  liont*s  praeniisit 
libris  Laciantii.  lu  ea  iiidein  legitur  liber  de  Monibus 
perseciiiorum.   Veruin,   seii    falso,  putat  Alberlus 
Fabricius  hunc  ediiorein  exemplar  Snblaceiise  ha- 
bui^s^  pro  iiianuscri|»tocodice. — ln-8«>,ex  receosione 
Chrislo|ih.Cellarii,Lip>i;f,  1698.  Qiiamvis  emeiidaia, 
non  cst  lainen  oniniiio  iiirulpaia,  qoasdam  nihilomi- 
nus  noias  bal»et  non  exigiii  inomenii.  —  ln-^o  ,  ei 
recensione  Jo.  Ge(»r.  Walcliii,  Lipsi;e,  4715.  I  riiiius 
Epitomeii  vulgavit  iiiiegram  ciim  aliis  L:icianlii  ope- 
ribU4.  Praeliia  esl  enidita  disquisilio  de  vita  et  siylo 
Laciantii.  In   ea   editione  aliquid  desiderant  eruditi. 
Qiiid  minim  ?  An  clarii^s.  Walehins,  qiii  vix  aiiniim 
vigesimum  atiigerat,  poiuit  iii  edendoLacianiioidem 
ariis  cntice  et  doctrin:e  ,  qiiibus  nunc  quimiuageiia- 
rius  poliei,  S|)cciroen  edere  1  Nmn  eadeni  aetate ,  non 
dociiorein  dico,  sed  asque  doctam  einisisseiit  liicjbra- 
tionem  Walcbii  repreheiisiires  ?  —  ln-8» ,  ex  einen- 
daiiooe    1  hrisiopli.   .\uKusi.   Heumanui «  Goitiiigae, 
1736.  H:i^c  ediiio  prioribns  longe  e^i  perfectior.  In 
ca,  quibiisd.iiii  iaiiiiui  immuuiis,  scrvaiu-i  esiChris- 
lop.  Cellarii    icxtus ;  aitfue  iioii^  CcllariaiiisailditJe 
suni  ubique  novic  ac  entdii.e  :  baoc  ediiioiicui  aiien* 
tiiis  legimus  «'a<pie  ii^i  sumus.  —  In-^"*,  ex  ememia- 
tione  Jo.  Ludtdpbi  Biiiieiiiauni,  Lip8i:e,  1739.  Jam  ad 
fiiiein  pr»p'rabai   no.stra   Laciaiiiiaiia    fditio,  cum 
haiic    «ximiam   accepi   a  dociisbimo  Joh.     haniel. 
Scb  >epl1iiio,  bistoriaruin  ei  eloqiieiiiia)  in  Arg«^ntorai. 
Ac:idcinia  professore.  Miriiin  est  qiiaiiiiiin  laboris  nc 
studii  impiident  clariss.   Biiiiemauniis    iii  edendo 
Laclaniio  :  noias  ex  eo  coll^^gimiis ,  ras  etiam  qu.e 
nosiris  opinalioiiibus  adver.*abaniur ,  ut  nno  quasi 
iniiiiiu  hacc  nuva  cxieras    omnes    coniplecieretur 
ediiioitcs. 

Noia.  In  Elcncho  variarum  Lacttntii  cditionum 
prjetcrmiii  tts,  quas  iiiiis»   suol  tn  Biblioibecia 


inlimum  locuin  obiifient.  Al  illne  Patruin  colferliones 
sexies  saltem  edliJB  sunt ,  vel  Colonle  Agrippin» , 
vel  Parisiis ,  vcl  Lugduni.  Hse  porro  editiones  non 
sunt  ad  inss.  c«)dices  emcndatae ,  sed  ex  aliquo  jam 
edito  exemplari  expressa;. 


PARTES  LiCTANTUIfORUIl  OPEADM  SEORSIM  EDITA* 

L.  Cxcilius  Lacianlios  Firmianos,  de  Opificio  Dei , 
teu  Formatione  hominit ,  ex  reccnsioue  et  cum  notis 
Desiderii  Erasmi.  iii-So,  BisileiC,  Frolien,  4529. — 
lu  8".  Parisils  ,  Colineus,  45i9.  —  In-4®,  Pari>iis  , 
1554.  H;e  annotniiiiiiculs  prodierunt  in  aliis  qiiibus- 
dam  Laciantii  edhlonibiis ,  quod  jam  observnvimus. 
Islae  porro,  qiiamvis  utlles.  paucae  tnmen  sunt,  iiec 
tres  pnginas  ediiionis  nostr.-c  iinplerent.  —  Idi^m 
liber  cmn  observalionibus  Jodoci  Willicbii,  ln-8®, 
Franroriirii  et  Argenlorati,  154i.  ilanc  editionem  ha- 
bei  biblioiheca  R<'Kia.  —  Idem  liber  ex  emendatioiic 
Georgii  Lud.  Goldncri ,  cum  Vita  Lacuntii  et  judi- 
ciis  erudit.irum,  in-8o,Ger:e,  1714. 

Lncius  C:ecilius  Lactnnlius  Firmianus  ,  de  Morti- 
bus  persecutorum,  edente  cuni  annoutionibus  clariss. 
viro  S:epIiano  Buliizio,  iii-8'',  Parisils,  1679,  iomo  11, 
Miscellaiicorum.  —  Idein  sop.iralim  editus ,  iii-8^  , 
Parisiis,  1679.  —  Idein,  verum  sine  notis  Baluzii,  a 
Joan.  F«'ll. ,  in  12,  Oxonii ,  1680.  —  Idem,  cum 
notis  Jo  innis  Columbi ,  in  8^  ,  Abose  in  Fiiilan- 
dia  ,  46S4.  —  Idein  iiber  (-um  iiotis  varioruin  ,  sci- 
licet  Baliizii ,  Coliiinbi .  Gisberti  Cup(*ri ,  Toinardi  et 
Pauli  Bauldri.  iii-8<>,  (Jlirajecli,  4692  et  4093,  nain 
ulriimi|iie  nnnuin  pra^fert  eadem  editio.  —  Idein, 
cura  el  cum  observaiionibu>  Nlcolai  le  Nourry ,  mo- 
nachi  Beiie«liciiui  e  Congregalione  S.  Mauri ,  in-8^« 
Parisiis,4740.De  bisonmibiis  editionibus  verbn  fecimus 
in  pr.Tfationesecundi  voluminis.  L.  Cnecilii  LacUntii 
Finniani  Epitoiiie  Iiivin.  Insiitutionum  ,  edeiiic  viro 
clariss.  et  Dnctis^.  Christop.  Maith.  Pfafflo.  Acadc- 
mix  Tubiugen>is  caiicellario ,  in-8°,  Parisiis,  1742. 
—  In  8",  cum  notis  Jo.  Davisii ,  Cantabrigi;e ,  4748. 

OtliEDAII   LACTASrriANA  IN  UNGUAS  VOLGARES  VER8A. 

Lactance  Firmian,  des  Diviiies  Iiislitulloiis,  eontre 
les  religioiis  ct  erreurs  des  gentils  et  idollitres  ( fm- 
diif<  en  franfan  par  Reni  Fame,  tccritaire  du  rot 
Franpoitl''^),  In-folio,  Parit,  1546;  —  in-folio,  Lyon^ 
4547;  —  iit-16.  Parii,  4555;  —  in  16,  Lyon,  de 
Tournes,  1563;—  iit  16,  Paris,  1581.  H:ec  sota  cst 
traiislaiio  inlegra  Divinarum  liiSiitulionum  nostri 
L»ctniiiii. 

Le  premier  livre  det  Inslilution^  Drvines ,  Iradnit 
en  franfait  par  M.  Drouet  de  Maupertuit ,  in-12 , 
Avijnon,  1710. 

Traiti  dc  la  Coldre  de  Dieu,  Iradnit  du  latln  de 
Lactance,  pricidi  d^un  diteourt  tur  ia  vie,  tet  tenti-- 
ment  et  let  ouvraget  de  Caulewr ,  en  forme  iTapologie  ; 
par  M.  Dreux  du  Radier,  conteilier  du  roiy  iieute» 
nant  particntier  d  CkAleauneuf  en  Thimerai.  Hanc 
|.  elegaiitissimain  iranslationem  pRiies  me  babeo  manu 
^  exaratam.a  diligenti  aiictorc  mihi  amiee  et  benevole 
coinini-^sam.  Nil  vebeinentius  opio ,  qnam  ut  inox 
praelo  subjiciatiir.  Ex  viia  Lacrantii  ab  ipso  cxaraU 
qu.-edain  excerpsi,  eleganti  eiconcinnoanetorc  ultro 
annii'  me. 

Traiti  de  Lactance  de  In  Mort  des  pers^coienrs  de 
rEglise,  mis  en  franpais  par  M.  de  Maucroix.chanoine 
dft  CigliH  cathidrale  de  Reimt,  in  12  .  Parit,  1680. 
Hsec  traiislaiio  iHm  elegans  solnmmodo  esl,  verum 
eiiam  eleganiissima.  —  Idem  iiber  anglicc  versns  a 
Giil>erio  Buriieio,  epi^copo  Sarlsburiensi,  enni  pr:c- 
fatifme  de  persefulioiie  in  cbrislianos,  ln*8* ,  Lon- 
dini,  1686  ei  1714.  Praefatioiiem  istlas  o|ierrs  fatetiir 
ip>e  Alberius  Fabriciii.s  esse  paruni  dccentem.  —  Le 
mime  livre,  traduit  en  franpcas  tur  la  vertion  anglaite 
de  M.  Bumet,  avec  la  prifaee^  ln-8*,  (jtrechl^  1687. 
Sifmphorien  Chamfner^  Tradnction  du  grec  en  (ran* 
^ais  de»  propMties  dcs  Sjbiiles,  mitet  en  vert  fran^ 


m 


ANALYSIS  LlBRl  PRllfl  LACTANTll. 


m 


fuii  daM  la  Nefde»  Dames,  Haec  p»rum  ad  illuslraii* 
iliiin  Lactinliuiii  conferunl;  ex  eo  ian>«Mi  canjicilur, 
quauii  auctorem  iKislruin  feccrint  erudiii. 

DISSERTATIONES  AD   LACTAMTIUM. 

AnioniniR:«inleiisi-s,  tlieologiordinisMiiiorum,  Fir- 
miani  Laciantii  erruiornm  libri  tren. 

AiUhologia  Laciafitii  Firnuani,  elef^Jinihsimns  sen* 
tentias,  easqiie  lani  pietate,  (|natn  docirina  illiislres, 
ci>in|>e(-t('ns  :  reconter  iii  l»cns  dijjesla  coiiimunes, 
per  TliOiiiam  Beconum,  in-S",  Liigdiiui,  lo58.  llrc 
Aiitliolo^na  quuMlaiii  esl  Laciniiti:ina  fbeologix,  <|na  a^ 
cerla  capiia  revocaiiiiir  ea  oiiiiita,  ^iue  in  Lactafi« 
lio  legiiiiinr  de  Deo  et  rebus  di\inis  ;  atqiie  ciiam 
illa  in  quibus  agiturde  (lirisiiationim  niorihus. 

Jeaii  Gardei,  Collettion  des  fleur$  de  Lactance  Fir^ 
mian^  contenant  sentences  tr^s-helles^  in-8*'.  Ilic  li- 
ber  idem  fere  est  ciiiii  Thoiiise  Becoiti  Anlliologia. 

Difense  des  sentiinens  de  Lactance  sur  le  sujet  de 


Cnsnre;  par M.  Lonis  Bnlteau,  inl2,  Pari«,  167!  ei 

1077. 

Nicolai  Toinardi  Noim  in  Lnctantinm,  de  Moriibu§ 
perseciitarnm,  in-12,  1G90.  llas  noias,  quae  doctiores 
sunf,  edidimiis. 

Jo.  Aiigiisli  Kn^bsii,  de  Stylo  Lactantii,  in-4',  llalae 
Sixonum.  t70i.  Hanc  dignani,  qu:e  editionibiis  Lac* 
taniii  a<)jungitur,  judicanl  Menioriie  Trivoltianae 
aiiiii  170»),  pag   IO^*j. 

M:Hthi;\i  Nic.  Koriliolii ,  Dmerlatio  de  Cicerone 
christiuno  Laclnntio,  i\\  4".  Giessa» ,  1711. 

D:inieli^  Miclielii  hurodnciio  nd  Imtoriam  littera- 
riam,  in  8°,  C:«iiiabrigiu3.  17:21  in  «lua  exiniia  lcgiiur 
dis(iui>itio  crilica  de  codicc  Colbertino  de  Mornbus 
penecntorum ,  a  |):igiiin  187  ad  2»0,  coiilra  Nicolaum 
ie  Nourry  ,  ordinls  S.  Beiiedicii. 

Joachiiiii  Jiisli  Rau  Dintribe  hisiorieo^philosophica 
dc  Philosopltia  Lucii  Lactantii  Firmianij  in-S",  len», 
1755. 


ANALYSIS 

LIBRI  PRIOII  LAGTANTII. 


ARGUMENTIIII. 

Propositio  gcneralis  primi  cl  secuiidi  libri  est  re- 
ligiones  deorumesse  falsas.  Speciales  llbri  priroi  pair- 
tes  sniitquatuor  : 

Prooemium^  cap.  1. 

Providenti<B  assertio,  cap.  2. 

Asseriio  iniius  veri  Dei,  cap.  5,  4,  5,  6,  7. 

Refulatio  deoriim  gentiliumy  indc  nd  fluem. 
Prooeniium  iria  coniinet: 

Causas  hujus  scriptionis, 

Uoovfbmivtv  nd  Conslnnlinum  Magnum, 

nepentionem  primnrice  causm  hujus  scriptionis  :  ubi 
ralio  exponiiur  cur  tam  pauci  religioni  assentiantur, 

Causce  i)uibus  motus  Laclantins  orator  hanc  de  re* 
ligiime  dispuiationem  insliiueril,  quimiue  recensen- 
tur. 

Prrma :  Succnrrere  vnlt  iis ,  qnibus  prorsns  ignota 
"vera  religio,  quoruiu  mulli  verilnlem  qn:esiverunt, 
sed  fruslra,  qui  i  arcannm  suuinii  Dei  iiigenio  ac  pro- 
priis  seiiNibus  non  iiote^t  compreliendi. 

Secunda :  Snccurrere  vull  iis,  quibus  aliquo  modo 
innotnit  vera  religio  :  sed  enm  vcl  eontemnunt,  ut 
docti.  qund  idoneis  assiTtorihus  ec^eat;  vcl  oderunt, 
Qt  indocti,  ob  insitam  sibi  aiisteritalem. 

Tertia  i  Quia  non  tam  de  rebns  humanis  bene  me- 
retur,  qui  sclentism  beue  diccndi  aifert,  quam  qui  pie 
atqiie  innocenter  docei  vivore. 

QiuirrarQuia  maximi  oratoresextremum  vil.T  aclum 
pbilosopliige  tribuerunt ;  cigo  jusiius  ego  iheologiae 
trihiiain. 

(/iiifi/fl :  Yiri  priidenies  Insiituliones  jnris  civills 
edideniiii;  melius  igitur  cgo  di viiius  Insiituiiones  per- 
seqmr. 

TljDO^T^wyyjo^c^  ad  impcraforem  Constnntinuin ,  qua 
illi  Kraliilaiur  de  veritatls  agnilione. 

Repeiit  cnusnm  principem  inslitut:^  dispntailonis  , 
ut  lioiiiines  avocet  db  erroribus,  addiiqiie  ralionem 
cur  latn  pauci  religinni  veinR  as.seiitianiur  :  qnod 
muiii  ohdureut  se  conira  tnanite  lam  veritatem,  nec 
cogitent,  quare  sint  iiati ;  b;ec  enim  pravilalis  est 
causa,  igtioraiio  sul. 

Aliera  p:irs  libri  priml  qn:rsflonem  dc  providcniia 
periractat:  .^tisil  providentia?  Lactaiitiusnoo  copiosa 
liaiic  thesim  demonslralione  indigere  scribit ;  tiim 
qiiodStoici  et  Cicero  salls  argiite  negativain  refuia- 
riiit;  tain  quod  omnes  populi  in  hac  una  re  conscn- 
tiant  esse  provideiiViam,  cap.  t. 


B  ^  Tcrtia  parle  asserit  iinum  esse  Deum,  mundi  hu- 
jns  condiiorem  et  gubernatorem;  idque  raiionibus  et 
auciorilatibus  coiilirniat. 

RATIONIfiUS. 

Quia  Deus  est  perfecius.  Ergo  non  poiesi  essc  nisi 
uniis. 

Qiiia  Deus  non  capit  inieritum.  Ergo  nec  divlsio- 
neiii. 

Quia  unus  Deus  facere  mundum  poluii.  Ergo  et  re- 
gere. 

Quia  nl  res  militnris  non  conslat,  nisi  snb  nno 
diice  :  sic  hic  sumiiia  ip^^a  reruin  iion  consf.«bit,  nisl 
smgiilamm  panium  poiesias  ad  uiiam  providemiain 
reffraiur. 

Qnia  dlceremulfonimarbitrlo  cuncta  reqi,  tale  est 
qnale  si  qnis  afilrmet  in  nno  coipire  mulias  es«e 
nienies  :  quoniani    multa  et  varia   snnt    minislcria 
nienibroruni,  qn;e  omnia  mcns  s«)la  guberuai. 
Q       Objcciio:  Suntequidem  mulii  dii,  scdunusest  sura- 
mus  Kecior. 

Responsio  :  Si  universi  pares  nonsunt;  non  iijiiur 
dii  sunt  oinnes.  ® 

AUCTORITATIBUS. 

Propheiaruin.  Propbel.TB ,  qni  fuerunt  adinodum 
miilti,  nnuin  Deum  prcrdicaut.  nnuin  loqntmiur. 

Objectio,  iNonadniitiiiiius  illorum  tesiinionia- sunt 
voces  liiimanse.  *" 

l?^5/;o;i«.  Impleia  sunt  illorum  vaiicinia;  ipliur  non 
fueriinl  Inriosi  nec  inetidaees,  quia  ca-teros  ab  oiiini 
fraiide  cohibnerunt;  et  Vulunlas  lingendi  ac  nieut:endi 
coriim  rst,  qui  a|.peluiit  0|.es.  ijui  liiera  desidrranl 
qn:K  rcs  prociil  a  saiiclis  illis  viris  fuii.  Aliqiii  eorum 
priiicipesanieliam  reges  fiicrtint,  inquoscadere  non 
poiesi  siispieio  frandis. 

PMCi.niin  •  iiam  Oi pheus  Deiini  verum  TrowToyovov 
vocat.  Sic  VirjiiJiiis  ei  Ovidius  Deuin  niuiidi  fdbrica. 
I^  lorem  ngnoseiini. 

•"  Phil.isrpliorum  :  Th:ileiis,  PyiIiagor:e,  Anaxagora? 
Anii-lh«'nis,  Cleanlliis  et  Anaxinnmis.  Chrysippi,  Zc- 
nonis,  Arisioielis,  Plaiouis,  Cirrroiiis,  Sc  ee;e 

Merenrii  Trisinesisll  /ofi  Oso;  zU.  o  5s  sig  6v6^«TOf 
0'j  TrpoTOSSTai ;  £0"Tt  yy.p  6  wv  «vwvuaof , 

Sibyllanini,  quac  oinnes  uiiuiii  lienm  priedicant.    . 

Apoiliuis,  qui  qu;crenti  quid  essel  Deus,  rcspon- 
dil :  oOrofvi}; . 


iil  FIRM.  LAGTANTU  DIVIN.  INSTlT.  ift 

Quarta  libri  parte  refiitat  primiim  commiines  gen-  ligiones  deorum  falsas  esse,  quod  certo  tempore  nati, 
tili  iin  religiones  a  cap.  8  u^q'i<)  ad  iO,  dcinde  pro-  pes^ime  vixerint,  taiidemcpie  morinliuin  omnium  le- 
prias  Rumanorum,  a  cap.  20 ad  finem ;  probaique  re-     gein  subierint ,  quos  pro  diis  gentiles  coluerunt. . 

LUGII  CyEClLn  FIRMIANI 
LACTANTII 

DIVINARUM  INSTITUnONUM 
UBER  PIUMVS. 

DE  FALSA  REUGIONE  DEORUM. 


QUANTI  SIT  ET  FUERIT  SEMPER  COGNITIO  VERITATIS. 


Magno  et  excelienti  ingenio  viri ,  cum  se  doctrinae  A  et  ad  solius  corporis  periinent  cultum ,  nemo  melior, 

penitus  dedissent,  qnidiuid  laboris  poterai  impeiidi»  nemo  jiisiior erOci potesi.  Erant  illi  quidem  vcritalis 

contemptis  omnibus  et  privatiN  ct  publicis  nciionibus,  cognitione  dignissimi ,  quam  scire  taiitopere  cnpivc- 

ad  inquirendae  veritaiis  studium  coniuleruiu ;  exisli-  runt;  aiqiie  ita,  ut  eam  rebus  omnibusartepouereiit. 

mmtes  multo  esse  prxclarius  bumanarum  divina«  Nam  ei  abjecisse  quosdam  res  famiiiares  suas,  et 

rumque  rerum  invesiigare  ac  scire  rntioiiem ,  quam  renuniiasse  univerhis  voluptaiibus  constat ,  ui  solam 

aut  struendis  opibus,  aut  cumulandis  lionoribus  inboe-  nudanir]ue  veritatem  nudi  expeditique  sequerentur  : 

rere.  Quibus  rebus,  quoniam  fragiles  lerrensequc  sunt  tantumque  apud  eos  veritatis  nomen  et  auctoritns 

VAKIORUM  NOT^. 

DediuenL  Ex  mss.  Lipsiensibus  et  Gothano;  rcctius  et  duobiis  Lipsiensibus.  In  caeteris  editis,  legilur  fieri. 

est  et  coiicinniiis  quaiii  dedidi9$ent,  iit  baltent  alii  ^JuHior  effici.  lla  mss.  Goth.,  Guelpherb. ,  Lips. , 

niuUi.  Ms.cleganseinineulissimicardiiialis  Uoh:mnei  Ultr.,  Junl. ,  Gaiic.,  Cantabr.,  Gron.,  Reiinm.   et 

habei  derfiisenL  Z>e(/idi«en«.— Cellarii»  rfifdtMeiil,  quod  primye  Subl.,  Roin.,  Ven.  U71,  147i,  Rost.,  Paris. 

et  Reiminanni  ins.  habei  visuni  rolundius.  At  alioniin  15i3,  Torii. :  et  pra»sial  lib.  iii,  cap.  12 :  Efici  quem- 

pleroriimq<ie  codicuui  eiiitionumqu^  prim:c  Siibla-  quam  bealum  poue;  lib.  iv,cap.  ZiEffii-ilque  meliores. 

ceu.,  lioin.,  Venel.  l47i,  U72,  utriusque  1478,  C\c.  m,  i\n.,Z,  beatam  vilam  virlwe  f/Jlfi.  Bonemaw. 
Rost.  U7iS,  et  loiige  plnriuin,  dedidiisent  ^  ad  Cice-  ^     Cupioerunt.  Iia  pleriqiie  libri  plemus  :  at  leiiiiis  et 

ronein,  qiiein  pleniinqiic  expriinit ,  propius  accedit.  Ciceroni    ulque   Lactantio  propiiis   Parrlias.,  Junl., 

Lib.  I  Offlc,  xl  :  Qui  excellenti  ingenio  doctrinm  $e  Ald.,  Crat ,  Gyinn.,  Is.,  cupierunt^  u\  hoc  et  siini- 

dediderunt.  Lib.  iti  de  Orat.,  c:)p.  15  :  Ei  studio  «e  libus.  Buneman. 

exceUentiiiimi  inaenii  homines  dediderunt.  Lib.  i  de  Aique   ita,   Decst    in  Roban.    mss.  idque  recte. 

Orat.,  cap.  5 :  S(ttc/io  titterarum  penitus  se  dedere.  Afrj^cisM  ^uu«(ium.  Biamscilicet,  Democrituin,etc. 

Neqiie  penitus  dedidiisetit  ininus  ro/unda  videiilur,  V.  Vaier.  Max.,  lib.  vii,  cap.  2;  lib.  viii,  cap.  7.  Dc 

quam  Lact.  lib.  iv,  cap.  13,  penitui  nescientem ;  ei  hissiiigulis  pleniusloqueiur  libro  iii,  quiestdcFalsa 

rib.  vii,  cap.  5.  se  vnluptatibus  dediderunt.  Torn.  sapieiitia. 

158,  lhl3,  penitius  dedidissent.  Buneman.  Nudam  veritatem  nudi  expeditique  sequerentur.  Ita 

S<ruendis  opibus.  Mss.  eisacc.  xv  edd.,  quam  struen-  Hieron.  epist.  13,  ad  Pauiinum  :  Nudam  crucem  nu- 

dti;  atParrhas. ,  Crat.,  Jiinl.,  Ald.,  Gyiiin.,  Gripli.,  dus  sequens,  expeditior  et  ieoior  scandis  scalam  Jacob. 

Paris.   1513,  Isaeiis,  quam  aut  struendis.  Reimm.,  In  inulii^  ediiis  ac  in  pliiribiis  inss.  t^licfem  et  viriu- 

Venet,  1472,  et  edd.  ToriiaBS.,  quatn  in  struendis.  tis  legiiiir,  non  vero  veritatem  et  veritaiis.  At  in  mss. 

Prius  receptuin  ab  llcuin.,  posteriiis  est  cnnira  La-  Oxoiii«!nsibiisaSpari'kio  laudaiis  veritatem  et  teriiatis 

ctaiiiii  iiidolem,  qui  semper  inhmere  cum  dativo  sciibilur,  sicut  e(  in  inss.  quibus  iisus  esi  editor  Co- 

consiruit.  iiuNEiiXN.  lonen^is  aniii  1541.  Porro  in  hoc  capite  non  :igiiur 

Quottiam.  Mss.  Rohan.  lcgit  quia.  de  viriuie,  sed  de  veritate,  ui  paucii  post  lineis  videru 

Justior  ifici.  Sic  resiituimiis  ex  Rohanneo  et  om-  est;  quia  veritas^  ait  Lacianiius,  iiigeiiio  ac  propriis 

nibus  iDM.  codi^ibufy  veterihus  Romanis  editionihus,  Mosibus  non  potest  comprehendi. 


115 


LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 


4U 


valail ,  01  in  Ipsa  esse  summi  boni  praemium  praedi-  A  ofTensi,  hac  deliniti  feruntar  in  pr.Tceps,  et  bonorom 


carent.  Sed  neque  adepti  sunt  id  qund  volebant :  et 
operam  simul  atque  induslriam  perdiderunt;  quia 
Teritas,  id  est  arcanum  summi  Dei,  qui  fecit  omnia, 
ingenio  ac  propriis  non  potesi  sensibus  comprehendi : 
alioqiii  nihil  inier  Deum  hominemque  distnrct,  si 
consilia  et  dispositiones  illios  majesiaiis  xternac  co- 
giiaiio  assequeretur  huniana.  Quod  quia  iieri  non 
poioil,  ot  bomini  per  seipsum  raiio  divina  innote- 
sceret,  iion  est  passos  boniinem  Deos  lumen  snpien- 
tiae  requirentem  diutius  errare,  ac  sine  ullo  laboris 
efleciu  vagari  per  tenebras  ineitricabiles;  aperuil 
oculos  ejus  aliqunndo ,  et  notionem  vei  iUitis  munus 
suom  recil :  ot  et  bumanam  sapientiam  nullam  esse 
monstraret,  et  erranii  ac  vago  viam  consequendac 
immortalilatis  osienderet 

Yerum  quoniam  paiici  utuntur  hoc  ccelesti  bene- 
ficio  ac  miinere;  qiiod  ohvoliiia  in  obscuro  veritas 
latet ;  eaqiie  vel  contempiui  dociis  est,  quia  idoneis 
assertorihos  eget,  vel  odio  indoctis,  ob  insitam  sibi 
aosteritaiem,  qiiam  natora  hominom  proclivis  in  vitia 
pati  iion  potest  ( nam  quia  virtoiibos  amaritodo  per- 
inixta  est,  vitia  vero  voloptate  condita  sunt;  illa 


specie  falsi,  mala  pro  honis  amplectontor)  suc« 
ciirrendum  esse  liis  erroribus  crcdidi  :  ot  et  doctl 
ad  vernm  sapientiam  dirignntur  et  iiidocti  ad  veram 
religionem.  Qu»  professio  inulio  melior,  otilior, 
gloriosior  putanda  esi,  quam  illa  oratorin,  in  qiia  dio 
versaii ,  non  ad  virtutem ,  sed  plnne  ad  ar{;uiam  ma- 
liiiam  juvenes  erudiebamus.  Multo  quippe  nunc  re- 
ctius  de  praeceptis  coelesiibus  disseremus,  quihus  ad 
culiiim  verae  majesiatis  mentes  homiiium  insiruere 
possimus  :  nec  tam  de  rehus  hnmanis  bene  mereiur, 
qui  scienliam  bene  dicendi  aflert,  quam  qui  pie  atque 
innocenter  docct  vivere  :  idcirco  apud  Graecos  ma* 
jore  in  glorin  philosophi ,  quam  oratores  fuerunl.  Illi 
eniin  recie  viveiidi  dociores  sunt  exisiiinaii :  quod 
B  ost  longe  pr.TSiabilius  :  quoniam  beiie  dicere ,  ad 
paucos  periinei ,  bene  auiem  vivcre  ad  omnes.  Mul- 
tum  lamen  nohis  exercitniio  ill:i  ficiarum  litium  con* 
tulit,  ut  nunc  majore  copia  cl  facultate  diccndi  cau- 
sam  veritaiis  |)eroremus  :  qune  licet  possit  sine  elo- 
queniia  defeudi,  ut  est  a  mtiltis  siepe  defensa  ;  tamen 
claritnte  ac  niiore  sermonis  illustranda,  et  quo- 
daminodo  disserenda  cst ,  ut  potentius    in  animos 


VARIORUM  NOT^. 


Pradiearent.  Iia  restitui  ex  mss.  codicihiis  ac  veie« 
ribiiseditis  Rom.,  Ald.,  Paris.,  4525;  qimd  juxia  Cel- 
larium  efficacius  est  noiand:e  philosophorinii  jactan- 
tiae ,  qunin  judiearent  quod  est  in  recentissimis  mss. 
Emmannel.  ei  Caniahrig.  et  in  editis  recentibus.  In 
quihusdain  editis  legitur,  ut  m  ea  omne  summi  boni 
prtcdicarent,  C 

Veritai,  id  est  arcanum,  De  hoc  quaestio  erit  lib.  iv, 
qoi  est  de  Vera  sapieniia. 

Sumnii  Dei,  Hanc  lociitionem  centies  reperies  apud 
Lactantiuin. 

Veritas,..  eompr,  Lib.  iii,  c.  I,  etl.  vii,  c.  2.  Bon. 

Dispoiitione$.  Pro  decreta;  hiiic  Lacianiius  in 
Erasmico  Ciceroniano  noiaiiir,  quod  vocahuliim  de- 
creta  hic  non  adhibuerit.  —  Dispoiitiones.  Notaiiir 
nosier  ah  Erasmo  m  Ciceroninno.  qiiod  disposiliones 
pro  decrelis  dixeril.Vindicnmiisex  Tertullianoad  Lnc- 
lant.  lih.  ii,  cap.  16.  Conf.  lib.  vii,  cap.  5.  Buneman. 

Innotesceret.  Iln  mss.  Anglicani  et  Aldinn  editio; 
ali.ie  qoae<laii)  halient,  notesceret,  sed  miniis  bene.  — 
innoteseeret.  Sic  Torn.,  Gyinn.,  Parrh.,  Cnil.  oinnino 
b.  1.  sonanlius.  At  nvtesceret  hahenl  ruin  Goih., 
Reimm.,  Lips.  ad  oram,  Thom.;  fere  onmes  cdd. 
antiiiiiae,  Snbl.,  Ven.  i47i,  1497,  et  Paris.  1513: 
praefert  quoqiie  Heumannus.  Occurrit  aliquoties  lib. 
IV,  cap.  26,  et  iu  Epiiome  ex  ms.  Taur.  Buneman. 


Jn  obseuro  veritas. Quomodo  id  sit  docetlib.  i!i,c.  28. 

Assertoribus.  Ila  cum  vet.  trihiis  Romanis  editioni- 
bus  an.  1468.  1470  ei  1474,  ac  Betuleii  et  Cellarii 
mss.  Boiion.,  7  Ueg.,  6Colherl.,  2  Sorhon.,  Navar.y 
Victor.,  Gaiinn.,Cnuc.,UItr.,5  Lips.,  Caul.,  Emm., 
Jun.,  Groiiov.,  "i  C  aroin.  ei  2  Briin.  ineliiis  et  con- 
ciniiius  qiiam  assertionibas  in  2  Reg.  rec.  et  Marm. 
ac  receniioribus  editis.  De  assertoribus  cbrisiiauas 
religionis  vide  lih.  v,  cap.  2. 

Falsi.  Id  est,  decepti. 

IHa  oratoria,  Se.  profana,sophislica,quam  vocat  de 
Opir.,  cap.  21,  fallacem  capiiosamque  facundiam.  BuN. 

In  qua  diu  versaii.  Foruui  lanieii  non  aitigit. 

Jnsiruere.  Sic  resiitiiimus  ex  veterrimo  et  ofilimo 
ms.  RegioPuleano,  5  Colbert.,  t  Clarouiont.  nliis* 
qiie.  et  vel.  editis  Roin.  Fgiiat.  seu  Ald.,  1M5,  Paris., 
1525  Cratand.,  1532.  In  nonuuliis  mss.  et  recentio- 
rihus  editis,  inslituere. 

Majore  in  gloria,  etc.  Dephilosophi  et  oratoris  com- 
pnralione  vide  Plutarchum  in  Sioicis  Enanlioniatis 
suh  initium. 

Muiium  tamen  nobis  exercitatio  iUa  ficlarum  lidum^ 
eic.  Fictarum,  ait,  litium,  nam  venirum  nuniqunin 
paironus  fuil,  cuni  ne  forum  quidem  nltigerit,  ut  te- 
statur  ipse  de  se  lih.  iii,  cap.  15.  Olini  autem  cum 
iii  Graecia  el  Rom:c  lloreiet  eloquenliae    stiidium. 


Errare.  Sic  cuni  edit.  Rotn.  omnes  mss.  practer  1  D  juvenes,  percepin  graminaiica,  diicebaiilur  ad  rheto- 

res,  qui  iheinata  illi.s  vel  coiificia,  vei  ex  hisioriis 
pelita  propoiiehant,  quulia  sunl  quae  iii  Senecae  palris, 
et  Qiiiiitiliani  dechimationibus ,  ei  apud  Graecos  scri- 
ptores  etiamiium  niiilta  reperiiiniur,  in  (|iiibus  piieri 
in  scholis  sese  dicuone  ac  scriptione  exercerenl, 
quales  fueruut  Lihanius,  Carnendes,  Dio  Chrysoslo- 
mus  :  ita  hi  juveiies  instituehnnt,  ui  posiea  serio  ad 
populiim,  vel  senatum  eloqui  possent;  et  niaierias 
infaines  pertractare  consueverunt.  Hae  iiaqiie  exerci- 
taiioiies  erant,  quibus  paulo  snpra  Lacianiius  aii,  se 
in  professione  illa  oratnria  diu  versatum,  juvencs 
oliiii  iioii  ad  virlutem,sed  planeadarguiara  inalitiam 
erudivisse,  multuinque  illaruin  usiim  nunc  sihi  pro- 
fuiuriiin  ad  causain  vcritaiis  adversiis  genies  per- 
orandain.  ISiCus. 

Dimrenda  est.  Dissercre ,  est  velle  indicare,  de- 
clarare.  Tacit  llist.  ii  :  Jiaud  fuerit  tongum  initia  re- 
tigionis,  tempU  situm  ,  formam  dem  paucU  disserere. 


Reg.  etedd.  rec.  in  quibus  cst,  oberrare,  —  Re- 
gnat  in  oinnibiis  edd.  ofrn-rar^ ;niiiaverolioc  Lactan- 
lio  et  atiis  est  cirea  atiquid  errare^  ut  noio  ad  lib.  ii, 
c.  2.  pr:f!fero  errare :  sequitur  erranfi :  etiam  Reiinin., 
errare.  Bu.neman. 

Luboris  effeciu.  Certe  non  opus  a  con^ensii  codi- 
cum,eiiain  Reiin.,  abire.  Iterum  Lacl.  lih.  iii,  cap.  1, 
9oluntatem  non  secutus  effectus.  Seneca  de  Tran(|uill. 
cap.  11,  f\n. :  Ne  aut  labor  irritus  sine  efTectu  lif,  aut 
efrectiis  labore  indignus.  Bonehan. 

Notionem  veriiatis  munus  suum  fecit.  Id  est ,  ipse 
Deus  voluit  fungi  oflicio  docloris ,  veritatem  notam 
faeiendo.  Ipsk  enimsoli  verilas  nota  est^  lih.  iii,  c.  1; 
e%  Deiest  hoe  munus...  et  veritatis  notio  divinw  condi' 
tionisesl.  Boneman. 

iVii//fftii.  Id  esl  nullius  pretii ,  nulliusemolumenti. 
¥Fal€Biu8.  —  Iia  inierpreianiur  vocein  nuUus  purioris 
eloquii  auctores. 


116  riRM.  LACTANTII 

influat  et  vi  lua  instrucia,  et  luce  orationis  ornatt.  A 

CAPUT  PRIMUM. 
Di  reHgUne  el  sapientia. 

De  religione  itaqiie  nobis  rebusque  divinis  insli- 
tuilur  «Uspulatio.  Nam  si  quidam  roaximi  oralores 
prorcs^i  tnis  snx  quasi  veteraui »  deciirsis  operibus 
gciioiium  suarum,  posireuio  se  pliilosophiie  iradide- 
runt,  eainque  sibi  requieiu  laboruiu  jnstissiinam  pu- 
taverunt ;  si  aiiimos  suos  in  enrum  rerum ,  qua:  in- 
veniri  non  poleraiit,  inquisilionc  torquerent,  ul 
00»  tam  oiiuin  silu,  quainnegoiiumqu;r,sissevidean- 
tar,  et  quidem  multo  molestius,  quam  in  quo  fue- 
rant  anie  versati  :  quanio  juslius  ego  me  ad  iliam  B 

VARIORUM 

Babthids.— Forto  legendam,  a$$erenda  est,  aitPelrus 
Fraiiciiis  in  orn  Lnctaiitii  sui. 

Et  vi  sua  instruita.  Ila  cmendatum  ex  veiusiissimo 
el  optimo  1118.  Rfgio-Piiieauo,  aliisc^ue  7  Rej^iis,  et  6 
Colb.,  SLii)S..CIiri!«t.,  Ciii.,Caiilabrig.,2Claroiu.,  'i 
Brun.,  ac  5  vet.  editis  Rom.,  Egn.  seu  Aid.,  Paris. 
15*25,  Toriies.,Cra(nnd.,  GMpb.«  GyiiiMic.  ei^Lips.; 
cum  antea  i^f^sel  in  ediiis  sex  receiitioribus  el  vi  sua 
et  instrurtu  religioue.  Kt  quideiii  diius  liascc  voces 
esse  deleiidas  existiinnbal  dO('tis<^iiiiiis  Pttriis  Fraii- 
eius  bisioriarum  et  eloqueiiiine  prolessor  Ainslelo- 
daini,  in  nolis  mss.  nd  oram  L  iciauiii  sui,  reiigione 
Buspicniis  natuiii  cx  se<iut'iiiibiis. 

Maximi  oratores.  lni|trimisCicero,qni,  sexagenario 
major,  oinnin  lcre  piiilosopbica  scripsit.  Coiil.  ejiis 
init.  hisp.  Tiisciil.  Bdneman. 


DIYIN.  INSTIT.  Iir, 

piam»  veram,  divinamque  gapientiam,  quasi  ad  por- 
tum  aliquem  tutissiiuum  conferam,  in  qua  omnia 
dictu  prona  siint,  aiidilu  aunvia,  facijia  intellectii, 
bonesia  sutceptu?  Et  si  quidam  pnidentes,  et  arbiiri 
xquitnlis,  luslituiiones  civilis  juris  coin|iositas  edi- 
derunt,  quibus  civiuin  dissidentium  Jites  contentio- 
nesque  si»pirent :  quniito  ineliiis  iios  et  reciiiis  divi- 
nas  lostiiiitioiies  littcris  perseMnemiir ;  iu  qiiibus  iion 
de  stiHicidiis,  aut  aquisarcendis,  aul  dc  munucoiisc- 
rendn,  ged  de  spe,  de  viia,  dc  snbite,  de  immoriali- 
tale,  de  Oeo  loquemur,  ut  supersliiioues  mortiferas, 
erroresque  turpissimos  sopianius? 

Quod  opiis  nunc  nomiuis  tui  auspicio  inrboamus , 
Constaniine,  Imperator  Maxime,qui  primus  Romano- 
rum  principuiu ,  repudiaiis  erroribus,  majestatem 

NOTiE. 

Gat.,  Tornes.,  Claromout.,  Brun.,  et  inedit.  Florcn- 
linn.  Desuiit  quoi|ueiii  mss.  Rotianneo  etSangerman. 
Exlnul  auieiii  in  vetustissimoms.  Reg.  OOOaunoriim 
codice,  et  iu  aliis  qiiaiuor  Regiis,  5  Vaiicnnis,  2  Col- 
beriinis,  Sorbou.,  2Lips.,  iClatomoiit.,  Goiii.,  Bnl- 
liol.,  Mnriu.,  et  iii  vel.  ediiis,  3Rom.,Ald.  1515,  Pa- 
ris.  15i5,  Grnpliei,riraiandri,  Gyinuici,  Bctulrii,  Fa- 
siiciii,  Thoinasii ,  Soii*t.,  2  Paris.,  Spnrk.  et  2  Lips. 
Hjrc  r«'piidi:it  Isriis;  iiientiir  aiitcin  nobiscum  claris- 
siint  el  eniilitissiiiii  viri  Stcpbniius  Rnliizius,  Scbas- 
tiaiius  Tillemoutius,  et  Jo.  Georgius  Wnlcliius  e\  styii 
xqiialiiate ,  et  bis  cdilos  a  Lncianiio  riiis^e  :  priuio 
Irisiibiis  quidCMi  teni|>oribus  scriptos  piitant  In^lilii- 
lionuiu  iibros,  seilicei  paulo  post  an.  30i,  IxMiori- 
biis  auteiii  emiMidntos,  auctos,  allera  ediiicne  pro- 
diissc,  et  Coiihtaniiuo  iiiscri|>tos  ac  dedicnios  circa 


Vettrnui.     A  inililin    de^uinptn    siniilitiido ;    alii  C  anniiin  521  nut  525.   Vide  pruTnlionein  noNtrain , 


enim  milites  veterani,  alii  lisones.  Veierani  snni  ini- 
lites,  qui  muliisanuis  siipeiidin  focerunl,  ei  diuturiio 
usu  in  re  militari  sniil  excrciiaii :  sub  vcxillo  taincn 
conliiiebniitur ,  iit  pntet  ex  Ciesnre  libro  i  de  Bello 
Gallico.  Vide  Lipsiuiu,ad  libriinii  Taciii;  Biida  uni, 
in  1.  de  Asse.  Ilinc  ontores  vcterani   nppcllnnlur , 

aiii  multis  nnnis  deelainando  sese  exercuere  ,  ac  qui 
iuturno  iisii .  dicendi  facultatein   ac  fncilitniein  ac- 
quisivere.  GALLiEus. 

Prudentes.  Id  esl  jiirecousulti ;  sic  in  jure  dicun- 
tar  responsa  prudentum,  Sic  iiifra  lib.  v,  cap.  12, 
prudentes  ilcruiu  qui  et  jurecousulti  diciintur  :  et 
prudeutia  pro  juiisprudeuiia  apud  Ciceronem,  deSe- 
nect.  cap.  9.  et  de  Ainicii.  cnp.  1. 

Institutiones.  Respicilnd  operis  titiilum,  nd  instar 
€aii  luikliiutionum  juris  civilis,  quaruni  liodie  exinnl 
fraguienta.  Insliiiitiones  auiein  sunt  libri ,  quibiis 
priina  eleiiienla  docend;c  alicujiis  artis  aiit  scieniinc 
ita  coiicliidunlur,  nt  rudis  niiqiiis  per  gradiis  ad  ejus  |^  pncci 
cognitionetu  pervenire  possit.  Sic  apud  JC.  Insiitii-  *^  qui  i 


tioncs  legimus  scripta  brevia  Barthius. — Pcr  dttirfas 
Insiitutiones  inielligii  Laciantius,  de  rcligionis  cliris- 
tianu^  institiitis  et  prafcejitis,  dcqiie  impiisgentiliura 
cultibus  coargiiendis  disceptalioues. 

Instilutiones.  {)nvn  juxin,  L  ict.  lib.  v,  cap.  4,  doc* 
trin(e  aticujus  substantiam  continent.  BuN. 
|K  iVon  de  stillicidiis^  uut  aquis  ,  eic.  Iii  Pandcciis  ju- 
riscousultorum,  libro  xxx,  tiuilus  teriiusesld^  uqua, 
etaqwe  plubias  arcendne,  Vld.  Cicerou.,  lib.  i  de  Ora- 
tore,  nuin.  38. 

De  munu  conserenda.  Testc  Gellio,  lib.  xx,  cap.  9, 
manum  conserere  e^t,  ue  qua  re  discepiabatur  in  re 
prxsenii,  sive  ager ,  sive  quid  aliiid  esit,  cuiu  advcr- 
sariuiu  simid  uianu  prclieiideret,  iii  ea  re  ouinibus 
verbis  viiidicare.  A.  Gellius. 

Quod  opus  nunc  nominis  tui  auspiciOf  elc.  H.-cc  us- 
quo  ad  0$ni$sis  ergo  dei^ideruiitur  iu  mss.  4  Reg.,  2 
Bon.JYatic.,4Colb.,Nav.,Vict.,Ghr.,  Em.,4  Lipi.) 


n.  10,  et  Hist.  eccle>i.  Tillcmoinii,  lom.  vi,  p.  208. 
Omuiuo  genuinus  foetusest  Lactautii ,  inquil  Walciiius 
iii  sui  Li|>Hieiisi  edilione,  nn.  1715,  pag  13  :  quod  ex 
scribendi  iudole  clnre  colVuji  pntest.  Qiia  de  re  vidc 
IsiiMiin,  in  nolis  ad  libriiiu  i,  qu;£  sul)jiciuiitur  ad  li- 
nein  hujusce  voiumini'^. 

Imperaior  Naxime,  Nouiine  isl»»  fuilinsignilus  Con- 
staiiliiins.  cum  jain  sidus,  debeltniis  bostibus,  gubcr- 
naculn  inipcrii  Romani  baberet.  Pliiia  cteiiiin  rogno- 
niinn  gradaiim  nssccutus  esi  Coii>tnntinii8.l£x  eo  qiiod, 
Maxcntii  victor,Roinanuiii  imperiinu  lyrniinide  libe- 
ra^sci ,  appellatus  fuit  Libcrator  Urhis  et  Fiindnlor 
quiciis;  cum  solus  impcrarel,  snlutabatur  Resiiiutor 
buinani  generis  ,  Propagntor  iinperii,  ct  Fundator 
aaern%  securiiaiis. 

Qui  priuins  Romanorum  principum.  Nou  tain  pri- 
»iM«,  rt'pudiuti$  erroribus,  mujeslatem  Dei  iiugularis  ac 
veri  coguovit  et  iionoravit,  qiiaiu  primiis  iinperaiorum 

icciu  clirisiianis  dedit.  Nnm  anie  illuiu  Pniiippus , 
qui  iinpcrnvit  nb  aiino  244    ad  149.  \idctur  fuisse 


clirislimus  ,  ut  cidligi  poiesl  ex  Euseb^i  Clironico ,  et 
Hisi.  eccles.,  lib.  vi,  eap.  59,  png.  231,  B;  c.  54, 
png.  23i;  B.  Ilicronymo,  lib.  de  Viris  illiistribiiS, 
seii  de  Script.  Kccles,  cap.  5i,  paj(.  2.s5 ;  Vincentio 
Lirin.,  lib.  i,  cap.  23 ;  Oros.,  lil).  vn  ,  cap.  20  ei  28, 
aliis(|ue.  Iia<|ue  iniillo  ob^ciirior  fuii  in  Pidlippo 
qiiam  iii  Constnnlino,  cbrisiinnn'  rciigionis  prote^sio. 
Vide  Tilleiiioniiiiin  ,  lli-ioi-.  iniperniorinn,  toin.  iii , 
png.  300  et  j).  6i3  ci  scqq.  Cnusac  nvctsionis  Cons- 
tanliiii  fiiil  viclorin  de  Mnxentio,  xkito  toO  flrTaupoO  an- 
juiciov,  cni  adscripium  :  h  toutw  vtxa.  Id  nulciii  evenit 
an. Chr.  31 1 .  Mortiiiis cst 337,  d'ic  Pe:iiecostcs  42  uiaii 
sub  coss.  Feliciano  et  Titiano.  Vide  Pliilostorgiiim, 
lib.  1  Hist.  eccles.,  6,  alii  ante  vicioriam  jam  fiiissc 
chiistiniiuiu  rereruni.  I)e  criice  illa  qux  anno  311 
Constnntiuo  apparuit,  vide  Jac.  Goibofreduin  ad 
Phibisiorgium ;  lilusebium.  lib.  i  de  Viia  Consianlini, 
cap.  22,  et  Sebasiianum  TUlemontium,  Histor.  impe* 


117  LIBER  I.  DE  FALSA  REU6I0NB.  ilS 

Dei  singularis  sc  veri  ei  cognoviiii  et  honorasii.  Nam  ^  cramentum  verae  religionis  accepimus,  cum  lit  veri- 

tas  revelaia  divinitus,  cum  doctorem  sapieniiae  du* 


cum  ille  diei  felicisiimus  orbi  lerrarum  illuxisset , 
qno  te  Deus  lummus  ad  beatum  imperii  culmen  evexit, 
saluiarem  uiiiversis  et  opiabilem  principaiuin  prae* 
claro  iniiio  auspicalui  es,  cuui  eversam  sulilalamque 
jusliiiam  rcduceos,  teterriuium  aliorum  facinus  ex- 
piasti :  pro  quo  faclo  dabii  tibiDeus  felicilalcm,  vir- 
tutem,  diulurnilalero  :  ut  eadem  justilia  ,  qua  juve- 
nis  exoriui  es,  gubernaeulum  reipublicae  eiiam  senex 
teneai,  tuisque  liberii ,  ui  ipse  a  paire  accepisti,  tu- 
lelani  Romani  nominis  tradas.  Nam  malis ,  qui  ad- 
huc  advenus  justos  in  aliis  terrarum  partibus  s»- 
▼iunt,  quanto  serius,  lanto  vebenieniius  ideni  omni- 
polens  mercedem  sceleris  exsolvet :  quia  ut  est  erga 
pios  indulgentissimns  pater,  sic  adveisus  impios  rec 


cemque  verilaiisDeiimsrquamur,  universos  sino  ullo 
discriniinc  vel  sexus  vei  u  tatis  ad  c(Ble>le  pabnlum 
convocanins.  Niiilus  euim  siiavior  aninio  cibiis  eil, 
qnain  coguitio  veritaiis,  cni  nsserendoi  atqne  illus* 
trandoe  septem  voliiniina  destinavimns  ,  quamvis  ea 
res  inriuiii  peue  sit  operis  et  imniensi  :  ulsiquisbaec 
dilatai  e  atque  eiequi  pleniisime  veiil,  lanla  illi  re- 
rum  copia  exuberel,  ul  nec  libri  inodum  nec  iinem 
repc;rial  oratio.  Sed  nos  idcirco  breviter  omuia  colli- 
gcmns;  quod  ea  qux'  nllaturi  sunins,  tam  clara  sunt 
et  IiiciJa ,  ut  magis  miruin  esse  videatur  tam  ob- 
scurain  videri  lioininibus  veriialem,  et  iis  prsccipue  , 
qui  sapienles  vulgo  puuintur ,  vel  quod  tantuniuiodo 


tissimus  judex.  Cujiis  religionem  cultuuique  divinum  B  instiiuendi  nobis  bomines  erunt ,  lioc  esi ,  ab  errore 


cupiens  defendere,  quem  potius  appellem,  quem  al- 
loquar ,  nisi  eum  per  quem  rebus  bumanis  justiiia 
et  sapienlia  reslituta  est? 

Ouii&sii  ergo  hojusce  terrens  philosophiae  aucto* 
rifooi  uihil  certi  affereniibus,  aggrediainur  viam  rec- 
tam  :  quos  equidem ,  si  putarem  saiisidoneos  ad  hene 
vivendum  duces  es^e,  et  ipse  sequerer,  et  alios  ,  ut 
sequerentur,  hortarer.  Sed  cum  inier  se  magna  con- 
cerialiiuie  dissideant ,  secnmque  ipsi  plenimque  dis- 
cordeiit,  apparet  eorum  iter  nequaqnam  esse  direc- 
tum  :  siquidem  sibi  quiqiie,  ut  est  libiium,  proprias 
▼ias  impresserunt ,  confusionemqiie  m:ignam  iiiqni- 


quo  sunt  implicaii,  ad  rectiorem  viam  revocnndi. 
i  Quod  si  fuerimus,  iit  spero,  assecuii,  miitemus  eos 
ad  ipsum  doctrinae  uberiiinum  ac  plenissimum  fon- 
teni,  ciijus  hatistu  atipie  potii  conceptam  viscenbui 
sitiin  sedent,  ardoremque  restinguanl.  Erunlque  illis 
omnia  facilia ,  prona,  manifesta  :  modo  iie  pigeal  ad 
percipiendam  sapieiiti.-e  discipliiiam  ,  legendi ,  vel 
audieiidi  (>aiientiain  commodare.  Muiii  eiiini  super- 
stitiunibus  vanispeitinaciterinhserenies,  obdiirantst 
contia  manifestam  verilatein  ,  non  tam  de  suis  reli* 
gionibus,  qiias  prave  asscrunt,  liene  nieriti,  quam 
de  se  male  :  qui  cum  habeant  iter  rectum,  devios  se- 


rentihus  veriiatem  reliqueruni.  Nobisautem,  qui  sa-r  C  quuntur  anfracius  ;  planum  deserunl,  ut  per  praeci- 

VARIORUM  NOTiE. 


ratornm,  tom.  iv,  cap.  23,  pag.  126,  ntque  disserta- 
lionem  Nicolai  de  Lesmcq,  huic  cditioni  annexam. 

Aiiorum  facinu^.  Taxat  liic  L:ictantius  Maxentii  et 
Licinii  in  christianos  crndelitateni ,  et  aiios  cbristia- 
norum  perseciitores. 

Dnbit  libi  Detts  felicitatem.  Sic  S.  Aiigusiiniis  : 
Conttantinum  ,  iiiquit,  imperalorem  non  supplicanlem 
ditmonibuSf  %ed  ipsum  vernm  ifeum  coleutem  ,  inniis 
terrenis  implevit  muneribui ,  quanln  oplare  nuUu$  au- 
ifm/,etc.,  deCivii.  Dei.  lib.  v,  cip.  25. 

Eitam  senex  teneas,  Hx'C  verba  desuiit  in  edit.  Su- 
hlac. 

Ju$to$.  Id  est  christianos. 

Quanlo  $eriu$  ,  tanio  vehementiv$.  Yal.  Max.  lib,  l, 
cap.  1,  exi.  5  :  Lento  gradu  ad  vindictam  sui  divina 
ffrocedil  ira^  tarditatemque  $upplicii  graviiale  eompeu' 
$at.  BuN. 

Afferentibus,  Ul  paulo  post,  aucBallaturi  $iimu$.j  at 
mss.  9  receniiorescum  nonnullis  ediiis,  a$$erentibu$. 
fiic  non  Acadeniicos  niodo  intelligil,  sed  philosoplios 
omnes,  qui  variis  opinionibus  sapieiiti.];  studiuin  di- 
laniaruut.  —  Nihit  cerli  atferentibu$.  L.  iii,  cap.  7, 
fln. :  Nec  tamen  afferat  ip^e^  quod  sequamur.  Cic. 
c.  16  :  Nihil  boni  ad  vitnm  afferebant.  De  0|»if.,  c.  \  : 
Sic  di$putunt,  ut  ea,  quts  afferunt,  probala  et  cognita 
videri  velint.  Singulis  hislocis  quoque  de  philoi>ophis 
agitur. 

Inquirentibu$.  Sic  mss.  S.  Germani  et  Lipsienies 
diio;  aiii  vero  qutBrenlibu$. 

Requirentibu»  veritalem.  Merito  ex  Lips.  prnptiilit 
Cellarius.  Amat  L^iclantins  vocem  haiic.  infra,  l.vii, 
cap.  7  :  Veritatem  $ineduce  requirerent.  De  Ira,  c.  3: 
Veritotem  alibi  reqniramus.  Bufi. 

Saeramentum  Hic  signin^at  rem  arcanain  ,  quse 
natiii^aliler  rationi  buman3e  ignoia  est,  .^ed  divinilus 
paiefacta  ,  quosensu  verus  interpres  vocem  fAVTnfi^iov 


reddidit.  H;cc  vox  nonniimquam  signincat  jnramen- 
lum,  qiiod  niilites  olini  imperaiori  prasstahanl,  eoqut 
se  fideliler  pugiiatiiros  et  pronipte  obiem|>ernturos 
pollicehanlur  :  hnec  significaiio  hitic  loro  eiiaiii  ap* 
laii  potesl,  atqiie  iia  accrpii  0,  Thys.  Nain  ei  cliris- 
liani  qiiniido  per  iinptisiniiiii  Eccle.siac  iiiserchaiitur  , 
jiiraniento  (Mirisio  se  obligahant ;  hiiic  S.  Hierony- 
iiius  ad  li<-lio(lor.  :  Recordare  tyrocwii  lui  diem  ,  quo 
Chri$to  consepultu$f  in  sacramenli  verba  jurasti.  Gal- 

LiEUS. 

Cui  asserendx.  Sir  22  mss-  inter  qiios  .«unt  anti- 
quioresUrg.,  Bonoii.  et  Hohaii.  ac  Saiig<Tni.  tiuod 
praferrndiini  aliis  mss.  recentioribus  et  editis,  qui 
habeiil  cu\us. 

Infiniii  pene  sit  operis  et  immensi.  Inest  in  his  ele- 
gantia.  Cic.  i,  de  Orat.,  6  :  Nec  dubito.  quin  hocpU* 
]>  risque  inimpnsiiin  iiinnitunuine  videalur.  BtiN. 

Copia  exubcrei.  Ven.  1471,  utraqiie  U78,  Rosi., 
Ven.  1497,  Picr.,  Parrh.  ct  qiuLMlnni  aliae  exitperet, 
Nihil  miiio,  |ib.  iv,c:»p.  17,  copia  taclis  exuberant ; 
cap.  29.  exuberans  fons ;  lih.  vii,  cap.  15,  ager  exubt" 
rat ;  di*  Ira,  cap.  13,  Utarbuhia  pomisexuberenl.  Epit. 
cap.  72  :  Lactis,  viui  fonles  exuberabunt.  BcN. 

Nec  libri  modum^  nec  fiuem  reperiat  oratio.  Heu- 
maniiiis  miratur,  tnm  diii  in  iiiendo  cuhiiisse  b.  I.  et 
rescribit,  Uber.  Non  opiis  si ,  nre  libri  modum,  repe- 
riaiit  snbaudias.  Certc  oinnes  libn  scripii  et  edili  //« 
bri  habent  :  iia  ut  priori  loco  hic,  reperiant. 

Vnnis.  In  ed.  Siiblac.  legitur  varii$. 

Obduruni  secontra.  Gotb.  obduraniur  contra  mnni^ 
feslnm  veriialem.  Cicero  sine  reciproco,  lih.  iii  Fi- 
nih.,  11  :  Qn\$  conira  sludia naluroe^tam  vehementer  ob' 
duravit.  Bux. 

Prnve  asierunt.  Iln  cnm  ediii<;  optimi  qniqne  mss* 
In  irihus  rer.  e>i  proferunt;  in  deceui  rccentibSimis, 
prasferunt.  Vide  inrra  prave  $enti€ntium* 


DIVIN.  INSTIT.  I^ 

CAPUT  II. 

Quod  ffrovidenlia  sU  in  rebus  hnmanii. 
'  Suscepto  igiliir  iliiistrandae  veriinlis  ofHcio ,  non 
puUivi  :ideo  nece&sarium  ab  illa  qiiaestioite  priiici* 
pium  sumere,  qiise  videtur  prima  esse  nniura  :  sitne 
providentia,  qugp  robus  omnibusconsulat;  an  fortnita 
vel  facta  siiit  omnia  vel  regantur.  Giijus  sententis 
aucior  est  Democritus,  confirmaior  Epicurus.  Sed  et 
antea  Proiagoras^  qui  deos  in  dubitim  vocavil;  et 
postea  Diagoras ,  qui  exclusit ;  et  alii  nonnulli  qui 
non  putaveriint  deos  esse;  quid  aliiid  effecerunt, 
nisi  ut  nulla  esse  providentia  putaretur?  qiios  tamen 
et  cxteri  pliilosoplii ,  ac  maxime  Sioici  acerrime  re- 
VARIORUM  NOTiE. 
\}x  ver  prcBcipiiium  labantur.  Et  sic  labantur  lib.  vi,  B  perspicncissimiingenii.rlariss.  Yossiusexislimaleum- 


119  '  riRM.  LACTANTII 

pitium  labantur ;  lucem  relinquunt ,  ut  in  tenebris  A 
cxci  ac  debiles  jaceant.  Hisconsulendum  esi  nccon- 
tra  se  pugncnt,  velintque  se  landem  nb  inveteraiis 
erroribus  liberari  :  qnod  utique  racieut,  si,qiiare 
sint  nati,  aliquando  perviderint.  H:ec  eniiii  pravitalis 
est  cnusa,  igiioraiio  sui  ;  quam  si  quis,  cognita  veri- 
taie,  disciisserit ,  sciet  qiio  referenda,  et  qucmadmo- 
dum  sibi  vita  degenda  sit.  Cujiis  scieniiae  suinmam 
breviter  circumscribo  :  ut  neque  religio  ulla  sine  sa- 
pientia  suscipienda  sit ,  ncc  uila  sine  reiigione  pro- 
banda  sapientia. 


cap.  57;  Epitom.,  cnp.  69.  At  mss.  duo  Colb.  rec.  et 
Rolian.,  ut  in  prcecipitium  ;  1,  Reg.  ut  in  praeepi. 

Relitiquunt.  Reimm.,  Lips.  2  et  5,  aerelinquunt. 
Certe  Lactnntius  amat  hoc  decomposiiiim ;  llb.  i , 
cap.  18,  lib.  V,  cap.  8,  cap.  18,  et  quidam  lib.  iii , 
cap.  13.  BuN. 

Liberari.  Frnncius,  forte  liberare.  Sed  melius  le- 
gitur  in  Coloniensi  nnni  1544  edilione,  velintque  tan^ 
dem  ab  inveteraiis  erroribus  libemri. 

Si  quare  sint  naii.  Ex  mss.  et  edilis  addidi  sint , 
quod  de«'rat  editis  Tbys.  et  etiam  Servaii  G;ili.  — 
Quare  sint  nati.  Illiid  sint  in  Heiinm.  et  in  Iriginta 
ampliusedd.depreliendilur,  iiiSiiblnc.,du:ibiis  Rom., 
decem  Venelis,  an.  1471—1510,  Iribus  Antuerp., 
tribiis  Basil.,  qninque  Tornres..  Junt.,  Parrli. ,  Be- 
rnt.,(«rypli.,  duabus  Isai.  NeglexeruntTliys.,  Gall., 
Spaik.,  Cnniabr. 

Ut  neque....  probanda  sapientia.  Hypothesis  est  to- 
tius  professionis  cliristinn.e  :  de  hoc  agitur  iii  Lactan- 
tii  iibro  de  Irn  Dei,  c:ip.  12. 

Non  putavi  adeo  necessarium.  Plenius  hoc  argumen- 
tum  irnctniura  Lnctantio  libro  dc  Ira  Dei,cap.  9,  10, 
il,  et  in  libnllo  de  Ojiificio  Dci,  ubi  Epiciireos  conlutat. 

Natura;  sitneprovidentia.  HiiicLact.  Epitom.  rap.  2, 
ineonte  :  Prima  inciditquasstio,  sitne  providentia.Bvfi. 

Regantiir.  Sic  cuin  opiiinib  pdiiionibus  et  mss.  an> 
tiqiiioribus  ;  qiiod  cnpiie  1  Epitomes  coiifirinatiir ; 
ubi  legere  est :  Sitne  aliqua  providcnlia,  quce  aut  (ecerit 
aut  regat  mundum.  hi  quibusdam  tainen  mss.  legiiur 
gerantur^  otiain  Rohaiineo  et  Sangermauensi,  in  aliis 
etiain,  scd  mnle,  gerantur. 

Democritus.  Qiii  fortiiiio  omnia  ex  alomis  fnctn  as- 
sercrc  conntnr.  Vide  Lnerliiim.  Optiiiie  Pluiarohiis  : 
iVfVif/  putchri  temere,  et  fortuilo  nasciturj  sed  ah  arte 
aliqua  efficilur.  Vossius. —  De  ipso  Democrilo  copiose 
agituriiifi  a  libro  iii,cap.l7.  Democrito  autem  adjungit 
E|»icurnm,  quia  liic  ex  illo  plenque  hausii,  tesle  Ci' 
cerone,  lib.  vde  Finib.;  ei  lib.  ndeNntnr.iieorum. 


dein  esse  Dingoram  Atheniensem,  qui  reliquit  sermo- 
iies  Plirygios.  Talinnus  conira  Graecos  :  ^iayopac 
'AOvivaioc,  eic.  Hi  plirygii  sermones  fuisse  videntur 
historia  eorum  qu;c  ad  Cybelen  ,  sive  matrem  Phry- 
giam,  el  ejus  sncra  pertinerent.  Ab  ipso  atiiem  eo 
line  conscripti,  ni  homiiies  a  sacris  illis  averteret.  Ex 
Vossio.  —  De  boc  Diagora  iterumaKituraLnctnntio, 
lib.  de  Ira  Dei,  cnp.  9,  et  a  Tlieodoreto  in  Tberapeu- 
tica  Gr»corun),  in  sexto. 

Et  postea  Diagorns.  Post  Prolagoram,  anie  Epicu- 
rum,  et  ipse  discipiilus  Democriti.  Suid.  ed.  Kuner., 
t.  1,  f.  550.  Si  recte  capbs ,  Lnclantius  credi<lit 
fuisse  euin  posi  Epicurum,  de  Ira  ,  capite  9.  Male. 
Diagoras  Olyinp.  lxxiv  floruit;  Epicurus  deninm 
Olynip.  cix,  anno  lertio  natus;  Laert.  1.  x,  secL  14, 
i5,etMenag.  p.  453.  Vossiusergo  corruptam  Lneriii 
ediiionem  seciiius  esl,  ciim  de  Hist.  Gra*c.  1.  i,  c. 
21,  Epiouriim  Olymp.  cvii  morluuin  iradidit;  conce- 

p  dit  eiiini  Olyinp.  cix  natum  fuisse,  I.  iv,  c.  10,  ed. 

^  Lugd.  B.  in-4°.  Ad  rein  conf.  Cic.  de  Nai.  deor.  I^. 

1,  c.  1  ei  c.  23;  I.  ni,  c.  37 ;  Valer.  Mnx.  I.  i,  c.  1, 
ext.  n.  7;  iGlian.,  I.  ii  ilisi.  Var.,  c.  31.  Bun.  —  Aniea 
Protagoras...  postea  Diagoras.  Cic.  libro  i  de  Nnt. 
deor.  c.  1 :  Deos  esse^  dubitare  se  Protngoras  .  iitf//o< 
esse  omnino^  Diagoras  Melius  et  Theodorus  Curenaicus 
puiaverunt.  Idem  dicio  llbro,  c.  23  :  Quid  ?  DiagoraSf 

A6<o?  qui  dictus  est ,  posleaqne  Theodorus ,  nonne 
aperte  deorum  naturam  sitstulerunt  ?  Nmn  Abder*tes 
quidem  Proiagoras  ,  sophistes  temporibus  illis  vel 
maximuSt  cum  in  principio  libri  sicposuisset,  de  divis 
neque  ut  sinl,  neque  ut  non  siiit,  habeo  dicere, 
Athewensium  jussu  urbe  atque  agro  est  exterminatus, 
librique  ejus  in  concione  combusti.  Cell. 

Et  alii  nonnulli.  E.  g.  Theodorus.  Epil.cnp.  68;  de 
Irn,  c.  9.  Loca  scriptorum  indicnruiit  Elmcnhor.st. 
ad  Miiiuc.  c.  8.  Pfaiiner,  in  Syst.  Theolog.  Geiilil.  c. 

2,  §2.  BuN.  —  Bioii  eiiani  exrlusiideos  :  cnrmina 
quae  de  illo  extant  reperies  ainid  Meiirsium  qiiero 


Protagoras.  Democrili  anditor;  de  illo  sic  Lactnnt.  D  adire  ne  pigeal,  inopuscuUs  Hesychii,  p.  12  GALLiKOS. 


dc  Ira  Dei,  cap.  9. :  Primus  omnium  Protagoras  exiitit 
temporibus  Socraiis,  qni  sibi  diceret  non  liquere,  utrum 
esset  aiiqna  divinitas  necnc^  elc.Suidns,  iii  npoTaTO/oac ; 
Tlieopliiliis,  nd  Autolyc.  lib..  3;  Cic,  lib.  i  de  N;tt. 
deor.;  Ejiiphanius,  lib.  iii  contra  ILereses;  Tlieodo- 
ret..  orai.  ii  conirnGrxcos.  Elhenhort. — Protagoras 
propier  inipium  dogma  Atiienisejectus  est.  Ejiis  Vita 
est  apiid  Laertiuin  libro  ix.  Siib  Protagorae  nomine 
dialogiis  est  inter  Plnionis  Dinlogos. 

Diagoras.  Cic.  de  Nat.  deor.,  1. 1,  c.  23,  et  I.  ii,  c. 
37;  Josephus,  ii  contra  Appion.;  Tatinn.;  Alhenag., 
Upoi  "E^Xjjvac;  Clemens,  in  Protrepl.  "'Qv  ^n  x«P'^» 
etc. ;  Diagoras  Melius^  cui  Atheon  cognomen  impusuU 
aniiqnitas^  dixil  Miiiiicius  Felix.  Coiitrn  qiiem  Kuum 
de  Providenlin  librum  scripsit  Theodoretiis.  Aihe- 
nienses  taleiiii  pretiuin  proscripsere  illi  qui  Diagorae 
cnptit  aflerrel  (Snidns  in  ^iocyopag).  Vixit  aiiiem  Dia- 
goras,  juxta  Euseb.,  Olymp.  lxxiv,  et  deinceps  vir 


Ac  maxime  sioici.  Sioicos  iniprimis  celebrat;  sed 
non  minorcm  laudem  prumeritiis  est  Plalo,  qui 
Deum  passini  vocat  ^niuwoyw  a7ro[VT&>v,  opificem  tini- 
versi.  Vossius.  —  Sioicoruni  insigiies  de  providentia 
divina  senientiae  reperiuniur.  Lact^mtius  laudat  Sioi* 
cos,  c;etfTOsque  philosophos  :  E|ii(iel.  apnd  Arria- 
nuin  :  Discendum  ante  omnia^  unum  esse  Deum^  omnia 
regere,  onwilms  providerc ;  quidquid  Viro  facinmus,  di- 
eamus  ,  cogitemus ,  nihil  eum  latere  posse.  Vide  Seiie- 
cam  iiiQusesi.  et  in  lib.  de  Denoficiis,  et  libro  dcPro- 
videntia.  Eumdem  Hetrusci,  quem  nos  ^ovem^  inlelli' 
gunt,  cuslodem  recloremque  universi,  animum  ac  spiri' 
fttni,  mundi  hujus  operis  dominum  et  arlificem,  cui  hh- 
men  omne  convenit.  Vis  iltum  fatum  vocare?  non  erra* 
bis.  Uic  est  ex  quo  suspensa  sunt  omnia,  ex  quo  sunt 
omnes  causm  causarum.Visitlum  providentiam  dxeref 
recte  dicis.  Est  enim  cujus  consilio  huic  mundo  provi^ 
dnur^  ul  inconcussus  exeat ,  ei  actus  suos  explicet.  Sic 


it\  LIBER  1.  DE  FALSA  RELIGIONE.  Iti 

tudenmt,  docentes,  nec  fleri  mundum  sine  diYinft  A  gutis  et  eloqueniibus,  et  de  solerlia  divinae  providen- 

lix  per  toium  lioc  opus,  quod  suscepimus,  sparsim 
dicere necesse  est:  omitiamiis  iii  pr.nesenii  hanc  qiinps- 


miione  potuisse ,  nec  constare ,  nisi  summa  raiione 
rpgereitir.  Sed  ei  11.  Tullius,  quamvis  Acadeniicae 
discipliune  defensor  essel ,  de  providentia  giiberna- 
trice  rerum  et  multa  el  sa^pe  dissernii,  Sioicorum 
argumenia  coiifirmans ,  et  nova  ipse  afferens  pluri- 
ma  :  quod  facit  tuni  in  omnibus  pliilosophi.-c  suae  li- 
bris,  tum  mazime  in  iis  qui  sunt  de  Nalura  deorum. 
Nec  difficile  sane  fuit  paucoruin  hominum  prave 
sentientium  redargiiere  mendacia  testinionio  populo- 
rum  aique  gentium  in  bac  una  re  non  dissideniium. 
Memo  est  enim  tam  rudis,  tam  feris  moribus,  qui 
oculos  suos  in  coelum  tollens,  tameisi  nesciat  cujus 
Dei  providentia  regatur  hoc  omne  quod  cernilur,  non 
aliquam  tamen  esse  intelligat  ex  ipsa  rerum  magni- 


tionem,  qu:i*  cuin  rselerissic  c<>haRret,ut  nihii  »  iiobis 
disseri  posse  videatur,  ut  non  simul  de  providentia 
disseraiur. 

CAPUT  iir. 
Uniutne  potettale  Dei  mundu$  regatur^  an  muUorum  f 

Sit  ergo  nostri  operis  exordium  qunestio  illa  con- 
sequens  ac  seciinda  :  iitrum  poiestate  unius  Dei 
mundus  regatur,  nnne  multoriim  ?  Nemo  est  qui  qui- 
dem  sapiat,  raiionemqiie  secum  pulet ,  non  unum 
esse  intelligat ,  qui  et  condiderit  omnia ,  et  endem  , 
qtia  coiididit ,  virtute  moderetur.  Quid  enim  muUis 


tudine,  molu,  dispositioiie,  constantia,  ulilitate,  pul-  ^  opus  est  ad  miiiidi  reginien  suslinendum  ?  nisi  forle 


cbriiudine,  temperaiione  :  nec  posse  fieri  quin  id, 
qood  mirabili  ralione  constat,  consilio  majori  aliquo 
sit  instructum.  Et  nobis  uti(|ue  facillimum  cst  exef|ui 
hanc  partem  quamlibet  copiose.  Scd  qiiia  mtiliiim 
inter  philosophos  agitata  res  est ,  et  providentiam 
tollentibus  satis  responsum  videtur  ab  hominibus  ar- 


arbitremiir ,  si  pltires  sint ,  minus  habere  singulos 
nervorum  alque  virium.  Qtiod  quidem  faciitnt  ii ,  qui 
multos  csse  volunt;  quia  necesse  est  iinbecilles  esse: 
siquidem  singuli ,  sine  auxilio  rcliquorum  ,  tant» 
molis  gubernacultim  sustincre  non  possent.  Deus 
autem ,  qui  est  xierna  mens ,  cx  ouini  utiqne  parte 


etCleanthes  aptid  Simplicium  :  0  Deui,  inquit^r^^e 
oie  per  eam  causam,  qua  omnia  modernm  et  temperas. 
Acerrime  retuderunt.  L.  iii ,  c.  i8  :  Cum  fortiier 
immicorum  impetui  reiudi$$et ;  I.  iv,  e.  27,  vim  reinndil, 
Docentes.  Ita  ferunt  mss.  veierrimi  cl  optinii.  Ro- 
banneiis  vero  et  Saiigermanensis  habeiil  dicentes, 
quod  idem  fere  est. 

Ji.  TuUius.  Cicero  modo  Plalonicos,  modoSloicos,  q 
modi)  Arisioielem  secutiis  e>t. 

Nemo  est  enim  tam  rudis,  elc.  Rccle  observai  doc- 
tiss.  Wovreriiis,  haec  viili;:)ria  esse  argMmenla,  quibus 
ooines  fere  qui  adversus  Gentes  scrip^eruiit ,  in 
astruenda  divinilale  iisi  sunt.  Minucius  idem  biibet 
argunieiitum,  qiiod  a  Cireroiie  nniiuatur  ,  de  Naiura 
dcoruin  u.  dicenie  :  Quid  potest  esse  tam  apertum 
tamque  perspicuum^  cum  ctBlum  suspeximus^  quam  esse 
aUqnod  numen  prmtanti$sini(e  mentis^  quo  lta*c  regan- 
tur.  Mein,  de  arusp.  Resp.  :  Etenim  quis  est  tam  ic- 
cors,  qui  cum  cmlum  suspexerit ,  deos  esse  non  setitint^ 
ei  ea  quce  tanta  mente  fiunt,  ut  vix  qunqnam  arte  uUa 
ordmem  rerum  ac  vicissUndinem  pcrsequi  possU  ,  cnsu 
fierit  putet?  aut  cum  deos  esse  intellexent,  non  intelU- 
gat,  eorum  numine  hoc  tantum  imperium  natum,  et 
euctumetretentum,eic.  Elmenhorst.  —  Prudeuiius 
▼ero  iii  Apoilieosi : 

Attameu  in  ccRlum  quotiens  suspexit,  in  uno 
Constiinil  jiis  omne  Deo,  cui  serviai  ingeiis 
Yiriutuni  ralio,  variis  iustnicta  iniuislris. 


"Vide  Isidor.  Pelus.  lib.  iv.  Hoc  argumenlum  a  crea- 
turis  petitiimoinnescouvincit,  et  ouiiiibus  noiuni  est, 
ade»  ut  validissimum  sit  :idasscrend.iiudivinii:)iein; 
boc  cnim  argumeuto  B.  Patiliis,  Rom.,  i,  v.  20,  uii- 
tur,  ul  Gentes  reddat  inexcusabiles.  Invisibilia  eniin 
ip^ius  a  creatura  niumli  per  ea  quae  facia  snnt  intel- 
lecta  conspicinniur :  sempiterna  qiioqiie  ejns  virliis 
et  divinitas,  ita  ut  sint  inexcusabiles.  GALLiOUS.  — 
argumentum  iteium  a  Cicerone  traciatur  libro  i  Tus- 
culiinarum  Qn?cstionuni. 

Qitioculos,  Itamss.  et  editi  veteres.  Unde  homincs 
cognitionem  deoruni  liabtierint ,  docei  Plularchiis  in 
Placitis  philosopliorum  iibro  i,  c.  6.  Vidc  etiam  Cice- 
ronem  in  libro  de  Universiiaie. 

PnUhritudine.  Niliil  certe  illorum  quae  scnsu  com- 
prebeiidoutur,  uiundo  oriiatiiis ,  pulchrins  el  absolu- 
tius,  ut  Philo  notat  in  lib.  mpi^A^apTioie  y.o^r/xoy,  Cic. 
lib.  II  de  Nal.  deorum.  Elmenhorst.— Cicero  idem 


VARIORUM  miJE. 

afTirmat,  quod  hic  Lact.,  lib.  ii  de  Divinat.  Ob  Iianc 
pulclirituflinem  mnndus  Grrcis  est  xoo-i^oc.Vide  eiiam 
Aristotelein  de  niumlo,  et  Plinium,  libroii,  c.ipite  i, 
Pro  voce  temperatione,  qu;c  se(|uitur,  ed.  Subl.  legit 
prave,  compnraiione. 

Quod  mirabiU  ratione.  Francius  legit ,  quod  tam 
mirabili  ratione  conslat. 

Viique.  Sic  reposuimus  ex  mss.  et  omnibus  fere 
cdilis.  Ini  edd.  nc.,  ilaque, 

Necesse  esl.  h\  ed.  Subl«c.  additur  non,  optime. 

Nemo  est  qui  quidem  sajnat.  Oplime  cnm  (loctiss. 
Gronovio  ila  lestiiui  cx  nis.  Rohan.,  iiem  ex  2  aliis 
Reg.  bon:c  iiotai ,  necnon  Gronov. ,  1  Colb. ,  2  Brnn. 
et  edit.  Cellar.  In  cueieris,  Nemo  est  quidem  qui 
sapint,,.  qui, 

Non  ttnum  esse  inteUigat,  E(lirK|uinqne  in  medio 
insenint  Deutn  :  sed  perperam ;  mox  eniiu  prx^cCNSit 
unius  Dei,  C;vieriiin  in  e:»in(lem  rein  vide  Laclanlium 
lib.  II,  cap.  2  :  Ctim  jttrattt ,  etcum  optant,  etc,  in- 
quil  TertnHi:iiius  in  Apologel.  de  otlinicis  sni  lcm- 
poris  :  Atxima  licet  fntsis  diis  exanciUala ,  ctiiii  tatnen 
resipiscU.ul  excraputa  et  sotnno  Deutn  noniinat^et 
qtiod  Deus  dederi*.,  otnnium  vox  at ,  judicem  qttoque 
cotttesinttir  iUttm  :  Deus  videt ,  el  Deo  cotttttietido ,  el 
Dens  tnihi  reddet,  0  lestttttoniutn  anitttas  naitiraliter 
ChrisliaiKB  !  Denique  prottuntians  hcec^  non  nd  CapitO' 
//««*,  sed  ad  coelum  respicU  ?  tiovi  enim  sedcm  Dei 
^  vivi,  Deum  unuin  pi»ei:K  :ignov(Tuni  iEscbylus ,  et 
Sophocles,Phileinon,  Orplieus,  Pyibagoras.  Vid. S. 
Justinnni  de  M(niarchia. 

Qui  ct  condiderU  omnia,  etc.  Hierocles  Ziiva  et  Ata 
Detiin  appelbaum  esse  scribit ,  quia  pereuin  (unnia 
sunt   et  vivnnl.   Ilinc  Apuleius   Denm  vocat  rerum 
otnniutn  exeriorem.  Proclus  vocat  Denm  itTiyriv  TraoTQf 
?w>5f ,  [otitein  omnis  vitiB.  Sic  Caio  apud  Lucaiiuin  : 
Haeremns  cuncti  superis,  temploque  lacenle, 
Nil  agimus  nlsi  spoule  Dei. 
*  Sacra  ctiam  jiagina  ad  provideniiam  asserendam,  ar- 
guinentum  (  qnod  omnes  convincil)  nb  expeiienlia 
peiii  (  Ps.  ciii,  V.  28  cl  29  ). 

JServorum  oiqticvirium.PoAorior  vox  priorem  expli- 
cal.  Vide  Davis.  ad  C:es.  i  Gal.,  20:  Oribiisacneivis. 
Hic  video  expressnni  Ciceroneni  Or.  v  Philip.  c.  12  : 
Exptrieiur  consentienlis  senalus  netvos  atque  vires. 
Coiif.  Lact.  I.iv,  c.  18,  tiervis  ac  viribus,  Rijneman. 

jEierna  mens.  Seneca  lib.  i  Naliir.  Quaesi.  :(/«irt 


195 

p6rfticui  coosummatxque 


riBM.  LACTANTn  DIVIN.  LN8TIT.  iU 

f  irtutiB    es(.   Qttod    si  A  tus  igitur  jam  non  erit ,  qui ,  f.essi)ntibiis  cseteris , 


veruni  est»  nnussit  neeesse  est.  Potesias  enim  ,  vel 
virlus  absoluU  ,  reiinet  suam  propriam  firmitatem. 
id  autem  solidum  existimandum  est ,  cui  niltil  dece- 
dere ;  id  perfectum,  cui  nihil  po<sit  accedere. 

Quis  dubilet  poteiitissimum  esse  regem,  qui  lotius 
orhis  habeat  iruperium  ?  neque  iuimerito  :  cum  illius 
sinl ,  qux  ubique  sunt  omnia ;  cum  ad  euni  solum 
omnes  undique  copiac  congeraiitur.  At  si  piures  par- 
tianiur  orbem ,  uiiuus  cerie  opum ,  minus  virium 
siuguli  habebunt ,  cum  inlra  praescriptam  portionem 
se  quisque  contineat.  Eodem  eiiam  modo  dii ,  si 
plures  sint,  minus  valebunt,  aliis  lantumdem  iu  se 
bHbentibus.  Yirtutis  autem  perfectiur  natura  potest 
esse  in   eo ,  in  qiio  totum  est ,  quam  iu  eo ,  in  quo 


non  potesi  omnia  guhernare.  Ita  Ut  ut  ad  rogendum 
mundiim  unius  perfecia  virluie  magis  opus  sit ,  quam 
imbecilliiatemultorum.  Qui  autem  putat  haiic  lantain 
magnitudinem  non  posse  ah  uno  regi ,  railitur.  Nec 
euim  qiianta  sii  vis  potesiasque  divinae  majesiatis 
intelligit ,  si  existimat  singularein  Deum  ,  qui  facere 
mundiim  poliiit ,  eumdem  regere  non  posse  qiiem 
fecit.  At  sicoucipiiit  aiiimo,  qiiaiita  sit  divini  hiijus 
operis  imuieiisitas  cum  antea  nihii  esset,  tameu  vir- 
tute  ai(|ue  cousilio  Dei  ex  nihilo  esse  conflaiain ; 
quod  opus  nisi  ab  uno  inchoari  perlicique  noii  po- 
tuit :  jam  intelliitet ,  niulio  facilius  esse  ab  uno  regi , 
quod  est  ab  uno  consiitutum. 
Dicat  fortasse  aliqiiis,   ne  fabricari   qimlem  tam 


pars  exigua  de  toto  est.  Deus  vero,  si  perfectusest  B  immensiim  opus  mundi,  nisi   a  plurihiis  potuisse: 


( quia  perfectus  est )  ut  esse  debet ,  nou  potest  esse 
nisi  unus,  ut  in  eo  sint  omnia.  Deoriim  igitur  virtutes 
ac  potestates  infirmiores  sint  necesse  est  :  quia 
tanlum  singulis  deerii  qiiaiilum  in  cscieris  fuerit ; 
ita  quanto  plures,  tanio  minores  eruut.  Quid,  quod 
summa  illa  rerum  potestas  ac  divina  vis  ne  semet 
quidem  dividi  potest?  Quidquid  enim  capit  divisionem, 
et  iiiteritum  capiat  necesse  est.  Si  autem  interitus 
procul  est  a  Deo,  quia  iucorruptibilis  est  et  aMeruus, 
coosequens  est  iii  dividi  potestas  divina  non  possit. 
Deiis  ergo  uiius  est,  si  nihil  esse  aliud  poiest,  quod 
tantuiudein  capiat  poiesiaiis  ;  el  ii  tamen,  quimulios 
esse  arbiirantur,  officia  inler  sedicuut  esse  partitos: 
de  quibus  omnibiis  suo  loco  disputabimiis.  Illud 
interim,  quod  ad  praesentem  locuin  periinet,  leneo. 
Si  partiti  sunt  inter  se  officia ,  eodein  revolviiur  res, 
ut  ex  iis  quilibet  sufficere^  omnibus  nequeat.  Perfcc- 


quamlihctmuUos,  qiiamlibet  magnos  facial,  quidquid 
in  miillis  magnitudinis,  potestalis,  virtulis,  majesta- 
tisqiie  posuerit,  id  lotum  in  uuum  confero,  et  iii  uno 
esse  dico  ;  ut  tantutn  in  eo  sit  istarum  rerum,  <|uan« 
tum  uec  cogitari  nec  dici  poiest.  Qua  in  re  quoiiiam 
el  sensu  deficimus  et  verbis  ;  quia  neqiie  laniai  in- 
telligentio!  lucem  pectiis  humaiium,  neque^explana- 
tionem  taiitarum  rerum  capit  lingiia  m»rialis  :  idip* 
sum  inteiligere  nos  oporiet  ac  dicere.  Yidco  rursus 
qiiid  e  contrario  dici  possit :  tales  esse  iilos  plures, 
qualem  iios  volufliusunum.  At  hoc  ficri  iiullo  pacto 
pote»t,  quod  singulorum  pote^las  progredi  lorgius 
non  valebit,  occiirrentihus  sibi  posiestaiibus  c:eiero- 
ruin.  Necesse  est  enim  ul  suos  quisqiie  limites  aut 
transgredi  iiequeat,  aui  si  transgre^sus  fiierit,  stiis 
'  alieruin  finibiis  pellai.  Non  vident,  qiii  deos  roultos 
essecredunt,  fieri  posse  ut  aliqui  diversum  veliiit; 


VAIUORUM  mJM. 


est  Deun?  Mensmivmi.  Annxagoras  Deum  vocavit 
voOv;  Cic.  in  priin.  Tuscid.  QiiaBsl. :  Dtms  est  niens 
solula  ei  libira,  segregnla  ab  omni  concreiione  moruUi. 
Voss. — Ita  loquuniur  Plnlonici.  Aitgusiiuus  laiuen  de 
Trinilate  lihr.  xv,  scrihit  Deunt  amidius  quidd:)in  , 
quaiii  meniein  esse ,  lautiim ,  quanlum  homo  nieitte 
pra*ditus,  sufierat  hruia  inentc  careniia.  De  Dei 
natura  vide  Plutarclium  de  Placitis  philosophorum 
libroi,  c.  7. 

Nihil  decedm.'-Iu*^etiam  6.  Augustinus  libro  v 
deTrinit.  docet  nulla  accideutia  iii  Deum  cadcre 
posse  ;  el  (|uiquid  de  Deo  dicatur  essenlialiter  ,  non 
accid4>nialiter  dici. 

f  Copia,  Id est, abundantiay  bona^opes,  Infra  1.  v,c.  ^2: 
Omnes  ad  eum  honores ,  omnia  imperia  ,  omnes  opes^ 
omnfs  deniquecopias  conferaniur.  L.  vn,  c.  23:  Fruen" 
tes  jucundiiate  innumerabilium  coniarum,  De  Ira,  cap. 
15:  Rerum  et  copiarum  abundantia,,,  instruere;  et 
cnp.  23  :  Deus  nos  innumerabilibus  copiis  alit.  Hinc 
1.  vi,c.  11,  copiosi^  suiii  opihiis  alflueuies.  Freiush. 
ad  Tac.  Anu.  iii,  c.  54.  Bunehan. 

Virtutis  autem  per[ectior,  etc.  Ita  mss.  Rohanneus 
et  S.  Germ:iui,  idqneelegaiitcr;  priiis  tamen  I(*gi*ba- 
tur  perlripiiccm  iiegationeui  :  Virtutisautem  perfecta 
natura  non  polesl  esse  nisi  in  eo  quo  totum  est ,  non  in 
eoinquo  pnrs,  elc,  Atedilio  Heuuianiii  legit,  Virtutis 
ttulem  perfecia  nntura  in  eo  potiuslest,  in  quo  tolum 
est^  quam  iit  eo  in  quo  pars,  ctc. 

Natnra  in  eo  potest  esse^  in  quo  tolum  est;  quam.  Vif" 
tulis  aulem  perfecta  nalura  in  eo  pntest  esse  in  quo  to* 
tum  e</«quam  ineo.Hjac  lectioesl  reciissiiiiajiccerat 
»  Celiario  corrigcnda;  nec,utUeuman.  scripsit,  ma- 


nifesiiis  error  lihrnrii.  Subaudiendum ,  po/tu<.   Buif. 

Quia  perfectus  est.  Iliecomiltiint  mss.  Lips  etGoth. 
necnoii  edilio  Betiilci.  Ex  inss.  priin^e  noi:c  ei  prope 
omnihiis,  veterihusqiu;  ediiioiiihiisR  >manisetCellarii 
reposiliiii»  qnia^  pp»  nam  quod  esl  in  c:rieri^  cditis. 

Incorrnpiibilis.  H:)nc  vocem  fere  Erclesiast.  jamante 
noslrum  saepe  ih  TertuIIiaiio.  Cypriaiio,  ArnobiO  lcgi» 

Divina,  Ed.  Suhlac.  hahet  oeierna.  Buii. 

Eodem  revolvitur  res,  Exprimil  Cicer.  I.  iv  Acad., 
^:  Imprudens  eo,  ^uo  mfnimevii/^  revolvitiir;  L  il, 
Divin.  c.  5,  eodem  revolveris.  Add.  1.  i  Tnsciil.,  c.  6. 

BUNEMAN. 

H  Ex  nihilo  esse  conflalam.  Paraeus  in  Genes.  probat 
ex  iiihilo  inundum  conflatuin.  Idem.|iic  dixii  Theo- 
phrastus.  Miiiidum  ex  materia  qu:idaiu  Deo  co:eieriia 
esse  faclum  asseruerunl  antiqiii  philosophi,  Pylha- 
gorici  et  Zfuo  cum  Sloicis  suis ,  ipseque  Plato.  Ho8 
secuii  suiit  h«ereiici,  quos  Af a/eriartoi  appelhit  Ter- 
lullianus,  libro  adversus  llermogenem ,  c.  25.  Vide 
Aiigusliiiiiin,  h.Tresi  59. 

FacHius  esse..,.  regi.  lllud  esse  minus  necessarium 
cxessejuhenl  Rost.,  Suhl.,Ven.  1471,  ulraqiie  1478» 
97,  Parrh.,  PiiT..  Cial.,  Paris.,  Jnnt.,  Ald.,  Gynin.y 
Gryph.,  I>aeiis,  Beiul.,  Heuui.  Inseruit  Thoiiiasius, 
quein  secuii  Gali.,  CauUbr  ,  Spark. ,  W:ilrh. ,  CelU 

Blnevjln. 

Deficimus.  Heumannus  ezistimat  hgonduin  esse 
deficmur.  Jiixta  laiiiii  sermonis  analogiain :  Si  qui$ 
deftciatur  pecunia^  ail  Setieca  epist.  76  ;Vin7)us  defice" 
retur^  ail  J.  Cscsar  de  Bcl.  civil    lib.  iii,  c.  6i,ct  alil. 

Tanim.  Ita  iiiss.  precipue  Rohaiinous ;  at  lUbS.  7 
rec.  legunt  tantam  cuni  Sangermauensi. 


4t5 


UBER  I.  DE  PALSA  RELI6I0NE. 


126 


ex  qua  re  disceptalio  inler  eos  et  cerianieD  oriatar :  A  ^^  ^^^^  ^i  Q^is  aninnet  in  uno  corpore  multas  esse 


sieut  Homerus  bellanles  inier  se  deos  flnxit ;  cum  alii 
Trojam  capi  velleni,  alii  repugnarent.  Uoius  igitur 
arbitrio  mundum  regi  necesse  est.  Ni>i  enim  slngu- 
larum  partium  p«)tesias  ad  uiiam  providcniium  refe- 
raiur,  iion  poterii  summa  ipsa  consiare  ;  untiqtioque 
uibil  curante  anipiius,  quam  qiiod  ad  eum  pn»prie 
periinet :  sicul  ne  res  quideni  inililaris,  nisi  uiium 
babeal  ducem  atque  reciorem.  Qiiod  si  in  unoeier- 
cilu  tot  fuerinl  iniperatores,  quoi  legiones ,  quot  co- 
hortes,  quoi  cuiiei,  qiiot  ala",  primum  nec  insirui 
poterii  af^ies,  unoquoque  periculum  recusanie ;  nec 
regi  facilc,  aui  teniperari,  quod  siiis  |iropriis  coiisi- 
liis  uianturomiies,  qiiorum  diversilaie  plus  noceanl, 
quam  prosint :  .sic  in  lioc  rerum  naturx*  imperio,  nisi 


mentes:  qiioniam  multa  et  varia  sunt  miaisieria 
membrorum ;  ut  singiiios  corporis  seiisus  singulae 
mcntes  regere  credantur,  iiem  muiii  affcclus,  qiiibiis 
commoveri  solomus  velad  irain,  vel  ad  cupidilatem, 
vel  ad  laeiitiam,vel  ad  melum,  vetad  miseratioiiem; 
ut  in  bis  omnilMis  lotidem  menlos  pulentiir  operari : 
quod  si  qiiis  profecto  dicat,  ne  ips^ni  quidem,  quae 
una  esl,  liabere  videatiir.  Qiiod  si  in  uiio  corpore 
laiitarum  rerum  guhernalioiieiii  mens  nna  possidei,  et 
universis  simiij  intenta  esl;  cur  aliqiiis  existimet 
muiidum  non  posse  ali  uno  re$;i,  a  pluribus  posse? 
Qiiod  quia  intelliguiit  isti  asscrlores  dcorum,  iia  eos 
prxesse  singuiis  rebus  ac  partibiis  dicunt,  ut  tamen 
unus  sit  reclor  eximius.  Jam  ergo  caeteri  dii  iion 


onus  fuerit,  ad  quem  totius  summae  cura  referatur,  g  eruiit  sed  satellites  ac  mini2>iri,  quos  ille  unus  maxi- 
omversa  solvcntur  el  corruent.  mus  et  poieus  omnium  his  officiis  prxfecerit ;  et  ipsi 

Dicere  auiem,  mtiltorum  arbitrio  regi  mundum,  tale 

YARIORUM  NOTifi. 


Sicut  Homnu$  bellantes  inter  se  deos  finxlt.  Quem 
seqnuntiir  Virgiliiis,  Ovidiiis,  Siliiis,  Liicanus  et 
alii.  Sic  Arnobius,  lib.  iv  adversus  Genles:  Vutnerari^ 
texnri,  bella  inter  se  gerere  fimaVtum  memornntur  ar^ 
dore  discrinimum,  Cic.  <le  N:it.  deor.,  ii ;  Pialo,  do 
Rr*pub.  II,  a  rujtis  c;iluinnia  Prodiis  Hoiiierum  (si 
diis  placet)  liberat,  iirgoiiuiii  ad  iicsfio  qiias  divisas 
progressiones,  aiqtie  sub-^tantiarum  discriinina  refe- 
rens.  Lege  Augnslinuin  de  Giv.  Dei,  lib.  iv,  cap.  50. 
SicOvid.,  Trist.  ii: 

Xuldher  in  Trojam,  pro  Troja  slabat  Apollo 
i£qua  Venus  Teucris,  Pallas  iniqua  fuit. 


ITid  Cic.  dc  Nat  deor.  ii,  c.  28;  Tertnll.  Apol.  14  : 
Dcos  inler  %e  propicr  Trojanos  et  Achivos  ,  ul  gla- 
diatorum  p/'nf<  congressos  deimtjnasf>e.  Bd.nf.man. 

SiifNma.  Tornes.  el  alii  addiint,  potesias.  Vid.  infra 
Epit.  c.  i :  Nec  potest  aliter  rerum  summa  consisie- 
re,  Reimm.  ei  vett.  edd.,  summa  ipsacouttare.  Bun. 

Cofstare.  Adde  potestas,  ul  legilur  in  optiiuaGolo- 
nieiisi  edit.  inni  t5ii. 

Periinet.  Iia  codex  Rnhnn.  et  Sangcrm.;  at  inss. 
reCiMiti(»res  cnm  ediiis,  pertineat. 

Cicnet.  Cuncus  emt  muliiuido  inililum  ita  collocata 
ot  initio  esset  angiisla,  ei  pnulaliin  dilatareiur.  Vid. 
Turiieb.  ail  Quintii.  i  Inst.  i5.  Plena  inanu  Pitiscus 
acctores  ciiat  in  Tlies.  Autiq.  Roman.,  toni.  i,  fol. 
607.  BoRfiifAti. 

Ditnsitate.  Mss.  dccem  recent.  diversitates,  inter 
quos  Roban.  Diversitates  eiiaiii  liabct  Snhl.  ed. 

Tonussummce  cura.  Sic  ins>.  et  Siibl.,  Yenet.  i47l,  ^ 


97.  Yide  iiifra.  L.  i,  c  5.  Deiim  vocat  summce  toiius  ' 
artifieem;  Epil.  c.  -i,  tolius  sumwce  gubernatorem. 

BUNEMAN. 

Tate  eil,  quale  si.  Hic  elegans  vociilariiin  uracter- 
inissiis  lisusa  scriptoribus  de  parliculis,  I.  iii.  c.  3  : 
Tate  est,  proleclo ,  quale  si  disserere  velimus.  L,  vi, 
c.  i5  :  Quod  tate  ett ,  quale  si  velint ;  c;ip.  i6:  Hoc 
tcro  tale  esi^  quale  si  dicerent.  Boneman. 

Qtiibus.  Eleg:iiis  lectio  Groiiovii  siquidem,  quam- 
vis  umiies  m^s.  et  cdd.  qiiibus  hab<'ant.  Videtur  xayj- 
xvnc.  quibus^  id  esl  affectibus,  commoveri  ad  affec- 

tUS.  rfUKEMAtf . 

Jiem  muUi  affectus,  quibus  commoveri,  elc.  Non 
negat  cuui  Sioicis  Lactantius  miilios  esse  in  iiomine 
alTKCtu»,  quibus  commoveamnr :  seil  Ufgat  hene  col- 
ligi,  niultas  esse  in  lioniine  menies,  qiiia  sint  in  eo, 
ul  varia  ministerin  memhrorum,  itn  et  niulti  affectus 
ab  una  etdemquc  origine  siint  repetendi.  Iii  ms. 
tironov.  legitur: Itemmutti affeeiui^  si  quidmeomm^" 


veri  solemus  vel  ad  iram,  etc.  Sed  contra  fldem  alio- 
rnm  mss..  unus  ms.  Lips.  hahet  multi  effectus^  etc. 
T/m//irttw.  Qiiasi  dicas  wiM/mrMwi.  Haec  dictio  non 
m:iffiiiiudinem,  scd  mnltitiidinem  hoc  loco  sigiiilicit, 
ut  liat  antiihcsis  ad  illiid  una  ;  ila  Grneds  toioutoc, 
proiiiisciie  siguificai  ,  tot  ,  et  tantus.  Ex  Is/Eo.  — 
Tantarum  rermn.  Id  est ,  tol,  Um  mnltaruoi,  in 
oppos.  ufia  mens.  Sa*pe  Lactanrnis  I.  v,  c.  i3,  tanta 
hominum  millia.  Sic  I.  iii,  r.  19,  quanta  homnum 
wiltia,  id  est , /jfiiam  nfti/(a.  .  .  Tertull.  Apolog.  c. 
•^O  :  Multi  apud  vos  ud  toleraniiam  dotons  el  moriis 
hortanlur.  .  .  nec  tamen  lantos  inveniuut  vtrbn  dis- 
C  cipulos,  quantos  chrisiiani  factis  docendo.  Buncman. 

Mens  una.  Sic  hahenl,  ct  quidcm  rccte,  cuni  vctc- 
rihiis  Komanis  edilionihns  el  Is.  Spark.,  ac  2  Lips. 
codices  iiiss.  omnes  ;  d<wii|ilo  uno  \\e\f\o  rec.  in  quo 
est  ffit^fts  humaua,  ut  iii  editis  sex.  At  mss.  ac  vet. 
editoruin  lectioiieui  scopus  Laciautii  |»ostul:it ;  nain  ut 
proliet  ah  uno  Deo  lam  miiltas  res  siillicienler  regi 
posse.  inter  :ilias  siniiliindiiies  et  baiic  addiicit,  qiiod 
nfia  mefii  ouines  et  tain  varias  curporis  aciionea  re- 
gai. 

Simul.  Mss.  18,  scniel,  viliose. 

Singnlis  nbus  ac  pariibus.  Ita  logiint  oinnes  mss. 
ct  impressi,  (|Uos  videre  quidcin  licuit.  Iii  iiis.  Gro- 
nov.  erat  singulis  rtbus  ac  parlium^  cuni  siiperscripta 
littera,nt  paru/tm  videretur  voluisse  scrihcre  Ithr.iriiis. 
Suspicor  fuisse,  ita  eos  praesse  singulis  rebus  ac  par- 
tiiim,  hoc  est,  per  paites,  disiribuii:»  partibus.  Gro- 

IIOVIL'6. 

Ut  tamen.  Sic  cmeiidalum  ex  omnihiis  inss.et  ve- 


leribus  editis ;  prxter  ms.  Juii.  et  nonnullas  cdilioues» 
in  quibiis  legitiir:  Ut  lanfum;scd  niale. 

Potensomnium.  Ileiimannus  in  App.  ii  ad  Sympos. 
ei  hic  rescribit,  par^fis  ofnfiitfffi.  Lactantio  qnidem 
Deiis  vocatur,  parens  omnium^  c.  5,  lib.  ti,  c.  16, 
lib.  v,  c.  3.  Atqniaconstaiiter  omnes  lihri ,  potens 
omnium.  et  inaxime  hic  de  potentia  Dei  agiinr,  niliil 
esi  mulandum.  Patet  exEpii.  h.  I.  c.  2:  JSullusigUur 
eorum  poierii  omnipoiens  nuncupari,  qiiod  esl  verum 
cognomentum  Dei;\\U.  v  /iii/i/M<,  ctiiDeus...  qnein 
rerum  potentem  confiteris.  Bunehan. 

Proefecerit.  lla  restituimus  ei  omnihus  ferme  mss. 
ac  veteribiis  editis;  ct  recte.  In  mss.  3  Reg.  rec.  et 
excusis  rec,  proBfecit. 

El  ipsi.  Iia  repobuinius  e\  optimis  mss.  2  Reg.,  S 
Boiion.,  Taxao.,  0  Ddb.,  2  rjaroinonl,*  Brun.  ic 
vctustis  edil.  Mss.;  4  lieg.  rcc.  et  9  cditi  hahcnt,iil 
iptl. 


*t7  riRM.  LACTANTII  DmN.  INST.  1M 

ejus   imperio  ac  nulibus  servieiU.  Si  universi  pa-  A  divinallo  docet  non  fuisse  fur iosos.  Quis  enim  monlis 

emotae,  non  modo  futura  prspcinere,  sed  etiam  cohs- 


res  non  snnt,  non  igilur  dii  omnes  sunt.  Nec  enim 
potcst  lioc  idcm  e>se,  quod  scrvit,  et  quod  dominatur. 
Nam  si  Deus  est  nomen  sunimie  puiestuiis,  iiicor- 
rupliiulisessedebet,  perrectus,  impassibilis,  nulli  rei 
suhjectus.  Crgodii  non  sunt,qaosparere  uiii  maximo 
Dco  necessitas  cogit.  Sed  quia  non  frustra  faliuntur  ii 
qui  hoc  ita  piitint,  causam  hujus  erroris  paulo  post 
aperienius.  Niinc  unitatem  divinse  potestatis  tesiimo- 
niis  comprobemus. 

CAPUT  IV. 

Quod  unut  vere  $U  Deus  a  propheti$  eUam  pr£Bnunlia' 

tu$. 

Prophet(c,  qui  fuerunt  admodum  multi,  uniim  Deum 

prsedicani,  nnum  loquuiitur :  quippe  qui   unius  Dei 


remia  loqui  possit?  Num  ei^o  fallaces  erant,  qni  ta- 
lia  loquebantur?  quid  ab  his  tam  longc  alienum 
quam  raiio  fallendi ,  cum  cxteros  ab  omni  fraude  co- 
hiberent  ?  Idcirco  enim  a  Deo  miitebantur,  ut  et 
pr.TConcs  essent  majeslatis  ejus,  et  corrcctores  pra- 
vitatis  humanae. 

Prxierea  voluntas  Ongendi  ac  mcntiendi  eorum 
est  qui  opes  appelunt,  qui  iucra  desiderani;  qure  res 
procnl  ab  illis  sanctis  viris  abfuit.  Ita  enim  delegato 
sibi  oflicio  functi  siint,  ut,  derelictisomnihusad  tute' 
lam  viix  necessariis,  non  modo  in  fiitiiriim,  sed  no 
in  diem  quidem  laborarent,  conteiiii  extemporali 
cibo  ,  qnem  Deus  submiiiistrasset  :  ei  hi  non  modo 


spiritu  pleni,  quae  fuiura  es<^eiit,  pari  et  consoiia  voce  B  quaestum  nullumhabucrunt,  sedetiam  cruciatusatquo 


pro^dixeruni.  Ai  enim  verit.itis  expertes  non  putant 
his  esse  credendum.  Illas  enim  non  divinas,  sed  liu- 
manns  voces  fuisse  aiunt.  Videlicet  quia  de  uno  Deo 
prxconium  fnciunt,  aut  insani,  aut  f;ill.ices  ruerunl. 
At  quin  impleta  esse  implerique  qiiolidie  illornm 
vaticinia  viderous  ;  et  in  unam  senteniiam  congruens 


mortem.  Amara  suni  eniin  viiiosis  ac  mnie  viventi- 
busprxcepia  justiiiae.  It.ique  ii,  quorum  peccata  et  ar« 
guebaniur  et  prohibeb:intur,  excrucialos  eos  acerbis- 
sime  nccaverunt.  Crgo  a  quibus  abfuit  studium  lucri, 
abfuil  etiam  voluntas  et  causa  fallendi.  Quid ,  quod 
aliqui  eorum  priiicipes  aut  etiam  reges  fuerunt,  in 


VARIORUM  NOTiC. 


ServUnt,  Sic  resiituimus  ex  optimae  noiae  mss.  2 
Reg.,  2  Bonon.,Taxaa.,  i  Colb.,2  Rriin.,  et  aiiti(|uio- 
ribns  ediiis.  In  iiiss.  4  rec.   et  10  editis  est  serviant, 

Si  nniversi  pares  non  sunt,  Ed.  Sublac.  legit  :  Si 
universa  parles  non  sunl. 

linpaxsibilis,  L.  ii,  c.  8,  do  anliquiorem  Terinll. 
de  Resurr.  Carn.  c.  57,  Caro  iiupnssitHis  ;  ndv.  Va- 
lentm.  c.  27,  in  Cfirislo  impassibilis,  et  s.Tpius.  Bun. 

Qui  hoc  ita  esse  ptitant,  Venet.  1  i93.  97,  Paris., 
qui  lioc  pntant :  cerle  meliiis  qiiain  miilti,  qui  hoc  ita 
putant,  ciiin  Goth.  et  Reimm.  Buneh\n. 

Paulo  post,  Scilicet  infra  cap.  8. 

Fuerunt.  Ita  eineiid.ttnni  cxoinnibusmss.  et  editis, 
praeier  5,  edit.  Thys.,  Gall.,  Spink.,  in  quibus  esi, 
fuerant, 

Vnum  toqnuntur,  Deut.  vi  et  xxvii,  Psalm.  xvii  et 
Lxxxv;  Sap.  xii;  Isaiac  lv.  Non  addiicit  Lactantius 
tesliinonia,  quia  piophclaruui  scripta  hoc  unum  so- 
n:ini. 

Fallaces,  CumCollario,  ex  optimis  mss.  dBonon-, 
6  R(*g.,  5  Colh.,  Taxaq.,  Pal.,  Lips.,  Jun.,  Cm.,  2 
Claromonl.  ct2  Brun.  reposuimus,  (allaces.  InSmss. 
rec.  etcditis  legiiur,  mendaces, 

At  quin^  etc.  Sic  legii  Is.-eus,  et  recte,  ciijus  ad 
bunch»cum  annolationeni  vide.  Aliiveru  leguntaf^tit, 
scd  ininus  bene ;  Snngennan.  Icgit  atque, 

Iniplerifiue,  Sic  legenduin,  voleniihns  niss.  2  Reg. 
900  aniior.,  1  al.  Rrg.  bonae  noiac,  Gronov.  nec  non 
i  Claronioiiiano  a  pnma  nianu.  Loqnitnrdc  prophe- 
tis  llieron.  pr:i*(at.,  ($,  in  ilioremiam  :  Nos  aittenise" 
quentes  auctoritiitem  apostolorumf  el  evanqelisiarnmj  et 
maxime  aposwti  Pauii ,  quidquid  poputo  Israel  carna- 
titer  promiitilur,  in  nolfis  spiritunliter  completum  esse 
nonKtraifius  hodieque  compleri,  Gronovius.  —  Sic  le- 
guni  Caiic.  ei  Uitr. 

Futiira  prcecinere,  Valla  c.  I.  iii  suocodicc  legit, 
fntnra  prcedicere,,,,  Ciegantcr  canere  et  pra*cinere 
vaics  dicuntiir.  Lact.  1.  v,  c.  5,  Znchariam  constat,,, 
cer.ini>8e.  L.  iv,c.  11,  Olim  Prophetce  ceci\itTitni,  Bun. 

Mtntisemotw.  Planemofo?  loco,  Seiieca  cap.  18  de 
Coiis.  nd  Polyb.  Sic  eliain  Laciant.  I.  iv,  c.  ^7.  Mss. 
duo  Rcg.,  2  Colb.,Goih.,Jiio.  ei  Briin.  habcnt  mentis 
semoicB.qnod  eliain  recte  cxpriuiit,  iino  cfficacMis, 
id  quod  Lactantins  iniciidit;  iiain  volens  probare 
proplietas  noa  fuisse  furiosos,  dicit  hoc  fieri  non 


posse  ui  furiosi,  quibus  mens  est  i^emotn,  et  futura  et 
coh.vreiitia  loqnnnlur.  Gall/CUS.  — Vide  quoqneapud 
Lactaniinm  hominum  mentes  emotas,  lib.  iv  l)iv.  Ins- 
lit.,  c.  27. 

Sed  etimn  cohcereniia,  liaferuntmss.  etediti  omnes. 

p  Sed  saltem  cohcerentia,  vel,  sedcertecohcerentia,  sive, 

sed  vel  coharentia,  dicere  debuisse  Lactantiuin,  notat 

Vall.et  meiidiim  esse  librarorium  suspicaiur,  lib.  iu 

Clegant.  cap.  i7.  ISiCus. 

iVnin  ergo.  Mss.  8  recente^,  Non  ergo,  Utrnque 
leciio  hona.  —  A'tim  ergo,  Ita  habent  ffre  omnes, 
Sul.I.,  Rost.,  Ven.  1471,  72.  utraqne  78,  95,  97, 
Jnnt.,  Ald.,  Parrh.,  Crat.,  Paris.,  Gymn.,  Gryph., 
Thom.  ,  Torn. ,  Isjdus,  Gall.,  Canialir.,  Spaikiiis. 

BUNEH4N. 

Atxenum.  Ileumannus  putat  addendum  essc  fut/;  at 
sequimiir  mss. 

Correctores  pravitntis.  Ms.  Cant.  et  prima  cd. 
Siibl.  U65  ,  correptores.  At  amplius  et  apiins  prius 
vocabulnm  (d)  seqnens,  pravitatis.  ^oio  ad  L^ctant. 
de  Ira,  cap.  15;  et  c.  17,  ad  praintatis  correctionem. 

BUNRM4N. 

Proeul  ab.  Rectins  sic  cum  mss.  quatn  Snbl.,  Rost., 
Vcn.  1471,  72,  97,  Pier.,  Parrh.,  Cral. ,  Paris.. 
D  Gymn.,  Gryph.,  Ald.,  procut  dubio.  Reiinm.,  procul 
ab  illis  futi.  Buneman. 

Ad  tutelam  vitce,  Vid.  I.  vii  Inst.  c.  4  :  Tutetas 
ejus  (coiifer.  supra)  atque  tuibus  data,  Seneca  ad 
Ilelviain  c.  9  :  Terra  ea  vix  ad  tuielam  incolentium 
fertilis,,,  quantutum  est,  quod  in  tutelam  liomini  ne- 
ccssarium  sil.  Bunehan. 

In  diem,  L.  iii,  c.  25  :  Quibus  in  diem  victu$  ta- 
bore  esi  qnwrendus.  Buneman. 

Extemporali  cibo,  Snblac. ,  Venet.  4471  ,  1472, 
ulra  |neli78.  Uosl.,  P.iris. ,  temporati  cibo,  Atetiam 
tautistimus  cihns  lemporalis  est.  Ven.  1495,  1479, 
P:irrh.,  extemporali,  vocibus  duabus.  Tauidem  Ald  , 
Gymn.,  Gryp.,  Thi»m.  una  voce  ,  extemporali.  el  sic 
mss.  Goth.  ci  alii.  Optiine.  Cibus  extemporatis  est, 
facilis,  siibito,  parvo,  parabilis.  Buneman. 

Cruciatus  atque  mortem,  De  qnibns  infra  lih.  iv, 
cap.  11.  Viias  prophetarum  scripserunt  Cpiphanius 
et  Theodoretus  Cyri  episcopus. 


IS9 


UBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 


m 


qiios  cadere  non  possel  suspicio  ciipiditaiis  ac  frau-  A  ipsius  ttnta  vis  csl,  ut  nemo  possit  esse  tam  capcus, 


dis,  et  tamen  praeconiuin  Dei  singularis  eadein,  (|ua 
GXteri ,  divinatione  feceruiit? 

CAPUT  V. 
De  tesUmomis  poetarum  et  philoiophorum» 

Sed  omittamus  sane  testiinonia  prophetarum,  ne 
minus  idonea  probatio  videatur  esse  de  liis,  quibus 
omnino  non  creditur.  Yeniamus  ad  auctores ;  et  eos 
Ipsosad  Yeri  proUaiionem  testes  ciiemus,  quibus  con- 
tni  nos  uti  solent,  poetas  dico  ac  pbilosophos.  Ei 
bis  unuiD  Deum  probemus  necesse  est :  non  quod 
illi  habuerint  cognilam  veritaicm ;  sed  quod  veritatis 


qui  non  vident  ingerentem  se  oculis  divi«Min  clariia- 
tem.  Poetae  igitur,  quamvis  deos  carminibus  ornave- 
rint,eteoruin  res  gestas  ampliflcaverint  summis  lau- 
dibus,  saepissime  tamen  couHtenlur  spiriiu  vcl  mente 
una  contineri  regique  omnia.  Orplieus,  qui  est  vetu- 
stissimus  poetaruin,  et  acqualis  ipsorum  deorum  (si- 
quidem  traditur  inter  Argouautas  cum  Tyndaridis 
et  Hercule.  nuvigassc ),  Dcum  verum  et  magnum, 
TTisuToyovov,  id  est  primogenitum,  appcllat;  quod  anle 
ipsuin  nibil  sit  genitum,  sed  nb  ipso  sint  cuncta  ge- 
nerata  :  eunidem  eiiam  ^nxa  noniinai;  quod  cum 
adhuc  nihil  esset »  primus  cx  infinito  apparuerit  et 


VARIORUM  NOTiE. 


Non  posui.  At  in  13  mss.  non  potett. 


Cnpidiiati$,  Cupiditas,  h.  1.   idem  qiiod  infra  ifu 
diumUicri.  Conrer  infra,  sine  avanfia.  Buneua!<. 

Dei  singuluris.  Id  est  unius ,  unici,  Niliil  Ireqiien- 
tias  Lacuntio ,  quam  singularis^  pro  unus,  unicus, 
Ciceronis  more;  1. 1,  cap.  3,  c.  6;  lib.  ii,  c.  16;  lib.  v, 
c.  I,  cil;  lib.  vi,  c.  9;  l.  iv,  c.  14,  c, «(},  c.  49.  Epit. 
Taur.  c.  3,  c.  4.  Buneman. 

De  his.  Ex  omnibus  pmpe  mss.  et  vetustioribus 
ediiis  Rom.,Veiiet.  Ii90,  Erasm.  1539,  Betui.  et  Is., 
Lactantio  suuin  restiluimus  loqueiidi  iiiodum.  Sic  et 
iofra  iib.  v,  c.  13 ,  de  suis  aucloribus  doceamus,  Sed 
el  Gicem  Lentul.,  de  Crasso  domum  emissem ;  idem  do 
Orat.,  Hoc  audivi  de  palre.  Parlini  ex  lsa*o.  In  editis 
rec.  ab  his  :  quae  lectio  magis  pluceret,  si  esset  uiss. 
codiciim. 

Poeias  dico  ac  philosophos.  S.  Augustinus  cnntra 
Fnustnm.  lib.  xni,  cap.  15,  ostendit  pueianim  el  plii- 


B  Senccam,  in  Thyesle  : 

Res  Deus  nostras  celeri  citatus  turbine  versat. 
Lucaiium,  lib.  ix  Pliarsal. ,  iibi  de  Jove  : 
Eslque  Dei  sedes,ubi  terra,  eiponlus,  et  aer, 
El  caelutn,  et  virius.  Superos  quid  qusrimus  ultra? 
Jui'piler  est  quodcumque  vides,  quodcumque  luovetur. 

Orpheusquiestvetuslissimus.  Ita  optimi  el  anliquis- 
sinil  niss.2  Bon.,  7  Bcp.,  Tax.,  Lips.,  4  Colb.,  Jun., 
2Ci:iroin  ,  IJItr.  et  aniiq.  ed.  Rom.  et  Is.  In  niss.  4 
rec.  et  muliis  editis,  qui,  etc.T.itianus,  'opfs<ic  ^c,  elc. 
hoc  est,  Orpheus  iisdem  ac  llercules  tempvribus  fuH  : 
alia  autem,  eiiam  versus  ei  attributos,  aiunt^  auciorem 
habere  Onomacrritum,  qui  fuit  temporibus  Pisistrutida- 
rum,circa  Olympiada  quinquagesimam. Ticizes  quoque 
hisloria  cccxcix,  chil.  12,  euin  ll«TCulis  Tacit  coa*- 
taneum,  ac  centum  ante  belluni  Trojanuni  aitnis  flo- 
ruisse  ait  Clariss.  ex  quo  haec  descripsi.  Yossius.  — 


losopborum  testimonia  valere  ad  paitaiiornni  vaiiila-  p  Cyriilus  libio  i  coniia  Juliannin ,  Orphea,  CE.igri  li- 
tem  revincendam,  nou  tainen  ad  istorum  aucioriiatem  ^  liiiin  ,  primnin  odas  ei  hyiniios  idolis  conscripsissc, 
ampleclendain. 

Ex  his  unum  Deum  probemus  necesse  est.  Demon* 
ftrat  Lact:iniius  eihnicos  sapienies  vetercs  unum 
Deuin  cre«Jidis.He.  Idem  pra^stant  S.  Jii>tiiius  in  libro 
de  Mnnarcliia,  et  Cleniens  Alexandrinus  in  Orat.  ad 
Gf  nl  Vide  August.  Eugubin.  de  Perenui  phllosoph. 

£f  I&EO. 

ingerentem.,.  claritatem.  Refert  Minuc.  17,  o: 
Ignorare  nee  fas,  nee  lieet ,  ingerenlem  sese  oculis  et 
t€ns>bus  ceelestem  ctarilatem.  Ad  rein  conf.  I.  ii,  c.  1; 
1.  iii,  cap.  1. — Pro  claritatem^  ed.  Sublac.  habet 
woluniatem.  Bo!<EiiAN. 

Poetm  igitur.  Sic  et  Miniicius  Felix  c.  19  :  Audio 
foetat  quoque  unum  patrem  divum  atque  hominum 
frcidicnntes.  PaNsiin  hoc  aptid  poetas ,  tain  gr;c<  os, 
qu.im  latinos,  videre  licet,  quod  nuilmn  prieter 
ttnum  Dcuni  slatujnt.  Vide  Orpheum,  Pliocylideni, 
Xenoplianein  Colophoniuin,  llerniesi:iniiin,  Parine- 


deinde,innt.iia  scnteiitia,  palinodiaincecinisse  asserit, 
Inler  cx'tcros  Orphei  versus  hi  prxcipue  occur- 
ruut : 

Ev  I*  «JTolf  «vti^  mpiYixvctai,  oO^i  ti?  «wrbv 

EWopcu,  etc. 

Tullius,  lib.  1  de  Naiura  deor.,'rerert»ArlstoieIem 
prodidisse  Orpliea  istuni  nuinqnain  fuisse;  quu*  vero 
carioiiia  ejiis  noniine  circuniferunlur,  ea  a  1'ythago- 
ricis  attrihui  cnidain  Cccropi,  vel,  ut  legi  dfbel,  U:r- 
copi.  Ex  Vossio.— Nota  etiam  Origenem  negasse  ulla 
Orpliei  sciipia  suo  apvo  extitibse  lib.  1  contra  Celsuin. 
De  Orpbf  0  vide  infra  cap.  2:2. 

Inler  Argonautas.  Argonautsc  fuernnt  illi  hcroes 
qiii  cuni  Jasone  iii  Colclios  profecti  sunt.  nuiiicro 
ainplius  (|niiiqu.iginia ,  ex  quibus  pra^cipiii  luere, 
Caslor  el  Ptdlux,  Telainon,  Orpheus,  Hercules,  ct 


DideinL  Philenioneni;  quid  verodivinius  hisce  Sopl»o-  D  liy*''»  P"er.  Sic  cognoininali  a  iiavi  qua  vccti  fueie  : 

Clis,  Mu:e  exiaiit  apud  Cleineni.  Alexand.  n/oorpcTrT        ^^ ' ^''•^  '*''  — »^-«"-  -^  «—•-"''." 

irpo»  ^E)X  ei  Cyrillum  contra  Julianiim.  E  Latinis  vero, 
adi :  Valeriuui  Soranum;  Plaulum  in  Captivis  : 


£st  proCecio  Deus,  qui  quae  oos  gerimus  audilque  et  videt; 

Ifaniliuui,  iib.  i  Astronom.  : 

Deus  est,  qui  dou  mutator  io  sevo. 

Uoratium  lib.  1,  Od.  xii  : 

Qoi  rcs  honiinum  ac  deorum, 
Qui  oiare  et  lerras  variisque  muudum 

Temperat  horis. 
Unde  nil  majus  goiieralur  ipso, 
Nec  viget  quicquam  siiuile  aui  secundum. 

Eomdem,  lib.  iii,  Od.  iv;  Ovid.,  lib.  Meiamorph.  : 
Slc  00119  indasiim  numero  disiinxit  eodem 
CuraDei. 


Argo  etiiin  iiavis  illa  vocabatur  a  loiigitudioe. 

Cum  Tyndaritiis,  Caslore  et  Polluce,  qui  xa.Taxp^" 
oTixGJC  Tyiid:iridae  vocantur  :  non  enim  uierque  ex 
Tyndaro  iiatus,  sed  tantuni  Castor;  Pollux  autem  ex 
Jdve.  Vociintiir  autcm  Tyndarida: ,  quia  uierque  e 
Leda  Tyndaii  uxore  natus. 

Id  esl  Primogeniium.  Verba  haec  eradenda,  nec 
ieguntur  iu  iiiss.  R«>hanneo  et  S.iiigerniaiiensi.  ^lec 
aliud  sunt,  quaui  glosseina  seu  inierpretaiio  ama- 
nueiisis. 

Cuncta  generata.  De  hac  Orpliei  doctrina  vide  Eu« 
sehiiiiii,  Pra'par.  Evang.  I.  111. 

«dcvirra  Macrobius  qui  onininm  deoriim  numiiia 
ad  Apo.iineni  referl,  h<>c  illi  epiiheihoii  iribuit;  ra- 
tioneiii  tanieii  nomiiiis  diversani  :iffert  Item,  iiH|uit, 
Phanela  appellant  «tto  toO  ^^aivsiv  et  tavaioy,  intiH 
ftaivcTai  vco^,  quia  sol  quotidie  renovai  se ;  libro  1, 
c.  17,  et  sequenti  capitc  hosce  Orphei  versui  ciut 


4M  riRM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT.  ISI 

cxiiierii.  Ciijus  origincm  oiftue  iiaiuram  quia  conci-  A  ries  :  ciim  cxplanarc  anle  di  biieril,   cliaos  ipsiim 

unde,  qunndo,  qiiomodo  esse,  aul  c*>nsiare  coepisset. 


pere  ainiiio  non  poierat,  ex  aere  immenso  natum  esse 
dixil :  n^wToyovoc  foiBwt  ittpiyaixiog  Mpof  v2oc«  Aliiid 
enini  ampiius  quod  diceret  nonhabebat.  Huncait  esse 
omiiium  deorum  pareniem ,  qiiorum  caiita  coBlum 
coiididerit,  liberisque  prospexerit  ut  baberent  habi- 
taculum,  sedemque  communem  :  cxTc^fv  aOacWtToi^ 
SofAov  ol^iTov.  Naiura  igiiurel  ralione  ducente,  intel- 
lexii  esse  pra;stantissiinam  polestalem  coeli  ac  terr^e 
conditricem.  Noii  polerai  eniHi  diccre  Jovem  esse 
principem  rerum ,  qui  erat  Saturno  geniius ;  neque 
Saturnum  ipsum,  qui  coelo  iiatus  ferebatur  :  coelum 
autem  lamquam  Deum  primum  cousiitucre  non  aude- 
bat,  qiiod  vidcbal  elcmenlum  esse  niundi,  quod 
ipsum  eguerit  aiiclore.  Ilrc  eum  raiio  perduxit  ad 
illiini  Deiim  primogenitum,  cui  assignat  ct  Iribuil  g 
priiicipatum. 

Hoineriis  nihil  nobis  dare  potuit,  qiiod  periineat  ad 
veritatem,  qui  humana  potius  quam  divina  conscrip- 
sii.  Potuit  llesiodiis,  qoi  deorum  geiierationem  unius 
libri  opere  complcxus  est.  Sed  tamcn  niliii  dedit, 
uoii  a  Deo  conditorc  suineiis  exordium  ,  scd  a  chao  , 
qiiod  est  rudis  inordinaixquc  materLe  confusa  coiige- 


Niinirum  sicut  ab  aliqiio  artiflce  disposita,  ordinata  , 
effecia  suiilomnia  :  sic  ipsam  materiam  fictain  csse 
ah  aliqiio  necesse  est.  Quis  igiiur  lianc,  nisi  Deus,  Te- 
cit,  cujus  potestaii  subjaceni  oiiniia?  sed  refiigit  lioc 
illedum  horret  incognilam  veritalem.  Non  cnim  Mu- 
sarum  iiistinclu,  sicutvideri  volehat,  in  llelicone 
carmeii  illud  elTudit;  sed  mediiatus  venerat  et  paratus. 
Nostrorum  piiiiius  Maro  non  loiige  fuit  a  veritale; 
cujus  de  summo  Deo,  qiiem  mentem  ac  spiritum  no- 
mliiavit,  haec  verba  sunt  : 

Principio  codiim»  ac  terras,  camposque  liquentes, 
LiiceDtemqiie  globum  hiD:e,  Titaiiiaquo  asira, 
Si  iriliis  intus  alii;  lolamquc  iofusa  per  arlus 
Meus  agital  molem,  et  niagno  se  corpore  miscet. 

Ac  ne  quis  forte  ignorei  quisnain  esset  ille  spiritus , 
qiii  taiitum  haberet  potesutis,  declarav it  aho  loco, 
diceni  : 

DeQin  namqiie  ire  per  omnes 
Terrasque,  tractusque  maris,  ccelumque  profuadum. 
Hiuc  pecudes,  ariiieala,  viros,  geiius  omne  ferarum, 
Quemque  sibi  teiiues  uasceolem  arcessere  vitas. 

Ovidius  quoque  in  prineipio  prseclari  operis,  sine  nlla 


VAHIORIIM  NOT/E. 

iii  eumdem  fere  sensum.  Orpheu$  quoque ,  Macrobii         E/feela,  Mss.  i  Bonon.  antiq.  et  f  Golb.  rec, 

suiit  verba,  $oUm  volens  inieUigi ,    ait  inUr  eatera  :      faeta,  Viro  erudito  ptacerel  efflcta^  propter  id  quod 

Ti(MM  «iup«  Ai«v,  AiivTCM  «^  lovt«  seqiiitur,  scilicet  materiam  fictam . 

ie«vifiivc  fttok  «9«y  «axifftet  uui«t,  Materiam  pctam.  Bene  :  nam  flctio  malerise  est  et 

6v  ii  T^»  wmkiowx  rAin|t4t«  MUi4mey,  Q  materialium.  Mss.  1  Boiion.  antiq.  1  Colb.  et  Goth. 


ctc.  cap.  18  Macruhii 
njDQtfT^Tovoc,  etc  Hoc  est  : 

Priucipio  genltus  Phaetou  loogo  aere  uatus. 

"ExxuTvtt  eic.  Hoc  est :  Condidil  immortalibui  do<* 
mum  incorrupiibilem, 

Ducente,  Sic  e  cuiictis  pene  mss.  et  aniiquioribus 
ac  ineliTibiis  edilis,  et ipsoinet Lactantio  infra,  itein 
natura  diicen(e.  tii  ins.  Bonoii.  aniiq  ^deducente,  in4 
rec,  docente  :  in  5  aliis  rec,  diceute, 

Potentttem  cali,  Mss.  tres  rec  ct  omnes  fere  cditi, 
potentiam, 

iVon  poterai  Ferebatur.  De  Jove  et  Saturno 

plura  infra  capp.  tt  et  42. 

Elementum  e$$e.  Hoc  tainen  non  admisisset  Aristo- 
leles,  qiii  libro  de  Mundo  xthera  ceiisiiit  esse  (notxtlv^ 
inpw  Twv  Tco-o-apwv ,  oacnpocTW  xolI  6ctov. 

Ad  weriiatem.  Ostendit  tameii  Cyrillus  contra  Julia- 
nuin,  Homerum  uiium  cognovisse  Deum.  Vide  Lac- 
taiit.  iiifra  cap.  19. 

A  chao.  L.  II,  c.  8,  id  refotit.  Conf.  Grotium  de 
Verii.  Rel.Christ.i«|  16,hxcdocieillustranteni.BuN. 
—  Sed  a  ehao  qiiod  e»t  rndi$,  eic  Vide  llesioduiii  in 
Theogonia.  Apiid  Ovidiuni  Heiamorph.  lih.  l  :  Rudi$ 
indigeitaque  moles,  Confusas  res  fuisse  etlam  Linns 
didicit  docuiique  : 

Tempore  primxvo  simul  omuia  mixta  fiieraut. 

Anaxagoras  quoque :  Cuncta  $imul  erant;  ai  men$  ea 
dincrevit  ornavitque,  el  quoe  eonfusa  cranl  ordinavii. 
iEgyptii  eiiam  intellcxeiunt  inuiidum  e  cliao,  con- 
fusa  niassa,  |irodii»se;  de  illis  Laerliiis  in  procemio : 
A  pyiiv  elvat  Hr»  y)i>3v,  eic.  Prinfiptttm  e$$e  molem  con- 
fubum  ,  ex  h&c  ditcreta  elementa  quatuor ,  et  animatia 
perjecia,  llesiodiiin  secutus  est  Valeniinus  ha*resi»r- 
clia  :  TptaxovT»  yap  xal  ovTog  6couff  Tnal  ovpovoyc  Po6- 
>iTat  Trpoffoyiev  6  fiv  irp&roc  Iffrt  poOoc.  >  ide  Kpi- 
plianiiini  h.cfes.  51.  bic  et  Aiiaxagoras  Gbaos  indi- 
gestum  omnium  seminarium  constitult ,  cui  adjecit 
priucipinm  effectitttm,  mentem  seu  Peiim.^ 


et  Sangerm.  factam. 

Fecii,  Ita  restitiitum  ex  mss.  prope  omnlbus.  At 
Bonoii.  et  Taxaq.  cum  editis,  fecerit. 

In  Helicone,  Monte  Musis  dicato.  Heliconis  subli- 
mitatem  passim  poeisR  pr.udicaiii.  Sic  Aratos  inPha^ 
iiomenis,  v.  216.  et  Strabo  lib.  ix,  c.  8, 9  ei  10  Jam 
llesiodus  initio  Theogouias  dlxerat  :  Act*  'E^ixwvor  » 
etc,  id  est, 

Quaeque  Helicoua  leoent  moutem  magnumque  sacramque. 

Meditatu$  veneratet  paratu$.  Cic  I.  ii  in  Verr., c  40; 
I.  II  iii  Verr.,  c.  6;  et  pro  Piibl.  Qiiint.,  c  11 :  Cum 
paratu$  meditatusque  veni$$e$,  Bumehan. 

Non  longe  nbfuit  a  veritate,  Lib.  m.  c.  8,  ab  hac  va- 
nitate  non  tonge  (uit.  BuN. 

Quem  mentem  ac  $piritum.  Hic  ordo  est  omnium 
in^s.  prxter.  i  Colb.,  in  quibus  ut  in  editis  est,  quem 
$pirilum  ac  mentem, 

Ignoret.  Sic  optimiis  codejt  mss.  Regio>Puteanu8, 
D  Lipsienses.  5  Colberl.,  1  Claromimi.  aliique  cum 
oninibus  editis,  pruiter  Cellar.  ac  mss.  12,  iii  quilMis 
esi  ignoruret.  Utraque  lectio  boiia.  Piior  Laetan  ii 
esse  niihi  videiur.  Si  einm  scripsishet  is  ignorarei^ 
qiiis  librarius  siihsiituissei  ignoreir 

Jlle  $piiitu$,  Ita  eniondavinius  ex  omnihus  inss. 
rx>dicihu«  et  editisliom.  iit)8,  1740,  Gyiiiiiic,Crai., 
Toriic^.,  2  Lips.  Cdiii   4  habeiit.  tlU  «pirKiis,  iiiale. 

Deum  nanique  ire  per  omnes.  Lib.  iv,  Georgic  vers. 
2il.  Juveiicus  lib.  i  de  lllst.  £vung, : 

Nil  absente  Dco  loqiiimiir ;  uil  abdita  dausum 
Pectons  aiilra  teguni :  cernit  Deus  ouiuia  praesens. 

Vide  Epicietum,  apiid  Arrianum.  lih.  i.  c.  11;  Apul., 
de  .Muiido;  Hieron.,  iu  tpist.  Pauii  »d  IDph.  cip.  iv  ; 
Augii?>liii.,  de  Civ«  Dei  hb.  iv,  c  S;  Salvianuin  de 
Gubcniat.  Dei,  lih.  i;  pariier  etOvid.,  lib.  i  Mcta- 
iiiorph.  Elverbobst. 

Operi$.  Metaiiiorphoseos  scilket ,  in  quo  gcniilium 
theologia  cxplicatur. 


ISS  LIBER  I.  DB  PALSA  RELIGIONC!.  \ii 

Bominis  dissimalaiione,  a  Deo,  qnem  fabricniorem  A  nascendi  constidiit  in  Deo.  Pythagoras  i(a  deflnivit 


inun*li,  qtiem  rerum  opiflcem  yocat,  munihfin  raietiir 
instniciura.  Quod  si  vel  Orplieus,  vel  lii  nosiri,  quse 
naiura  ducenlesenserunt,  in  perpeiuuin  derendissent, 
camdem  quam  nos  sequimur,  docirinain  comprehensa 
veriuite  lenuissent. 

Sed  liaclenus  de  poetis.  Ad  pbilosophos  TeiiiamnSy 
quoruin  gravior  est  auctoritas,  certiusque  jitdicium  ; 
quia  non  rebus  commeiiiitiis,  sed  invesiigandae  Teri- 
tati  siuduisse  crcituntiir.  Tbales  Milesius,  qui  uiius  e 
aeptem  sapientium  numero  fuit,  quique  primiis  om- 
nium  qiiiesisse  de  causis  iiaiuralibas  traditur,  aquam 
«sse  diiit,  ex  qua  oala  sint  omiiia  ;  Detim  auteni  esse 
meniem,  quae  ex  aqua  cuncta  formaveril.  Ita  mate- 
riiinrerum  posuit  in  humore ;  prhicipium  causamque  B  Chry>ippus  naiuralem  vim  divina  raiione  prxdilam, 

VARIOROM  NOTiE. 


qtiid  essct  Deus  :  f  Anlmus,  qui  pcr  uiiiversas  miindi 
partes,  omiiemque  iiaiurain  commeans  atqtie  dlffusus; 
ei  (|iio  omnia,  qiiaB  nascuntur  animaiia,  viiam  ca- 
piunt.  I  Afiaxagoras  Deum  esse  dixh  innnitani  men- 
lem,  quse  per  soipsam  moveaiur.  Antisthenes  multos 
quidein  esse  populares  dcos,  unum  taineii  naturalem, 
sumrnse  loiius  ariiflcem.  Gleanthes  et  Anaximenes 
sethera  dicunt  esse  summum  Deum ;  cui  opinioni 
poeia  noster  assensit : 

Tura  palftr  omnlpotens  foecundis  Imbribus  «ther 
Coiijugis  iii  greinium  leia;  desceuUli,  el  omoes 
MigQus  aiit  magno  penuixlus  corpore  fcBtus. 


Qua.  Legitur  qui,  in  ed.  Suhlacensi. 

Ducente.  M^s.  recentes  i  Reg.,  2  Colb.,  Em., 
Golh.«  docenle.  C3eieri,rfiic^ni«;  vera  lectio,  qiia'  cou- 
finiiatur  e  snpf^riori  l«co,  nntura  et  ratione  aucente. 

ThuleM  MH^tu$,  etc.  aquam  eese  dixit  ex  qna  nata 
mnl  omnia,  Et  qun  23  mss.  iiiier  quos  suiil  veterritni 
Boiion.ci  l\e%rialu  suni,  \n  sexdecitn.  Aiigusiiniis  de 
CiT.  I>ei  i.viii«c.  2  :  iontct  generii  prineept  fnit  Tha- 
/et  JffXsfNi  (qui  obiit  aniiu  prtmo  Olynipiad.  LViii), 
iinia  illorum  tepiem,  qni  appellaii  tunt  taiieniet.  Sed 
iUi  tex  witm  qenere  dittinguebantnr,  ei  quibutdam  prm- 
ceptit  ad  benevivendum  accommodutis.  Itleautem  Tha' 
let,  m  tuccttsiores  etiam  propagaret,  rerum  naluram 
serutaius^  suasque  ditputnlinnet  Utteris  mandans  emi- 
fwi/.  nuiximeque  adnarubHis  cx/ilif,  quod  Attroloqim 
nmmeris  eomprehtnms^  defectus  solis  et  luna  etiam 
frttdicere  polnit.  Aquam  tamen  putavit  rerum  esse 
prineipium,  et  hine  omnia  elementa  mundi ,  ipsumque 
mundum,  et  qua  in  eo  gignuntur,  existere.  Videaniiir : 
ideiD,  ejusdem  U  c,  5;  Jiistiiius  Mari.,  Senn.  p:ir£- 
Rel.  Mve  Exlmrt.  ad  Gentes,  pauto  poHt  initium; 
Laenius«  I.  i;  Tertuliianus,  adversiis  Marcione m ; 
Seit.  Cinp  rirns,  contra  Matbein.ilicos;  Hermias, 
^mrytpfM  r&v  iitt  ^ovofuv;  Seiieca,  liriroiii  N.itur.tl. 
Quassiioii.,  c.  15;  Chalcidius,  in  Tiin:eiim  Plaionis; 
Viiruviiis,  prooBmio  libri  vm;  Servius,  ad  vi  Virg. 
Eclogam;  Ausonius,  Liido  sapieniuin ;  Arnoliitis,  1. 
■  ;  KuSebiiis  Praepar.il.  1.  tr,  c.  i5.  Cic,  1. 1  de  Nal. 
df>or.,  11.  i5  :  Thules  Milesius,  qui  primus  de  naturalt- 
kus  rebus  qumsitrit^  aquam  dim  esse  imiium  rerum : 
Denm  autem  eam  meniem  qum  ex  aqua  cuncta  fingeret. 
IIebula^  -—  Exi!»iiinarunl quidam,  Tbaleiis  doctrinam 
e  t^icris  Liiteris  esse  desiimpt:im  Geiieseos  cnpiie  t,  2, 
«lii  diciliir  :  Spiritus  Dei  ferebatur  superaquas.  Verum 
de  iniinero  sapieiituin  vide  Di'igtMiem  Laertium  lib.  i. 
li  porro  erani  Thaies,  Solnn,  Periundcr,  Cleobuius, 
Cliilon,  Rias,  F^Uaciis ;  UU  eii:im  annumerantur  loco 
Peri;uidri,  aui  AiiacharSis  Scyilia,  :iut  Myso. 

Aquam  este  dixit,  eic.  Arist.,  i  Met.  ;  Cic,  l  de 
I9at.  deor. ;  Plut.  in  Piacit.  ;   Laert. 

Qumexaqua.  Ueciea  nnbis  emendaluni  ex  omnibtis 
peiie  mss.  ac  vet.  ed.  Rom.  et  sic  legcndum  esse, 
noii  qui,  ut  in  rec.  1  Reg.  eti  Colb.  rec  non  ediiis, 
confinnatur  cx  proxime  allaio  pniecedenii  iiou  Cice- 
ronis  l(»ro,  I.  i  de  N:il.  deor.,  ii.  25.  lia  eiiam  Mi- 
nnlciis  Felix,  posi  Ciceronem  et  Laerliuin,  dixit  :  Is 
Milesins  Thatfs  rerum  initium  aquam  dixit,  Denm  au- 
tem  eam  mentem^  qum  ex  aqua  cuneta  formaverit. 

Rerum.  Iii  edilis  1  egi lu r  omntiiin  rerum;  at  seculi 
siimuNiiiss.,pr:rcipiie  Kuban.  elSangerm.  Sane  haec 
duoverba  non  sunt  necessaria,  cnin  proxiine  prece- 
dat  cuneta  [ormaverit^  illa(|ue  Lacianiii  non  esse,  et 
ab  amanaeiiftibus  intriis:i  suspic;ilNir,  cum  eti.iin  mul 
tani  bic  varieiit  codices.  Ea  enim  absunt  a  inss.  Re- 
fiisiex,  omnfitmab  (Jlir.,  Jod.,  1  Qarofiiom.,  Bruo. 


et  ab  edit.  Cellarii;  rtfriiw  ab  editis  Beliil.,  Thomas., 
Is.,  Spark.  Illa  lainen  reiinniex  vel.  niss  Bonon.  8, 
a  ReK.,iColb.,Caniabrig.  ac  edilis  Roin.,  Ald. , 
P:iris.  152.^,  Cr:il.,  Cymn,,  Tornes.,  Fasitel.  et 
W:ilcli.  I.i  Jecern  niss.  Item,  pro  Ita. 

Consiiiuit,  Rectiiis  ex  veiuslissiinis  ms.  2  fionon. 
ci  i  Reg.  jiliisqne  liibiis.O  Colb.,  Tai.,  Jun.,  Lips., 
?  Claromonl.,  Em.,  Brun.,  quimex  inss.  3  Keg. 
ediiisqne  potnit ;  (|U;b  esl  nnn  elegans  repetiiio. 

Pyihagoras  ita  definivit.  Vidc  etiam  Laclantium 
libro  de  Ira  Dei,  c  f  I ;  GMlenum,  in  lllsi.  Pbilo^opli. ; 
Cicer.,  Plniar.,  Laer.,  Salvianus,  di;Giibernai.  Dei, 
I.  I  :  Pyihagorat  pliilvtophus,  qnem  quati  magitlrum 
tuum  puilonophia  ipta  sutcepil,  de  nalura  et  bntejiciis 
Dei  disterens^  sic  locutus  est  :t  Animus  per  omnes  mundi 
partet  commeans  atque  diffnsns,  ex  quo  omnia  naacun- 
G  tur,  animaiia  vitam  eapiunt.  i  Cic.  de  Nal.  deor.  1. 1. 

Klmenh. 

Anaxagoras  dixit,  elc  Is  nalus  est  Olympiad.  lxx. 
De  eo  leKaliir  Janiblicbus,  de  Vila  Pyibag.,  c  18; 
Cicero,  i  deNat.  deor.,  1.  iv  Academ.  Qiia^siionum; 
Plul.i**chus,  de  Placitia  philosojiboruin  ;  Diogenes 
Laeriius.  I.  ii.  Elmenii.  —  Vide  eil;im  anie  ad  c  5; 
iiem  Angust.,  de  Civ.  D.;i  I.  vin,  c  2;  Cleiiient. 
Alexand.,  Proirept.;  Aristolel.,  de  Phys.  Auscull. 
Slrab.,  I.  XIV. 

Perseiptam.  Iia  ex  omnibus  mss.  emendalum  et 
ex  aniiqiiioribus  et  melioribus  edliis.  In  5  vulgatis 
peric  ipswn,  iii  ed.  Beiul.,  per  se  ipsa. 

Antisthenes  multos^  etc.  luf.,  I.  de  Fra  Dei  c  1!  • 
CicdeNat.  deor.  '  * 

Naturaiem  summm,  etc.  Anlc  erat  intef  duas  hasce 
voces  insertiim,  id  est,  qiiod  expiinximus;  habeiur 
t;imen  in  sex  mss.  rec  ei  recentioribus  edilis ;  desi- 
deraiur  iii  antiqni.**,  nec  est  necessarium. 
-.  Ueanthes  et  Anaximenes.  Anaximenem,  inquit  Au- 
^  gustiniis  loquensde  Anaximandro,  ditcipulum  et  iiic- 
eessorem  reliquit,  qui  omnes  rerum  causas  iufinilo  aeri 
dedii,  nec  deos  negavit  aut  tacuit ;  non  tamen  ab  iptis 
aerem  factum,  ted  ipsos  ex  aere  ortos  credidit.  Adcundi : 
DiogiMies  Laerlius,  I.  n;  Philanh.,  Trioi  «os^rx.;  Ju- 
sliiius  Marlyr,  Xoy.  irotptctytr.  npo^  *&1  ;  Stobaius,  I.  i 
Eclog.  Pnysic,  c  13.  De  Cleaii.he,  vide  Cic.  I.  i  de 
Nal.  detir.,  uhi  legiiur  aera,  non  mthera;  Clemcniem 
Alexandriiium.  in  Pmtrepiico,  ubi  optinie  ineniem 
Cleauihis  exponit  circa  rerum  generaiionem.  Legatur 
etiain  reriulliaii.  in  Apologet. 

Poeta.  11  Gwirj?.,  325.Vide  Macrob.,  1. 1  de  Somnio 
Scipion.,  cap.  17,  ei  Serviuiii  in  ha*c  verha  Virgil. 

Peimixtus.  Viilgaia  Maronis  lcciio  b.ibet  cum' 
mixius. 

Chrytippus.  Chrysippus  ait  vim  divinam  in  rdtione 
esse  positam,  et  universm  natnrm  animo  atque  mente ; 
ifmtmque  mundum  esse,  et  ejus  ardmi  fusionem  univer- 
$m;  tnmfaiitUm  umbram,  et  neeessitatem  rerum  fut^ 


155  FIRM.  LAGTANTU  DIVIN.  INSTIT.  156 

interdum  diviniimnecessilateinDeumnuncupat.  Iiem  A  iis  libris,  quos  de  Legibus  scripsit;  ab  eoque  regi 


Zeno  divinam  naturalemque  legcro. 

Horum  omiiium  senteiitia,  quamvis  sit  iiicerla, 
eodem  tamen  spectat ,  ut  provideiitiam  unam  esse 
conseniianl.  Sive  eiiim  natura,  sive  xllier»  sive 
ratio,  sive  mens,  sive  faialis  necessitas,  sive  divlna 
lex,  sive  quid  aliud  dixeris ;  idem  esl»  quod  a  nobis 
dicitur  Deus.  Nec  obstal  appellationum  diversitas, 
cum  ipsa  signilicaiinne  ad  uuum  omnia  revolvaiitur. 
Aristoteles,  quamvis  secum  ipse  dissideai,  ac  repu- 
giianlia  sibi  et  dical  et  seniiat,  in  summum  tamen 
unam  meniem  mundo  pneesse  testatur.  Plato ,  qui 
omnium  sapientissimus  judicatur,  monarchiam  plane 
aperteque  defeudii;  nec  sihera,  aut  rationem,  aut 
nuturam,  sed,  ut  est,  Deuin  nominat ;  ab  eo  mundum 


mundum  argumeutatur,  cum  disputat  de  Natura  deo- 
rum,  lioc  modo  :  c  Niliil  esl  praestantius  Deo;  ab  eo 
igitur  mundum  rcgi  necesse  est.  Nulli  igitiir  est  na- 
tur:e  obedieiis  aut  subjectus  Deu^ ;  omnem  ergo  regit 
ipse  naturam.  i  Quid  aiitem  sit  Deus,  in  Gonsolaiione 
defmit :  c  Nec  vero  Deus  ipse,  qui  intelligitur  a  nobis, 
alio  modo  intelligi  potest,  nisi  mens  soluta  qiKedam 
et  libera,  segregaia  ab  omni  concretione  mortali^ 
omnia  sentien^  ac  moYcns.  > 

Annaciis  quoque  Seneca  ,  qui  ex  Romanis  vel  acer- 
rimus  Sloiciis  fuit,  quain  saepe  summum  Deum  me- 
rita  laude  prosequitur !  Nam  cum  de  immattira  morte 
dissereret :  cNon  intelligis,  inquit,auctoritaiem  ac  ma- 
jesiaiem  judicis  lui,  rectorem  orbis  terrarum,  cceli- 


bunc  perrecium  aique  mirabilcni  cssc  fabricatum.  g  que  et  deorum  omnium  Deum,  a  quo  ista  numina, 
Qiiem  Gicero  seculus  alque  imiiatus  in  plurimis,  quae  singuia  adoramus,  et  colimus ,  suspensa  sunl.  > 
Deuni  frequenter  coiifitetur,  ac  supremum  vocai  in      Iiem  iu.Exbortationibus  :  <Hic,  cum  prima  funda- 

VARIORUM  NOTiC. 


rarum,  Ila  Giccro.  1.  i  de  Nal.  deor.  Vide  Arislot., 
tom.  II ;  Slob.  in  Eclog.  Phys.,  c.  2;  Diogeiieiu  Laer- 
tiiim,  I.  VII.  ELMENn. 

ZenoAWc,  I.  i  de  Nat.  deor.,c.  14  :  Zeno  nntura- 
ieni  legem  dmnam  ene  centet;  eamque  vim  obtinere 
recta  imperantem,  prohibeniemque  contraria,  utque  alio 
loco  tBinera  Deum  es$e  dicit ;  teslaniibiis  Laerlio  et 
Plutarcho ,  quem  deinde  Gleaiiihcs  ejiis  audiior  est 
sccuius.  Zeno  autem  ille  Gitiiensis  Stoic;e  faciionis 
priiiceps  fuit. 

Nec  ob&tatt  etc.  Huc  apprime  conveniiinl  verba 
S.  Gypriani,  de  Molorum  culiii.  Nec,  inquil,  nomen 


lare,  ne  postea ,  ubi  idem  recurrit ,  cogamur  eadem 
oherrare  chorda.  Itaqiic  in  adorationis  ritu  manum  ort 
adiiioveri  solit.im  omnibus  jam  nntum.  Brisson.  de 
Fonii.  nritat  locuin  admodum  luculeiitiim  ad  banc 
rem  explicandain,  nempe  Luciani.  quod  ei  Df^mpste- 
rus  ad  Uosin.  iioiavit  ex  Apulcio  Milcsiar.  4  ;  Et  ad' 
movente$  onbns  $uit  dexteram^  priori  digito  in  ereeiuitt 
pollicem  reiidente^  ut  ipsam  prorsu$  deam  Venerem  re- 
liqiosi$  adorationibus  venerabantur .  Idern,  Apolo}^., 
adorandi  graiia  manum  labris  admovere.  Recle  ob- 
scrvavil  Sdiiiasius  exercit.  Plin.,  p.  956.  ^d^rantes 
iii  dexlrum  lalus  corpus  circuiiiagere  soliios.  Plhiius: 


Dei  quceras;  Deus  nomen  esl  illi.  lllicvocabulis  opus  C  Jn  ndorando^  dexteram  ad  osculum  referimm,  toium" 


estf  ubi  propriis  appellaiionum  insignibus  muliiiudo  di- 
i-inienda  est.  Deo ,  qui  solus  est,  Dei  vocabulum  tolum 
est. 

Aristoteles.  Vide  Aristot.,  lib.  i  Metaphys.  cap.  5 
cl  4;  Gicer.,  lib.  i  de  Naiura  dcoruni;  Niiiiit.  Fclic, 
Ociav.,  uhi  vidcbis  quantuin  philosophusillea  se  ipso 
dissiJeat. 

In  summum  lamen  unam  mentem  mundo  prteesse 
lestalur»  De  Aristoiele  lo(|uitur,  qiiem  ex  ii  de  Gene- 
ral.  exxu  Divinorum^ax  c.  7  libcHideMuudo,  unum 
Deuin  scnsisse  constiit.  VideScaliger.,  de  Subtilitate, 
ad  Gardaii.  exerciiat.  565.  Is^us. 

Plato.  Miiiucius  Fclix  :  Platoni  in  Timaio  Deus  est 
ipso  nomine  mundi  pareHS.  Plaio,lihro  iv  de  Lcgihus  : 
6  dsoc  y^  Travra, etc,  ct  iii  S(»phist:i, ttovtgjv  ^DixiOTJpyoy 
appcllat.  Platonis  iheologiam  examiuat  S.  August.  li- 
bro  viii  de  Givit.  Dei. 

Snpremum  vocat.  Plato  lib.  i  de  Legib,  et  lih.  ii. 


que  corpus  circumagimus.  Videndi  Plaulus  el  Proper- 
liiis.  Salinasids  iii  Flav.  Vospisc.  hunc  adorandi  ri- 
tuiii  explicans,  docct,  non  soluni  totum  corpus  ab 
adoraiitihus  dexira  circuniagi  solitum,  verum  eliam 
spcciaiiin,  manum  labris  adinoveri,  eique  oscula  figi; 
hiucque  labralum  osculum  ejus,  qui  in  adorando  ma- 
iius  lahris  admiivehal  atque  osciilahatur.  Sic  olim  nu- 
mina  sua ,  sic  imperatores  siios  adorabant,  et  impe- 
raiorum  imagines ,  haud  miuiis  quam  dcorum  simu- 
lacra.  Hieroiiymus  adversusRurfiuiim  :  Qui  adorant^ 
solent  deosculari  mantim,  et  capita  submittere.  Pliira  de 
boc  more  Lipsius  in  Elcclis,  lih.  ii,  pag.  20;  sed  male 
ah  illo  ihidcm  scriptum  e^«t,  adorantcs  mauuin  prius 
porrigere,  deinde  siatim  ad  os  referre  solilos  :  iinmo 
contra  facichaiit,  manuui  eniin  osculari,  deiiide  eam 
versus  illuin  quein  adorab  mt,  protendere  consueve- 
raut;  et  iioc  eral  qiiod  diceh:iiit,  oscula  jacere,  et  6a- 
sia  jactare  {Tacitus,  lib.  i  Hisi.).  J.ictare  basia  apud 


Z>e /^aifrtts. Qiios  scripsit  Gicero  pauloante  mortem.  w\  Juvenai.,  Salyr.  4,  et  apud  Pha:drum,  87,  lib.  v  : 


^  Niliilest  priBstantius,..  naturam.  H;ec  siiigiiln  siint 
ipsa  Giceronis  verbaexl.  nde  Nat.  deor.,  c  50.  Bu- 

KEMAN. 

/n  Consotatione.  Opus  deperdilum  ;  sed  vide  Gice- 
ronem  iii  i  Tusculaiiar.  ex  Platone. 

Quumdeimmaiura  morte  dissereret.  Ntm  est  su- 
persles  liber  hujiis  n<miinis  a  Scncca  ciuifccliis.  Bun. 

Auclorilatem  ac  majestaiem.  Ita  emeiidaviinus  ex 
omiiibiis  fere  inss.  codicihus,  et  vctusiioribus  ac  po- 
liorihiis  editis  :  iii  postcriores  irrepsit  auctorem  ac 
majestatem;  in  i  Rcg.  rec,  1  Golh.,  1  Bruii.,  verita" 
lem  et  majestatem.  Mux  rectoris  legilur,  pro  rectorem^ 
in  ed.  Siihl;ic. 

Deorum  omnium  Deum.  Recte,  ita  mss.  i8.  Prius 
ernt,  rectoris  orbis  terrarumy  coslique  et  deorum  omnium 
Dei ;  sed  miiius  beiie. 

Qum  iingula  adoramus.  Quia  auctor  noster  saepe 
'  uem  facit  adorationis,  animus  esi  imprxseo- 
M  qoae  ad  adorationis  ritum  pertinent  anno- 


Jactat  basia 


Tibicen, 


id  est  populum  adorat.  Jacere  autem  osculum  is  pro- 
prie  diceiiir,  qiii  niaiuim  osi-ulatur,  deinde  eam  por- 
riRit  ad  eos,  quoriim  bonori  ac  vcnentioni  dat  il- 
lud  osculuin  :  iiam  nioiensione  maiius,  quam  prius 
ernnt  osculaii ,  qiiodaiiimodo  osculuin  ipsuui  porri- 
gcre,  el  jaciare  a<l  eos  videhantur  quibus  honorem 
illum  deferehant.  Tacitus  de  Ncnme  cantante  :  Po$' 
tremo  genu  flexus,  et  coetum  illum  manu  veneratus  est. 
lli^lrioiiem  ille  verum  agehat :  at  hislrioiiuiii,  (lanto- 
mimorum  el  cantorum  m<'S  hic  crat,  ui  populuin  sce- 
nam  ingressi  adorarent.  Vetiis  cpi^nmma,  a  Pyihoeo 
editum,  ut  videre  est  ejus  Itb.  iv  bpigr.  : 

Ingressus  sceuam  popalum  saliator  tdortt. 
Sic  aurigae  flagello  populum  venerabaniur  :  cum  enim 


137  LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 

menin  molis  pnlcherrimae  jaceret,  ei  hoc  ordireiur  ,  A 


IS8 


CAPUT  VL 


quo  iieqiie  majus  quidquam  novil  nalura,  nec  mclius; 
ut  omnia  sub  ducibus  suis  irenl,  quamvis  ipse  per 
tolum  se  corpus  intenderai ,  lamen  minisiros  regni 
sui  deos  genuit.  >  Et  quam  mulla  alia  de  Deo  noslris 
simiiia  loculus  est :  qunc  nunc  dilTero,  qnod  aliis  locis 
opportuniora  sunl.  Nunc  saiis  est  demonsirare,  sum- 
iDo  ingenio  viros  atiigisse  veriiatem,  ac  pene  tenuisse; 
iiisi  eos  relrorsum  infatuata  pravis  opinionibus  con 
suetudo  rapuisset,qua  et  deos  aliosesseopinabantur, 
et  ea,  qox  in  usum  hominis  Deus  fecit,  tamquam 
sciisu  prxdita  esseut,  pro  diis  habenda ,  et  colenda 
credebant. 


Dedmnii  le$iimomi$  el  de  SibylUsetearum  earmiuibus, 
Nuuc  ad  divina  testiinonia  transeamus  :  sed  prius 
unum  proferam,  quod  esl  simile  divinn,  et  ob  ni- 
miam  veluslatem,  et  qiiod  is,  qucm  noininabo,  ex  ho- 
miiiibus  in  deos  relatuscsl.  Apiid  Ciceronem  C.  Colta 
ponlirex  disputans  conira  Stoicos  de  rcligionibus,  ct 
de  varieiate  opinioiium,  qux  solenl  csse  de  diis,  ut 
more  academicorum  omnia  faceret  iiicerla,  quinque 
fuisse  Mercurios  ail ;  et  enumeraiis  per  ordinern 
quntuor,  quintum  fuisse  cum,  n  quo  occisus  sit  Ar- 
gus ,  ob  eamque  causam  in  iGgypium  profugisse, 
atqiic  i£gyptiis  lcges  ac  liiteras  tradidisse.  Ilunc 
VARIORUM  NOTiE. 


dexlram  manum  in  adorando  ad  os  referreiii,  aurig«T  B 
qui  dexira  flagellum  tenebanl,  flageliuin  ipsum  oscu* 
lahantur,  et  sic  adorabant  (l)io,  in  Caracalla,  de  ejus 
auriQuiionibus).  ilic  rilus  non  soluiii  Roinanis,  verum 
et  Orienli  usitalus,  ul  doctiss.  Dnis.  frag.  vett.  in- 
lerpr.,  p.  83i,  recle  aiinotavii ;  probavitque  ex  Job 
c.  zxxt,  vers.  26,  27et28  :  Si  vidi  solemcum  splendeS' 
eeret  aul  lunam  nobililer  incedentem,  et  seduclum  est  in 
abscondito  cor  meum ,  et  admoia  est  manus  mea  ori , 
edam  hac  est  inxquHas  a  judice  vindicunda ,  quia  sic 
negasum  Deum  supremum.  Ubi  lxx  reddunl :  Si  ma^ 
num  meam  ori  admolam  deoscutatus  sum,  Juxta  Syin- 
mnclium  :  Et  adoravit  manus  mea  circum  os  menm, 
Uieronynius  :  Et  osculatussum  manum  meamoremeo, 
DeosculatioHebrxorum  plirasi  esladoraiio,  ut  consiat 
ps.  II,  vers.  ult.  ut  et  I  Reg.,  c.  xix,  vers.  18  :  Omnia 
genua  quce  non  curvaverunt  se  ipsi  Balial,  et  omne  os 
quod  non  osculalum  est  eum,  Apud  Oseain  ,  cap.  xiti, 
vers.  il,  osculeatwr.  Symmacti.  etTheodot.  reddide-  ^ 
niiit,  adorantes ;  Aquila  xaTa^x/oOvTE; ,  osculanies.  llie-  ^ 
roiiymus  :  Pro  eo  quod  ji'Xta  Symmach,  et  Theodot, 
vertimus  adorantes,  Aquila  interpreiatus  est  xora^c- 
>ouvrt«,  id  est,  deoscutantes ;  qui  enim  adorant,  sotent 
deoscutari  manwn  suam^  quod  Job  fecisse  se  neyat,  di- 
eens  :  c  Si  osculatus  sum  manum  meam  apponens  ori 
meo  I  (ex  Salmasio).  Yide  Mariiniim  Kempium  de 
Usruiis  Dissert.  4,  die  Oscuto  adorativo, 

Deus  genuit,  lUustrat  Creiiius  part.  ix.  Animad- 
vcrs.,  p.  50  sqq.  Credidi  omnino  iii  Lactaniio  hic  cor- 
rigeiidum  luisse,  Deus  genuii,  Iia  suadent  verba  I.  i, 
c.  7,  iibi  ad  liunc  iocum  provocat  :  Genuisse  regni  sui 
ndnistrosDeum,  Iii  cditis  er.it,  deos  genuit.EDTiEUAtt, 

Ae  pene  tenuisse.  Ita  rcstiiuiiniis  ex  mss.  vet.  4  Reg., 

1  Bonon. ,  6  Colb.,  Gronov.,  Lips.,  2  Ciaroinont. , 

2  Brun.,  ac  veteribus  editis  quinque.  Iii  sex  vulgatis 
reL-.,  prope, 

Iiifatuata  pravis  opinionibus.  Sic  inss.  duo  codices 
eruditissimorum  virorum  Gronovii  ei  Claromoiiiii , 
I  a  prima  inanu,  cum  reccntioribus  ediiis  quatuor.  ]) 
At  ms6.  5  Reg.,  1  Bon. ,  5  Colb.,  1  Soib  ui.,  Cauc, 
Jun.,  1  Claromonl.,  Lips.,  Pen.,  Tax.,  Ultr.,  tm., 
Cinl.,Christ.,  B;illiol.,  cum  edilis  Roin.  i4ii8  Uetu- 
lei  et  Isxi,  habent  infucata,  \n  5  Reg.,  i  Colb.  et 
Brun.  noiinullisque  editis  legitur  fucata.  Iii  i  Colb. 
rec,,  fuscata;  in aiteroColb.,  retroversus  infricata,  cor- 
rupte;  in  i4  inss.,  retrorsus,  Verior  nobis  visa  esl  lec- 
tio  mss.  Gronov.  et  Ciarom.,  infatuuta;  per  opiiiioiies 
eiiim  in  stultiliam  iabiinur.  Lactant.  lib.  iv,  cap.  i  : 
Quod  umus  saxuli  siultitia  religiones  varias  suscipien- 
iis^  deosqne  muUos  esse  credentis,  in  lantam  subitoigno- 
rantiam  sui  ventum  est.  Verbum  auteiii  hoc,  ui  expri- 
meiid»  rei  efficax ,  ita  non  niinis  vulgare.  Ciccro  , 
Pbilip.  111  :  Efl,  cur  magisler  ejus  ex  oratore  arator 
fneiMi  <t( «  ut  hominem  stattum  magis  etiam  infaiuet 
mereede  publica,  Pro  Flacco  :  Neminem  quidem  adeo 
infatiiare  potuit.ut  ei  nummum  ullum  crederet?  h\ 
dictii  mss.  25  et  iti  liounullis  edit.  iegilur  infucata , 

Patrol.  VI. 


librariorum  oscitnniia  pravc  pro  infatuala;  in  non- 
nuilis  fucata.  Qiiid  autetii  illa  fucata  consuetudo;  qiiid 
esifucare,  nisi  interpolarc  certani  rei  speciein?  Non 
omnino  taiiien  nobis  displicent  mss.  etediiionesqux 
legant,  fucata  vel  infucata  pravis  opinionibus  consue^ 
tndo;tnm  alibi  legatur  veritatem  fucatam  mendacio. 
\Vi  loquendi  modi  appriiiie  iiiter  se  conveniunt. 

Divina  testimonia,  Id  cst,qu:e  pro  divinis  et  divinac 
auctoriiaiis  habebaiiiiir  ab  eihnii  is,  veluli  Sibyllarum 
versus,  Apollo  Milesius,  llennes  Trismegistus,  qui 
unuin  dumiaxat  Deuin  pr.rdicaiil. 

Ex  hominibus  in  deos  relatus  est,  Ita  potiores  mss. 
Bun.,  2  Reg.  900  annor.,  5  alii  Keg.,  4  Colb.,  2 
Sorbon.,  2  Clarom  ,  5  Lips.,  Gatiaii.  et  Marm.,  in 
quo,  ut  in  Reg.  vetuslissimo,  iegitur  mendose  r«« 
taxatus  est,  pro  relatus  est ;  \\\  undeciin  aliis  recen- 
tioribus  ct  plcrisqne  editis,  inter  deos, 

In  deos,  Sic  Rciinm.,Goih.,  Lips.,  Ires  Ullr.,Tax.» 
Junt.,  Bon.,  elegantius  quain  sutilac.,Vcn.  i47i,  97, 
eiiain  Rost.  1476.  De  eodem  vero  Mercurio  itcrum 
constanii  codd.  lectione  Lact.,  1.  vii.  c.  15  :  Qnamvis 
in  deos  relalus  Mercurii  nomine  ab  yEgyptiis  honore- 
tur,  Ipse  Ciccro.  I.  iii  de  Nni.  deor.,  c.  20  :  Re- 
ferre  in  deos  ;  et  jam,  I.  i,  c.  i3. 

Apud  Ciceronem,  Libro  scilicet  iii  de  Nat.  deor.» 
quem  adeas. 

Quinque  Mercurios,  Totidem  ab  Arnobio  numeran- 
tur,quein  videlibroiu  adversusGoiiies  :  priinusCoelo 
patre  el  Die  matre  gcniliis  :  secuiidiis  Pharonidis  et 
Valcntis  fiiius,  qiii  et  Tropiioiiiiis vocalur ;  teriins  Jove 
tertio  nalus  et  Maia  ;  quarlus  Niiuni  patrem  liabuit, 
quein  JEgyptii  nefas  ducunt  nominare ;  quintiis  est 
quein  colunt  l^heiieaLe,  qui  et  Arguin  dicitur  interc- 
inis»se.  Hunc,uldiciint,  .^gyplii  Tlioyt  appellaiit;  at- 
tainen  iion  conveniunt  lenipora.  Yide  Ciceronem, 
J.  111  de  Nat.  deor.,  aique  notain  inlVa  posiiam. 

Ob  eam  causam.  Quid(|uid  sit,  constalTiioyili,  sive 
Mcrcurium  ifilgyptiorum ,  inulio  aniiqiiiorcm  fuisse 
co  Mercurio,  a  quo  Argus  fuit  occisus.  Ultiinus  iste 
Mercurius  Jovis  fiiit  filiiis  :  ai  Jupiter  decimo  nono 
s.TCulo  anle  vulgarein  xram  vixil;  sed  Thoyth,  sive 
Mercurius  ^Egyptiorum,  decem  s.iculisautiquior  est 
Jove,  sive  is  sil  Tlioyih  I,  vel  ejus  fiiius  Thoytli  IL 
De  libris  vero  qiii  a  Tlioyih,  vel  Mercurio  iEgyptio- 
ruin  sunledili,  vide  Clenieiiiein  Ale\andrinum  I.  vi, 
Stromatum,iibi  eosenumerat.  Libri  autein  quos  iiunc 
habemus  sub  Mercurii  Trisinegisti  noiniue,  constal 
esse  supposiiitios. 

In  jEgyptum  profugisse,  Sic  in  Lactantii  codicibiis, 
tum  niss.,  tum  impressis  legilur.Ciccro  autein,  l.ui, 
de  Natur.  deor.,  uiide  hunc  locuni  descrip^it  aiicior 
nosler,  liabet,  ob  eawque  causmn  jEgyplo  pia;fuisse. 
Nihil  tauieii  obstai,  Tlioyih  protugerU  in  iGgjptum, 
et  ei  postea  prarfiierii. 

^gyptiis  leges  ac  lilteras  trndidisse.  Sanchoniaihon 
dicit  Mercurium  iiivenisse  ttjv  twv  tt/jwtwv  aTotxttwv 
Vpct^r^v,  ellitterarum  characieres  instiiuisse. 


m  FIRM.  LACTANTll 

iflgypiii  Thoylh  appellani ,  a  quo  apud  eos  primus  A 
anni  sui  mensis,  id  eat  Bepteniber,  nomen  accepit. 
Idem  oppidum  coiididlt,  quod  eiiam  nunc  Grxce  vo- 
catur  'Epiionoki ;  et  Pbenatx  coluni  eum  religiose. 
Qui  umeisi  homo,  fuit  taroen  anliquissiums,  et  in- 
slruciissimus  omni  generc  docirinx  :  adeo  ut  ei  mul- 
tarum  rerum  et  ariium  scieniia  Trismegisto  cogno<- 
mea  imponerei.  Hic  scripsit  libros,  et  quidem  roul- 
tos,  ad  cognilionem  divinarum  rerum  periinenles,  io 
quibus  majestaiem  summi  ac  singularis  Dei  asseril, 
iisdemque  nominibus  appellat ,  quibus  nos ,  Deum  et 
patrem.  Ac  ne  quis  nomen  ejus  requireret,  av<iawfAov 
esse  diiit ;  eo  quod  nominis  proprietaie  noD  egeat. 


DIVIN.  INSTIT.  140 

ob  ipsam  scillcet  unitaiem.  Iptiua  haec  verba  sunt : 
'O  di  Btog  tlg,  o  dc  clc  ovo/xaroc  oO  irpav^itxai :  fort  yap 
0  wv  av^vupoc*  Deo  igitur  nomen  non  esi,  quia  solus 
est ;  nec  opus  est  proprio  focabulo,  nisi  cum  discri- 
men  exigit  muhltudo,  ut  unamquamque  personam 
sua  nola  ei  appeilaiione  designes.  Deo  auiem,  quia 
semper  unus  est,  proprium  nomen  est  Deus. 

Superesl  de  responsis  carminibusque  sacris  lesli- 
moai»,  qu»  sunt  multo  cerliora,  proferre.  Nam  for* 
tasse  ii,  contra  quos  agimus,  nec  poetis  puteni  esse 
credendum,  tamquam  vana  fingentibus ;  nec  philo* 
sopbis,  quod  errare  potuerint ,  quia  et  ipsi  homines 
fuerint.  M.Varro,  quonemo  umquam  doctior,  neapud 


VARIORUM  NOTiE. 


Hune  ^gyptH  Thoylh  appeUmt,  In  omnibus  La- 
eiantii  operibus  nulla  mss.  editor.  major  bac  Tariu- 
las.  Frequeutes  editi  feruiiirAoiA.  At  cuiictorum  mss. 
▼etnstisstmi  et  nneslantissimi  Bonon.,  i  Reg.  900  aii- 
Aor.,  Marm.,  Gai.,  1  Sorbon.,  7Ao2f//t;  accedeiiiibus 
4  Reg. .  \i\  qiio  Thout, ;  i  al.  Reg.  Stwwj ;  i  Colb.  in 
quo  NHOTTH  ;  i  nl.  Colb.  in  qiio  ecov;x.  Ouinque  re- 
cenliures  scripll,  i  Heg.  :i  prlm:i  maiiu,  i  Colb.,  Nav., 
Vict.,Brun.,  legisse  vidcniur  e&)T>9,auteev9,  ut  edili 
Beiul.,  Pasilel.  et  Hcnr.  Pt;iri  1556.  Corrnpte  ad- 
moduin  custeri  mss.,  2  Reg.  rec,  iColb.,i  Sorbon., 
I  Claromoiil.  HuiouO,  vel  Hvou9  ;  Reg.  duo  cum  edilis. 
Rom.  1468,  iiiO,  Trvor/va,  TTvojTv,  etc,  Glaromonta- 
nus  alter  Trvouo-ta,  1  Colb.  Hermin,  Scd  cuni  Joan. 
Ger.  Vossio  eo  polissimum  propendeo,  ul  Thoyth 
legendiiin  putem  :  sic  enim  habenl  optimac  iiolo!  co- 
dices  mss.  ae  impressi  ;  sic  eiinm  iegendum  esse 
docet  Ensebliis  Pra^paraiionis  Evang.  ,  1. 1,  c.  9  : 
A^imoi  ujv  IxoXcoav  ea)09,  'A>cl|oevlpcr;  ^i  Oe^d,  *E/9- 
piv  ^i  '^.qvcc  itsTiyPKfTav  ;  jEgyptii  Thoyth  vocamnl^ 
Atexttndrini  Thoth,  Grafd  Bermen^  hoc  est  Mercurium, 
interpretati.  Siniililer  aptid  Ciceronem,  I.  lu,  de  N:it. 
deor. ,  tiiide  hunc  locnin  dcsunipsit  noster  Lactan- 
tius ,  legitiir ;  tiune  JSgyptii  Thoyth  appeUant,  eo- 
iemque  nomine  anni  primus  memis  apud  eos  vocatnr, 
Notiiiduin  porro,  qiiod  i  ins.  Lips.  pro  Thoyth  habel 
Moysin,  Dc  variis  Mercuriis  vide  Isseum,  in  noils. 
De  Mercurio  vide  ettam  doctissimum  D.  Fourmont, 
in  observalionibus  ad  Sanchonialonem,  quaruin  cdi* 
lio  nova  niodo  prodiii  anno  I7i7,  Paris.,  apud  Joan. 
de  Bure,  t.  r. 

'Epiionohg,  Urbs  magna,  a  qua  denominata  fuit  re- 
gio  Hermo|ioliiana,  ^Epitxmo^lmi  vouo^,  in  partibus 
iGrypli  Mediierraneis,  ad  occasum  Niii. 

tt  Pheneatm  cotunt  eum  retigiose,  Idcm,  Cic,  I.  iii, 
dc  Nat.  deor.,  n.  56,  ubi  de  Mercuno  Inquens,  sic 
ail :  Qmntm  Quem  eolnnt  RheneanB.qtti  et  Argum  di- 
citur  iniernnissej  ob  eamguecausam' ^gypto  prcefuisse^ 
aKjue  ^gyptiis  leaes  et  tttteras  tmdidisse.  Hunc  JEgy^ 
ptii  Thoyth  appetlani,  eodemque  nomine  anni  primus 
mensis  apud  eos  vocatur.  Et  Paiisaiiias  in  Arcadicis» 
1.  viif,  p.  51H  :  Deorum  vero,  iitqnil,  wnrnum  muxime 
Mercurium  Pheneatce  venerantnr.  Logendum  itaqiie  ex 
mss.  coilicibus  C:tuc.,  i  Lips.,  Uttr.,  Ctirisl.,  ei  ed. 
Cellar.,  et  Pheneatce  colunt  eum  religiose;  conveiiien- 
tibus  i  Bonon.,  8  Reg..  5  Colb.,  i  Soibon.,  Gat., 
Blarm.,  i  Lips.,  Goih.,  Em.,  CanUbng.,  el2Cl:iro- 
nionl.,  in  quiluis  legitur  Feniatos  pro  Feneaug,  seu 
Pheneatm  :  acredeniibus  qnoque  nis.Vici.  in  quo  Fe- 
mtfs  ;  mss.  Nav:ir.,  i  CoH).  el  Brun.  iii  quibus  est 
Fenica;  eti  al.  Lips.  Fenrees,  In  nm,  Caiic,  Jun. 
el  Cani:.b:ig.,  ac  ndil.  Rom.  ii68  habetiir,  et  Phe- 
veaioe  servmit  et  cotunt  enm  retigrote,  \n  edilis  Belut., 
Thys.,  G:ill.,  Spaik.,  Walch.,  et  Saittc  cotunt  eum 
reHgiose;  in  edii.  I^ris.  i525,  Ald.,  FVw.,  CraUnd., 
Graph.,  Gyinn.,Tomes.,  ff  Saitm  $ervm  et  Oftunt  eum 
rftigiose,  qood  In  noHo  manuscripiorum  qiios  viderim 


B  reperi.  Peirus  Ciaconius  suspicatur  iegendum  esse, 
et  Smta  et  PheneattB  cotunt  eum  retigiose,  Mallem,  el 
501/0?  servant  et  Pheneatce  colunt  eum  retigiose^  si  ali<- 
ouam  haberem  ex  niss.  aucioritateml  ui  dicatur  ei  in 
<£gypto  a  S^iiis  servari,  el  iii  Arcadia  a  Piieneatis 
coli.  Apparel  igiiur  legenduin  esse  Plieiieai;e,  quia 
supra  dixcrat  de  i£gyptiis,  a  quibus  Iransii  ad  Phe- 
nealas  arcadicos.  — Cotunt,  Reimin.,  el  servant  et  co- 
lunt.  Cant.,  Juiit.,  Cauc,  Servant  et  cotunt, 

Adeo  ui  ei  mutlarum  rernm  et  artium  scientia  Trtt- 
megisto  cognomen  imponeret.  Ita  antiquiores  et  melio- 
res  mss.  B<m.,  6  Reg.,  Lips.,  Pal.,  Gronov.,  et  om- 
ne>  fere  edill  ;  Crat.  et  Tornes.,  imponerent,  In  mss. 
vero  Cauc,  Jun.  i  Colb.,  et  edii.  Paris.  i5i5.  ut  ei 
ob  muttarum  rerum  scientiam  Trimegisto  cognomen 
imponerent :  et  in  recentioribus,  2  neg.,  1  Colb.  et 
Briin.  nomen, 

Trimegisto  cognomen,  Vel  Termaenus  appellatury 
C  quod  leces  eximias  coiididerit;  quod  summo  sacer- 
dotio  iiTnsir.itus,  Religionis  ceremonias  et  riius  sa- 
cros  indiderii;  atqiie  taiidem  (|uod  iii  Philosophicis 
apprime  vcrsalus,  geomeiriam  in  i£gypto  summe  ne- 
cessariam ,  atque  alias  scieniias  natunles  docuerit. 
Dc  Trimegisto  ilerum  disseret  Lactaniius  libro  de 
Ira  Dei,  cap.  iO. 

lisdmgue  «ommifrttJ.Vide  Trismeg.  Pimand.«  c,  li, 
Asctep.y  1.  Sed  constat  hos  libros  Plmandri  et  As- 
clcpiadis  esse  fictiiios. 

Avb>vu^.  Laiine,  sine  nomine. 

*o  ^i  ecoc.  Latine,  Deiu  autem  unus;  imiM  autem 
nomine  nou  eget :  est  enim  aui  est  sine  nomine. 

Deoigitur  nomen  nonesl.  Minutius  Felixin  Octavio: 
Nec  nomen  Deo  quanras ;  Deus  nomen  est  itti,  Ilem  apud 
Xistuin  in  sententiis ;  apud  nerinetem  iEgyplium  di- 
cf  tur  ineftubitisy  innominandus],  sitentio  prcedicandus ; 
apuii  Piatonem  qiioque  indictus,  innominabitis];  ^apud 
Apul.,l.deNai.phil.PI.iioni!i;Atcinoum,lsagog.',c.9;et 
jQ  Porpii.,!.  IV  Ilist.  philosophicp»  apud  Cyrillum.  Vide 
supratostimonium  S.  (jpriani  notaadinilium  cap.  5. 

Unus  est.  Sic  apud  S.  Cypri!^uuin  conira  Idolorum 
cultiim  :  llermes  Tiismegisius  unMm  Deum  toquitur^ 
eumque  incomprehensibitem  atque  inestimabitem. 

Pntent.  Sic  reposiiiim  ex  omnibus  pene  inss.  et 
ediiis  Beiull.  ei  Cellar.  In  2  Colb.,  i  Claromont.  et 
in  cunctiK  fere  editis  est  puiant. 

Quod  errare  potuerint.  Ita  restituimus  ex  omnibos 
rerme  mss.  In  i  Clarom.  a  prima  inanu,  el  in  edilis 
muliis,  po/tt€run(. 

Ei  ipsi  Itomines  fuerint.  Sic  reposuimus  ex  mss. 
prope  omnibus.  Edd.  ei  3  iiiss.  rec,  fuerunt.  In  ediiis, 
si  excimas  Cellar.,  At,  pro  ipsi. 

M.Varro.  Hlc  autem  naius  anno  urbis  DCXXXVIH, 
deiiaius  autem  pcne  uon.igenarius  aniio  urbis 
DCCXXVII,  ramiliaris  fuit  Ciceroni,  qui  eum  in  Cp!- 
stolis  ad  Atlicum  libro  v,  epist.  iO,  vocat  universalim 
potygraphum.  Sie  QointiUanus,  lib.  xti»  Varronem 
omnia  pene  iradidisse  testalur;  quem  etiam  vide 


III 


LIBER  1.  DE  KALSA  REL1GI0NE. 


142 


gr.i!COi  quidem  neduin  apud  latiiioi  tiiii,  iii  libris  rc-  A  f"i*se  de  Persis,  cujtis  menlionem  fcceril  Nicanor, 


runidivinaruiii,quoft  ad  C.  Cuc^arcni  ponliiicem  maxi 
muui  scripsii.cum  dequiiidecim  viris  loquerelur,  Si- 
byllinos  libros  ait  non  fuisie  unius  Sibyllae;  sed  appel- 
lari  uno  nomine  Sibylliiios  qiiod  omncs  foeminx  vaies 
Sibyllae,  sinl  a  veleribus  nuncupaUi,  vel  ab  unius  Del- 
phidis  nomine,  vel  a  cunsiliis  deorum  enunliandif. 
orcou^enim  de()8,iion  GfoOc»  elconsilium  non  ^>iiv,  &ed 
^j/.rivappelUb^inl  i£olico  genere  scnnonis  :  iia(|ue  Si- 
byUani  diclain  csse  quasi  ai<t^nv;  C£(eruin  Sibyllas 
decein  numero  fuisse;  easque  omnes  enumeravii  sub 
auctoribus,  qui  dc  singulis  scripiilaverint  :  primam 


qiii  res  gestas  Alcxandri  Naccdonis  scripsii  :  secun- 
dam  Lybissam,  ciijus  meminit  Euripidcs  in  Lamias 
prologo  :  leriiam  Delphida,  de  qua  Clirysippns  lo- 
quilur  in  eo  libro,  qiiem  de  dlvinationc  composuit : 
qu.nriam  Cimineriiim  in  Italia,  quam  Nnevius  in  libris 
belli  Puuici,  Piso  in  annalibiis  noniinsil  :  qiiintam 
Erytbrxam,  quaui  Apollodoriis  Erytbncus  affirmat 
suam  fuisse  civem,  eamque  Graiis  Itium  pefonlibus 
vaticinalam,  et  perituram  esse  Trojam,  el  Homerum 
mendacia  scriplurum  :  sexlam  Samiam  de  (|ua  scribit 
Eraiosilienes  in  antiquis  annalibus  Samiorum  repe- 


VAIIIORUM  NOTiE. 

libro  X,  sicut  et  Ciceronem,  in  Acadcmicis,  lib.  i,  B     Primam  fuisse  de  Persis,  Aliis  Clialdxa,  aliis  He- 

..I.:  w :„:-  i.-.i..  braa,  proprio  nomiiie  Sambeihe.  Bktuleius. 

Nicanor.  Forlasse  bic  Leander  Nicauor  Alexaii- 

driiiusgrainuiaiicus,  qui  de  Alexand.  Commcntarium 

scripsii.  Thtsius. 
Secundam  Lybis$am.   Juxta  Gnecam  lerminaiio- 

neni.  Iia  mss.  7  Reg.  quortim  duo  sunt  900  annor. 

3  Colb.,  Nav.,   Ulir.,  i    Sorlwn..  Vici.,  Marm.,  i 

Ci.-iroin.  el  al.  Clarom.  a  secunda  manu,  cum  editis 

Fasii.,  Toriies.,  Spark.  In  inss.  3   Reg.,  Bonon. 

Lips.,   Em.,   Caniabrig.,   Ulir.,   Chrisl.,   5   Colb!| 

1  Sorb<ui.,  Gat.,  1  Claroin.  t  prima  roanu,  cum  ple- 
risque  edilis,  Lybicam, 

lu  lamite  prologo,  elc.  Inler  Euripidis  tragoedias 
non  exlai  Lamia. 

Tertiam  Delpfnda.  Ila  mss.  Gronov.  et  edit  Cellar. 
ul  et  Lactaniius  iii  Epilom.,  cap.  5,  coiivenicnier 
Varroiii,  ei  prorsus  recie.  Eteniin  Laoiamlus  paulo 
anlo  dixit,  visum  esse  quibuNdaui  Sihyllarum  nomen 
ducluin  esse  ab  unius  Delphidts  nomine.  Et  quidem 
Li  lectioiii  nosine  faveiil  inhS.  A  Reg.  quorum  diio  siint 
900  .innor.  et  diio  alii  receniiores,  sed  bonai  noiae 

2  Colb  ,  Navar.,  Vicl.,  el  2  Brun.,  in  quibiis  legiiur 
Delphidam,  Quis  auteiii  non  videal ,  lcgeiiduin  esse 
Delphida  jiixla  Gra;cani  lerminaiioiiem  e\  supradic- 
lis?  helleniainis  enim  quandoque  ulitur  nosier  Fir- 
mianiis.  Iii  uiideciiu  niss.  rec.  et  in  onioibus  fere 
edilis  est  Delphicam. 

In  eo  libro,  eic.  Ilic  liber  a  Laeriio  non  recenselur 
in  Chrysippo. 

Qunriam  Cimmeriam.  Sic  emendavimus  ex  ms9. 
velfisii«>simi9  2  Keg.,  Navjir..  i  Sorbon.,  Vlct,  Ullr. 
2  Brun.,  Christ.,  et  edil.  CelUr.  In  iiljis  3  Reg.| 
a  Colbert.,  Em.,  el  Gat.  esl  Cimmeriam ;  etiain 
reponi  vull  Liliiis  Gyrahlus  Cymeriam.  In  Goih., 
Cymeream;  iii  Gronov.,  Cimenam,  pro  Cimeriami  m 
i  Colb.  el  Marin.,  Cimwnm ;  in  4  Colb.  rec,  Cuneam ; 
in  5  Reg.,  ii  Valic,  i  Sorboii.,  2  Clcrui.  ac  ediiis 
muhis,  Cumaam ;   mendose  oinnino ,  cum    attclor 


uhi  Varronem  eximie  laudat 

iVe  apud  Gracos  aiii(/erit...  rfxi^  Sic  qiioque  mss. 
Tax.,  Cauc,  Jun.,  Ultr,  iieimin.,  ubi  male  Rost., 
Vcn.  i47i,  72,  ulraiine  78,  alia^quc,  neque  Latinos, 
aut  nedum  Laiinos^  infarciunt.  Bu.neman. 

Nedum  apud  Lalinos,  ll.-rc  verbii  al>sunt  a  35  ins». 
atque  etiani  a  Rohanneo  ei  Saiigermanensi,  et  ab 
edit.  Celiar.  et  SubUc.  Pro  nedum  legitur  nequ$  ia 
edit.  Rom.  14(>8,  Paria.  1525,  Ald.,  Gral.,  Grapb., 
Gyinuic. 

/«  libris^  eic  I>e  Varronis  libris  vide  S.  Augustiu. 
de  Civ.  Qei  lib.,  vi,  cap.  3. 

Dequindecimyiris.  De  quibug  vide  Alexand.  ab 
Alexandro,  Genialium  dieruiu  lib.  iii,  c.  i6,  et  infra 
alia  nota.  Hcc  lameu  ex  Pomponio  Lieio  :  £)Miimiriri, 
inquit,  a  Tarquinio  superbo  insiituti  fuere,  qui  soli 
in$picerent  ltkro$  Sibyllinos  :  deinde  cum  plebs  creari 
€X  suis  insiaretf  ex  Piebeis  et  Patriciis  creaii  deam, 
€1  ddnde  qmndecim ,  qui  lihros  Sibyilinos  inspicerent. 

Sibyllm.  De  Sibyllarum  nominiB  eiymologia  vide 
Serviuni  in  vi  iEneid. 

Vet  ab  unius  Delphidis  nomine.  ViJe  Antimach.,  de 
Oracuiis  Sibyil. 

Vtl  a  con4iliis  deorum^  etc.  Id  multimodis  inep- 
laro,  atque  ciiain  falsuin.  2(]3u/).a  simplex  iiouicQ 
est,  non  composiiuni.  Salm^sius. 

Enuntiandis.  Ita  resiiluinius  ex  cunciis  rerine  niss. 
el  editis  Rom.  ii70,  Paris.  1525,  Betul.,  Ce!lar.  In 
octo  ^itis  est  denuntiandis ;  in  ms.  i  Colbert.,  nuii- 
tiandis. 

Lio^lrtv.  Ita  emendavimus  ex  mss.  i  Reg.  opi. 
noiu;,  i  Sorb.,  Colh.  ei  2  Brun.  in  quibiis  legitur 
Siobulen.  Et  sic  prufeclo  legendum  esbC  constal  cx 
praecedeniibus  acouc  ei  |3-j>riv.  Aule  erai,  OsoSo  J>riV. — 
Haec  verba,  Itaque  Sibyllam...  SioPvAigv  desunt  iu  ed. 
Sublac 

Qgterum  Sibyllas.  De  Sibyllis  earumque  scriplis 
molta  oliiu  geniiles  et  chri<iiani  meinoriu)  prodide- 


rant :  quid  (ie  iis  statucrunl  nou  cst  hujiis  loei,  iicc  D  nO:>ter  aperte  quartam  Cimmeriam  a  septima  Cumana 


nnnc  vacat  refenc.  Vide  si  Inbet  S.  Augustinum,  de 
Civ.  Dei  iib.  xviii,caf.  23;  Vjossiuin,  ei  Bhuidelluin, 
qui  de  hisoplime  dis^eruit  in  suo  de  Sihyllis  lihro. 
Vide  eiiam  Servaium  Gailjeum,  in  sua  Sibyllinoruin 
canninume  ditione  in-i'',  Aiiisteh»d.  i(>88  et  1689. 

Decem  numero  fuisse.  Yide  .^ntiinachuin,  de  Ora- 
calis  Sibyllinis.  Alii  novem  laiituin  fuisbC  volunl, 
inter  quos  Suidas;  alii  quituor,  ui  Paiisanias;  noii- 
nuili  ires,  ut  Snlinus  et  .\usoiiius.  Alii  diias  poniinl, 
nt  MariiairasCapella  :  deniqQenonuulli  unaiii  tantum. 
C.  Plinius  lib.  u,  cap.  55,  adstipul.mte  Aiilo  Gellio 
lib.  I,  cap.  i9.  Dempstfrus.  Scd  Gyraldus  pluros 
quam  dccem  numeral. 

ScripUtaoerint.  lla  restltui  ez  plerisquc  ct  oplimis 
mss.ei  edit.  Betnl.  In  mss.Tax.,2Colb.,  i  Clarom., 
tcriplitavirunt.  Colb.  a  secunda  maiiu,  ct  i  Chiroin. 
a  phma,  ciiiu  ediiis,  scriptitariMt ;  i  Clarom.  a  se- 
cuoda  niaftu,  srrtpCtrdrin/.  Subjuiiciivus  niodus  valde 
famlliarls  est  Laciantio,  ut  ex  sequentibus  patebit. 


seu  Cnmea  paulo  ii:feriiis  posiia  distingiiat ;  ileinqne 
Isidoros  lil).  VIII  Origin.,  cap.  8,  el  Suidiis  ad  V. 
St^SvXXa.  C:i/r»im<?rm,;iulem  sic  dicta  est,  tesic  Gyraldo, 
quod  in  Cimmma  luliie  oppid.»,fuerit  qiiondani,  juxia 
lacuni  Averuum  in  C:iinpaiiia,  secuniiuin  Pliiiium 
lih.  111,  cap.  5. 

r^wvius...  beili  Punici.  Sc  priini,  quo  stipcndia 
lecit.  Vid.  Voss.  Ilist.  Lit.  i,  c.  2.  Bun. 

Quinlam  ErythnBam.  Ilaiic  SihylUiii  Eryihraiam, 
CuiiKuain  et  Cum:in:)in,  iinam  eamdemquc  fuibSii 
vuli  Siilnias.  exercil.  i*liii.  pag.  57. 

Craiis.  iiiss.  4  ree.  Crcecis.  Sed  idem  est. 

Craiis  llium...  mendacia  Kripturum.  Hoc  in  c.irm. 
Sihyllmis  sernioji.  5  his  veibis  :  Y/iov,  otmtpo)  (tc, 
x«T«  27ra/5Ti5v  yao  ipiwvj,  etC. 

Sexinm  Suniiam.  ♦-jtw  nomtne,  cujiis  Valer.  !Haxi- 
mus  ineininil  lib.  i  de  Oininib.  ubi  de  Prlcnensibrts. 
Betuleius. 

Scribit.  iia  reposilum  cx  inss.  codd.  ac  cdit.  Tor- 


143 


FlKxM.  LACTANTU  DIYIN.  INSTiT. 


144 


issese  &criplum :  septimam  Gtimanam  nomine  Amal-  A  Que  Sibyllflc  nomine  fuerint :  oclavam  Hellespontiam 


tbeam,  quse  ab  aliis  Demophile  vcl  Herophile  noini- 
naiur;  eamque  noveni  libros  allulisse  ad  regcm 
Tarquinium  Priscum,  ac  pro  eis  Irecenios  Philippeos 
pustulasse  ;  regemque  aspernatum  prclii  magnitudi- 
nem,  derisisse  mulieris  insaniam  :  iliam  in  conspeclu 
Regis  li  es  cumbussibse,  ac  pro  reliquis  idcm  preiium 
poslulasse  :  Tarquinium  mulio  magis  mulierem  insa- 
nire  pulasse.  Quse  deuuo  tribus  aliis  exustis,  cum  iu 
eodcm  pretio  perseverarel,  moium  essc  regem,  ac 
residuos  trecentis  aureis  emisse  :  quorum  postea 
numerus  sitauctus,  Capitolio  refecto,  quod  ex  omni- 
bus  civitatibus  et  llalicis,  et  Graecis,  ct  prsccipue 
Erythrxis  coacti,  aliatique  sunt  Romam,  cujuscum-  B 

VARIORUM  NOTiE 


in  agroTrojano  natam;  vico  Marpesso,  circa  oppidum 
Gergitliium  ;  quam  scribit  Heraclides  Ponticus  Solo- 
nis  et  Cyri  fuisse  temporibus  :  nonam  Phrygiam, 
quae  vaticinata  sit  Ancyre  :  decimam  Tiburlem,  no* 
mine  Albuneam,  quae  Tiburi  colitur  ut  dea,  juxla 
ripas  amnis  Anienis,  cujus  in  gurgite  simulacrum 
ejus  inventum  esse  diciiur,  leneus  in  maiiu  librum  : 
cujus  sortes  Senalus  in  Capitolium  traustulcrit. 

Harum  omnium  Sibyllurum  carmina  et  feruntur  et 
habentur,  praeterquam  Cumaeae,  cujus  libri  a  Roma- 
nis  occuluntur,  nec  eos  ab  uUo ,  nisi  a  quindecim 
viris  inspici  fas  babeut.  El  sunt  singuiarum  singuli 


nes.  et  Walch.  In  multis  editis,  scripiil, 

Sepiimam  Cumanam,  Vide  SUmas.  Exercit.  Plin. 
p.  73,  eainque  eamdem  cum  Cumea  Italica  reperies  ; 
cui  eti  tm  adslipulor;  et  notaudum  ms.  Ultr.  hal>ere 
boc  modo,  seplimam  Cumanam  vel  Cumeam,  Gkllmvs, 

Ac  eam  Cumaeam  vocat  eximia  ediiio  Culoniensis 

in-folio  anno  1544.  De  hac  inlelligitur  Justini  mar- 
tyris  locus. 

QncB  ab  aiiis  Demophile  vel  Herophile,  Solinus  et 
Suidasjion  Cumanam,sed  Eryihraeam  vocantHiero- 
ropliilem,  quamquam  apud  Solinum  ct  TibuIIum, 
Eleg.  5,  lib.  ii,  legatur  Heriphile.  Eusebius  vero 
nec  Eryihraeam,  nec  Cuiuanam,  sed  Samiam  Hero- 
philem  vocatam  scribit,  quam  Numa,  Romanorum 
rege,  vivente  floruisse  referl.  Isyccs. 

Eamque  novem  libro$,  etc.  Salinasius  in  Exercil. 
Plin.  plaiie  negat  libros  Sibyiliuosa  Cumaiia  Siliylla 
Tarquiuio  oblalos,  imo  ne  Sibyllam  qudeiu  cam  fuisse 
asserit.  Dionysius  Halicariiasseus.  '/watxoc  oOx  im- 
Ywptov  tantuuiinodo  nomiiial  lib.  iv.  Gellius  libro  i, 
ciip.  i9  :  In  anliquis  annalibus  memoria  super  libris 
SibyUmis  htec  prodita  esl  :  Anus  hospita  atque  inco- 
qnita  ad  Tarquinium  Superbum  reQem  adiit,  novem  /i- 
Iros  ferens,  quos  esse  dicebnt  divina  oracula,  eos  velle 
venundare,  eic.  Plura  si  quis  dcsidorat,  locum  con- 
sulat.  Gall^us. 

Tarquinium  Priscum,  Cuin  Lactautio  sic  eum  uo- 
miiiant  Varro.  Isidorus  lib.  viii,  cap.  8,  elSuidas; 
at  Diony>ius  Halycaruasseus  lib.  iv,  Plinius  lih.  xin, 
cap.  15,  GeUins  lib.  i,  cap.  19,  Superbum,  Scd  verius, 
inuuiierud.  Cellarius,  Prisco  tribuilur,  quia  Soliiius, 
c.  2,  quamquam  cum  Plinio  euin  Superbuin  vocat, 
quinquogesima  Olympiade  id  coiitigisse  referl. 

Philippeos  posiulasse.  Servius,  ni  Virgilium,  addif, 
bos  Philippeos  aureos  fuisse,  qui  tum  preliosi  erant; 
nou  tamen  quod  iiumini  illi  ciisi  fuerint  noiuine  Phi- 
lippi,  palris  scilicct  Alexandri  magiii  :  siquidein  eo 
lempore  quo  cmpii  diciiutur  illi  libri,  nonduin  fuerit 
Philippus  Macedo.  Scd  veteres  auclores ,  ut  ait 
doctiss.  Walchiiis,  in  re  uuminaria  ita  scribuiil,  prout 
facies  ejus  eral  lempore  suo  :  quod  multis  exemplis 
posset  illusirari.  Valebat  autem  nummus  Philippeus 
aureiis  duos  circitcr  aureos  Gallicos,  ut  adnotat  Lam- 
binus  ad  Plaulum.  Vide  Budu:uin  de  Asse,  lib.  iv,  ct 
Gronovium,  lib  ni.  dc  Pecunia  vet.  et  nova.  Multi 
tameii  hiec  oinnia  fabulain  redolcre  existimant. 

Trecentis.  Vide  Geliiuni  supra  citatum,  et  Diony- 
siuiu  Halycaruass.  lil».  iv.         ^    .       ..^        .       . 

Capitotio  refeclo,  Sic  eiiam  Tacilus  Iib.  vi  Annal., 
cap.  12  :  Post  exHStum  sociali  bello  Capitolium ,  </««- 
sitis  Samo,  llio,  Erythris,  per  Africam  etiam  et  Sici- 
liam  et  Italicas  colonias  carminibus  Sibylla,  ctc. 

Fuerint,  Mss.  17  el  15  ed.,  Fuerunt, 

Hellespontiam.  Iia  cum  Epitome  cap.  5  omnes 
fere  mss.  In  duubus  recentioribus  cst  HeUesponiia' 
^m.  Edd.,  HeUupoHticam. 


Vico  Marpesso.  Sic  etiam  legit  Pausanias  ad  mss. 
Graecos  tres  Regios  a  me  collaios  lih.  x,  ubi  de  Hc- 
rophile  faiidica  loquitur.  Effo  in  oinuium  fere  editio- 
iium  recenla  lectione  nihil  mutare  volui,  siquidcm 
Isaeus  et  Gallaeus  asserunt  legi  Marpesso  iii  inaxima 
Laciancliaiiorum  mss.  parte  :  licet  in  omuihus  quos 
vidi,  scilicet  10  R«*g.,  6  Colb.,  Nav.,  2  Sotbon., 
Vict.,  Gal.,  Marin.,  2CIaronioni.,  2  Brun.,  necuoti  in 
1  Boiiou. ,  Tax.,  Peu.,  Christ. ,  Goih.,  Lips.,  Cauc, 
Ultr.,  Pal.,  Rosioch.,  Caniabrig.,  et  iu  veterrimis 
tribus  Raiuanis  editionibus  habeatur  Marmesso;  apud 
Suidaiii  d.  I.  Marmisso, 

Gergithium.  De  qua  vide  Steplian.  Byzantinum  in 
Tipyi^ ;  eamque  sepulbini  esse  in  lemplo  Apollinis 
Geigithii  dicit.  Gergis  vero  locus  cst  iii  Troade.  — 
Vico  Marmesso  circa  oppidum  Gergitium.  Alii,  iZ/ir- 
pesso,  quibus  videtur  Tibiiilus  fiivere,  i.  ii,  Ei.  5,v.67 : 
p  Quidquid  Amallhea,  quidquid  Marpessia  dixit : 
nisi  et  ibi  ciim  Salmasio  iu  Solin.  pag.  55,  Marmessid 
legendiim  est.  Buneman. 

Heraclides  Ponticus.  Plalonis  et  postca  Aristoielis 
auditor.  Voss.  Hist.  Gr.  1.  i,  c.  8  et  9.  Diog.  Laert. 

1.  V,  f.  86,  Sq.  BUNEMAN. 

Nonam  Phrygiam,  Hanc  Capella  eamdem  ciim 
Erylhru^a  et  Cri:iiaiia  facit.  Bf.tuleius. 

Decimam  Tiburtem,  Albuneam  Tiburi  cultam  rcli- 
giose,  indicat  in  agro  Tihuriino  moiis  et  fons  ejus 
nomiiie,  de  quo  Virgil.  iEueid.  lib.  vii. 

Cujus  sortes  Senatus  in  Capitolium  transtulerit,  lla 
restituimus  ex  mss.  Jun.,  Marin.,  Jani  Gulielmi,  et 
4  Regiis,  qu.)rum  duo  sunt  cxiinii,  nisi  quod  in  vetu- 
stissimis  habetur,  in  Capitolio,  Mss.  Gat.,  Cujus  sortes 
Senatus  in  CnpitoUum  attuUt.  Haec  absunt  a  mss.  G 
Reg.,  6  Colb.,  2  Sorbon.,  Nav.,  Vict.,  2  Clarom., 
Tax.,  Pen.,  Em.,  Caniabrig.,  2Brun.,  Edit.  Roin. 
1470.  Betul.  et  Walch.  ei  Sublac.  Pro  sortes  legitur 
sacra  in  12  edilis  rec.  Legendiim  esse  sortes  coiilir- 
D  matur  ex  Virgilii  loco ,  ubi  iCueas  ad  Demophilem 
Cumanam  Sibyllam  ait  lib.  vi  itfheid.,  v.  7i  : 

Hic  ego  namque  tuas  sortes  arcanaque  fata 
Dicu  meae  geaii  ponam. 

Sortes  enim,  inquit  Servius  ad  hunc  locum,  Sihyllina 

resptmsa  sunt.--Cf<;us  sorf^s transtuleril.  Tibullus 

idem  eadem  voce  exiulitl.  ii,el.  5,  v.67,  sq.  (al.  el.6) : 

Quidquid  Amallhea,  quidquid  Marpessia  dixit, 
Herophile  Phoebo  graia  quod  admonuil, 

Quodque  .llbuna  sacras  Tiberis  per  flumina  sortes 
Poriarit. 

Ipse  Laciantius,  l.  i,  c.  14,  Saturno  datam  sortem 

elevandie  sortis.  In  cpist.  c.  28,  sortes  et  oracu/n  jiinxit. 

xVui  a  quindecim  viris  inspici  fas  habent,  Ita  repo- 
suimus  ex  Mss.  h  Reg.,  5  Colb.,  2  Sorbon.,  2  Cla- 
rom.,  Lips.,  Goth.,  tJItr.,  Cauc,  Jun.  aliisqiie.  Mss. 
Gronov.,  inspectoi  habentf  non  male.  In  1  Golb.  et  in 


f  45  LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE.  446 

libri  :  qui  quia  Sibylla  noroine  inscribuntur,  uniusAOmnes  igilur  linB  Sibyllae  uniim   Dcum  prjcdicant; 

maxime  lamen  Eryibrxa ,  qwx.  cclebrior  inler  caeie- 


esse  creduniur;  suntque  confusi',  nec  discerni  ac 
suum  cuique  assignari  potest  :  nisi  Erylbrae;» ,  quse 
et  nomeu  suum  verum  carmiiii  inseruit ,  et  Erylh- 
raeam  se  nominatum  iri  prselocuta  esi ,  cum  esset 
orta  Babylone :  sed  et  nos  coiifuse  Sibyllam  dice- 
inus,  sicubi  testimoniis  earum  fuerii  abutendum. 


rns  ac  nobilior  bnbetur  :  siquidem  Fenestella ,  dili- 
gentissimus  Scriptor  de  quiiidecim  viris  dicens ,  ait, 
resiiuiio  Gapitolio ,  reiulisse  ad  Senatum  G.  Gurio- 
nem  Gos.  iii  legaki  Eryiliras  mitterentur ,  qui  car- 
miua  Sibyllie  conquisita  Romara  deportarent ;  itaque 

VARIORUM  NOTiE. 


impressis,  irupki  fat  ett.  Gaeterum  de  hoc  collegio 
quindecim  vironim  notandiim,  in  priiicipio  Tarqui- 
nium  duos  lantum  constiliiisse  :  posl  durenlos  et 
tredecim  annos,  annn  U.  G.  588,  numerus  illoriim 
auctiis  fuit,  atque  a  denario  numero,  decemviri  ap- 
pellaii  stint :  vide  Livium,  iv  Decade.  postea  ad  quin- 


noii  vel.  edit.  Ald.  15115,  Paris.  ISS.^S,  Grat.,  Fasitel., 
in  quibiis  tainen  4  pro  Babylone,  est  Babylonim.  Quid 
enim  rectitis,  quain  qiiod  illa  Sibylla  Erythr(sa  no- 
men  $uum  verum  ac  pr(»prium  (aliiid  quam  Eryihrnea) 
carmni  inseruil ;  et  lamen  se  aliquaiido  Erythrceam 
nominatnm  iri  prielocutn  esl ,  cum  ,  id  esl  qunmvis  , 


decim  numeriis  accrevit,  quod  facliim  fuit  intra  nn-  h  essel  orla  Babylone    Mira  est  et  inenta  vnrietns 

.»««  IT    f    CTi     «..«V  r*«i,.:»o.i:...»  ^yv..n»»..k..:i     «t  ftTx  ^i::«  ai  .».««    _^^     ^*  ^i     n j  i-a      : n 


nos  U.  G.  67i,  quo  Gapitoliinn  conflagravit ,  et  675, 
quo  Sylla  se  dictatura  abdicavit ;  ut  diiigenter  anno« 
lavit  David  Blondelliis  in  opere  qnod  Gallica  lingua 
de  Sibyliis  composuii.  Hoc  noinen  quindeeim  viro- 
rum  illis  semper  mansit  immuiaium ,  eiinm«>i  posiea 
quadmginta  fiieriiit  numero,  iiotanle  Scrvio.  Eiiam 
tempore  christianorum,  ut  videre  licet  loco  Iniidnio. 
Horum  qnindecim  virorum  munus  ernt,  sediilo  asser- 
Tare  oracul.i  SibylliMa,  eaqiie  exigente  necessiiaie 
ei  mandato  senntus  consulere.  GALLiCUS. 

Moriis  supplicio  ( juxta  S.  Jiistinum  Apolog.  2 
pro  chrisliaiiis )  erat  eihnicis  inierdictiim  librorum 
propbeiarum  et  Sibyllarum  lectione ;  niuiuebatur 
eiiim,  ne  scripta  illa  legeiites,  verae  iidei  ac  bonarum 
rerum  notiiinm  perciperent,  et  ad  cbristianam  trnn- 
sirent  religionem.  Sibyllae  aulem  foeminne  eranl,  quie 
antiquis  vat<»s  habebanlur.  Enrum  noinine  bodieque 
aupersunt  libri  octo,  in  quibus  mulla  repcriiintur 
christianae  religioni  convenientia ,  a  priscis  Ecclesisa 
Patribus  a  S.  Justini  tempore  prolala.  Hosce  ocio  li-  G  0  si  nnnc  mihi  facultas  darelur  termonis  pro  rerum 


in 
aliis  13  inss.  rec.  eted.  Rom.  1470,  in  quibus  esl, 
Erythrceam  se  nominat ,  ubi  pr(elocuta  est  cum  esset 
orta  Babytone;  in  sex  aliis  scriplis  rec,  Babylonite; 
in  i  Bonoii.  rec,  ubi  perlocula  est,  Ad  quid  eiiim  re- 
feretur  vbi?  Ad  Erythrceam?  Sed  quam  iiicomposita 
locMiio !  —  Nominat  ubi  pralocuta  est.  Godex  Jnni 
Guil.  ei  Eminnnn.,  Tax.,  Pen.,  prolocuta  est.  Addit. 
Guil.  proloqui ,  valicinari  et  futura  canere^  unde  pro^ 
phetCBf  quod  proloquerentur,  BuNeiiAN. 

Prcelocuta,  Vel  potiiis  prolocuta  ,  ut  babetur  ad 
oram  eximise  cditionis  Coloniensis  in-folio  aniii  1544. 

Abutendum,  Id  est,  utendum,  Sic  Tercntiiis  iii  Pro- 
logo  Andr.  Operam  abutiiur,  pro  nfiftir.  Eodem  sensu 
boc  verbum  acceperunt  Apiil.  lib.  iv  :  Jam  provecta 
vespera  abusi  beneficio  tentbrarum^  Trasileonis  cavenm 
Denwchan  cum  litteris  illis  aduUerinis  offerimus.  Gic, 
de  Nnt.  dcor.  ,  lib.  n  :  Nos  elephantorum  acutissimii 
sensibus  ,  nos  sagacitate  canum  ad  utilitatem  nostram 
abutimur.  Nnznrius  Pnnegyr.  dicio  Constnntino,  n.  50 : 


bros,  vel  omnino  vel  partiin  suppositilios,  aut  s:illem 
depravatos  esse,  niinc  convenit  iiiter  eruditos  :  non 
item  de  Sibyllarum  numero.  De  hisoptinie  disseren- 
tem  vide  Blondellum.  Dionysius  vero  H:Uicarnasseus 
lisc  lib.  IV  dicit  :  Romani,  inquit,  nihil  ita  custodiunt, 
fieque  sanctum  neque  sacrum,  quemadmodum  Sibyl- 
Hna  divinitus  missa  oracula.  —  Inspectos  habent.  La- 
ctanlius  ,  I.  ni,  c.  20,  qum  adspici,.,  nefas  habentur. 
Sublac.  Ven  1471,  97,  Hosl. ,  Junt.,  Ald.  nri:e .  in- 
spici  fas  est ,  quod  placet  Heumanno.  Sic  Cicero, 
I.  T ,  Verr.  ,  c  7i  :  Simulacrum  Cereris  ne  adspici 
quidem  fas  fuit.  BuN. 

Singuli  libri.  Libri  isti  non  in  chnrtaceis  voluini- 
nibus  de^^cripii,  sed  linleis.  Symmach.  lib.  iv ,  epist. 
5i  :  Et  Marciorum  quidem  vatum  divinaiio  caducis  cor» 
iieibus  ineulcata  est,  monitus  Cumanos  lintea  texta 
tn  etiam  sericis  voluminibus^  Achem(enio 


dignitate  figurandi^  adhiberem  omnes  ftosculoSy  et  abu' 
terer  exquisiio  quodam  lepore  ac  venustate  dicendi. 
Baldricns  Noviomcnsis ,  lib.  iii ,  cap.  69  :  Seniient 
imperator  se  blandiiiis  impetrare  non  posse  quod  pete^ 
bat^  c(epit  abuli  violeniia. 

Curionem.  Is  fiiit  consul  anno  urbis  Varroniano 
DCLXXVII!,  cum  Cn.  Octavio.  De  his  vide  Librum 
de  Ira  Dei  infrn ,  capile  ^  et  i5. 

Sibyll(s.  Tniiti  olim  fecerunt  antiqui  christiani  Si- 
byllnriim  cnrmina,  ut  ex  re  esse  credideriin  de  iis 
aliqnid  dicere.  Numerum  lamen  earum  iion  aitingere 
visiim  esi,  quia  incertus  est  ac  diversus.  Sat  igitur 
erii  caruin  aucioriiatem  ad  examen  bic  paucis  revo- 
cnre.  Gonstat  oliin  fuisse  quasdam,  easque  valde  an- 
liqiins,  niulieres  laiidicas,  quns  Sibyllas  veicres  no- 
ininnrunl.  Sed  quid  prxnuniiaverini ,  id  semper  in 
obscuro  fuit;sacriiin  qnippe  erat  enrnmsecrcia  niys- 
teria  revelarc.  Solis  namqne  daluin  fuit  apiid  Ro- 


Mumpserunt 

more,  infundi  litteras  meas  jubes.  Fl.  Vopisc  in  Anrel 

Inveni  nuper  in  IHpia  Uibliotheca  inter  linteos  /i6ro«  |v  manos  duumviris,  qui  postea  ad  quindecim  excre- 

epistolamD.  Va/mam.  Ausonius ,  ep.23:  *^  vere.  earum  libms  perscrutari  :  sed  iis  sub  pcrna 

capitis  fuerat  probibitum  ,  ne  detegerent  en  quae  le- 
gerint.  Unde  (it,  ut  scriptoribus  christianis  semper 
earuin  carmina  fiierint  penitus  ignota,  eaqne  nil  nisi 
de  genlilibus  snperslilionibus  agebani ,  ut  notant 
historici ,  muliumque  erant  obscura  ,  Immo  nmbigua 
el  lurorc  quodam  poelico  scripta.  Verum  in  iis  car- 
miniijus,  qu:e  undique  ex  Gnrcia  mendnci  corrase- 
rani  quidain  veierum  ,  ctqux  nunc  bnbenius  ,  nec 
mens  eiiiota  poetaruin  agnoscitur  ,  nec  obscurilas 
ulla ;  cuncla  more  hisioricorum  chrisiianaR  religionis 
secreia  niysteria  adeo  ciare ,  adco  manifesie  enar- 
rnnliir.  nt  pateai  ea  fuisse  tnin  a  propheiis  Judaeo- 
ruin.  tnm  a  scnploribns  evangelicis  desumpia,  sive  a 
Jiidajis  i|»sis  ,  nl  opinniiis  cst  Isaac  Vossins  ,  sive  a 
qnibusdnm  priorihns  chrislianis  vel  efficia  ,  vcl  sal- 
lem  iniorpolala  sini ,  qiiod  n*!  vcrnni  propins  ncce- 
dil.  Quidnni  innien  ex  liiiliqnis  Patribns  iis  pnrnm  11- 
ilei  aUhibebaMt,  Tcsii»  cst  de  so  ipso  S.  Aiigusiiim* 


Per  licia  lexla  querelas 
Edidit  ettacitis  mandavit  crimlna  telis. 

llinc  iinque  patet,  non  solum  libros  Sibyllinos  in 
linieis  tabulis ,  veruni  eliam  et  alios  scripios  fuisse. 
Plinins  loiam  hanc  rem  expedit,  lib.  xiii ,  cnp.  W  ; 
In  Palmarum  (  lege  Malvarum,  corrigente  Dalecam- 
pio  )  fotiis  primo  scriptum  ,  deinde  quarumdnm  arbo- 
riim  librit :  postea  publica  monumenta  plumbeis  volu- 
minibus^  mox  et  privata  linteis  confici  coepta  aut  cereis. 

Ego  vidi  honiiiiem  in  linleis  egregie  scribenlem  iii  cnr- 
cere,  cusiode  papyrum  seu  cariham  deiieganie.  Linlea 
autem  ista  leviier  ag<i;lntinala crnnt primario  pnne nqiia 
diluto,  fartnae  penuria.  Il:rc  ait  Jonn.  Bapt.  Ic  Brun. 

Et  Erythrteam  se  nominatum  iri  praslocuta  est.  Hxc 
▼era  el  genuina  nobis  visn  est  leciio  edii.  Grapli. 
Gyninici,  Betulci,  manuscripioriim  4  Rrg.  ex  (|nibns 
diio  9iint  voterrimi,  al.  duor*  rec.  boufe  noi;»!  nec" 


«7  mU.  LACTANTn  DtVIN.  IN8TIT. 

missos  esse  P.  Gabininm,  M.  Otacilium,  L.  Yalerium,  A  "^  v^  »V  ••^'  m^  «^  <«»  uh^  sx\o^. 


m 


qui  descriptos  a  privniis  versus  circa  mille  Romam 
deportarunL  Idem  supra  osicndimus  diiisse  Varro- 
nem.  lu  lisergo  versibus,  quos  legati  Romam  attu- 
leruni,  de  uno  Deo  baec  sunt  tcnimonia  : 

Hone  efse  solum  Deum  sumroum,  qui  coelum  recerit, 
luminibusque  dislinierit. 

iUa  tib^  |tiv9<  J?,  ««vwnifsaTo;,  5<  ««icolisiuv 
0&p«v^,  A^Xi^  "•*  ««^  ^iv^if^.  4^^  '>^i4^. 
K»fKBf<fov  |«I«y  T«,  B«l  &!««•(  vlliMiw  «^mu. 

Qui  qqoniam  solus  sit  xdificator  mundi ,  et  ariifex 
rerum ,  vel  quibus  consut ,  vel  qux  in  ao  sunt ,  so- 
lum  ooH  oportere  lesuiur: 


Bxequerer  nunc  teitimonia  cxlerarinn ,  nisi  et  barc 
sufllcerent,  ei  illa  opportunioribus  locis  reservarem. 
Sed  cum  defendamus  causani  veriiatis  apud  eos ,  qui 
aberrantes  a  veritate  falsis  religionibus  serviunt , 
quod  genus  prnbationis  adversus  eos  magis  adliiberc 
debemus ,  quam  ut  eos  deorum  suorum  testimoniis 
revincamus  ? 

CAPUT  Vll. 

Ih  tettimonu$  ApcUim$  et  deorum. 


Aitiv  tiv  jiivov  4vt«  vitfial'  liiT^Top*  xiffjwv. 
6«  |«^o«  t\i  aVOv*  aal  il  «Iflvo;  iT{>]^li|. 


Apollo  enim,  qufm  prneier  cseteros  divinum  ma- 
ximeque  fatidicum  existimant,  Goloplione  respon- 
dens ,  quod  Delpliis  (credo)  migraverai ,  Aaiae  duciu« 
l^  amoNiitate;  qiisrenti  cuidam,  quis  esset|  aut  qiiid 
Item  alia  Slbylla ,  quacumque  est,  cum  perferre  se      essel  omnino  Deus,  respondit  viginii  et  uno  versi- 
ad  bomines  Dei  vocem  diceret ,  bic  ait :  bus ,  quorum  boc  principium  est : 

VAUIORUM  NOTiE. 


libro  XVU1  de  Civit.  Dei,  capitibus  45  et47.  Ea  porro 
carmina  vidcutur  emissa  post  anuiim  ocrap  vulgaris 
440.  id  e>t  posi  tempora  Papiae  llierapoliiani ,  cujus 
opiitio  orronea  de  regno  clirisiianorum  in  lerris  luil- 
len^trio  iisin  libris  legiiur.  Ai  quamvis  CeUus  iufeu- 
sissimus  cbristianorum  adversarius,  quosdam  eoriim, 
teste  Origenc,  lib.  v  conira  Cclsum ,  sugillet ,  quod 
Sibyllarnm  carmina  in  sui  defeusionciii  adducanl, 
nou  ideo  taiueu  culpandi  sunl  priores  religiouis  pro- 
pugnatores,  quod  tam  iiicerU  ,  lain  caduca  veritaiis 
asgerendic  studio  adbibuorint  momeiila.  Tunc  sat 
craiad  Genliliuiu  errores  reviucendos,  ul  liis  carmi-  ^ 
nibus  fiilem  adliibiierint .  uude  coiilra  eos  recle  argu-  ^ 
roeiiiarentiir  veteres  cbristiaui.  Totuin  Siliyllarum 
negoiiuiii  jam  aute  inedium  sivculi  proximo  elipsi  iii 
contruverslaiii  veiierat;  ai'|ue  res  &uuiino  cruerio, 
mulla(|ue  ac  varia  eruditioue  a(;itaia  fuit ,  nou  (lul- 
dein  a  nimis  credulo  Crasseii)  Jesuitici  Sodaliiii 
alumno,  sed  a  Ludovico  Elia  Dupin,  doctore  Pari- 
siensi,  a  Nicolao  le  Nourr^  alqno  P.  Ic  Cellier,  uiro- 

aue  ex  ordiue  S.  Benedicii,  bocex  S.  Vitoui,  illo  S. 
[auri  Congregaiiouibus.  Noii  inutilem  ctiaiii  liac  in 
coniroversla  examinauda  suam  extrauei  doctissimi 
operam  adliiUueruut.  li  suui  Joan.  Dail.cus,  Isaac 
Vossliis  et  Servatus  Gallo^us,  quos  omncs  adire  licct. 
Otacilium.  Sic  lego  cum  optimo  ins.  lieg.  Put. 
Manial.  Ei>igram.  I.  x,  c.  78.  Multi,  Ociacilium. 

Elf  BsQi  oc  fAovof  eo-Tiv.  Interpret.  lat.  Unus  Deus  qui 
$olu$  ett  excedens  omnem  magnitudinem^  increatus. 
Pro  i(rriv,  ^if,  uis.  Reg.;antiq.  babet  apx^*  ^^-  ^PX^h 
regnat. 

A*)Oia  9foc.  Interpret.  lat.  vide  Tbeophilum  ad  Au-  D 
tolic.  lib.  II :  Sed  Deu$  solus  unu$  eminenli$$imtu ,  qui 
fictl  ceelum,  $otemque,  et  $tetta$,  et  /tiiiam,  fructife- 
ramque  terram,  et  aqute  mari$  /tuctu$. 

ttKv\}ni[noL7Qc,  Cominode  iransfert ,  exsuperanti$si' 
mu$  ,  ei  illusirat  docie  Spanliem.  ad  Callimacli.  Jo- 
vem,  V.  91,  p.  4i.  Bcjnemaii. 

AOtov  tov  /xovov.  Lat. : 

Ipsam,  qui  solus  est,  colite  principero  rouodi, 
Qui  solusesl  inseculum,  atque  a  saeculo  fiiit. 

eVvx^)!.  Sic  legeiidum  ex  emendaiione  Cl.  Tur- 
nebi,  etauctoritaieopiimoruinms.  codicum  Cauc,  i 
Clarom.  el  3,  Reg.  vei.  in  quorum  altero  est  rcddi- 
tum  laiiiie  permanei :  in  nonnuliiii,  ixi/Bn  quod  pro- 
xime  accedit  ad  ix^ybn;  repuKuaiitibus  licet  cxteris 
fere  ms.  qui  habenl  cTuxtv  vel  (tu;^^ ,  quod  ferre  non 
poiest  roetri  ralio. 


Eic  /Aovoc  gTai  dw.  Hoec  sermone  3,  iu  ms.  i  Reg. 
/Aovo?  ya/}  Bug$iyn;  latine,  Vnu$  enim  l)e<s  siim.  Ran- 
conetus  legeiidum  censebat,  o''^  f^ovo;  fo-Ti  Qsoe  ;  iat. 
Qui  $olu$  e$t  Deu$.  Iiiterpret.  lat.  Unu$  $olu$  $um 
Deiu,  et  non  e$t  Deu$  alius. 

Prceter  c(ielero$.  M  esl ,  pm  cmter\$.  !ib.  i ,  c.  !7. 
Ne  $ola  prceter  alia$  muliere$  impudicn .  . .  vtderetur. 
Ibidem ,  prtcier  casieran  animanie$.  Cic.  ii ,  Off.  ,  7: 
Te$ti8  e$l  Phalaris.  euJHS  e$t  prceter  c(Btero$  nobilitata 
crudetita$.  Pliira  ad  lib.  de  Ira  c.  1  i. 

Colophone.  Urbs  louin  ad  fliivium  Halesum,  circa 
xxxviii,  graiium  Laiitiidiiiis.  Vide  Straboiicm  liliro 
XIV,  el  Soliuum  cap.  53 :  ^on  longe  Efihe$o^  inqiiit . 
Colophon  civila$,  nobilis  Oraeuto  Clarii  ApoUinis.  Vide 
eliam  Pliiiiuin  lib.  ii ,  c^ip.  103. 

Quod  Delphi$  (eredo)  wigraverat.  Ila  ms.  5  Reg-, 
3  Colb.,  i  Sorbon.,  i  Li  s.,  Cauc  .  Jun.,  2  Clarom., 
edd.  Rom.  1468,  4470,  Ald.  4.o!.^,  Parls.  452j,  Crat., 
Toriies.  At  in  cdiiis  et  ms^.  sepleui  e*t,  emigrnverat. 
Nec  opiis  cst  mutalione  illa  quain  vuii  Tliotii:isius , 
qui  legit  quo  Delphi$,  iit  est  iu  4^  ms.,  ii:  «hKMlfcim 
vero  nis.  rec.  esl ,  quo  a  Delphit ;  conieiKliiquo  quod 
nullo  modo  legi  posse :  imo  sic  lcgendum  esse  paiet 
ex  scopo  et  meute  Lactaniii ;  naiu  ut  raiionem  reddai 
quare  Apollo  Colophone  respondil,  cum  in  tcmplo  suo 
Delpfiis  ordiii.-irie  redderet  sna  oracula ,  hoc  rau>a- 
tiir,  quod  Delphi$  migraverat  amcenilate  dtictus  Asia?. 
Sic  etiam  supradicii  priores  rodices  opiimi  legiiiit , 
el  illud ,  credo,  quod  in  nonnullis  impressis  omihsum, 
in  ilsdem  reperitur;  et  qiiis  nou  videt,  ut  lecie  no- 
tant  Thoma$iii$  et  1$(bu$^  haiic  voculam  omnipo  rrii- 
nendam ,  propter  elegantcin  iroiiiam  ;  Lactaniius 
enim  sic  tacite  convcllit  geulilitios  deos  ,  quippe  qui 
tales  suiit ,  qui  amcenitaie  locoium  recreeniiir.  Gal- 
LiEDS.  —  De  oractilo  Delpheiisi  et  alils  oraciilis  \ide 
Theodoretum  de  Gm^carum  aflisctioiiufn  curaiione 
lib.  X  de  Oraciilis ;  OEiiomaum  Cyiiicum  ,  Porpby- 
riuin  de  elecioruni  Philotiopbia,  Plutarchum  libro  de 
Oracuiis  qiia?  jain  deleceruiit,  et  Diogenianum.  — 
Quo  Delph\$.  Galiaeus  sibi  iion  cunstai.  In  Vnr.  Lcct. 
dixit  B.  T.  P.  G.  babcre,  quo:  conira  in  iioiis,  quod 
codices  oplimos,  Bon.,  Tax.,  Pcu.,  Lips.,  Jun.  Cauci, 
aliosque,  baberc  contendit  ei  ilefendit  contra  Thoma- 
sium.  Qno  est  in  Goth.  et  Lips.  lerlJo;  iii  Lips.  se- 
cundo  diiclus  est  obscurior,  quo^  suhscriptum,  quod. 

Amceniiate.  Scilicei  loci ,  uiiia  ex  Justini  Hisior. 
lib.  x\iv,  Delphicum  faniim  nimassi  rupibus  horri 
duin  erat;  Goloplion  e  conirt  situs  in  Promcntoiio 
Aii»  rolnoriSft  ex  Mtia  plui  delecuilonli  babi)»at. 


143 


Oivejia  iU)^l  "kirf^  |w^u|uvov,  iv  «ufi  vaUiv' 

Num  qvis  potesl  suspicari  de  Jove  esse  dictnm ,  qui 
ei  matrem  tiabuit,  et  nomeii?  Quid  quod ,  Mercurius 
ille  ter  maximus,  ciijus  supra  mentionem  ftci,  non 
modo  &|iirropa,  ut  Apollo,  sed  iLTtkropu.  quoque  ap- 
pellat  Deum;  quod  origo  illi  uon  sit  aliuude?  Nec 
eiiim  potest  ab  ullo  esse  generatus,  qui  ipse  univer- 
sa  generavii.  Satis  (ui  opinor)  et  argumentis  docui, 
et  testibus  eonfirmavi ,  quod  per  se  satis  clarum  est 
Unum  esseregem  mundi,  unum  palrem,  unum  Deum. 
Sed  fortasse  quxrat  aliquis  a  nobis  idem  illud, 
quod  apud  Gceronem  quaerit  Hortensius :  6i  Deus 
unusest,  quae  esse  beata  solitudo  queat?  Tamquam 
nos,  qai  unum  esse  dicimus ,  desertum  ae  soliia- 


LIBER  1.  DE  FALSA  RELIGIONE,  m 

A  camus  nuniios.  Et  est  illud  veruni ,  quod  dixisse  in 
Exlioriaiionibus  Senecam  supra  reiuli,  minislrof  ge- 
nuisse  regni  sui  Deum.Verum  hi  neque  dii  sunt,  ne- 
qiie  deus  (»e  vocari,  aui  coli  V(»lunt :  qiiippe  qui  nihil 
prxler  jiissum  ac  voluntalein  Dei  riicianl.  Nec  tamofi 
iili  suntfqui  vulgo  coiuniur,  qiiorum  etexiguusel 
ceriiiB  esi  numerus.  Quod  si  cultores  deoruui  eot 
ipsos  se  colere  puunt ,  quos  suiumi  Dei  iuifii»tro8 
appellainus ,  nihil  est  quod  nobis  faciant  iiividiam , 
qui  uiium  Deum  dicamns ,  mulios  negemus.  Si  eos 
muliiiudo  dclectat,  non  duodecim  dicimus,  aui  tre* 
centos  scxaginta  quinque  (nt  Orplieus),  sed  innume- 
rabiles  esse  arguimus  errores  eorum  in  diversum  , 
qui  tam  paucos  putant.  Sciant  lamen  ,  quo  nomine 
appeilari  debeant ;  ne  Deum  verum  violent ,  eojus 


riara  esse  dicamus;  hahet  euim  ministros,  quos  vo-  B  nomen  exponunt ,  dum  pluribus  tribuunc.  Credani 

VARIORCM  NOTiE. 

A^Tovui^.  Sic  Nonno  «rjTOfuroc ,  nai  X^oc  avrofvroco 
efoO.  Et  Sibylla  Erylhr.  Ser.  5, 

ACrcofV^f,  iifmzb^y  6^v  (t^vo^  «tCr;^  cticcyTa. 

Plutarch.  iu  Placit.  Ph.  platouis  et  Socrrtis  senien- 
tiam  aiiorum  sententiis  snbjiingit ,  qui  dicnnt  Deiim 
esse  t6  Iv ,  t6  fiwo^e;  x«i  t6  otxnofxtigt  t6  pjvo^txov  , 
t6  ovTwf  oc7ad6v  lu  ms.  aiiliq.  Regio  Pul.  est  auTo^ u«^. 
Interpret.  Lat. 

Ex  se  ortus,  oon  edoctas,  sine  roatre,  inccncussus, 

Nonien  ne  verlK)  quidem  capienUum,  in  igne  habitans, 

Hoc  Deus  est :  mooica  autem  Dei  poriio  Angeii,  nos. 

A^firiTwo.  I)e  hoc  vide  infra  lib.  iv,  cap.  7. 
A^oTu^XcxTof.  Ita  Callimachus  Hyjun.  in  Delum,  v. 
%  6 :  8i6c  S'  aei  aoru^eXtxTo;,  quaiii  vocem  egregie  il- 


ubi  mulia  leges  de  angelis ,  eorumque  roinis- 

lerio  et  officiis. 

Genuisse,  Valet,  creasse.  Vid.  exempla  ad  lib.  iii, 
cap.  14.  Huc  pertinet  lih.  vii ,  cap.  5.  Buneman. 

Genuisse  regni  sui  ministros.  Sic  Apostohis  de  An- 
gelis  in  epist.  ad  llebrxos  cap.  i,  v.  14  :  Nonne  sunt 
omnes  admiuistratorii  spiritus  in  ministerium  missi  pro- 
pter  eos  qui  hcereditatem  capient  snluiis?  Ilinc  etiani  B. 
Joanncs,  Apocalyps.  cap.  v,  vers.  11 ,  vidit  iilos  in  vUio- 
ne  xvxXoOev  toO  Opovou,  in  circuiiu  throni,  ni  exequanlur 
maiidata.  Ciuterum  vox  genuisse  improprie  siiinitur 
a  Lactantio  aliisque  ecclesiasiicis  scriptoribus  pro 
creasse, 

Neque  deos  se  vocari  aut  coli  volunt,  Coli^  id  est 


lusiral  Spanhem. ,  pag.  345.  Ipse  Lactanlius  lih.  vi ,  C  adorari.  Iloc  enim  sensu  accipi,  cuni  de  Deoaut  de  flc^^ 


c.  25  :  l//  idem  (Deus)  tit  semper  et  stabiliSf  et  immu' 
iabilis,  et  liyCONCUSSUS,  Uiineiian. 

E'ialg,  De  his  ApoHinis  oraculis  vide  Aiiftustinum 
Steuchiim  Engubin.  lib.  iii,  de  perenni  Philosophia, 
cap.  16,  ubi  Uikc  responsa  referl. 

Num  quis.  Ita  eniendavinius  ex  mss.  4  Reg.  qiio- 
rum  duo  sunt  vetnstissimi,  et  Em.  ac  Baliibl.  Et  ila 
legendum  essc  censent  nobiscum  dociissimi  viri. 
Alii  Numquid, 

Mercurius.  Is  est  Trismegistus ,  de  qiio  capite  6, 
nota  5. 

A^wnrooa  ...  anoTopa.  Lat.  sine  matre ...  sine  patre. 

Attunde.  Id  est ,  ab  alio. 

Generavit.  Sic  restitnimns  ex  omnibus  fere  mss.  et 
sex  vetustioribiis  ediiis.  In  7  recentionhus ,  ct  in  3 
mss.  rec.,  1  Reg.,  1  Colb.  etBrnn.  generaverit. 

Qui  unum.  Sic  quoaue  Goth.  ubi  Snblac,  Veii. 
1471,  97.  Rost.  et  reliqu.T,  qui^  quod  Heum.  cx 
Thiim.  prxreri.  Ah  Bon..  Tax.,  Pen.  plane  absunt» 
quia  unum  esse  dicimus.  Buneiian. 

Solitarium  esse,  etc.  Falsa  est  hxc  propnsitio;  Per- 
sonarum  enim  divinnrum  pliiralitas  a  Deo  sulitndinem 
excludil,  non  associalio  angeh>runi,qni  sunt  exlraneas 
naiunc.  Dicitur  eniin  aliqnis  solns  in  liorto,  qiiamvis 
sint  ibi  muilx  planLe  ct  animalia  V.  S.  Thom.  p.  p. 
qarst  31 ,  art.  3.  ex  \%m.o.  Vcrum  liic  loci  Gentilinm 
captuipaulo(|uainparesiseseaccomfnodatLaciantius; 
aique  ut  aliquid  proferret  qiiod  rndibus  in^teniis  arri- 
deret ,  factum  ait  angelorum  coiisortio  ne  Deus  essct 
solitarius :  cum  inieriin  solitudo  non  tollainr  per  so- 
cieialem  alicujiis  quod  sil  extrane»  natnrjc.  —  Soti- 
iarium.  Iia  Deum  singularem  contnmpliose  vocabaiit 
e.  g.  G;rcilius  apiid  Minnc,  cap.  10:  Unde,  vel  quis 
iile^  aut  ubi  Deus  unicus ,  soliiarins  ,  destitutus.  .4li.i 
de  hac  voce  solitarius  contra  Hxrelicos  habetHilarins 
lib.  iv  de  Trinit.  f.  86,  seq.  ed.  iioviss.  Veron.  Bun. 

Mimtroi»  llot  angelos  vocamus ,  quod  noiiien  est 
olBclli  nou  dignltatis.  D«  hii  vldt  Phlloiiem  Judicum 


lis  diis  sermo  esl,  in  innltis  Scripturae  sacra!  locis 
cuivis  notum  est.  Etangeli  et  sancti  semper  prohihue- 
runt  se  adorari  (Apocd.,  c.  xix,  v.  10,  et  cap.  x\n  ; 
Act.  c.  X.  V. i6,  et  cap.  xiv,  v.  14  ei  17).  Soli  eniui  Deo 
debetnr  adoratio. 

J)uod.  mss.  5  rec,  in  quod;  Em.,  in  quo, 
nvidiam.  Mss.  2  Golb.  a  secunda  manii,  itijuriam. 
Qui  unum  Deum  dicamus,  multos  negemus.  Ita  veier- 
rimi  mss.  aliique  optiuii.  In  4  veteribus  editis  deest 
Deum.  In  inss.  verorec.  2  Reg.  1  Golb.,  Vict.  et 
Bruii.,  Qui  unum  Deum  dicamus,  si  multos  negemu$. 

Esse  arguimus.   Interposui  plenam  dislinctionem , 
esse.  Ar%umus.  Buneman. 

In  diversum.  Habent  mss.  in  his  Reim.  et  utra- 

que  Ven.  1.78,  et  pler%que  :  expono ,  in  contra" 

riumy  ut  Gicero  alicnbi  contrarius  et  diversus  juiixit* 

Absuni  ab  Yen.  1471,  et  Rost.  147G.  In  llenman. 

1479,  annus  rst  vitiosiis.  Ipse  scribit ,  esse ,  ac  argui- 

^  mus  eorum  errorem ,  qui  paucos  putant.  Buneman. 

^^     Cujus  nomen  cxponunt.  Ita  legnnt  mss.  Vaticani,  9 

Rog.  OColb.,  1  Bonon.  antiq.,1  Sorbon.,  2Glarom., 

Jun.,  2  Brun.  aliique,  cnm  editis,  pr.Tier  ed.  Betul. 

et  ms.Gauc.  in  quibus  est  exponuni ;  in  ms.  1  Bonon., 

rcc. ,  tax.,  Lips.,    explodunt. ,  Omnes  hse  leciiones 

bon:c  Exponunt  ;  id  est,  extrudunt  Dei  nonieii  qui 

iilud  plunbus  iribnunt.  Dei  enim  nomen  extruditur, 

et  foras  projicitur  nuando  aliis  iribuitur.  Thomasiiis 

tamen  credit  legendAiu  esse,  cujus  nomen  explodunt^ 

cx  antiquis  codicibus ;  qnia  Dei  iiomen  diciiur  explo- 

dore  et  ejicere ,  qui  illud  pluribus  iribuit. —  No^ 

men  exponunt.  Gaiici,  expungunt.  Servo  exponunt^ 

sc  coniempiui,  derisni.  Sic  ponuiit  scriptores  sacri : 

Anibrosiiis,  1. 1  Abrah.,  c.  6,  lin.  :  Non  utique  vitia 

Patriarcharum  Scriptura  exposuit ,  quos  victos  vin0 

legimus ;  sed  ut  tn  disceres,  quid  caveres ;  Sulpic.  Se- 

ver.  Dial.  i,  de  Virt.Monach.,  c  8,  6  :  NiliHomisit, 

quod  non  caperei ,  taceraret,  exponeret ;  prcecipue  v«fi«* 

tnttm  imctaiM  nl.  BttNtHifi.  j 


*r5i 


FIRM.  LACTANin  DIVIN.  INSTIT. 


I^>2 


Apollini  suo,  qni  eodem  illo  responso,  ut  Jovi  prin- 
cipaiiim ,  sic  eiiiim  creleris  diis  abstulil  nomen.  Ter- 
tins  enim  versus  ostendil ,  Dei  ministros ,  ron  deos, 
Terum  angelos  appellari  oporicre.  De  se  qnidem  ille 
mentiius  esl,  qui  cum  sil  e  numero  d.nemonum  ,  an- 
gelis  sc  Dei  aggregavit :  denique  in  nliis  responsis 
daemonem  se  esse  conressus  est.  Nam  cum  inierroga- 
.retur,  quomodo  sibi  supplicnri  vellel ,  ita  respondit : 

Ilem  rursus  cum  precem  in  Apolliiiem  Smynlhium 
rogalus  cxpromeret,  abliocversu  exorsus  esi : 

Quid  ergo  supcrest ,  nisi  ui  sua  confessione  verhe- 
ribus  veri  Dei  ac  poenx  subjaccal  sempiternno  ?  Nam 
et  in  alio  responso  ita  dixit : 

Aat;i.ovc{  oi  ^(tfiai  iccfl  x'^^  "^^  ^•^9^  «6vtov 
Ax&|JiaToi  ^afbavTat  vxal  (ft&ortYi  Ocoio . 

De  ulrisque  goncribus  in  secundo  libro  disserimus 


X  (scilicet  cap.  15).  Intcrim  nobis  sat  est,  quod,  duin 
honorare  se  vult ,  et  in  coelo  collocare,  coiifessus  est, 
id  quod  res  habet,  quomodo  siulappellandi  qui  Deo 
semper  assistunt. 

Retrahant  ergo  sc  homines  ab  erroribus  et  abjec- 
tis  religionibus  pravis,  parentem  suum  dominumque 
cognoscant :  cujiis  nec  virtus  acslimari  poiesl ,  nec 
magnitudo  perspici ,  nec  principium  comprehendi. 
Gum  ad  illum  mentis  humanae  intentio  et  acumen 
et  memoria  pervenerit ,  quasi  subductis  et  con- 
summatis  omnibus  viis,  subsisiit ,  hacret,  dcficil ; 
Dcc  esi  aliquid  ullerius  quo  progrcdi  possit.  Ve- 
rum  quia  fieri  iion  potest ,  quin  id  quod  sit ,  ali- 
quando  esse  coeperit,  consequens  est,  ut  quando  nibil 
anieillum  fuit,  ipse  ante  omnia  ex  se  ipso  sit  pro- 
crealus.  Ideoque  ab  ApoHine  aOro^yif ,  a  Sibylla  ocOto- 
yivne ,  et  «yswuTo?  ,  et  a7rot>7TOf  nominatur.  Quod  Se- 
neca  ,  homo  acutus,  in  Exhortationibus  vidit :  c  Nos, 
inquii ,  aliunde  pendemus.  Itaque  ad  aliquem  respi  - 


VARIORUM  NOTiC. 


D(emonnm.  Dmion  apiid  antiquos  idem  est  ac 
angclus  ;  scd  Lactaiilius  nd  meiiteni  sncrc  Scripturo?, 
Dtemonis  iioiniiie  iiitclilgit  gcntilium  deos  juxia  illud 
ps^ilmi,  omnes  dii  GentiUnm  deemonii, 

I]av<ro^3  Inlcrprct.  lat.  Omnia  $apiens,  omnia  docle^ 
qm  circa  varia  versaris,  exandi  da;mon, 

Aio).6(rT/>o^e.  Sic  inss.  i  Rog.  et  Guillrbni  Giiiteri. 
Aej^ii  i,  7rav<jT/)oj>j,  et  sic  Goib.,  Glar.  ei  Briin.  legisse 
videnlur  ex  Intiiia  vcrsion! ,  qui  per  muUa  versaris. 
Aller  C/arom.,  i  Reg.,  1  Colb.,  oXoto-Tpoyc ;  2  Colb.  et 
edd.  quiddnm,  svoAoiTTjOo^c. 

Precem.  Iia  resliiuiiiius  ex  mss.  estquo  apud  Plau- 
liim.  In  editis  cst  preces,  —  Prcces,  Id  esl  diras 
ftxecraiioiies.  Vid.  Davis.  ad  G:i'S.  vi  Gall.  ,  31, 
5  :  Omnibus  precibus  deteslalns  Ambiorigem.  Ovid. 
XV  M.it.,  .^05  : 

Hostilique  capul  |)rece  deleslatus  eiintes. 
Sicravs.  B  «n.,  Tmx.,  llltr.,  Gron.  in  singulari,  cumpre- 
cem,  ciiin  Reimm.  babeiit.  Buneman. 

ApoUinem  Smtjnihinm.  Itn  in  iiiss.  ferc  cunctis  et 
optiiuis,  fnveiilc  Roinanaediiionc  ii70,  in  qua  est 
Samnilium  :  \i\  cdilis,  Smyntfieum.  A  muribus  lioc 
epiibeion  duclum  est ,  qui  Gr;jiiv9oe  appellnuiur,  Auc- 
toribiis  Paiisanin,  Sir;il)Oiie,'et  Ilomero,  lllind.  /i, 

Tcvcfol^  Tc  l^i  avdcvvtf,  Z'/,tv9eO. 

Gum  enlin  sacerdos  qnidun  Apollinis ,  Grinis  nomine, 
facra  dei  iieglexissei,  ntqiie  ob  lioc  niiiil  peniius 
fructuuineo  anno  coilegisscl ,  oiniiibus  rebusa  niii- 
ribus  corrosis,  tanto  detriinento  coinniotiim  sacer- 
dotein  coiisueta  deo  sncrn  peregisse.  dcumque  illico 
mures  oinncs  sngittis  suis  perdidisso,  aique  ex  ca  re 
Sniiutlieum  voc;itiiin  esse.  Niini  Cretenses 
Smyiiias  vocnvere.  Betuleios. 
'AjO/xoviy).  Iiiterpr.  Lnt.  : 

Coiicenuis  inuodi,  luclfer  etsapiens  daemon. 

Dajinones  qui  veutilani  circa  terram,  etcirca  mare 

Indetessi,  (lomaulur  sub  flagello  Dci. 

Honorarese  vuU  elin  coelo  coUocare,  Iia  mss.  cum 
omnibiis  ediiis  pra^tor  Gellnr.  ct  7  mss.  rcc.  in  qui- 
bus  cst  honorari  et  coUocari;  qiiam  lectioncm  vetus- 
lioribus  et  iiiclioribiis  inss.  conlinunri  vellc.m. 

Deo  semper  assistunt,  Adiiidimus  semper  cx  mss  2 
Bonon.,  i  Reg.  quorum  duo  suiit  veierriini,  6  Colb., 
Pen.,  2Clarom.,  Km.,  Cnniab.,  Gniic,  Jun.,  Briin. 
ac  LlpsiensibiK,  et  editis  Roin.  i468,  ii70,  et  Belul. 
in  rec.  editis  decst,  semper.-^Assistunt.  Ut  apparito- 
rcs  Del,  I,  ii,  c.  iG,  Bon.,  Pen.,  Cauc,  Jun.,  Gotb., 
Lips.  i,  3  Knim.,  Reiinin.,  Sublac,  Ven.  i47i, 
ii97,  qui  Dco  scinper  assistunt.  Bun. 

Parentem  suum  dominumque.  Hoc  sxpe  urget  :  loca 
indico  ad  I.  iv,  c  3.  BrrtENAVi 


Consummatis  omnibtis  viis.  Sic  emendavimus  e\ 
optimo  ms.  Regio  Put.  et  4  aliis,  ex  5  Golb.,  i  Cla- 
roin.,  Em.,  G^mtab.  et  Lipsiensibus,  nec  iion  ex  ve- 
teribus  cdilis  3,  Rom.,  Paris.  i525,  Ald.  ,  Crat., 
Graph.  1552.  In3  Reg.  iCoIb.,  iClarom.  etSBrun., 
consumptis ,   iii  quorum  posteriore  est  suis  pro   viis. 

AUquid  uUerius,  Mss.  i  Bonon.  aiitiquior.,  eiPeii., 
altud  uUerius. 

Verum  quia  fieri  non  potest  quin  id  quod  sit ,   a/i- 

guando  esse  coeperit.  Aiiimndvcrsio  K.  P.  Jo.  Mari:n 
ErasicbelU,  sacri  p:ilaiii  apost.  Magistri,  exccrpln  cx 
ora  ms.  Reg.  n.  3739  :  Caute  tege  istaomnin  ad  finem 
usqne  capiiis^  nam  vehementer  abhorrent  a  more  lo- 
quendi  theologorum ;  neque  enim  Deus  a  seipso  geni- 
tus  est  aut  procreatns ,  cum  nihU  magis  impossibile  sit , 
quam  aUquid  seipsum  generare  aut  prodncere,  Nec  vi- 
dentur  verba  Lactantii  in  bonum  aUquem  sensum  posse 
reducif  nisi  negative  a  seipso  genitus,  id  est^  non  ab  alio 
genitus.  Denique  in  hac  cansaquam  iUnd  absurdum  : 
c  Fieri  non  poiest  quin  id,  quod  st/,  nUqaando  esse  coepe- 
ff/.iVide  apparatiimsacriim  Possevini  in  Gilb.  Gene- 
brnrdo.  — Quia  fieri  non  potest^  quin  id  quod  sU ,  fl/i- 
qunndo  essecaeperit,  Locus  bic  iniiiiunis  cst  ab  crrore ; 
dcbet  cnim  de  rebus  qux  existuuiinleiligi  '  ut  1.  ii, 
c.  iO.  Quoniam  esl  appnret  aUqnando  cospisse.  Essc 
enim  nulla  res sine  exordio  potest.  Confer.  iiifra  l.vii, 
c  i  DeDeo  recic  sensit,  lib.  iv,c  iS.  cap.  i3.  Conf. 
Hockeri  Biblioth.   Ileilsbronii.  f.  48  (50).  Buneman. 

Quando.  Ita  mss.  oplinii  et  o:iincs  feriiie  editi.  I^t 
linec  vox  est  Giceroninna  pro  quandoquidem ,  vcl 
quoniam.  Iii  iiiss.  codicibus  i  Bonoii.,  6  Golb.,  Ultr., 
inures  j)  i  Clarom.  ei  Briin. ,  quoniam. 

Ex  seipso  sit  procreatus.  Notandum  Lnctnntium  er- 
rare,  quaii«1o  dicit  Deum  seipsum  procreassc;  qucni 
erroreiii  repetit  Lnctanlius,  lib.  ii,  cnp.  9.  GALLiEus. 
— Ex  seipso  sit  procreatns.  Ilaud  acciirate  :  ita  fere 
lib.  II,  c  8,  ex  seipso  est.  Notarunt  Lactanlii  errorcin 
Gall.  et  Sparck.  Buneman. 

'AuTo^uTQf.  Lal.,  Exse  ortus. 

A  SybiUa,  auToygvric,  etc  Lat.,  se  genitus^  eiingeni- 
tus,  ei  non  (actus.  Minus  recte  mentein  christianoriiin 
explicat  Laclanlius  per  has  voccs  axtrof^jrig  et  ovToys  - 
inQf,  qiix  excltidunl  crcalionem  et  generationeni;  atqiie 
incliiis  explicirenlur  per  banc  vocein  quod  ex  seipso 
sU,  ex  se  ipso  existens ;  qiiod  ex  S.  Albaiiasio  probaL 
Penrsoniiis. 

'AyewnTOf  etetTrotuTo?.  Id  esl,  nongenilusncc  faclus. 
Huc  redeuiit  Atbanasiani  Syiuboli  vcrba,  ;ton  factus, 
nec  creatusj  nec  gcnitus.  De  quo  vide  Tbeophilum  Aii- 
tiuchenum  ad  Auiolicum  libro  ii. 

Homo  acuttts^  Iia  rcposui  cx  omnibns  mss  ac  v0-< 


155 

cimas,  cai»  quod  est  optimam 

Alius  nos  edidii;  alius  instruxit  :Deus  ipse  se  fecit. » 

CAPUT  VIII. 

Quod  Deus  sine  corpore  sit ,  nec  sexu  ad  procreandum 
egeat. 

His  igilur  tot  ct  tantis  testibus  comprobatur  unius 
Dci  potcslale  ac  providentia  mundum  gubernari; 
cujus  TJm  majestalemque  tantam  esse  dicil  in  Timaeo 
Plato,  ut  eam  neque  mente  concipere ,  neqiie  verbis 
cnarrare  quisquam  possil,  ob  nimiam  ejus  et  inxs- 
timabilem  potcstaiem.  Dubilet  vero  aliquis ,  an  quid- 
quam  difBcile  aut  impossibile  sit  Deo,  qui  tanta  tam- 
que  mirifica  opera  provideniia  eicogitavit,  virtute 
constiiuit ,  ratione  perfecit ;  nunc  auiem  spiritu  sus- 
teniet,  potestate  moderetur,  mexcogilabilis ,  ineffa- ^^ 
bilis,  etnulli  alii  satis  notiis  quam  sibi?  Unde  mihi 
de  tania  majestate  saepius  cogitanii,  qui  doos  coluni, 


LIBER  I.  DE  FALSA  REUGIONE.  15i 

in  nobis  debeamus.  A  interdum  videri  solent  tam  caeci ,  tam  incogitabiles , 


tam  excordes ,  tam  non  mulium  a  mulis  animalibus 
difTerentes ,  qui  credant  eos ,  qui  geniti  sunt  maris 
ac  foeminae  coitu ,  aliquid  majesratis  divinseque  vir- 
tuiis  habere  potuisse ;  cum  Sibylla  Erylbrxa  dicat : 

s  Ou  iwtn'  «v^pi( 

Quod  si  est  vernm ,  sicuii  est,  apparet  Herculem, 
Apollinem  ,  Libcrum ,  Mercnrium,  Jovemque  ipsum 
cum  ca^teris  homines  fiiisse ;  quando  siint  ex  diiobus 
sexihus  naii.  Quid  est  autem  lamremoiuma  Deo, 
quam  id  opus  quod  ipse  ad  propagandam  sobolem 
mortalibus  trihuit,  et  quod  sine  substaniia  corporali 
nullum  potcsl  esse? 

Dii  ergo  si  sunt  immorlales  ct  .Ttcrnl ,  quid  opus 
est  aliero  sexu;  cum  successionenon  egeant,  qui 
semper  sunt  futuri  ?  Nam  profecio  in  hominibus 


VARIORUM  NOTiE. 


leribus  ediiis  Rom.  estque  apud  Giceronem  libro  ni 
Naiur.  deor.,  cap.  85.  In  cunctis  fere  editis  est,  vir 
acutus.  —  Homo  acuius,  Prnefero  scripliirani  Bon., 
Tax.,  Pcn.,  Ulir.,  Pat.,  Juniar.,  Goth.,  Lips.  triuin, 
Reim.,  Sublac,  Kost.,  Veii.  4471  1)7,  iiomo  aculus; 
ut  de  Opif.  c.  i  ,  homo  diserlissimus,  Bun. 

Quodest  optimum  in  nobis  debeamus,  Ita  omiiesedili 
et  mss.  codicesy  |>rxier  unum  Bonon.  et  4  edii.  rec. 
qui  ex  eo  post  in  nobis  addunt  animam  :  qtiam  vocein 
ut  nlosseina  expunximus. 

Majeslatemque  tanlam  esse  dicit  in  Timceo  Plato, 
Eadem  Ilermes  in  Poemand.  et  S.  Justinus  Parceiiet.  . 
Platonem  itli  liausisse  ex  Mosis  ct  i£gyptiorum  dis-  ^ 
ciplina  scrihit  Glein.,Proirept.;  apiid  llehncos  enim 
nomcn  Dei  ovsx^vistov.  Basil.  deS.  Spirilu,rap.  18. 
Vide  Woweruni  in  Minuc. 

In  Timceo  Plato.  Iliinc  locum,  quuin  Gelsus  apud 
Orig.  I.  vn,  p.  560,  attulisset,  Origenes  exainiiiatiim 
pleniiis  explicat  de  Platone  uniiui  Deum  confileiite. 
Conf.  Athenag.  pro  Christiaiiis  p.  20,  "27 ;  Jusi.  Mart. 
ApoL  II ,  ecci.  1 1 ,  ed.  Ox..  p.  27 ;  Miniic.  Fclic.  c.  19. 

Ob  niniiam.  Mss.  Jun.  Gauc.  et  cditi  scx  adduiit 
ejus :  qiix  vox  in  cxteris  dcest.  IIa:c  tameu  iiiirc  hic 
conveiiit. 

Dubitet  vero.  Recie  vero  a  iiobis  iminulnlum  ex 
oninibiis  mss.  codicihus  et  ed.  Gellar.  pro  ergo  quod 
csl  iu  vulgalis. 

Inexcogiiabilis.  Id  cst ,  cujus  divinam  naturam  infi- 
niLisqiie  pcrfociioncs  humaiia  niens  cogilaiiune  ac 
iucdit;ilione  cegiiosrcrc  iioii  poiest. 

De  tanta  majistaie.  Mss.2  Boiioii.  et  alii  rec.  Iia- 
bent  potestaie.  ] 

Incogitabiles.  Id  est ,  iiicogiiantes  ,  iiiconsidcrali. 
Hic  Lactantius  imiialiis  esl  Plaiiium  ,  qui  Milil.  Glo- 
rios.»  act.  II,  sc.  6  ,  v.  65,  scribit : 

Nuiic  deroam  scio 

Me  fuisse  excordem,  c%cum,  incogilabilem. 

Il:rc  vox  esl  affcctatio  vocabuli  soni  grandioris ,  cii- 
jiismodi  sunt  ejiis  formac  oinnia  ,  quihus  soiet  Maro 
niajesiatem  suo  carmini  conciliare  :  ui,  lacrymabite 
beilnm  :  ineinctabiie  fatum:  iiloitabile  murmur.  Alio- 
quin  religiosiores  fuisse  veteres  Latinos  in  ejusinodi 
vocibus,  docet  M.  Tullius,  qui  xaraWrov  cum  ver- 
iiisei  compreiiensibiie ,  quasi  niagiiuiii  aliquod  au>us, 
Feretis  heec?  'in(\mi;  ct  S<^ncca  iiotat  apiul  Mcpcena- 
leni  irremediabile .  pro  rvhxstov,  ciiisl.  114.  Siinile 
aputl  i^iirilium  ,  Mousiriftcabite  :  apiid  discriissiuiiim 
scripiorcm  Lactantiiim,fnitf5/(;n<a6f/rs  dominatio,  lib. 
viii  cap.  16 ,  pro  eo  qnod  Graecis  ^vvffoTWo,-  «|Bx*i» 


eic.  ISiC.  Gasaubon. 

Mutis  animaiibus  differentes.  Pler;cque  omnes  edd. 
ctms.  Goth.,  a  mutis;  elsic  legit  Heumannus.  Malim 
cuin  Cellario ,  Reimm.,  Lipsienses  Codd.  aliosque 
seqiii,  qiii  dativiim  hahcnt,  mutis,  morc  Horalii,  Gi* 
ceroni^.  Vid.  exeiiipla  in  Vechner.  Ilellenol.,  p.  iiO, 
ubi  lleusiiigerus  nohisciim  facil.  Hic  imitatur  Gicer. 
V  Fiu.,  c.  15  :  Quid  animantibus  differamus.  Sic 
Grat.,  Groii.,  Vcrhiirg.  cdd.  Iteniin  Lact.  1.  n,  c.  5: 
Soi...  inna  luminibus  astrorum...  di/ferunt. 

Ov  Suvar.  Lat.  Non  potest  ex  viri  femoribus  et  utero 
(muiieris)  Deus  formatus  es$e.  H.cc  gricca  verba  le- 
(^uiiuir  apud  Tlieophiluiii  lihro  n  ad  Auioliciim  ,  sed 
loco  TJTaTTwjixjvof  logeiidum  videliir  TfTV7rw|«voc. 

Sicuti  est.  Mira  hujiis  rorinul»  elcgaiilia.  Gic. 
Paradox.  v,  c.  1  :  Si  scrvitus  sitysicut  ett,  obedientia 
fraclianimi.  Et  pro  S.  Rosc.  c.  .s  :  Quamvis  iile  feiix 
sit,  siciit  est.  Livius  vii ,  35  :  Si  nox  opportuna  est 
eruptioni ,  sicut  est. —  Sicuti  est.  Sic  rci  veiilas  cle- 
gaiitcr  confirmatur.  Nepos  in  Eumenec.  1  :  Apudnos 
revcra^  siciil  suiil,  scriba:  mercenarii  cesiimanlur.  BuN. 

Qnando  sunt.  Ita  potiores  mss.  et  veliisliores  edili 
Rom. ,  Ald. ,  Crai. ,  Graph. ,  Fasiiel.,  Gyinnic,  nec 
noti  LacUiniiiis  iiosler  variis  in  locis  pro  quandoqui- 
dem  ,  quod  suhsiitucrunl  4  CoIb.,2Claroni.  et8  rcc. 
ediii.,  5  Reg.,  quoniam. 

Dii  ergo  si  sunt  immortates  et  OBterni.  Sic  lego  sine 
incisioue  ciim  niss.  2  Bonon.,  1  Rcg.  velusiissinio 
aliisque  duobus,  Tax.,  Plmi.,  5  Lips.,  6  Colb.,  ^ 
Clanun.,  "1  Rruu. ;  et  omuihus  Terc  editis.  In  mss. 
3  Reg.  Goih  et  Betul.  ,  ac  2  ed.  rec,  Diis  ergo,  si 
^  sunt.  Magis  lamen  consonans  videretur  oratio,  si  le- 
gereiur,  Diis  ergo^  si  sunt  imniortaies  etcetemi^  quid 
opus  est  attero  sexu. 

Quid  opus  est  aitero  sexu,  cum  svccessione  non  egeant. 
Ita  inss.  1  Bonon.  aiiliq.,  Navarr.,  2  Brunn.,  ei  edd. 
Is.,  Thys.,  Gall.,  Spark.,  et  2Lips.  Posi  altero  sexu, 
mss.  l  Reg.  Vaiic,  4  Golb.,  Gai.,  Mariii.,  Em., 
Christ.,  lal.,  Lips.,  Cauc,  et  ed.  Fasiiel. ,  Belul. 
ac  Tornes.  addunt,  nimirum  ut  generent.  Iii  aliis  4 
Reg.,  2  Colb.,  i  Sorb.,  1  Clarom.,  aced.  vet.  2 
Roni.,  Paris.  1545,  Ald.,  Cral.,  Graph.,  Gymiiic, 
nimirum  ut  generentur,  qiiod  ut  glosseina  respuimus , 
velut  eiiam  sequeiilia  verha  ,  Jpsa  progenie  quid  opus 
est,  qua;ahsuiii  :th  aiitiqiiiore  BononiiMisi ,  a  Nav.  ct 
ab  cdilis  ninliis.  El  r|uidein  seiiieniia  cst  opriina  ,  ct 
oratio  est  eriicicior,  hrcvi  qiiodain  eiilliymeiuaie 
concliisa;  iit  dicai  ntroipie  i>exu  noii  opus  est 
diis ,  quia  siicce^sioue  non  cgent,  qui  semper  sunl 
fuuiri.— .Sftu.  Po«l  hxc  vcrba  legilur  iii  e<l.  Suhlaci 


m  niiM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  150 

caciarisque  animaniibus  diverftiUf  seiuf »  et  coiiio »  A  nuncupant  et  adorant,  nemo  eat  iam  ineoni»idcralus, 

qui  non  in(ellig;tt  fuiise  morlales.  Quomodo  crgo  , 


et  generatio  nuUam  babet  aliaro  raiionem,  nisi  ut 
omnia  genera  viveniium,  quando  sunt  condiiione 
jnorialitatis  obitora,  muiua  possint  successione  ser- 
vari.  Deo  auiem ,  qui  esi  sempiternus,  neque  alier 
sexus,  neque  successio  necessaria  est.  Dicet  aliquis, 
ui  habeat  vel  ministros ,  vel  in  qiios  Ipse  poSsit  do- 
minari.  Quid  igilur  opus  est  sexu  f(Bmineo,cum  Detis, 
qui  est  omnipotens ,  sine  usu  et  opera  foBminx  pos* 
sit  filios  procreare?  Nam  si  quibusdam  minutisani- 
malibus  id  prsstitit.ut  sibi 

E  foliis  natos  et  suaTibus  herbis 
Ore  iegaot : 

enr  exfstimet  aliquis  ipsum  Deum,  nisi  ex  permlx* 
tione  sexus  aiierius  non    posse  generare?  lllos  igi- 


inquiet  aliquis,  dii  crediii  sunt?  Nimirum  quia  reges 
maximi  ac  potenlissimi  fucrint  :  ob  merita  virtuium 
suarum  ,  aut  munerum,  aut  ai  tium  rcperiarum,  cum 
cari  fuissenl  iisquibus  imperilavernnl,  in  mcmoriam 
sunt  coiisecraii.  Quod  si  quis  dubiiel,  res  eorum 
gesiati,  et  facta  eonsideret,  quse  uiiiversa  tam  poetx 
quam  bistoriei  veteres  prodiderunt. 

CAPUT  IX. 

De  Hercule  ei  eju$  mta  et  morte. 

Hercules,  qui  ob  virtutem  clarkisimuf,  et  quasi 
Africanus  inter  deos  habeiur,  nonne  orbem  terrae. 


tur,  quosimperiti  et  insipientes  lanquam  dcos  et  B  quem  peragrasse  ac  expurgasse  narratur,  slupris ,  li- 

VARIORUM  NOTiE. 


nimirum  ut  generenl?  Ipsa  progenie  quid  opu$  e$t?  Haec 
verba  desunt  in  Gallsei  editione  ;  leguniur  tamen  in 
eximia  Goloniensi  ediiione  aniii  i544,  et  in  Retiileii 
aliisque  multis :  sed  absunt  a  mss.  qu:e  in  aliera 
parte  notae  superioris  referuntur.  Huc  rcferri  pos- 
sunt  verba ,  quus  sunl  in  Orpbicls : 

sic  a  Soraico  rcddita  : 

Progenitor  genitrlxque  Deum,Deus  unus  et  omnis. 

Attamen  opinaiur  Thomasius  hxc  eradenda  esse, 
velut  glossema,  quod  ex  marginein  textum  irrepse- 
rit.  Sine  his  verbif  senieiuia  est  optinia  ei  oraiio 
efQcacior ;  eradas  igitur  si  velis, 

Coitio.  Pro  eoitu$,concubilu$;  \iiSoi\nuSt  de$iderium 
coitionii.  Buneiian. 

Quando,  Sic  passiiu  Lactantius  pro  quandoqwdem. 
Plures  mss.,  quouiam. 

Cum  Deu$ ,  qui  e$t  omnipoten$,  $ine  u$u .  etc.  !n 
nonnuUiii  posl  omnipoteu$  sequitur  ul  vocatur,  quod 
inepte  addi  ceiisel  Thoma$iu$^  fretus  auclorlt;ue  anti- 
qui  codicis  Ronon.  aliorumque  mss.  Ct  sane  Deus 
non  solum  vocatur,  verum  revera  est  omnipolens, 
ut  et  geiililes  ipsi  illud  divinum  atiributum  agnos- 
cunt.  GALLieus. 

Blinuti$  animaHbu$.  Apibus  nempe.  Yide  Virg. 
Georg.  IV,  ei  Plinium ;  inter  neotericos  Glusium , 
vulgo  de  LeclH$e  de  Geueratioiie  Apuin.  Istud  vero  de 
Apum  generatione  hal»et  Quinliliaiius,  declamatione 
15  :  Abest  inimica  tfirtutum  votupla$  ca$ti$  $ine  iabe 
corporibu$,  Solee  omnium  non  edunt  fmtu$^  $ed  fa- 
dunt,  et  ut  oportet  animal  laborio^um^  ex  opere  nai- 
cuwur. 

E  folii$  nato$.  Virgilii  verba  sunt  de  apibus  , 
Georg.  lib.  iv,  vers.  200. 

Quia  Rege$  maximi  ac  potemis$imi  fuerunt,  Mss. 
Golb.  «i  bnin.,  fuerint.  Maximus Tyrius,  Djssertal. 
38,  Kod  "EKKwCf  cic.  Et  Crceci  quidem  boni$  etiam  viri$ 
$aera  factunt ,  quorum  virtutum  memoriam  celebrant , 
ealamitate$  vero  omittunt,  Et  muUo  aiite  ita  Persa*us 
Gittieiis.,  is  qiiem  Araiiis  Sicyonius  Acrocorin- 
tlio  ejecit ;  et  Gicero  lib.  i  dc  Nat.  deor.  Per$eu$ 
(scribe  Per$m$,  iii  Grxcefntpaaiog)Zenoni$  auditor, 
eo$  dicit  habito$  Deo$,  a  qmbu$  magna  utHita$  ad  viias 
cuttum  e$$et  inventa^  ip$a$qu€  re$  utile$  deorum  voca  - 
buli$  nuncupaia$^  cic.  Yide  Doctiss.  Yoss.  de  Idolol. 
Suidas  iii  itpo^x  ^^  Damascen.  lib.  de  Hxrcs.,  iuquit 
filinenhorst.,  aiiciores  suiii,  Seruclium ,  dcfunctos 
pfaesianies  viros  adorari,  ei  quuiannis  eoruni  meinc»- 
riain  celehrari  jiississe,  et  illoruiu  iiomina  in  facrof 
commentariof  rcferrli  atque  deof  eof  judicarii  tam- 


3uam  benefactores ;  hincprimum  ortam  idololatriam, 
eonimque  pluralilatem.  Yide  etiam  lib.  Sapteniiae  , 
c.  XIV,  V.  15  ;  Athanasium,  adversus  gentes;  Cuseb. 
if  cap.  6;  Theodoret.,  serin.  ui ;  Nazianz  »  Orai.  i, 
inJulianum.  Qiiem  locum,  quia  prolixior  est,  hic 
iion  describam.  Sic  et  Gyprianus  Iraciatu  Quoii  idola 
dii  non  sunt :  Deo$  non  e$$e,  quo$  vulgu$  colit,  hine 
notum  e$t,  Reae$  olim  fuerunt ,  qui  ob  regalem  memo- 
riam  coli  apud  $uo$  po$tmodum  etiam  in  morte  cmpC' 
runt.  Inde  iUi$  in$tuuta  templa;  inde  ad  defunctorum 
vultu$  per  imnginem  delinendo$  expreua  $imulacra  : 
nam  et  immolabant  ho$tia$,  et  diet  fe$to$  dandn  honore 
ceiebrabant.  Jnde  po$teri$  facta  $unt  $acra,  quee  primii 
fuerant  a$$umvta  $olalia.  De  his  vide  plnni  ad  hiijus 

p  iib.  c:ip.  15.  Hinc  Tzelzes  in  varia  hisioria,  de  Hcr- 
cule  scribeiis,  Ptolemaeuui  auctorem  citat,  quod  re« 
ges  omnes  6iovc,  Reginas  vero  Btof  appellari  fuerit 
soliinm. 

Hercuie$.  lutegrum  caput  abunde  illusirat  Munlce» 
rus  ad  Hygiii.,  c.  ^,  50,  quem  toties  exscribere 
non  cst  meuin. 

Qtta$i  Africanu$.  Scipio  vldelicel  Africanus  tot  vir- 
tuiibtis  celebratus.  Decst  qua$i  in  ms.  i  Glaromoni. 
In  mss.  rec.  i  Reg.,  iGolb.  et  Brun.,  genie$  apud  Afri- 
cana$,  Id  est,  sicut  non  celebraiiir  alius  inirr  Romanos 
Scipione  nemo  viriute  prcstantior  :  sic  inter  hero.is 
nullus  Hercule  celebrior  fuil. 

Ac  expurgas$e.  Iia  mss.  el  ediii  multi ,  faveutibus 
mss.  !2  Rouou.,  1  Reg.  vel.,  Tax.,  1  Lips.,  3  Golb., 
I  Glaroin.,  Bruii.  et  ed.  Roin.  4470,  in  quibus  ac 
purga$$e.  In  1  Keg.,5Goll).,  Jun.,  Ulir.,Ghrist.,  Em., 
acexpugna$se  :  qu9)  lectio  pr»  c:eieris  arridci  non- 
nullis.  Hae  dut^e  voces  Waichio  superflii»  esse  et 
glossema  saperc  videutur.  VM  aiiiem  purgare ,  in- 

D  ouil  Gellariiis,  a  monsiris  et  lyrannis  liberare.  Dc 
Hercule  vide  S.  Basilium  m:)gniim  ,  serm.  21,  et 
S.  Asterium  Amasenum  episc,  serm.  iO. 

Stupri$.  Hoc  argumenlo  eliam  Arnobius ,  lib.  iv, 
ejus  Diviniiaiem  oppiignat :  f/i  Hercule$  ^  inquit, 
$anctu$  deu$,  nata$  quinquaginta  de  Tltestio  (ye\  potius 
Thespio )  nocte  una  perdocuit,  et  nomen  virgtuitati$  ex- 
ponere^  et  qenitricum  pondera  $u$tinere,  Pausnnias 
baiot.  'HpoxAcot  raic  OuyaTpoai ,  ctc.  Hxc  ita  iatine 
verlit  Romulus  Amasxus  :  Hercuiem  tradunt  Tlte$tii 
fiiiai  quinquaginta  ( tot  enim  erant )  eadem  nocte  con- 
$tupra$se^  una  excepta  :  eam,  cum  soia  obsequi  recU' 
$at$et,  $acerdotem  $ibi  perpetum  virginitali$  iege  data 
iegi$$e.  Audivi  tamen  aiios,  qui  omnes  piane  Tlte$tH 
quinquagiuta  liiia$  ab  Hercuie  eudem  utta  nocte  viiiata$^ 
et  ei  $ittg!>ia$  mare$  fiiio$  peperi$$e  narrarent ;  ei 
qmdem  getn\no$  ,  natu  ttiaxittintn  et  minimam. 
Tatiiiii.  conlr.  Groecof ,  Thcodorin.  de  Mariyr.  cunlra 
Qjrsc.  far.  8,  Clfmenf  Alfxandrinuf  hoo  idam  ilfr- 


157 


LlfiER  I.  DE  FALSA  RRLlGiONE. 


158 


bidinlbus »  adulieriis  inquinavii?  neo  mirum ,  eum  A  Orator)  lania  tis,  qu»  non  rerro  ao  vlribiis  debilitari 


esseladuiterio  geniius  Alcmen».  Quid  landem  potuit 
in  eo  ease  divini,  quis  suis  ipse  viiiis  mancipaius,  et 
mares  et  foeminas  contra  omnes  leges  inramia,  de- 
decore»  flagitio  affecil?  Sed  ne  illa  quidem,  quas 
niagna  et  mirabiiia  gessit,  lalia  judicanda  suni ;  ut 
Tirtuiibus  divinis  tribuenda  videantur.  Quid  enim 
tam  magnificum ,  si  leonero  aprumque  superavii,  si 
aves  sagitiis  dejeeit,  si  regium  «labulum  egessit ,  si 
viraginem  vicit,  cingulumque  detraiit,  si  equos 
feroces  cum  domino  interemil  f  Upera  sunt  ista  foriis 
viri,   bominis  lamen.  Illa  enim,  qux  vicil,  fragi- 


frangique  possii.  At  anlmum  vincere,  iraeundiam 
cohibere,  fortissimi  est :  qu»  ille  nee  feeii  unquam, 
nec  poiuil.  Uxc  qui  faciat,  non  ego  eum  cum  sumnifs 
viris  comparo ;  sed  simillimum  Deo  judico. 

Vellem  adjeciasei  de  libidine,  luiuria ,  cuplditaie, 
insoleniia;  ut  virlutem  ejus  implerel,  quem  siniilcm 
Deo  judieabat.  Non  enim  fortior  pulandusest,  qui 
leonem,quam  qul  violentam  in  selpso  inclusam  feram 
superal,  Iracundiam;  aut  qul  rapaeissimas  volucres 
dejecit,  quam  qui  eupidiiates  avidissimas  coercct; 
aut  qui  Amasonem  beilairicem ,  quam  qui  libldiiiem 


lia  et  mortalia  fuerunt.  Nulla  enim  est  ( quod  aitB^incit,  pudoris  ac  fimae  debellatricem ;  aut  qui  fi' 

VARIORUM  NOT^* 


culi  objicit  in  Protrept.  Suidas  in  6s(nrea$sc.  Epi- 
piian.  Anchorato,  Nazians.  orat.  i  in  Jiilian.  Elmen- 
BORST.  —  Et  non  soiuin  has  quinquaginta  coinpres- 
sit,  veruin  et  Elienses  mulieres  cuin  exercitu  siio 
concumbere  permisit.  Vide  Diodorum  Siculuiu  li- 
bro  IV.  Ghalciopen,  Eurypili  iinam ,  vitiavii :  lolem, 
Euryii  Aliam,  vi  abstulit:  ejus  coiicubiius  cum  AU 
cimedoniis  tilia,  eic,  diversis  locis  Pausaiiias  tra* 
dtt.  V.  liettilcium. 

AUmente.  Amphitrionis  uioris.  Arnobius  lib.  iv, 
scribil  :  Jo9sm  in  Alcmena  novem  coniinuis  noctibu$ 
pertigiiaise;  atque  ex  illo  coneubitu  nulum  Herculem^ 
qni  patrit  trantivil  exsuperavitqne  in  hujusmodi  rebus 
viriutes.  Iloc  eliam  lestntur  Glemens  Proirepl.,  Ser- 
viusiii  viii  iflneid.  ei  Ltician.  Dial.  deor.scribunt  Jo- 
▼ein  trinociium ,  Plaut.  i^rolog.  Amphitr.  uniaiu  sal- 
tem,  sed  lungiorein;  Hierou.  toiii.  u,  advers.  Vigi- 
laut.,  cap.  4,  Ovidius  iib.  i  Ainor,  Eleg.  13,  el  Hy- 
gin.  fab.  3i^,  dtias  no<:ies  c»ngemiii:u>sc ,  dtiui  cuiu 
Alcmena  cubai.  Elmemhorst. 

GeMtit.  Ili»s.  1  Goib.  et  Briin.  addtinl,  ut  vuUit, 

Leonem.  Nema;tiin  discerpsit  ac  dtluceravil.  Ovid. 
Meiamorph.  lib.  ix,  fab.  3. 

Aprvmque.  Meiialium,  sive  Crymanlhium,  Arca- 
dinR  vasiaiorem  cepit  vivuin.  Ovid.  Metannorph.  lib. 
IX,  fab.  3. — SHeonem  awrumqne.  Noti  laborcs  ller- 
culis.  Hyginuin  lege  fab.  50;  Diodor.  Sic.  lib.  iv, 
c.  9,  seq. 

St  avet  tagittitdejecit?  Slymphalidas,  a  Slymphalo 

ArcadioR  oppido  et  Siyinplialide  palude  dictas.  — 

Si  avet  dejccU.  Iiifr;! ,  volucret  dejicit.  Verbum 
venatortim  deiicere.  Vid.  Virgil.  lib.  v  i£u.,  5ii,  el 
ni£n.,5S0.  BtiN. 

Stabulum.  Sctlicet  Augix,  Eliensium  regis,  quod 
purgavit  superinducio  iii  .slabulum  Alcxo  Quvio. 
Pau-aiiias  in  Cliacis  i,  c.  i;  Diodor.  Sicul.  lib.  iv, 
cap.  13. 

Si  viraginem  vicit.  Viliose  iu  plnrisque  mss.  et 
nonnullis  edilis,  virgmem.  Logere  iiialo  cum  3  Ro^., 
i  Colb.  Brun.,  et  piuribus  impressis  viraginem^  Hip- 
polyten  scilicei,  Aninzonum  regluam.  Jiisiinus,  qui 
lib.  n,  llerculis  cuin  Aniazoiiibus  belluin  dcscribit , 
non  Bilteutn,  vcl  ciugultitn  (^o^tq/ir),  sed  arina  Iia- 
bct.  Yarias  de  hacre  Sfnleniias  releri  Isacius  Tzetzcs 
ifi  Lycophroiiiano  commentario.  Betul. — Virayinem 
ticit,  Volunt  nonnulli ,  viraginem  valere  virginem  for- 
tem ;  unde  infra  Amazonem  bellatricem  vocat. 

Domino.  Scilicei  Diomede,  Rege  Thraciae,  de  quo 
Ovidiiis  Meiamorph.  lib.  ix,  fab.  3. 

Quod  ait  Orator.  lia  reslituimiis  cx  omnibus  mss. 
Prxierquaiii  1  Glaromoni.  in  quo,  sicul  ct  in  pleris- 
qiie  ediiis,  est  ui  ait  Orator ,  id  est  (jcero  Oraliotie 
pro  Murcello.  —  Quod  ait.  lib.  iii,  c.  19.  Non  ditti- 
miieiUnd  IHatonit  ett^quod  aiebal.  Lib.  vi,  cap.  ii  : 
VermnuiHe  ett  iUud  Ciceronit,  quod  ait,  eic.  Bun. 

6m  HM  ferro.  8ic  habani  inss.  et  editi  omnes 
quot  hactenui  vldore  ilcuiti  et  Ocero  Ipse,  cujui  est 


haec  sentcntla.  Bonon.  lamen  antiqulor  habot,  quae 
ferro  ae  viribut  debilitari  frangique  non  pottit. 

Cohibere.  De  bac  victoria  vide  Ambrosium  de  Offi- 
ciis,  ei  Prudeniium ,  ubi  est  virlutum  cum  vitiis  mo- 
nomaclii.c  descripiio. 

HcBc  qui  faeiat.  Goth.  htee  qni  faeit,  sicuti  Gra^vius 
ex  Erfurt.  ood.  in  Gicerone  restiiuii.  Bun. 

iVort  ego  eutn  cum  tummit  virit  comparo.  Cgo  excu- 
dctidum  curivi  ut  c$t  in  mss.  3  opt.,  Reg.,  B>uion. 
anliq. ,  i  Golb.,  2  Brnn.,  et  dptid  Ipsuin  Tullium. 
llla  Hiiim  tantum  tolummodo,  eleganler  ad  Graecoruin 
iiniiaii(metn  pleninique  uegaiioni  subinleliccia,  quam 
addita  inaluiil  Laiini,  sequeutc  adversativa,  quamvis 
et  aut  etiam  nou  addalur.  Is^us,  qui  de  eo  pliira 
exempla  addueil. —  lu  aliis  est,  non  modo  ego  eum,  etc. 

SimiUimum  f>eo  judico.  Apuleius  lib.  de  Deo  Socr. 
Nihil  ett  Deo  timiliut  et  gratiut^  qunm  vir  animo  per^ 
p  fectebonut.  IMinius  inilioPancgyr. :  Quidenimett  pra^^ 
stabilitis  aut  pulcltriut  munere  deorum ,  quam  cattut  et 
tanctutet  diit  timiUimut  princept?  Idem  Musoiiius.  de 
re  eadcm  apud  Siob:euin,  ser.  46.  Aristot.  eiiam  Po- 
Hl.  lib.  111.  cap.  9,  Iiotniiiem  virlute  prmsiantem  Oiov 
cv  avOpojTroe;  clvae ,  essc  tainquain  Deum  inter  hominet 
exisiiiiiat.  Piura  de  hoc  vide  hb.  dc  Ira  Dei,  cap.  i9. 
Vallinos. 

Similem  Deo.  Juliuui  scilicei  Gaesarem  propier  clc- 
mentiam. 

Putnndut  ett.  Sic  Ugere  maio  cum  omnibtis  pene 
mss.  inler  quos  suni  optimi  el  velustibsimt  ^  Kok.  900 
aniior.  et  !i  Bonon.  qiiam  cuin  (iauc,  Jun.  ac  ediiis, 
judicandut  ett.  Plura  vide  apud  Lacianlium  lib.  de  ira 
Dei,  cap.  i9. 

Qnam  qui  violentam  in  f€,  elc.  Plcrique  impressi  et 
mss.  habent  violentiam;  sed  Isa*us  post  Thoinasiuni 
correxii,  legilque.  qui  leonemt  quam  qui  violentam  in 
te  ipto  inclusam  fcram  tuperai  iracundiam.  Sic  oiiain 
D  babcnt  i  Bon.  aiiliq.,  2  Beg.,  i  Glarom.  ei  2  Golb.; 
qtiod  miiii  valde  probaliir;  iiain  oraiio  ipsa  elcganiior 
est  ac  gravior.  Quod  st  legamtis  v/o/«riiiam,  iion  video, 
qiix  ratio  reddi  possei,  cur  iracundiam  appeilaverit 
feram  iii  seipso  inclusam,  cum  violeniia  fit  acerbior 
quirdam  iraciiiidia;  ita,  ciim  iinuiii  uni  tanluin  com- 
parare ,  el  leonem  assuiiiat ,  illum  sine  dubio  cum 
violenui  illa  fera  iracuiidia  comparat. 

Rupacissimat  volucret  dejicit.  Sagitlis  interrecit ; 
Hygin.  Fab.  30,  quod  iiegat  Apollonius  lib.  ii,  v. 
i055,  aeneo  cropilacuio  poUus  ei  tiiiuitu,  quam  arcu, 
abegisse  coniendens.  Bun. 

Ainazoniim  beUatricem.  Amazontim  nomen  iractuni 
esl  nb  alierius  iiiaiiiuuc  jaciura  :  dextram  quippe  mam' 
mam  ub  infantia  inurcbanl^  ne  tagittarum  jacium  impe- 
diret;  quod  fabulosum  noii  esse  prorsus  colligere  est 
ex  Plalone,  de  Lcgibus,  lib.  vii.  Altquid  simile  babet 
Hippiicraies  in  rs  scria  de  Scyibis  sui  lemporis. 
Bocrartus. 

Quam  qui...  famm  dibellatrium*  UaKi  deiunt  in  cd. 
Sui^Ueenii. 


459 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


m 


mam  de  stabulo,  quam  qui  viiia  de  corde  suo  egerlt,  A  rium  :  nullos  dabit.  Gredamus  igitur  istis,  qui  uon  ut 


quae  magis  sunt  perniciosa,  quia  domestica  et  propria 
mala  sunt,  quam  iila,  quae  et  vitari  poierant  et  ca- 
veri.  Ex  quo  fit,  ut  ille  solus  vir  Tortis  debeat  jiidl- 
cari,  qui  temperans,  moderatus  et  jusins  est.  Quod 
si  cogitet  aliquis,  quae  sint  Dei  opera  :  jam  liaec  omnia, 
quae  mirantur  bomiiies  ineptissimi,  ridicula  jiidicablt. 
llla  enim  non  divinis  virtutibus ,  quas  ignorant,  sed 
infirmitate  suarum  virium  metiuntur.  Nam  illud  qui- 
dem  nemo  negabii,  Herculem  non  Eurystbeo  tantuni 
servisse  regi,  quod  aliqiiatenus  honestum  videri  po- 
test;  sed  etiam  impudicac  mulieri  Omphalae,  quae  il- 
lum  vesiibus  suis  indutum  sedere  ad  pedcs  suos  ju- 
bebat  pensa  facieiitem  :  deteslabilis  turpitudo!  sed 
tanti  erat  voluptas.  Quid  tu,  inquiet  aliquis,  poetisne 
credendum  putas?  Quidni  putem?  Non  enim  ista  Lu- 
cilius  narrat,  aut  Lucianus,  qui  dits  et  hominibus  non 
pepercit;  sed  hi  potissimum,  qui  deorum  laudes  ca- 
nebant. 

Quibus  igitur  credemus,  si  fidem  laudautibus  non 
habemiis?  Qui  hos  mentiri  putat,  proferat  alios  qui- 
bus  credamus  auctores,  qui  nos  doceant,  qui  siiit  isit 
dii,  qiiomodo,  unde  orti ;  qiiae  sit  vis  eorum,  i|ui  nu- 
menis ,  quae  potestas ,  qaid  in  his  admirabile ,  quid 


repreticnderent  sunt  locuii ;  scd  ui  praedicarent.  Na« 
vigavit  ergo  ciim  Argonautis,  expugnavitque  Trojam, 
iratus  Laomedonti  ob  negaiam  sibi  pro  filiae  saluie 
mcrcedem  :  unde,  qiio  tempore  fuerit,  apparet.  Idein 
furore  atque  insania  percitus,  uxorem  suam  cum  li- 
beris  interemii.  Hunc  homines  deum  putant?  scd 
Philocleta  ejus  haeres  non  putavit ,  qui  faceni  suppo- 
suit  arsuro,  qui  arlus  ejus  et  nervos  creniari  ac  dif- 
fluere  vidit,  qui  ossa  ejtis  ac  cineres  in  OEieo  monte 
sepclivit,  pro  qtio  munere  sagiltas  ejus  accepit. 

CAPUT  X. 

De  JStculapH^  ApoUinis,  Neptuni^  Mortit  j  Cattoris 
ei  PoUucit,  Mercurii  atque  Liberi  vita  et  getlis, 

iEsculapius  et  ipse  non  sine  flagilio  Apollints 
nalus ,  quid  fecit  aliud  divinis  honoribus  dignum  , 
nisi  quod  sanavit  Hippolytum  ?  mortem  sane  habiiit 
clariorem,  quod  a  Deo  meruit  fulminari.  HuncTar- 
quitius  de  illustribus  viris  disserens,  ait  incertis  pa- 
rentibus  natum ,  expositum ,  et  a  venaioribus  inven- 
(um,  canino  lacie  nulritum,  Chironi  tradilum  , 
didicisse  medicinam  ;  fuissc  autcm  Messenium  ,  scd 
Epidauri  moratum.  Tullius  eiiam  Cynosuris  ait  sepul- 


B 


cultu  dignum,  quod  denique  certius  veriusque  myste- 

VARIORUM  NOTiE. 

Temperam  e$t,  ei  moderaiut,  et.  Reimm.  qui  tmpe-      fab.  -4.  Ejus  historia  est  apud  Philostraltim  in  heroi- 
rant  et  moderaiut  etty  et  juttus.  Non  male.  Bcn. 

Ruryttheo,  Regi  Mycenarum.  V.  Diodor.,1.  iv.  c.  9. 
et  Beiul.  ^ 

OmphalcB.  Lydi«  reginae.  Vide  Fulgent.,  Myihol., 
lib.  II,  c.  5;  Diodor.  Sicul.,  lib.  iv,  c.  31;  Hygin., 
Fab.  52;  Elmeiihorst.  in  Arnob.  libro  iv,  apiid  Lucia- 


cis,  cap.  6.  Betuleius. 

Qui  ossa  ejus  ac  cineret  in  CEieo  monie  tepelivit,  Yi- 
bius  SequoRier  de  Montibus  :  CEfa  mont  Thrarioe,  ubi 
Hercuiet  est  combustus.  Cyprianns  de  idolis  :  Herculet 
ut  hominem  exuai,  CEteis  ignibus  concrematur.  Videsis 
Myihologos,  Hyginnm,  fab.  56;  Servinm  ad  Ecl.  8  ct 
viii  iCneid.;  Angnstin.,de  Civ.  Dei.  lil).  xviii,  cap.  4. 
Ex Elmenhorst.--  ArnolHns  lih.  iv  ox  Plniarcho.  ail  id 
faclum  esse  posl  comilialis  inorbi  ruinas;uiide  ci 
isle  morbus  ab  Aristol.  in  Probleni.  Herculeus  voca- 
tur.  „ 

OEteo,  Pranslat  mss.  pene  omnes  sequi,  quam  (Eta 
vnlgatorum,  el  quornmdam  Vaiicanonim.  1  Lips. 
babet,  in  OEicbo  monie  Thessalias.  Sic  el  apnd  Cico- 
ronem  lib.  in  de  Nalnra  deor.,  e.  40,  in  monte  OEiiCO, 

Flagitio,  Id  est  adnlierio  Apollinis  cum  Arsinoc 
vel  Coronide,  ul  Pindarus  ail ,  alque  Arnobius  lib  i 
el  vu. 

Hippotytum,  Thesei  (ilium. 

Quod  a  deo  meruil  fulminari,  Arnob.  lib.  iv,  testaliir 
illnm  fulminis  telo  fuisse  transfixum  ;  et  TiTluIlian. 

. .„:«..;^  f*.nia  fmi  o«*^rationem    reddit  quare  menuTil  fulminari,   ApoL 

Arponautarum  navigatio  facta  fuit  85  ^^  .  j^^^  ^^  ^'  .^;,  ,  Pindarum  dico)  qui  .Es- 

r>janum  excidinm.  vel  52annosanie.      ^J^^-^^  ^„,„.^    Jaritiie    merito ,   quod    medicinam 

nocenter  exercebal,  futminevindicatum.  Locus  ad  qiiem 
respcxii  Terlull.  est  Pyih.  Od.5.  De  iEsculapio  vidc 
Pausaniam  in  Corinlhiacis ,  ac  Diodorum  Siculuin 
lib.  IV,  Virgil.  lib.  vii  iEneid. 

Hunc  Tarquitius.  Ammianus  Marcellinus  lib.  xxv , 
c.  6  ,  de  hoc  anctore  :  Ex  TarqHtiianis  libris  in  titulo , 
De  rebus  divinis,  retatnm  esse.  Memorat  etiam  Macro- 
bius  Satnrn.  iii,  c,  7.  Buneman. 

Cliironi.  De  Mort.  Pers.  cap.  55  Vid  Apollodor,  1. 
I  p.  5 ,  et  lib.  III,  §  5  ,  pag.  198.  Buneman. 

Epidauri  moratum,  Ita  ed.  el  inss.  ferme  omnes; 
i  Clarom.  commoratum ;  niss.  i  R.,  1  Colb.  et  I 
Brun.,  mor/uum.  Epidanrus  esl  urbs  in  Acliaia , 
Noronico  quaRi  marmoreredlniiia,  ;£sculapii  delubro 
percelebris  :  hinc   Epidauriut  vocatiir   Asculapius. 

C^notarit,  Cici  Nat,  dcor.  lib.  iii,  c.  U,  Cynoaum 


num,  iE<iculanium  et  Siatium. 

Turpitudo.  Ms.  Jun.  Icgil  fortitudo,  sed  male.  Vide 
Ovidiuin  in  Heroicis. 

Non  enim  ittalucHiut.  Vitiorum  notator  acerrimiis. 
Videndi  Juvenalis  Sat.  1,  de  hoc  Lucilio  poela ,  ct 
Persius  Sat.  I. 

QHod  denique  eerliut  veriutque  mytterium,  Sic  cum 
reliquisReimm.  ATon  m(/fi  Heumannus,  Lactantii  ette 
hcec  verba;  at  mihi  videntur  vel  maxime  necessaria 
propter  suspectos  mendacii  poetas,  qui  illa  mysteria 
revelaverant.  Hinc  cap.  i2 ,  revelavimut  mysterium 
poetarum,  qulbtis  rejeclis,  cerlius  veriusqiie  mysle- 
rium  erat  reqtiirendum.  Conf.  c.  i.^,  c.  21. 

Nullos  dabit.  M«8.  rec,  5  Colb.  et  i  Bonon.  cnm 
ed.  Rom.  1470,  Paris.  1525,  Grapb.,  Gymnic,  Is., 
nti//»i  dabit. 

Argonautis 
annos  ante  Trojiinum 

qiiam  regnaret  Thesseus.  Vide  Apolloniuin  ct  Valc- 
rium  Flaccum  in  Argonauticis. 

Trojam.  IIjcc  qnidem  ohsidio  40  annis  anle  Trojam 
a  Graecis  direptam,  in  qua  Laomedimtem  rcgno  pri- 
vavil  Hercnles. 

Filia,  Hesiones,  qtiam  a  monslro  vorandam  rede- 
mlt  Hercules. 

Insania  percilus,  A  Junone,  quflc  scilicel  ipsi  in- 
fosta  erat.  Vide  Herculem  fureniem  Eiiripidis  arque 
eliam  SenecT. 

Vxorem.  Ciii  nomen  erat  Megara,  Creonlis  Mensecei 
fllii  nntam.  Vlde  Epitomeu  Laclanlii,  cap.  7,  alque 
Apollodorum,  lib.  ii. 

Philocieia,  Ila  reslilnimus  ex  ms<».;  ad  hoc  enim 
cuncti  conveniunt.  In  edilis  esl  Philoctetes,  De  hoc 
legc  Servinni  ad  ifineid.  iii.  Caelerum  de  PhilocleiaB 
ihtcritu  el  «ttntinvK,  lege  Ovid<  lib.  iit  MeUmorpb.^ 


161  LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGiONE.  162 

lum.  Qufd  Apollo  paler  ejus  ?Nonne  ob  amorcm,  quo  A  rum  gladio  transvcrberavH;  el  eosdeni  poel»  allernis 

vivercaliernis  mori  narrant:  uljam  sint  nundeorum 


llagrabaf,  turpissime  gregem  pavitalicnum,  et  murus 
Laomedonli  exstruxit ,  cum  Neptuno  merccde  con- 
ductus ,  quae  illi  negari  poluit  impune ,  ab  eoque 
primo  Rex  perfldus,  quidquid  cum  diis  pepigisscl , 
didicit  abnegare.  Idem  formosum  pucrum  et  dum 
amat,  violavil;  eldum  ludii,  occidit. 

Homicidn  Mars,  et  pergraliam  cxdis  criminc  ab 
Atbeniensibus  liberatus ,  ne  videretur  nimis  ferus  et 
iromanis,  adulierium  cum  Vencre  commisit.  Gasior 
et  Pollux  ,  dum  alienas  sponsas  rapiuiit,  esse  gemini 
desierunt.  Nam  livore  iiijuri;u  conciiaius  Idas,  alle- 


tantum,  sed  omiiium  mortaliummiserrimi,quibus8e- 
mel  mori  non  licet.  Hos  tamen  Homerus  ambos  sim- 
pliciter  (non  ui  poeiae  solent)  mortuos  esse  tesiatur. 
Nam  cum  raceret  in  muris  assideniem  Priamo  Heie- 
nam ,  cunctos  Graeciae  principes  recognoscere ,  solos 
autem  se  frutres  suos  requirere ,  subjeccit  orationi 
ejus  bujusmudi  versum : 

Fur  ac  nebulo  Mercurius ,  quid  ad  famam  sui  reiiquit 
nisi  memoriam    fraudum   suarum  ?  Goelo  |  scilicei 


VARIOROM  NOTiE. 


ubi  est 


nrbs  est    in  Arcadia 
ejusdem  nomminis. 
ApoUo.  TertuIi.Apol.  c.  ii;  Minuc.c.  22,et  notas. 

BOIIEIIAM. 

\Flagrabat,  Sic  restitutnm  ex  omnibuspenemss.  ac 
veteribiis  editis.  Mss.  rec.  2Reg.,i  Goib.  etquidam 
rcc.  editiy  fiagravit. 

Twrjnuime  gregem  pavit  alienum,  Nempe  Admeti. 
Hujas  pastoritii  muneris  meminere  Orpheiis,  in 
Argonaut. ;  Homerus,  iliad.  ]3 ;  Pindarus,  Pyth., 
Od.  9;  Gallimnchiis ,  Hymno  iiiApoli.;  Euripid., 
iii  Alcesiid. ;  Q.  Smyrna;us,  lib.  iii  7ra/>a>. ;  Apol- 
lonius  Rhmlius,  iv  Argonaut. ;  Golulhus  ,  de  raptu 
llelenae ;  Pausanias ,  lib.  vii ;  Diodonis  Siculus,  lib. 
v;  Pluiarclius,  iii Numa;  Luciaiiiis,deSacrillciis;  Glem. 
Alexand.,  npvcpsnr,;  Virg.,ni  Georg.;Ovid.,  ii  MeU- 
iiiorph.,  Tibullus ,  lib.  ii,  Eleg.  5 ,  el  lib.  iii ,  Ei.  i  ; 
Liicaiius, lib.  vi;  Hyg.,  fab.  50;  Val.Flaccus,Argon.; 
Mjcrob.,lib.iSaiur.,  cap.  17;  Tatianiis,  inOralione; 
Arnob. ,  lib.  iv;  Augustinus  ,  de  Giv.  Doi,  lib.  xviii , 
c.  13 ;  Sidonius  Narbon.  aliique.  Fabulam  sic  refe- 
runt  veteres,  Apullinem  succeiisuisse  Jovi,  ob  lilium 
intereinptum ,  ac  propterea  sagitiis  ejus  confectos 
Gyclopas,  qui  Jovi  rulmina  raliricarent :  lum  Juvem 
aiunt  iia  excandiiisse  ,  ut  Apolliuem  coelo  relegaret 
in  lerras,  ubi  is  inopia  adactiis  ,  confugerit  ad  Thes- 
&aliae  regem   Admetum ,    ejusque    peciis  paverit. 

Neptuno.  Vide  Tertull.  Apologet.  cap.  i3,  alque 
Tatianum  contra  GnBcos ,  Ovidium  lib.  xi  Meta- 
morph.  —  Non  esl  hic  Neptunus  Jovis  frater; 
mulloenini  hunc  Trojani  inuri  conditorem,  illo  junio- 
rcm  esse  ex  temporuin  ratione  liquet.  De  co ,  qui 
cam  Apolline  muros  condidit  Trojanos  ,  placet  seii- 
leniia  eoruni,  qux  est  in  Eustaih.  ad.  II.  9>. 

Quce  iUi  negari  potuit  impune,  In  mss.  rcc.,2  Golb., 
i  Rrun.  ci  edit.  Tornes. ,  negare,  In  Jun.  et  i  Golb., 
.  In  1  Ronon.  antiq.,  Uitr.,  i  Cla 


et  promontorium  B  evenit  1552  annis  ante  vulgarem  aeram ;  vide  etiam 
Pausaniamet  Suidam.  Ab  hoc  judicio  judices  nomen 
Areopagi  sortiii  sunt;  *A/>iQf  graece  idem  aique  Mars 
lalino  serinone. 

AduUerium.  Quod  describitur  ab  Homero  Odyss» 
$ ,  Ovidio  lib  IV  Metamorph.  a  Luciano  in  dialogo 
Apollinis  et  Mercurii,  ab  Arnobio  lib.  ▼  adversus 
Gentes. 


Castor  et  PoUux.  De  Gastore  et  Polluce  vide 
Theocritum,  Idyl.  22;  Joan.  Tzeizen,  Ghiliade  ii 
vari»  historix ;  et  Arnobium,  lib.  iv  contra  Gentes. 
Rapueruiit  ii  Phxben  et  Naciram ,  Leucippi  fllias  , 
Idx  et  Lyncei  Apliarei  flliorum  sponsas. 

Dum  aUena$ spontas  rapinnt,  Hygin.  Fab.  80.  Gell. 

Livore.  Ita  mss.  ciim  vcteribus  editis  Rom.,  Ald. » 
Paris.  i525,  Graph. ,  Grat. ,  Gymiiic,  favente 
vet.  et  optiino  codice  Regio-Puteaito  ,  in  qiio  est  /a* 
bore  corrupte  (ut  puto  )  pro  Uvore,  b  pro  v,  In  5  mss. 
rec.  ei  posterionbus  eoiiis,  dolore. 
!  Dolore  injurice.  Sic  Goth.  cum  Gryph. ,  Thom. 
et  recentioribus.  At  inss.  Lips. ,  Aiigl. ,  Reimm., 
Sublac. .  Rost. ,  Rom.,  Ven.  1471,  i5i5,  Junt., 
l^aris.,  Gymn.,  Uvore  injurias,  Heumann.,  Uvoreet  m- 
juria,  Nihil  muio.  Sic  Sal.  Gat.  28,  i,  dolore  injuriat, 
Liviiis  I,  40,  injurice  dolor  ...  eoi  stimulabat.  Phaedr. 
IV,  24,  17,  dolem  injuria.  Ipse  Lacl.  de  Mori.  Pers. 
c.  85,  Comtupralis  uxoribut  ...  quum  dulorem  ferre 
non  possent,  sc.  mariti.  Roethius  1.  ivGoiisol.ineunte: 
Ob  injurice  dolorem  nuper  obUta,  Buneii an. 

Idas,  Sponsus  alterius  raptae.  Hygin.  fab.  80.  Idas 
fulmine  periit,  ait  Homeri  commentator. 
PoeUB,  Yirgilii  iEucid.  Iib.  vi ,  vers.  121. 

'Qg  foixo,  Lat  ex  mss.  1  Goib.  et  Brun.Yide  Home* 
rum  ui  Iliiad.  et  Giceronem  iibro  iii  de  Natura  deurum. 

Sic  aii :  ast  illos  rciiacbat  terra  sepullos. 


qute  iUe  negare,  elc.  In  1  Ronon.  antiq  , 

roin. ,  quam  iUi  negavit.  Negaia  igitur  a  perfido  Lao  „        ..  „  .      ,     u       j.  . 

iiiedimte   merces  ,  atque  ob  id  a  Ncpiuno  iiiundatio ,  r\  Multi  editi ,  H<bc  aU.  Hunc  versum  in  pluribus  editis 


ab  Apolline  pestis  in  urbem  fuit  iinmissa.  Vide  Ovi 
diam  iib.  xi  Metamorpbos. 

Ab  eoque  primo  rex  perfidus,  Ab  eo  lempore ,  rex 
prinsMm  perfidus  in  deos  ;  nam  ilerum  mox  perfidus 
fuit  lu  Herculem  Argonautam ;  llygin.  iliid.  Gell. 

Idem  formosum  puerum,  llyncinlhiim,  Amyclus 
et  Diomedae  fllium ,  Gyuorti  fralrem  ,  ab  Apolline 
valde  adamalum  ,  sed  ab  eodem  per  imprudeutiam 
qiioque  occisum ,  lusu  disci ,  qui  ab  Apolliiie  jactus  , 
in  Hyacinthi  caput  cecidit;  et  cum  Apollo  diu  inul- 
lumf]ue  artem  suam  nequicquam  experireliir  ,  Hya- 
cinthum  in  florem  sui  iiomiuis  convertil.  Vide  Apul- 
lodonim  lib.  ii  Bibliot.  Betdleids. 

Per  gratiam,  De  Ira  c.  20.  Qui  judicia  eludunt 
|ier  gratiamy  vel  poUntiam,  Buneman. 

Per  gratiam  etedis.  De  bac  caede  et  judicio  legitur 


Epocbai    Hi 


in 


marmoribus    Arundelllanis.    Id 


reperium  e  textu  abstuliinus,  velutiiilerpretalionem» 
quae  cxora  libri  in  lextuin  irrepserit  in  postremis  edi* 
tionibus. 

Fur  ac  nebulo  Mercurius.  Fulgent.  Mytbol.  :  Mer* 
curium  dicunt  internuncium  furatrinumque  deunu 
Hunc ,  inquit  idem  Fulgentius,  deum  Furtt  et  prtesu» 
lem  volunl ,  quod  nihil  intersit  inler  negotiantis  rapinam 
atque  perjurium ,  furantisque  dejeraiionem  et  raptum. 
Ariiob.  lib.  iv  :  Numquid  fwrem  Mercurxum  pubUcavi* 
nius.  Prudeiitius  Hamartig. : 

Expertes  forandt  homines  liac  imbuit  arte 
Mercurius,  Maia  genitus :  nunc  roagnus  habetur 
lUe  Deus,  cujus  dedit  experientia  lures. 

Hiiic  Mercur.  ab  Aristoph.  in  Pluto,  rtixop^x^*  ^h 
fractor  parietum,  vocatur.SouxXoTrov  alii,  boum  furem , 
dixcrunt.  Ex  Elmemu.  et  Bituleio. 


m 


FWM.  LACTANTM  DIVIN.  INSTIT. 


i64 


dignus ,  qiila  palaBstram  docull .  et  lyrara  priraus  in-  A  rempiriceni,  ab  alio  reiiclam  et  repudialam,  in  conju 


venit.  LilxTum  patrem  in  senatu  deorum  summae  auc- 
toritatis  priroanjue  esse  sententiae  necesse  est ;  quia 
praeter  ioTem  solus  omnium  triurophavit ,  exercitum 
duxit,  Indosdebellavit.  Scd  invictus  ille  Impcrator 
Indicus,  maiimus  nb  nmore  ac  libidine  turpissime 
▼ictusest.  Delatus  enimCreiam  cnm  semiviro  comila- 
tu,  nactusesiimpudicam  roulierem  in  litiore  acflducia 
victoriae  Indic»  vir  esse,  voluit.  ne  iiimium  mollisvi- 
deretur  aique  illam  patris  proditricem ,  fratris  inte 


gium  sibi  vendicavit,  et  Liberam  fecit,  et  cum  ea  pariier 
ascenlitin  coelum. 

Quid  horumoinniumpaterJupiler,  qui  in  solemni 
precalione  Opiimus ,  Maximus  nominatur?  nonne  z 
prima  siia  pueritia  impius  ac  pene  parricida  depre- 
hcndiiur?  cum  patrem  regno  expnlii  ac  fugavit,  uec 
expeciavii  inortem  decrepiii  senis,  cupidiuie  re- 
giiaDdi  :  et  cum  paternum  solium  per  vim,  per  ar- 
ma  cepisset,  bello  est  a  Tiianibus  lacessitus;  quod 


VARIORUM  NOTiE. 


Quia  palcBUram  docuit^  et  lyram,  etc.  De  illo  Hora- 
tius,  iib.  I,  Ode  10  : 

Mercuri  facuode.  nepos  Atlanlis, 
Qui  feros  coitus  noimnum  recentum 
Yoce  forinasii  calus,  et  decor» 
More  paleslrae,  etc. 

ct  lib.  lu,  Ode  2.  Vide  Ilomeri  Hymnum  in  Mercu- 
riuin.  Bbtuleius. 

Et  hfram  primn$  iNMntl.  Hygin.  Astron.  ii,  cap.  7. 
Cell. 

Primasque  €s$e  seHlenlia,  Prlmae  aut  secunda  sen- 
tenii»  6»^«  dicebanlur  proprie  senatores,  non  consu- 
lcs  ;  borum  erai  relatio ;  illorum  sententis  dictio. 
Priini  seutentias  rogabantur  Coss.  designati ,  aut  si 
ii  iiuHi  esseiit,  princeps  senatiis :  quare  primte  sententim 
senator ,  et  prmcep$  $enaiu$  tantumdeui  valeiit.  Tre- 
beliius  Pollio  in  Pisone  lyranno  :  Auretius  Fuuus 
consutaris  primce  Hntentia:  qui  in  locum  Valeriani  $UC' 
cesserat,  Yulerianum  autem  Capitulinus  iii  Gordianis 
vocal  prittcipem  senatus;  Trebelliiis,c/anMi'mttm  pnn- 
cipem  civitatis,  Vopiscus  in  Aureliano  :  Tunc  surrexit 
primas  senteniioe  Vlpius  Syllanus,  ItasaRpe  lcgas  prim(e 
$€ntenii<B  eenatorem;  etiani  in  lapide,  quihonori  Syin- 
machi  fuit  dieatns ,  qui.  prihus.  itt.  senatu.  SEiiTEfi- 
TiAH.  ROGAiu  SOLITOS.  Huc  alluslt  Lactantlus  hoc  loco, 
Is.  Gasaub. 

lndo$  debellavit,  Diodorus  Siculos  libro  i?;  Orosius, 
lib.  1,  cap.  9  :  Ea  tempe$tate  tubactam  Indiam  Liber 
paler  eangnine  madefecit,  ccedibns  opptevit ,  tibidimbu$ 
potluit ,  gentem  ntique  nutti  nnquam  obnoxiam ,  verna- 
cuta  lantumquiete  contentam.  Ejus  stratngemata  aliqna 
enunierai  Poiymus,  Chil.  i.Yide  Arrianam,  lib.  viii. 
Ex  Betulek). 

Indicue.  Iit»c  cognomine  sciiicet  more  Romano  do- 
naius  Haccbus  ex  devicta  geiiie ,  sicut  Imperatorcs 
dicti  Partbici,  Germanici,  Britaniiici.  Walchius  legeii- 
duin  piitat,  lttdi$que  maximm.  lu  nomiullis  editis  rec. 
est  Inclyttu, 

Ab  amore  ac  libidine,  Ita  Vetustiss.  et  oplimi  mss. 
Bonon.,  Regii,  Cauc. ,  aliique  muiti,  necnon  editi.  In 
16  inss.  rec.  male,  ob  amorcm  ac  libidinem,  Qiiui 
ultima  lectio  minus  arridet  Thomnsio,  quam  ab  amore 
et  libtdine,  Naro  si  diceretur  Liberum  ob  amoreni 
fuisse  victum ,  inniii  videretur  amorein  ct  libidincm 
ei  fuisse  causam,  quare  ab  uliquo  victus  fuetit;  cuin 
tauien  iiesciamus  ab  ali<iuo  duce  Liberum  in  illa  In- 
dica  expeditione  victuni  fuisse.  A  libidine  tamen,  qua 
Id  Ariadnea  exar^it,  vlctus  foit. 

Ddatue  emm  Cretam,  Sic  restituiHiiis  ex  eunciis 
rosa.  codicibus,  ei  aiitiqui«  edilioiiibus  Roinai.is  Tor- 
iies.  et  Yeiieta  auie  Aldum ,  Cttjws  est  Diam ,  quein 
recenles  ediiiunes  se(  uti  sui«t,  Dwdori  Sicnli,  hb.  t, 
c.  5i  ,  aucioritate  iiioli  :  alcum  Cellario  nullus  du- 
bito  quin  Lactaiitiu»  scripaeril  CVafan»,  qoia  iUustrior 
cst  quan  panra  />fa,  76  stadiit  a  Cretefisi  Hiiore  re- 
muta  ,  ui  birabo  sub  Ifnein  librt  x  tradit;  cui  potius 
credo  quam  Hioduro,  qui  Naxuin  poslea  vocaiam  ait. 

Cum  eamviro  eomtatu,  Qui  ex  vkis  et  rominis 
coiistabat :  quia  fiacelm  mm  soiom  Tkos ,  verum  et 
fceminas  iii  suo  eierckfi  liabuii.  Moris  enim  eral 
apud  Persas  et  Assyrios  (  verba  sunt  Bocbarti  in  iib. 


de  Col.  Phoen. )  ut  in  bellicis  expeditionibus  uxores 
viris  adcssent :  sicDarius  in  Alexandrum  dimicatu- 
rus  uxorem  mairemque  et  aliarnm  fcsminanim  gre- 
B  gem  circumducebat.  Quiii  ei  Iudic»  mulieres  viris 
owrjORTffvovai,  onmi  armorum  genere  instructa:  ita  re- 
feriur  a  Megasthcne  apiid  Sir:il)oiiem  lib.  xv.  HaB 
mulieres  quai  Lit»ero  in  expeditione  Indica  adfnerunt, 
Bacchee^Mne  Baechantee,  fuerunt  appellaue,  sicdictjc  a 
luciu,  (hsec/i.  viii).quia  Bacchi  sacra  malto  cumfletu 
et  ululatu  celebrabantur.  Vide  Bochart,  loco  citaio. 
Ha  c  verba,  cum  semiviro  comitatu^ex  Virgilio,  i£neid. 
IV,  vcrs.  215,  desumpia  sunt.  De  hoc  Liberi  comitatu 
vide  S.  Augusiin.  de  Civit.  Dei,  lib.  xviii,  cap.  13. 

Impudicam  mulierem  in  liitore,  Ms.  Bonou.  aniiq, 
solus  addil  Ariianen,  non  Ariadnam^  utestinier  varias 
leciioncs  edit.  Cailxi.  lu  ms.  Tauriu.  Epituiu.  est» 
Arianatn^  c.  8. 

iVe  nimiummollis,  Mss.  i  Colb.,  Ein.,  Cbrist. ,  m- 
mirum  :  quod  Cellario  placet. 

Patris,   Miiiois  :  fratris ,  Minotauri  :  alio ,  Thesea. 

Vendicavit,  Mss.  5  Reg.  et  i  Ciarom.  a  secunda 
manu,  vindicavit :  nec  niale. 
^  Et  Liberam  fecit,  Jocus  est.  Cum  ,  iiiquit  is ,  Liber 
esset,  sibimet  eam  copulando  Liberaro  fecit,  et  cum 
ea  pariter  in  coelum  asceiidit-  Neque  eiiiin  to  Libe» 
ram  ,  hic  accipi  poiesi ,  ut ,  coutra  servam,  distiiigui- 
tur,  cuiii  nusqiiam  sit  proditum,  Liberi  palris  ope  ab 
ulla  servitute  Ariadnem  liberam  faciani ;  ideo  conlra 
cxieras  editiones  majori  litiera  boc  nomen  scripsi- 
mus.  Erat  autem  apud  gentes  et  dea  qux  Libera 
vocabatur ,  de  qua  Cic,  ii  de  Nai.  dcor  et  vi  Act.  ia 
Verrein;  Tacii.,  lib.  u;  Liviiis,  i,  5  decad.  ;  Ar- 
nob.,  v;  Augusu,  vi  de  Civit.,  cap.  19.  Hunc  alii 
Cererem,  alli  Venerem  ,  qiiidam  Proserpinam  fuisse 
aiunt.  Sed  Ovid.  de  Ariadne  loquiiur ,  lib.  iii.  Fast. , 
vers.  5ii ,  ad  quus  versus  procul  dubio  respexlt  Lac- 
tantius  cum  hxc  scriberet : 

Tu  mihi  juacta  tboro,  mibi  juncla  voeabula  sumes; 
Nam  tibi  inutatie  Libera  uomeu  erit.  IsiEus. 

Adecendit  in  coelum,  Goth.  a$cendit  ad  cqUo$,  Non 
male.  At  Ciceronis  est ,  ad$cendere  in  emlum;  iiem^ 
V  adecendere  ccelum,  Bunrm an. 

Optimue,  maximus  numinalur,  Jovem  Capitolinuni 
propier  beneficia  Pop,  Hom.  optimum,  propter  vtm, 
maximum  nominavit ,  lesie  Cic.  de  Nat.  deur.  1.  ii . 
ei  iii  epilogo  Orationis  pro  Domo  sua  in  solemni  pre- 
catioiie.  Huuc  titulum  gentiles  semper  tribuebant  Jo- 
vi ,  ideo  ut  eos  salvos ,  incolumcs  et  opuleutos  red- 
deret.  lobcriptio  veius  : 

OPTIMUS.  MAXiMUS.  Ci£LUS. 

iflTERNUS.  JUPITER. 

ExpulU.  Hoc  refer  Virgllii  verba  Mn,  lib.  viu  : 

Priinus  ab  aethereo  venlt  Saturnus  Olymi  o, 
Anua  Jovis  Ingieos. 

De  hac  fabul»  vide  S.  Augustin. ,  lib.  vii  de  Civit. 
Dei,  cap.  i6.  Videator  ei  Cicero  lib.  u  de  Natura 
deor. 
Titanibm,  De  hoc  beilo  vide  Uesiodum ,  in  Theo- 


m  LIDER  1.  DE  PALSA  nELiGlONK.  166 

liuinano  gencri  principium  fuit  malorum  :  quibus  A  sulse  quidam  poeta  triumphum  Gupidinis  scripsil : 


victis ,  ct  pace  in  perpeiuum  comparaia ,  reliquum 
iuam  fitam  in  siupris  adulieriisque  consumpsit. 
Oiniito  virgineiy  quas  imminuii.  Id  enini  tolerabile 
judicari  tolel.  Amphiiryonem  acTyndaruui  piaeierire 
aon  pussum,  quorum  domos  dedecore  aique 
iBfamia  plenissimas  reddidii.  lllud  vero  summo}  im- 
pietatis  ac  sceleris ,  quod  regium  puerum  rapuit  ad 
tUipnuD*  Panini  eniin  videbatur,  si  i»  eipugiiandu  foc- 
minarum  pudiciiia  macolosus.essetac  lurpis,  nisieiiam 
•exiii  suo  injuriam  faceret  :  boc  est  verum  adulte- 
rium,quod  flt  cootra  naiuram.  Uoec  qui  fecii  vide- 
nmm^  au  maximus;  certe  optimus  non  est:  quod 
Bomeo  a  corruptoribus ,  ab  adulteris ,  ab  incestfs 
Abest ;  nisi  forie  nos  errarous  bomines ,  qui  talia  fa« 


quo  in  libro  non  modo  poicnllssimum  deorum  Cupi- 
dinem,  sed  eiiam  victorem  facit.  Gniimeratis  enim 
amoribus  singulorum,  q'iibus  in  poleslatein  Gupidi- 
nis  ditionenique  venissent,  insiruit  pompam,  in  qua 
Jupiier  cum  cxteris  dlis  aiite  curriim  iriumphanlis 
duiilur  catenatus.  Eleganler  id  quidein  a  poeta  flgu- 
i^tum  :  sed  lanien  non  iiiultum  distai  a  vero.  Qui 
enlin  viriuiis  esi  expers,  qui  a  cupiditatc  ac  libidini- 
biis  malis  viucitur ,  non  Gupidini  (ut  ille  flnxit),  sed 
morti  subjectus  est  sempiiern».  Sed  oniittamus  de 
moribus  dicere  :  rem  confideremus ;  ut  inielligant 
homliies,  in  quibus  miseri  versenturerroribus.  Reg- 
nare  in  coelo  Jovem  vulgus  existimat :  id  et  doctis 
pariter  et  Indoctis  persuasum  est.  Quod  el  Religlo 


deoles  sceieraios  vocamus,  ac  perditos,  oinnibusque  B  tp^^»  ^^  precaiiones,  ei  hymnl,  et  detubra,  et  simula- 


pcenis  dignissimos  judicamus.  Slulius  aulem  Marcus 
Tullius,  qui  G.  Verri  adulteria  objecit  :  eadem  enim 
Jupiter,  quem  colebat,  admisit;  qui  P.  Glodiosoro- 
ris  incestum  :  at  iili  Optimo  Maxinio  eadem  fuii  ei 
mmr  et  tonjnx. 

GAPUT  XI 

Dt  Jovis  orlu^  aila,  ugnot  nomine  et  morte^  el  de  Sa- 
/nriio  et  IJrano, 

Qois  est  igilur  lam  excors,  qui  bunc  iu  ccelo  re- 
gnare  piitel,  qui  oe  io  terra  quidem  debiiii?  Non  in- 


cra  demonstrant.  Eumdern  tainen  Saturno  et  Rbea 
gcniium  confltentur.  Quomodo  |iOtest  Deus  videri , 
aui  crcdi  (ut  ait  pueta) : 

Hominum  rerumque  repertor, 

ante  cujus  orlum  inflnita  hominum  miUia  fuerunt? 
eorum  seilicct,  qui  Saturno  regnante  vixeruni;  ac 
priures  luce ,  (luani  Jupiter,  sunt  potiti.  Video  alium 
Deuni  regero  fuiiiise  primis  leinporibus,  alium  conse- 
quentibu:».  Potest  ergo  fleri,  ut  alius  sil  postea  fuiu* 
rus.  Si  enim  regnum  prius  mulaium  est :  cur  despe- 


VARIORUM  NOTi£. 


|00. ;  Ovidium ,  lib.  v  Metamorpb. ;  et  Glaudianum,  C 
Mi  Gigaiitoinacbia. 

in  mprU  adulteriiifue.  Jovis  adulleria  el  slupra 
lege  apud  Aruobium  lib.  iv  el  v ,  et  Epiphan.  in  An- 
csorato. 

OmittQ,  etc  In  omnibiis  Lactantii  libris  passim 
ositaius  bic  loquendi  roodiis. 

Virgines  quas  imminuit.  Vide  siinilcm  locutlonein 
libro  de  Mort.  Persec,  c.  38. 

Jd  enim  tolerakile.  l^.  Sublac.  babet  intolerabiU , 
ninus  recie. 

Ampkilryotum  ac  Tgndarum.  Ampbitryo  princeps 
fiiit  Tlieb.mttS ,  e  cujus  uxore  Alcinona  Jupiier  Her- 
culem  geiiuiu  Tynd:irus  vero  rex  fuit  GEball»  in  Pe- 
kpouueso,  bic  Luedam  uxorem  balHiit.  Ex  ea  et  Jove 
Bati  i»unl  Pollux  et  iielena. 

Regium  puerum  rapuil  ad  iluprum.  Sciticet  Gany- 
mediMn  Trois  Trojanoruiii  regis  niiiim.  De  illo  Ho- 
nner.  liiad..  Yirgil.,  iEn.  v,  Ovid.  In  Metam.,  Lticia- 
Bus  in  dialogis  aliquot,  Ga^sar  GeriiMinicus  iu  Aqua-  «| 
rlo,  Herodiaa.  lib.  i,  Oros.  1. 1,  c.  i2.  ^ 

Maeutoiut.  Pollutiis,  contaminaius.  Tocitus  Hist.  lu, 
cap.  38 ,  omni  dedecore  maculosus.  Bun. 

Adulterium;quod  fit  contra  naturam.  Turpissimum, 
deiestabile,  et  sumine  nefanduui  P;ederastiae  crimen, 
quod  Plato  lib.  i  de  Leg.  tit  sccleratnm  et  impiiriiisi- 
innin  execratur,  appelUtque  ut  bic  Laclantius  To 
Tmpa  fj^TV)*  Tokfinpjx.  Gbristianiss.  Impp.  Coiisianlitius 
et  ConHtantius  primi  obvi:iin  iveruiit  buic  sceieraix 
temerilati ,  et  laudabili  lege  lata,  qua  infamibus  bisce 
pxdic«>nibus,  inraiuia  etcapitaiia  irrogant  supplicin, 
matun  boc  su&iuleruut  de  lerra.  Vide  lib.  iii  Ciid. 
Tlieodos.  ad  L.  JiiliamdeAdulter.;  iib.  iiiCod.  Just. 
ad  Lf*gem  Juliam  de  Adulier. ;  Novellain  l\xi  ei  cxli. 
£x  Clmeiihorst. 

Verriadulteria...  Ciodio  inci$tum.  Vide  Ciceffos. 
Act.  II  in  Terrero ,  el  Orat.  pro  M.  Coelio. 

Et  9oror  ei  conjux.  Yide  VtrgiLiomt  i£neid.  i.  i; 
Oridiom,  lili.  ui  Metauorph»;  sicut  et  Uorei.  iu, 


Odar. ,  5;  Macrobium  el  Piuurcbum.  Id  in  usu  erat 
apud  Orieniales. 

Excors.  Sine  corde,  vel  siue  animo. 

Quidam  poeta  triumplium  Cupidinis  gcripcit.  Igno- 
tuni,  qui  ruerit  poeta,  nec  liber  ejus  ad  nosira  lem- 
pora  pervenii.  liuc  respexit  aucior  libri  oe  Pudiciiia 
apud  Cypr.  ubi  scripsil :  Impudieitia  hominem  wb 
triumphumlibidiniimttiit.  Poctai  n«unen  ignotuin  quo- 
que  conOtetur  Nic.  Abrain.  ad  Cic.  in  Pisoo.  c.  25. 

BoilEMill. 

PoteUatem.Slc  apud  Lucianum  JupiierCupidini  ex- 
probrai,  quod  ipsum  fecerit  Satyrum^  Tuurum^  aurum 
ei  alia,  (luse  ipsi  Jovi  iu  dedecus  verierunl. 

Cupidilate.  Ita  mss.  codices.  £diti ,  cupiditatibus. 

Reqnare  in  ccelo  Jowm.  CcBk>  tonantein  credidi- 
mus  Joveni,  ait  Horatius  iii  Od.,  5.  Fii»gilur  Jiiptter 
coeli  esse  domintiSv  quia  illi  obtigerunt  exceisa  luca. 
prxcipue  vero  Africa,cujiismagna  pars  cum  sitinier 
tropicos,  solem  iiabct  ei  reliquos  pbnetas  supra  ver« 
ticein ,  uiide  est  quod  puuiur  esse  €«&lo  proxima. 
V.  Lucanum  lib.  ix. 

Hymm.  llYmuosad  Jovein  vidc  apiid  Callimacbum. 

Detttbra,  Pclubrum  esl  locus ,  iii  quo  Dei  simula- 
cruin  dedicatum  csl.  Yide  Fesiuin,  Serv.  ei  Macrob. 
In  Satnrnalibus. 

Saturno  et  Rhea.  iia  frequemes  mss.  et  omnes  fere 
editi.  Mss.  decem  rec.,  deinpto  nno,  babent  Saturno 
et  Ope.  Res  eodem  redit ;  libea  enim  alro  nomine 
Ops  vocatiir,  ut  cuivis  noiimi. 

Credi.  Uiic  verbuin  qiiod  est  in  anliqtto  Bononiensi 
codiee,  et  in  edilis  Tbomts.,  Tliys.,  Gall.  et  f  Lip- 
siensibos,  desideratnr  in  c»ieris. 

Poeta,  Virgil.,  xiiiEiieid.,  820. 

Millia  fueruiH.  lisdeni  fere  argunrenlis  conPotat 
Tertullianus  Salumi  divimtatem  in  Apologftico,  ca- 
pile  ie. 

l/i  nlius  tit.  PoHe  legendum,  ur  ef  afhs  sii. 

Mniaium  eu.  Sic  Arlstefefes  libeHo  dc  Mundo  | 
loBC  de  Jove  llctlonfBi  expoBil, 


167  PIRM.  LAGTANTII 

reinusetiam  posterius  posse  mutari?  nisi  forle  Sa-  A 
turnus  generare  poluit  rorliorem :  Jupiler  non  potest. 
Atqui  divlnum  imperium  aut  semper  immuiabile  est : 
aut,  si  est  mutabile,  quod  fieri  non  potest,  semper 
utique  muiabile  est. 

Poiestergo  Jupiier  regnum  amittere,  sicut  paler 
ejus  amisit  ?  Ila  plane.  Nain  cum  idem  neque  virgini- 
bus,  neque  maritatis  unquam  pcpercisset,  abstiauit 
se  lamen  una  Thetide ,  quod  responsum  fuit,  majo- 
rcin  patre  suo  futurum ,  quisquis  ex  illa  natus  esset. 
El  primum  iinprudentia  in  eo  noii  Dei,  cui  nisi  Tiie- 
niis  futura  dixisset,  ipse  nesciret.  Si  autem  divinus 
iion  sit,  ne  Deus  quidem  sit ;  undeipsa  diviniias  no* 
miiiutur ,  ut  ab  liomlne  humanitas.  Deinde  conscien- 
lia  imbecillitatis,  qui  timuit  uiique  majorem  :  quod 
qui  facit,  scil  profecio  non  esse  se  maximum :  quondo- 
qiiidem  potest  aliquid  majus  existere.  Idem  per  Siy-  ^ 
giam  paiudem  sanclissime  jurai. 

VARIORUM 


Quod.  Mss.  i  Golb.  et  i  Brun.  de  qua.  Vide  Lucia- 
num  primo  ni:<l.  deorum. 

Non  poie»i.  Non  male  his  verbis  aniiqua  manus  in 
Roiinm.  iiiscripsil,  non  potuit.  Buniman. 

Ita  plane.  Elegans  formula,  ut  I.  u,  c.  2 ,  de 
Mori.  Pers.,c.  18.  Est  a  Gicerone  i  Tiisc,  7.  Bun. 

Thelide.  Vid.  Appollodor.  1.  iii,  pag.  218;  Hygin. 
Fah.  54,Grenius  Part.  ix  Animadv.,  pAS  Boneman. 

Quod  re$ponsum  [uh ,  majorem  patre,  Id.  respon- 
sum  Piiidanis  habei  Isthm.Odii  ull.,  sect.  4.  Uuneman. 

Et  primum  imprudenlia  in  eo  non  Dei,  Iia  cuiu  Is:uo 
eiGatlxolegimus  ex  mss.  Regiis,  Vali&inis,  3Golb., 
2  Brun.^i  complnrihus  editis.  At  in  mss.  2  Bon., 
Tax.,  Pen.,  Jun.,  i  Lips.  et  apud  Aldum  hahetur, 
prudentin  Deo  non  D&;  in  3  Golb.,  I  Glaroiu.  el  vct. 
edilis  Rom.  MtS  eti470,  Paris.  i525,  prudentia  in 
Deo  non  Dei;  ila  ul  (inquit  Walchius)  prudentia  rueiit 
iu  J(»ve,  non  autem  divina,  quia  nescirei,  nisi  Thc- 
inis  prsKdixissel.  At  genuinam  Lactautii  lectionem, 
quae  est  in  textu,  palet  ex  eo  quod  hic  et  iiifra  cap. 
i3,  ab  auctore  nostro  arguitur  Jovis  imprudentia,  id 
cst,  inscitia  et  ignorantia  ;  quae  auam  longissime  a 
Deo  abest.  Imprudentia  enim  est  (iiiquit  Giceroj  cum 
scisse  aliquid  is,  qui  arguitur,  negutur,  Et  nobiscuin 
ita  etiam  legisse  Heraldum  constai,  ex  allegalione 
liiijus  loci  ad  ArnolHum  lib.  iii.  Walchius  legit  et  ap- 
poiiit  in  textu  Lactantiano,  Primum  in  eo  impruden- 
lia,  non  Dei  providentia.  De  qua  lectione  judiceiit  eru- 
diti. — Edit.  Subl»c.  legit  prudentia^  pro  imprudentia. 

Conscienlia  imbecillitatis.  llocest,  noiitia,  jiidicium 
menlis  qiiod  bomiiies  convincii.  Sicapud  Pliiiium  le- 
gitur  /iaerariiiit  conscientiay  lib.  vii,  cap.  30,  Id  est , 
notitia.  Salmasius. 

Ttmutft  Ergo  non  Deus.  Vid.  c.  13  et  de  Ira  c.  i5. 

BUNEHAN. 

Scitprofecto.  Sic  Bon.,  Tax.,Pen.; sciiutique^  Ultr.; 
scit  utique  proferto ,  Aniiquiss.  Gauci ,  Rosl.  utraque 
i478,Paris.  i5i3,  Parrh.,  Ald.,  Grat.  i52i-2i, 
Gyina.  Nolui  juiictas  particulas,  mihi  nondum  obser- 
vatas,  praetermittere.  Buneman. 

Aliquid  majus.  Forte  leg.  aUquis  major.  Eodem 
loco  mss.  3  rec.  babent  item  pro  idem.  Ms.  i  Bonon. 
anliq.  post  existere  ^  addit :  ideo  nec  optimus,  nee 
maximus. 

Idem,  etc.  Sic  leguntoptimi  codices,  aique  melio- 
res  ediiitmes,  cum  puncto  aute  voculaiu  Jdem. 

Per  Stygiam  paludem  sanctissime  jurat,  eic.  Stygis 
tanta  fuit  veneraiio ,  ut  per  hanc  solam  deos  jurare 
crederetur  :  notum  ex  Homeroll.  o,  llesiod.  Theog., 
Apollonio,  lib.  ii^  Argon.,  iiem  Marone  ix  et  xiu 


DIVIN.  INSTIT.  168 

Vana  superslilio,  superis  quse  reddila  divis. 

Qunc  esi  isla  superstiiio?  aut  a  quo  reddita?  Est  ergo 
aliqua  potestas  maxima,  quae  pejerantes  deos  puniat? 
quae  tanta  formido  est  paludis  inferiiae,  si  sunt  immor- 
tales?  quid  meiuunt  eam,  quam  visuri  non  sunt,  nisi 
quos  mori  nccesse  est  ?  Quid  igitur  homines  oculos 
suos  in  coelum  tolhini?  quid  per  supcros  dejerant, 
cum  ipsi  superi  ad  inferos  revolvaniur ,  ihique  lia- 
beant  quod  venerentur  et  adorent?  Illud  vero  quale 
est?  esse  fata,  quibusdii  omnes,  et  ipse  Jupiter  pa- 
reat.  Si  Parcarum  tanta  vis  esc,  ut  plus  possintquam 
coelcstes  universi,  quamque  ipse  rector  ac  dominus, 
cur>on  illx  potius  regnare  dicantur,  quarum  legibus 
ac  slnttitis  parcre  omnes  deos  necessitas  cogit?  Nunc 
Ciii  dubiiim  est,  quiii  is,  qui  alicui  rei  obsequitur , 
maxiuius  non  sit?  nam  si  sit,  non  accipiat  fata,  sed 
faciat.  Nunc  ad  aliud,  quod  omiseram,  redeo.  In  una 

NOTiE. 

iEneid.,  Ovidio  Met.  i,  Sencca  Herc.  Fur.,  et  Appu- 
lei  VI,  Metam.,  Virg.  vi  iEiieid.  : 

Stygiamque  paludem, 

Dii  cujus  jurare  timent  et  fallere  nuiuea. 

Gum  quiqiie  eorum  pejernssent,  hi  annum  inlegrum, 
secunduin  Hcsiod.  jacebant  spiritns  atque  aninia^  ex- 
perles.  Orpheus  lainen  panlo  aliier,  ut  Serviiis  ad  vi 
iEneid.  his  verbis  iiidicai :  Fertur  namqueab  Orpheo^ 

Jjuod  dii  pejerantes  per  Slygiam  paiudem,  novem  nul- 
ibus  annorum  puniuntur  in  Tartaro.  Ex  Vossio  de 
p  Idol.  V,  Bochart.  Geograp.  sacnc  p.  i65,  qiii  locum 
^  Slygiae  paludis  cx  Piolomaeo  indicat.  —  Idem  per 
Stygiam    paludem  jurat.  Gellarius  hic  et  cap.  i7 
putavit   Ltictantium   huiic  versuin  de    Jove  juranie 
Siiiiipsisse ,  quuni   de  Juiione   agai;    at  Lactantius 
ea   verba  Virgilii  tainquain  descriptionem  Siygi.-c  pa- 
ludis  juri>jurundi   religione   sacral;e    addidit.  Gonf. 
Apolloil.  I,  c.  2,  §  4,  et  Voss.  Theol.  Gentil.  I.  ii, 
c.  8i.  BuN. 

Vana  superstitio.  Locus  Virgilii  i£neid.  iii,  vers. 
817.  Ita  re&iiuiimus  ex  codice,  qtio  usus  est  editor 
Lactantii  in  fol.  Golonixanno  iBU,  pag.  i5.  Atlamen 
in  vulgatis  legitur,  Una  superstitio.  Juxta  mss.  fere 
omnes  Lactaiitii ,  et  vulgaios  Virgilii.  Possei  etiam 
legicuin  ediiioiie  Gallica  an.  i563  et  inss.  Anglicanis 
Ghrisi.  ac  Bailiolensi,  Vana  superstitio  :  siquidem  apud 
Virgiliuui  iEiieid.  lib.  viii,  v.  i87,  cit.  a  Lactautio 
lib.  IV,  c.  i8,  legitur, 

Vana  superslitio,  veterumque  ignara  deorum. 

D  Revolvantur.  Sic  veierrimi  ct  optimi  mss.  Bcgii,  2 
Bonon.,  5  Golh.,  Tax.,  Jun.,  Uitr.,  2  Glaronioiit. 
Illud  verbum  Virgilio  familiare.  In  3  rec.  mss.,  i  Beg., 
i  Golb.  et  Bruu.  ut  in  edilis,  devolvantur. 

Fata.  Idem  quod  Parcx.  Hinc  provorhium,  neces- 
siiati  (id  est  fato)  deos  ipsos  iion  repugiiarc.  Quid 
vero  avoTXY},  quid  sifiapfiivn  secundum  philosoplios , 
vide  apud  Plutarchuiii  in  Flacitis  philosophorum  lib.  i, 
c.  25,  etc.  Iiem  Arisioteles,  de  Mundo. 

Si  Parcarum  tunta  vis,  etc.  Mss.  rec,  i  Beg.,  i 
Golb.  el  Bruii.,  Fatorum.  Parcae  idem  quod  Fatum, 
ut  hic  loci  vides,  atque  in  aliis  scriptorihiis  oninino 
liquet :  pauca  tantum  delihabimus.  Fulgeniius  Plan- 
ciades  Myihol.  lib.  i  :  Tria  enim  isti  Plutoni  destinant 
fala,  quarum  prima  Clotho,  secunda  Lachesis^  tertia 
Atropos,  Procopius  "Exh  $e  tov  vaov,  etc,  Habet  au- 
tem  in  foro  temptum  prope  curiam,  paulum  si  super" 
greuus  sit  illud  trium  fatorum.  Sic  Romani  Parcas  <o- 
leni  appellare.  Ex  Vossio.  — Vide  in  Luciaiio  dialogum, 
cui  titulus  Zivc  JXcyx^/Atvo^»  in  quo  Gyuicus  quideni 


m  LIDER  L  DE  FALSA  RELIGIOxNE.  170 

itaquc  8o1a  fuil  conlinentior,  com  eam  deperiret ;  non  A  Illi  enim  de  hominibas  (oqQebantuf;  sed  ut  eos  or- 

narent,  quorum  memoriam  laiidibus  celebrabant, 


Tirlute  aliqiia,  sed  metu  successoris.  Qurc  formido 
mique  ejus  est,  qui  sit  et  mortalis,  et  imbecillus,  et 
nihili :  quippe  qui  potuit  et  tunc ,  cum  nascereiur, 
extingui,  sicut  frater  ejus  ante  genltus,  exlincius  est: 
qui  si  vi?ere  potuisset,  nunquam  minori  concessisset 
imperium.  Ipse  autem  furto  servatus,  furtimque  nu- 
tritus,  (ffuc  sive  (Vjv  appellatus  est;  non,  ui  isti  pu- 
tint,  a  fervore  coelestis  ignis,  vel  quod  vit»  sit  daior, 
vel  quod  animantibus  inspiret  animas ,  qu»  virtus 
8o\ins  Dei  est  (  quam  enim  possit  inspirare  ani- 
mam,  qul  ipse  accepit  aliundeT),  sed  quod  primus  cx 
liberts  Satumi  maribus  vixerit. 

Potaemnt  igitur  homines  alium  deum  babere  rec- 
lorem,  m  Saturnus  non  fuissel  ab  uxore  delusus.  At 


deos  esse  dixerunl.  llaque  iila  potius  flcta  sunt,  qugc 
lamquam  de  diis,  non  illa  quoe  tamquam  de  homi- 
nibus  loculi  sunt :  quod  clarum  (iet  exemplo,  qaod 
Inreremus.  Daiiaen  violaturus,  aureos  nummos  largi- 
ler  in  sinum  ejus  infudit.  Haec  stupri  mcrces  fuit.  At 
poctae,  qui  quasi  de  Deo  loquebantur,  nc  nuctorita- 
tem  creditx  majestatis  infringerent,  finxerunt  ipsum 
in  aureo  imbre  delapsum,  eadem  flgura,  qua  imbres 
ferreos  dicunt,  cum  muliitudinem  telorum  sagitta- 
rumque  describunt.  Rapuisse  dicitur  in  aquila  Cata- 
milum  :  poeticus  color  est.  Sed  aut  per  legionem  ra- 
puit,  cujus  insigne  aquila  est;  aut  navis,  in  qua  est 
inipositus,  tutelam  habuit  in  aquila  figuraiam ,  sicut 


enim  poeKe  ista  finxerunt.  Errat  quisquis  hoc  putat.  B  taurum,  cum  rapuit  et  transvexit  Europam.  Eodem 

VARIOROM  NOTiE. 


propter  hanc  inevitabilem  necessitatem,  conditionem 
Jovis  et  aliorum  deorum  nihilo  meliorem  esse  hu- 
mana  indlcat  conditione. 

Itaque.  Sic  emendalum  ex  vet.  edil.  Rom.  et  om- 
nibus  mss.  prxter  1  Brun.,  iu  quo  sicut  ei  in  ediiis 
est  uilque;  minus  apte,  cuni  inox  ulique  sequatur. 

ImbecUlu$.  Ita  restituimus  ex  vetustisslmis  el  op- 
limis  mss.  In  decem  rec.  et  in  ediiis  est  imbeeiUis. 

Furto  iervatus,  Rhea  igitur,  Jovem  enixa,  metu  pa- 
Iris  infaniem  in  Creta  occuliavit,  nuiriendum  a  dua- 
biis  nymphis,  Adrasiea  et  Ida,  Melissei  filiabus.  Yide 
Ovidium  Fasior.  v. 

im-  Mss.  2  Colb.,  82  Brun.  Zo£v,  quasi  viUe  dalor. 

/Voft....  a  fervore  coslcitis  ignii,  Immo  videtur  sic  p 
derivandum  uoc  nomen;  Cc<k>  enitn  a  (gu;,  ferveo  :  sic 
eliam  auctor  Etymologici  rcfert  ad  calorem  aeris.  De 
qno  vide  Platonem  in  Cratylo,  et  Arisioielem  de 
mundo  circa  finem. 

Aecepit.  Sic  reposuimus  ex  omnibus  mss.  et  edit. 
Rom.  1470.  In  cuiictls  ferc  edilis,  accipit. 

Rectorem.  Ita  restituimus  ex  antiquioribus  ct  potio- 
ribus  mss.  2  Bonon.,  5  Regiis,  5  Colb.,  Gronov.,  2 
Lips.y  S  Clarom.,  Tax.,  Pen.,  et  velcribus  edit.  Kom. 
Ii70,  1474,  Paris.  i5i5,  Ald.,  Giaph.,  Crat.,  et 
Cellar.  In  3  Reff.,  1  Colb.,  1  Lips.,  Pal.,  Cauc, 
Brun.,  et  nonnullis  editis,  regem. 

Danaen  tnolaiurus.  lia  cum  5  editis  omnes  mss. 
demptis  rec.  2  Rcff.,  Cauc,  et  Cantabrig.  ac  editis 
multis  qui  addunt  Jupiter  :  quod  glossema  viris  doclis 
essc  videtur;  et  quiuem  abcsse  potesi,  siquidem  su- 
pra  de  Jove  est  sermo.  De  hac  fabula  Jovis  in  nureo 
imbre  delapsi  vide  Terentium  In  Eunucho ;  Ovi- 
dium  VI,  de  Tristibus;  Horatium,  lib.  iii  Carmin.;  t^ 
Germanicum  Cxsarem  in  Arattim  ul)i  de  Perseo  lo- 

Suitnr;  Hyginum,  In  cnp.  63  fabularum;  lege  eiiam 
Ipipbaniuin  in  Anchoraio. 

Ferreoi.  Sic  Virgil.  xii  yEneid.,  Ovid.  i  Trist.,  9. 

Jn  aquila.  Vid.  Lucian.  de  Sacrif.  p.  564 ;  Athenaei 
Deipnos.  xiii,  fol.  566;  Alex.  ab  Alex.  Dier.  Genial. 
11.  IV,  c.  2,  p.  865.  Sex  Vaticani,  in  aquila;  quinque 
alii  Vaiic  Bon.  Reimm.  t/i  aquUam  figuratam.  Bon. 

Catamtum.  Catamiti  pueri  sunt  nieritorii,  inquit 
Betuletus.  Glossx  :  Catamitus ,  rocvu^iQSiQc.  Festus : 
CatamUum  pro  Ganymede  dixerunt,  qui  fuit  Jovi$  cou" 
eubittui.  Ita  eiiain  Arnobius. 

AquHa.  iu  etiam  Fulgentius  de  hoc  Jovis  facinore. 
Vide  Platonem*,  lib.  i  de  Legibus. 

Tutelam  habuit  in  aquila  figuratam.  Delerem  in 
niss.  1  Bonon.  antiq.,  5  Vatic,  2  Colb.,  m  aquilam. 
Tuteia^  deos  sive  dea  erat,  cujus  simulacrum  in  puppl 
figoralom  conspiciebatur.  Consueverant  cnim  veteres 
diis  quiirasdam  naves  suas  consecrare,  eorumque  tu« 

Patrol.  VI. 


telae  committere.  Sic  apud  Ovid.  in  ep.  ad  Hel.  Paris 
loquitur : 

Addimus  antennas  et  vela  sequentla  malos, 
Accipit  et  pictos  puppis  adunca  Deos. 

Virg.  lib.  X  iEneid. 

Aurato  fulgebat  Apolline  puppis. 

Et  non  solum  deorum,  verum  etiam  dearum  lutela; 
navcs  committebanlur ;  unde  eiiam  deam  Minervam 
pro  tulela  liabuil  navis  illn,  qu£  Ovidium  in  Pontum 
vexit.  Trlst.  Ilb.  i,  El.  9 : 

Estmihi,  sttque  precor,  flav»  tutela  Minervx 
Navis,  et  a  piaa  casside  noroen  habet. 

Isacus  non  solum  deos  deasque  pro  tutelis  fiiisse  ha- 
bitas,  verum  ct  res  alins ,  puta  aquilam  :iliaquc  ani* 
malia,  contendit;  sed  meo  quidem  judicio,  errat : 
quodnam  enim  nuxilium,  qunmvc  lutelain  ab  animali 
bruto  sperare  polerant  navigantes  ?  certe  iiomcn  ip- 
sum  tutel£  snlis  manifeste  iioc  indicare  videtur,  non 
ab  alio  quoquam  navis  conservntionem  expectasse 
veteres,  quam  ab  illo  deo  deave  cujiis  tuielae  eam 
commiseranty  aut  cui  consecravernnt,  cujusquc  ima- 
ginem,  honoris  gratia,  in  puppi  figuratam  habebat 
navis.  Errat  porro  Idem  Isau»^  cum  aliis  nonnullis 
viris  doctis,  quod  putet  tulelam  fuisse  navis  insigne 
prorsB  impositum,  atque  a  lutela  nomen  hnhiiisse,  ac 
Grxcis  lulelam,  TrapoxrQfiowocari.  Erroris  illi  ac  aliis 
occasionem  pracbuii,  qiiod  gloss.  dicnt  tutela,  noLpmrYi' 
ym  ToO  Tr^oiou.  Non  scniper  hoc  veruin ;  nonnunquain 
enim  tulelnm  nihtlcum  Parasemocommunchabuisbe, 
cum  Salmasio  aflirmo  :  et  pntet  in  nnve  illa ,  qua 
vecta  fuit  Europa ;  Jupitcr  enim  tuteia,  taurus  crat 
'noLpwmiun.  Itaqtic  sic  habe ,  unam  camilenique  reni 
iioiinunquam  fuisse  et  tiiielain  et  izoLpoLTn^t  ^  tum 
nempe,  quando  dei  dexve  efngies,  in  cujus  tutela 
erat  navis,  in  prora  collocarctiir.  IIoc  sxpe,  non  or- 
dinarie  factum  fuit,  ut  navis  illa  qua  vehebatur  Pau  - 
lus,  Acl.  Ap.cap.  xxviii,  Tcjv  Aioo-xoupov  TOLpv.tmiim  ha- 
buit, simulque  tutelam,  undcet  A(oa-/.ou|9oe  vocabaniiir, 
et  in  illo  casu  navis  a  lutela  nomen  accipicbat,  alio- 
quin  nomen  habebat  a  Parasemo,  quod  erat  nnimalis 
aliciijus.  Diligenter  ilaque  distinguendtim  inter  tute- 
lam^  qux  in  puppi,  et  iroLpKcmyLov,  quod  in  prora  efli- 
giabatur.  Galljeus. 

Sicuttaurum.  Ed.Sublac  addit /7//ura/um.  Nolim  in- 
telligas  tnurum  fuisse  tutelain  navis  illius,qua'.  Europam 
vexit,sed  Tra/aaoTjoov ;  Jupiter  enim  fuittutela.  V.  Fes- 
tum  in  voce  Europa,  Eusebium  in  Clironico,  Selde- 
niim  in  libello  de  diis  Syris  Syntag.  ii,  cnp.  46. 
Mss.  1  Reg.,  1  Golb.  et  Brun.,  Taurus.  Vide  infra 
Epitom.,  cap.  ii,  ubi  hxc  paulo  aliter.  Eusebius  ta- 

6 


171  FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  WST.  m 

modo  convcrtisse  iti  bovem  tradilur  lo  Inachi  filiam,  /^  fingere,  id  est  ineplum  esse,  et  roendacem  polius 
quac,  ut  irnm  Jnnonis  effugeret,  ul  erat  jam  setis  ob-     quam  poetam. 


8ita,  jnm  bos  tranasse  dicitur  mare,  in  iGgyptumquo 
venisse,  atque  ibf,  recepta  pristlna  specie,  dea  facla 
quse  nunc  Isis  vocalur.  Quo  igiiur  argumento  probari 
))otest,  nec  Europam  in  Tauro  sedisse,  nec  lo  factnm 
bovem?  Quod  certus  dies  habetur  in  Fastis ,  quo  Isi« 
dis  navigium  celebratur  :  qnae  res  docct  non  tranasse 
illam,  sed  navigasse.  Igitur  qui  sapere  sibi  videntur, 
quia  intelligunt  vivura  terrenumque  corpus  in  coelo 
esse  non  posse,  totam  Ganymedeam  fabulam  pro  falso 
rcpudiant ;  ac  sentiunt  in  terra  id  esse  factum ,  quia 
res  ac  libido  ipsa  terrena  est.  Non  ergo  ipsas  rcs 
gestas  finxerunt  poetse ;  quod  si  facerent,  essent  va- 
nissimi :  sed  rebus  gestis  addiderunt  quemdam  colo- 


Sed  fiuxerint  ista,  quae  fabulosa  creduntur ;  num 
etiam  illa  ,  quse  de  diis  foeminis ,  deorumque  connu- 
biis  dicla  sunt  ?  Gur  igitur  sic  figurantur »  sic  co- 
luntur?  nisi  forte  non  lantum  poetie ,  sed  pictores 
ctiam  fictorcsque  imaginum  mentiunlur.  Si  enim  hic 
est  Jupiier  ,  qui  a  vobis  dicitur  deus ,  si  non  is  est, 
qui  ex  Satnrno  et  Ope  natus  est,  non  oporluit  nisi 
solius  simulacrum  in  templis  omnibus  collocari.  Quid 
sibi  mulierum  effigies  volunt?  quid  sexus  infirmus  ? 
in  quem  si  cecidit  hic  Jupiter,  eum  vero  ipsi  lapides 
hominem  fatebuntur.  Mentitos  aiunt  esse  poetas ,  et 
his  tamen  credunt ;  immo  vero  non  esse  mentitos, 
re  ipsa  probant ,  ita  enim  deorum  simulacra  confin- 


rem.  Non  enim  oblrectanies  illa  dicebant,  sed  ornare  g  gunt,  ut  ex  ipsa  diversitate  sexus  appareat,  vera  esse 


cupienles.  Hinc  homines  decipiuntur  :  maxime  quod, 
dum  haec  omnia  ficia  esse  arbilranlur  a  poelis,  coluut 
quod  ignorant.  Nesciunt  enim,  qui  sit  poeticae  licen- 
tiae  modus;  quousque  progredi  fingendo  liceal :  cum 
officium  poet£  sil  in  eo,  ut  ea,  quae  gesta  sunt  vere, 
in  alias  species  obliquis  figurationibus  cum  decore 
aliquo  conversa  traducal.  Totum  aulem,  quod  referas. 


quue  dicunt  poeiae.  Nam  quod  aliud  argumentum 
habet  imago  Gataniiii ,  et  efngies  aquilae ,  cum  ante 
pedes  Jovis  ponuntur  in  lemplis,  et  cum  ipso  pariter 
adoranlur :  nisi  ut  nefandi  sceleris  ac  stupri  memo* 
ria  uianeat  in  ncternum  ?  Nihil  igitur  a  poetis  in  totum 
flctnm  est  :  aliquid  fortasse  iraductum  ,  ct  obliqua 
figuratione  obscuratum ,  quo  veritas  involuta  tege- 


VARIORtJM  NOT^. 

men  in  Ghronico  ait :  Europa  a  Gretcnsibus  rapla  est     e$se  ioUt^   quia  regum  ducumque  ge$ta  iatere  non 
navi,  cujus  fuit  insigne  laurns.  Naves  euim  jam  ab      pot9unt, 

antiquis  temporibus  insigne  habebant,  a  quo  denomi-         ^n  alias  species,  Iia  correximus  ex  mss.  5  Reg.  quo» 

nabantnr.  rum  duo  suni  vetuslissimi ,  5  Golb, ,  i  Glarom. ,  et 

Europam,  Agenoris  Regis  Phoenicum  filiam  Jnpiler  q  cdiiis  Betnl.,  Tornes.,  Soubron.,  etGallica  an.  i563, 

rapuit,  ope  navis  tauri  pictnram  habcntis.  VideOvi-      faventibus  aliis  mss.  i  Reg.,  1  Golb.,  2Brun.  qui  fe 


dlnni  lib.  ii  Mclamorpli.  ct  Luciaiuiin  de  Dea  Syria. 

lo,  ilscc  fabula  apud  Ovidium  lib.  i  Metamorphos. 
Inachus  vero,  Rex  Argis,  decimo-nonoante  vulgarem 
scram  vixit  saeculo.  Ilinc  nou  est  aetas  Jovis  el  alio- 
rum  deorum. 

Setis  obsita.  iEneid.  vii,  sub  fin. 

Pristina  specie,  Ita  cum  edit.  Tornes.  et  duabus 
Lipsiensibus  habeiit  omnes  mss.  praeter  2  Reg.  rec. 
jn  quibus  est  forma,  ut  in  cxteris  edd. 

/m.  Vide  Ovid.  lib.  i  Metainorph.,  f.ub  finem.  De 
cullu  vero  Isidis  vide  Herod.  lib.  ii,  Diodor.  Sicul. 
lib.  I,  Euseb.  libro  iide  Prajparat.  EvangeI.,Epiphan. 
in  Anchorato. 

Navigium.  Pro  navigalione  ponilur. 

Gamimedeam  fabulam.  Gujus  auctores  daiunat  Plato 
libro  de  Legibus  priino. 

Pro  fulso,  ForteJeg.  pro  falsa.  Francius. 

Ae  senliunt,  Sic  legere  malo  cum  manuscri|)to  1 


rnnt,  in  alia  specie;  Gm.  in  nliis  speciebus.  In  2  Reg* 
et  i  Glarom.  atque  in  multis  cdiiis  est,  tn  aliquas 
species, 

Finxerinl,  Sic  emendavinins  ex  mss,  lum  vet.  tum 
optimis  Sb  Bonon.,  4  Reg.,  i  Golb.,  Tax.,  2Bran.» 
i  Glarom.  a  secunda  manu.,  et  edil.  Is.  acGellar.  Et 

Juidem  recte.  Mss.  42  rec.  cum  ed.  fereomnibus, 
nxerunt, 

Sed  et  pictores  fictoresque  imnginum,  Qiium  Bon., 
Tax.,  Pen.,  sed  pictores  etiam  imaginum  cum  CelL 
lcgant,  plenius  Ultr.;  Pal. ,  Golh. ,  Lips.  i,  2,  Jun., 
Gauc,  Torn.,  sed  et  pictores  etiam  fictoresque  imagi- 
num.  Apparet  Gicero  i  de  Nai.  deor.,  c.  i9,  Jovem... 
reliquos  deos  ea  facie  novimus ,  qua  pictores  fielores- 
que  voluerunt,  Bdn. 

Si  enim  hic  esl  Jupiter^  qni  a  vobis  dicitur  Deus^  H 
non  is  est.  Iia  reposuiinus  ex  cunciis  peiie  mss.  cl 
edil.  Gcllar.  quod  expressius  esi,  quam  quod  habent 


Colbert.,  edll.  Is.  atque  Gallica  an.  i563 ,  et  cum  ^  *"?«•  T^-  ^  ^^9-*  *  ^o*l>- .  *  Glarom.,  et  editi  mulli, 
no,  qiiam  nec  cum  cseieris.  2  Reg.      ^\  ^"^"^  '<i^  Jupiter  qui  a  vobis  dicitur  Detts  non  tt 

Ipsas  res  gestas,  Ms.  Gronov.,  ipsa  gesta. 


Thomasio  ac  Francio 
rec,  non 


Lohrem.  Juxta  Horalium  de  Poetica,  qui  vult  fa- 
bulas  esse  veris  proximas  :  iia  ante  hunc  observaviC 
Aristoteles  iii  Poelica. 

Qui  sii,  Elegnnier  sic  meliores  libri,  pro  viilgari 
quis  sit.  Sic  solet  infra  :  unde,  qui  iit,  apparet.  L.  vi* 
c  i,  Sicut  enim ,  qui  sit  verus  Deus^  ita  qui  sil  verti 
eultus,  ignorant,  L.vi,  c.  6,  Qui  sit  ex  divitiis  fructus 
petendus,  Bon.  ' 

PoetictB  licentias.  Lib.  vii,  c,  22.  IW  amplius  Ovid. 
III,  Am.,  i2,  fin.  ^ 

^V5.\?  Inimensum  foecunda  licPDiia  vatum 

Obiigai  hislorica  nec  wia  verba  fide.  Bim. 

Cum  o^:ttt»i  poetee  sit,  etc  Idem  fere  docel  Yos- 

8IUS  de  natura  ac  iiiftiiutJone  Poetices  lib.  iii  •  Me- 

diam  vtam  epici  insistunt.  Nam  mulla  quidetn  finqunt: 

sed  pnmartaactio  hauritur  ab  kistoria;  vulgoque  nota 


e$t. 

In  quem  si  cecidit  hic  Jupiter.  Mss.  ex  praecipuis  el 
edd.  Rom.  i  170  ac  Is.  sic  ferunt.  iVicdeeftt  in  I  Golb. 
et  iu  editionibus  novissimis.  Mss.  Jun.  is  Jupiter  ha- 
bei;  Gauc.  et  edit.  Fasitel.,  Betul.,  Tornes.,  i$i$ 
Jupiter;  ms.  Pen.  et  edit.  Paris.  i525  Ald.,  Grai. 
Graph.,  Gymnic. ,  ipse  Jupiter;  mss.  rcc.  2  Reg., 
5  Golb.,  2  Brun.,  cecideriL, 

Eum  vero.  \u  restitutum  ex  edii.  Is.  et  omnibas 
fcrme  inss.  iiiter  quos  sunt  vetuatiasimi  et  optlmi 
Bonon.  ciRegii.  DoctissimusFranciuslegenduoi  esse 
cxistiinabat,  enim  vero.  Deteriores  ediii  cum  mss. 
Gauc.  tum  vero,  Mss.  Pen.,  Lips.,  4  Golb.  csoi  edilis 
multts,  emmvere. 

Piam  quod  aiiud  argumentum.  Additam  quod  ex 
cuMciis  codicibus  mss.  et  editis,  praHer  Thrt.,  Gall., 
Spark.;  Walch.  ^ 

I^ihil  igitwr  a  putiointotum  fieium  eU.  Sic  resti* 
luimus  ex  optimis  ei  velustissiinii  cod.  2  Bon.,  Gauc, 


173  LIBER  I.  DB  FALSA  RELlGlOIfE.  174 

retur;  slcat  Itlud  dc  sorlUlone  rcgnorum.  Aianl  enlm  A  totins  onc  mariiimse  potcstatem  Scnatus  decrcTcrat, 


Jovi  ccelnm  obtigisse,Ncpiuno  mare,  inrerna  Pluioni. 
Cur  noo  terra  polius  in  sortem  tcrtiam  Tcnlt ;  nisi  quod 
In  terra  gesta  res  esl.  Ergo  illud  In  vero  est,  quod 
f^egnum  orbis  ita  parliii  sortili(|ue  sunt,  ul  Oricnlis 
imperium  Jovi  cederet;  Plutonl,  cui  cognomen  Agc- 
silao  fuit,  pars  Occidentis  obiingerci  :  eo  quod  plaga 
Orlentis,  ex  qua  lux  mortalibus  dalur,  superior; 
Occideniis  aatem  inferior  esse  videalur.  Sic  vcrlla- 
tem  mendacio  velaverunt,  ut  veritns  ipsa  persuasioni 
pubUcx  nihil  derogaret.  De  Neptunii  sorte  manifcs- 
tum  est,  cujus  regnum  tale  fuissc  dicimus,  quale 


ut  pr.Tdones  perscquerctur ,  ac  mare  omne  pacaret. 
Sic  Neptuno  mariiima  omnia  cum  insulis  obvencrnnt. 
Quomodo  id  probari  potest  ?  Nimirum  veleres  histo- 
rix  docenl.  Anliquus  auctor  Euhemerus ,  qui  fuit  cx 
civiinic  Messene,  res  gcstas  Jovis,  ct  cxterorum  qui 
dii  putanlur,  collegil,  histortamqne  conlexuit  ex  ti- 
tnlis,  et  inscriptionibus  sacris ,  qux  in  antiquissimis 
templis  habcbantur,  maximeque  in  fano  Jovis  Tri- 
pbylii;  ubi  auream  colnmnam  positam  esse  ab  ipso 
Jove  titulus  indicabat,  in  qua  columna  gcsta  sua 
perscripsit,  ut  monnmentnm  esset  posteris  rcrum 


Marcl  Antonli  fuit  infinitum  illud  imperiam ;   cui  B  suarum.  Hanc  historiam  et  intepretalus  est  Ennius , 

VARIORUM  NOTi£. 


5  Reg.,  3GoIb.,  SBrun.;  at  in  decst  in  quibusdam. 
jn  totum  ,  id  est  omnino.  Y.  1.  ii,  c.  II ;  et  Gic.  Gal- 
lice  dicimuft  «n  fotti.  In  13  mss.  rec.  aique  in  edilis 
babetur  :  Non  igitur  a  poelis  totum  (ictum  esl. 

Regnorum,  ll:i'C  soriiiio  lcgitiir  apud  Ilomcrum, 
Iliad.  Ilb.  111,  sub  pcrsona  Neptuni ,  Iridem  allo- 
quenlis;  qu»  soritiio  explicatur  pliysice  in  vita  llo- 
meri.  Yide  eiiam  explanaliones  Fulgeniii  myiliolo- 
gicas. 

Jorl  ctelum  obtigisse.  Yide  quomodo  ,  initio  hujus 
eapitis. 

Neptuno  mare-  Neptunus  non  dictus  a  nando ,  ul 
voluit  Cicero  I.  ii,  de  Natura  deorum  ;  sed  a  nubendo, 
Tei  a  nuptu,  ut  volunt  Lipsius  et  Yarro,  qui  in  quarlo 
de  L.  L.  ait :  Neptunui^  quod  mare  terras  obnubit ,  ut 
nubes  coslum ,  a  nuptu  ,  id  est^  opertione.  Qiiod  etiam 
ex  illo  notavit  Arnobius  Ilb.  ni ;  Vossius^  lib.  de  IJoIol. 
HuncNeptunum eumdeincum  JaphctocSsc  {Genei,,ix, 
t.  27)  quidam  volunt ,  cum  Japlieli  Hcbraeo  nomine 
sitsynonymum  laiinum  Neptuni  nomen.  Hunc  mari 
praefecerunt,  quia  cuin  siirpi  Semi  septentrionnliset 
orientalis  Asia  obtigerit ;  Ciiami  vero  progenies  me  • 
ridionaleni  Aslam  cuin  Africa  obtinueril;  Japlielo 
eesserit  continens  Eurojpa  cuin  insulis  maris  Mcdi< 
terraoei,  ut  hic  I^ctanlms  lestatur.  Quidam  sic  otim 
inlerpretati  sunt  hanc  sorlitionem  irium  Iratrum ;  sed 
iam  multo  lempore  ad  interpretationcs  qux  magis  ad 
blstoriam  pforanam  accednjlt,  inclin;iruui  erUiUii.  At 
doctlss.  Bocharius  el  clarissimus  Hueiius  in  De- 
monstratione  Evangelica  omnes  mytliologix  fabulas 
ad  familiam  ei  posteros  Noe  referebant :  sed,  re  at- 
tentias cortslderaia,  Peieronius  ei  Banierus  aliique  ex 
fonie  bistorix  proranse  omnem  veriiatem,  quoaJ  lieri 
potait,  derlvarunt.  Et  hinc  multum  lucis  fabulis  istis 
affertory  sine  ambage  et  metaphora. 

Agmlao,  Alii  legunt  Agelaslo^  quod  nomen  Plotoni 
eliaoi  dauim  esl. 

jr.  Anlofiff.  Sic  habent  omnes  mss.  codices  ;  uno 
Yaiicano ,  Bononiensi  anliquiore  ,  receniioribas 
1  Reg.,  1  Colbert. ,  1  Sorbon. ,  exceptis,  in  quibns 
lagitur  PompeH,  sicnt  et  in  editis  Tomes,  1579,  Soii- 
brai  et  Genev.  4615.  Pmnpeio  siquidem  lege  Gabinia 
dala  est  elassis  prxfectura ,  ad  liberanduin  a  pr:cdO' 
nibos  ni.ire.  G»teri  tam  nm,  qiiam  editi ,  quos  Isspo, 
GalUeo,  Ceilario,  et  mihi  videre  licuit,  legunt  M.  An- 
fejiH ;  quam  lectionemy  nt  Lactniitii  genuinam ,  pro- 
bamot  Goelios  Rhodig.  lib.  vi ,  c.  18.  Peirns  Ciaco- 
nios,  Latiniis  Latinius ,  et  Isxus.  Et  qnidein  Gicero 
bnic  leeiioni  bts  favet :  Posiquam,  inquit,  M.  Antonii 
mlbnium  iUud  imperfum  senserant;  et  Frumentaria  : 
Itm  M  M.  Antonius  in  iUo  infinito  imperio  gessit.  Vix 
dohiio  quio  ad  ta:i'C  loca  respexerit  Lactantius.  El 
taraen  es  eodem  Gicerone  atque  ex  Plutarcho  idem 
auribatum  ac  delegatum  Pompeio.  Ergo  a  recepta , 
iotqoe  mas.  et  editis  conftrmata  leciione  discederc 
Belui.  In  TetaMiasiaio  Regio  esl  ifuale  Marci  Antonini 


vitiose;  in  Reglo-Pnteano  ,  quale  Antomi.  Attamen 
ro;igis  arridet  Tliomasio  ea  leciio  «  qiia  scrihiiur 
Pompeiit  quein  Giccro  pro  lege  Mnnilia  ac  pro  legc 
Ai^raria,  ob  reliccm  cjus  succcssum  ,  Neptuuum  ap- 
pellatum  fuissc  docet.  Quiu  etinm ,  ait  Thomasius, 
mulise  aniiqure  imagines  Pompeii  reperiuntur,  qiis 
Pompeio  Ncptuiii  insignia  atlribuuiit. 

Senatus  decreverat.  Plutarclius  lamen  auclor  est 
Cssarem  Aug.  M.  Anton.  et  Lcpid.  inter  sc  pariitos 
fuissc  impcrium  Romnnum  nnno  urbis  712  ,  injussu 
senatu<$,  ei  rebus  omnibus  turbatis ;  quod  iniperium 
tripariitum  liistorici  vocarunt  Triumviratuin. 

Obveneruut.  Frequentcr  hoc  verbum  de  sorle  adhio 
buit  Cicero,  quem  hic  imiialur;  et  Ambrosius  I.  i 
Off.,  13:  Poetoi  mundnm  in  tres  ferunt  esse  divisum ;  ut 
alii  coslum ,  alii  mare,  alii  inferna  coercenda  imperii 
sorle  obvenorini.  Ita  evenire  :  Livius  I.  xxi,  17  :  Sor- 

Q  tirijnssi,  Cornelio  Hispania evenit;  I.  xxxii,  c.  8. 

Sortitis...  Quintio  Macedoniaevenit.  Lactantius  supr.i 
obtingere,  codem  sensu.  Bin. 

Euhemerus.  Auctor  llistoric  deoriim.  Ilunc  Arno« 
bius  Agragantinum  vocnt  lib.  iv;  Strab.  vero  lib.  let 
Plutarchus  in  lih.  de  Iside  ct  Osiride  Nesseniuin  fa- 
ciuul.  Vivebat  ille  nnno  p(>st  Romam  condham  438. 
Inl^r  aiheos  nb  antiquis  compuiniiir.  Gitaiur  auiem 
et  a  Ciceronc  lib.  i  dc  Natur:)  deorum  :  Quw  ratio^ 
inquit,  maxime  tracta  est  ab  Euheme.ro  ^  quem  nosier 
interpretatus  et  secutus  est  praster  ccBteros  Ennius. 
Hiijus  etiam  meminere:  Plinius,  lib.  xxxv,  cap.  2i; 
losepiiiis,  lib.  I  contra  Appioneni;  Clemens  Alexan- 
driuusnooTjOETTT  ;  MiiiuliusFcIix.  in  Octavio;  Eiisebius, 
lib.  II  pVoipanit.  Evang.,  cap.  4;  Auguslin.,  deCivit. 
Dei,  lib.  VI,  cap.  7,  el  lib.  vii,  cap.  26  ;  Theodorelus, 
Gnecarum  Airertionum,  lib.  ii  in  liiie,  et  inilio  lib.  iii. 
Feslus,  in  Sus  Minervam,  aliiquc.  Theophilus  Anlio 
clienus,  seriii.  5,  hunc  Euhemerum  AdecjTaTov  vocat. 

Messene.  Ila  einendavimus  ex  inss.  Regio-Pul. 
»^  aliisque  2  Reg. ,  1  Colb. ,  Goth. ,  Brun.»  ct  Epitom. 
cap.  15.  El  recie  Plularcho  eniin  dicilur  Messenius. 
Reg.  1  antiq. ,  2  (k)lb.,  cl  1  Claromont.  habenl  Bles- 
sena.  Aller  Claroin. ,  3  ColI>.,  1  Sorbon.  el  cdit., 
Messana.  —  Ex  civitale  Messene.  Isxus,  nou  sine  cr- 
rorc,  lam(|uam  Messene  cl  Messana  iinam  urbcm  si- 
guiflcent,  loca  Scriptorum  cxposuil.  Optime  Lnctniit. 
cpi>t.  c.  13  :  Euhemerus  fuit  Messenius.  In  Lips.  2 
prave,  Messana.  l\\  editis  nnliquis  omnibus  male , 
Messana.  BuN. 

Triphylii.  Quod  a  Triphilis  populis  in  Peloponneso 
liabitnntibis  colcb.itiir.  —  In  fano  Jovis  Triphtjlii, 
Triphyli.1,  regio  iiiier  Kiidem  ctMcsseniam;  Sirab. 
VIII,  pag.  23"2;  iib.  xxxii,  5;  Pausan.  i  Eliac.  p.  131. 
Ei  urbcni  Lepreum  Pausanias  Iribuil.  Iiide  Jupilcr 
Tripliyiius.  Cell. 

Interpretatus  est  Ennius.  Arnobius  lib.  rv,  pag.  Ii7 : 
Euhemeri  libellos  Ennius ,  clarum  ul  fieret  cumlis,  str-* 
monem  in  Italum  transtulit.  Cell. 


i7S  Pmtt.  LACtANTD  DIVIN.  INSTlT.  176 

et  secutus ;  CQjns  Ii»c  verba  snnt  :  c  Ubi  Jupiier  A  tur,  minime  in  Deam  convenire  videbantur,  duos 


Nepluno  imperium  dat  maris,  ul  in  insulis  omnibus 
et  quae  secundum  mare  loca  essent ,  omnibus  regna« 
ret.  > 

Verasunlergoquae  loquuntur  poeue,  sed  oblenlu 
aliquo  specieque  velaia.  Potest  et  mons  Olympus  ii- 
guram  poeiis  dcdisse,  ut  Jovem  dicerent  coeli  regnum 
esse  soriitum;  quodOiympus  ambiguum  nomen  est  et 
montis,  et  coeii.  In  Olympo  autem  Jovem  babiiasse  do- 
cet  historia  eadem,  qux  dicit :  c  Ea  lempesiate  Ju- 
piter  in  monte  Olympo  maximam  partem  vitx  cole- 
batt  et  eo  ad  eum  in  jus  veniebant,  si  qux  res  in  con- 
Iroversia  erant,  Iiem,  si  quis  quid  novi  invenerat^ 
quod  ad  vium  humanam  ulile  essel,  eo  veniebat,  at- 
que  Jovi  ostendebat.  >  Multa  in  hunc  modum  poetae 


Joves  fecerunt,  unum  naturalem,  alterum  fabulosum. 
Yiderunt  ex  parte,  quod  erai  verum,  eum  scilicet,  de 
quo  poebe  loquuniur  bominem  fuisse  :  in  illo  autem 
naturali  Jove,  vulgarl  consuetudine  religionis  inducti, 
erraverunt,  quod  in  Deum  nomen  hominis  translule- 
runt;  qui  (ut  supra  diximus)  quiasolusest,  non  indi« 
get  nomine.  Jovem  autem  illum  esse,  qui  sit  ex  Opc 
Satiimoque  naius,  negnri  non  potest.  Yana  igiiur 
persuasio  est  eorum,  qui  nomen  Jovis  summo  Deo 
tribuunt.  Solent  enim  quidam  errores  suos  hac  ex- 
cusatione  defendere;  qui  convicti  de  uno  Deo,  cum  id 
negare  non  possunt,  ipsum  se  colere  afOrmant,  veruni 
hoc  sibi  placere,  ut  Jupiter  nominetur  :  quo  quid  ab« 
surdius?  Jupiter  enim  sineconlubernio  conjugis  filiae- 


transferunt,  non  ut  ineos  meniianiur  quos  colunt,  sed  B  quecoli  non  solet.  Unde  quid  sit,  apparet  :  nec  fas 


ut  liguris  vcrsicoioribus  venustatem  ac  leporem 
carminibus  suis  addant.  Qui  aulem  non  intelligunt, 
quomodo  aut  quare  quidque  figureiur,  poeias  velut 
mendaces  et  sacrilegos  insequuntur.  Hoc  errore  de- 
cepti  etiam  philosopbi,  quod  ea,  quae  de  Jove  ferun- 


est  id  nomen  eo  transferri,  ubi  nec  Mincrva  est  ulla  , 
nec  Juno.  Quid  ?  quod  hujus  nominis  proprietas  non 
divinam  vim  exprimit,  sed  humanam  ?  Jovcni  enim, 
Junonemque  a  juvando  esse  dictos,  Cicero  inierpre- 
taiur.  Et  Jupiter,  quasi  Juvans  paier  dicitur;  quod 


VARIORUM  NOTiE. 


Et  BecttlUB,  Sic  constanier  libri.  Sensus  est :  et  ap« 
probavit,  et  suam  fecit  historiam.  Gell.  —  Ei  inter- 
pretatui  e$t  Enniu$ ,  et  $ecutus,  Uic  expressit  Gicero- 
nem  I.  i  de  Nat.  deor. »  c.  42  :  Quce  ratio  maxime 
tractata  ab  Euhemero  e$t,  quem  no$ter  et  interpretGlue 
ei  $ecutu$  e$t  Enniu$.  Hinc  concidit  Heumanni  cor« 
rectio»  lnterpretatu$  e$t  Enniu$^  cuftii.  Bun. 

Vbi  Jupiter  Neptuno  imperium  dat  mari$.  Ita  mss. 
quamplurimi,  inter  quos  sunt  veterrimi  et  oplimi.  In 
13  scriptis  ac  vet.  editis  Rom.  et  Is.  est  Ibi.  Deest  in 
omnibus  fere  impressis. 

Vt  in  in$uti$  omnibui. . .  omnibu$  regnaret.  Absorptam 
sequente  syllaba  praeposiiionem  in  addidimus  ex 
mss.  4  Golb.  et  i  Brun.  Omnes  mss.  prxier  1  rec. 
Regium ,  legunt  cuni  editis  Betul.  et  2  Lips.,  e$$ent, 
Pro  $ecundum  ,  quod  est  cunciorum  fere  mss.  (um 
▼et.  tum  optimorum,  est  $ecu$  in  rec.  2Reg.,  3  Gol- 
bert.,  Gauc.,Ghrist.,  Em.,  necnon /oci«  in  rec.  6  Reg., 
iGolbert.,  Christ.,  Em. ,  Brun.,  ac  in  editionibus 
Gellarii  et  Walchii.  Sic  $ecundum  mare  apud  Gicer. 
vin  Att.,  19  et  xvi,  8. 

Mon$  Olympu$.  Ideo  Olympus  et  Goelum  synonyma 
fuerunt,  quod  Olympus  inons  erai  altissimus,  et  ad 
coplum  usque  pertingere  videbatur.  Vid.  Apul.,  de 
Mundo,  sub  Gn. 

Hi$toria.  Vide  Ennium. 

Jupiter  in  monte  Olympo.  MuIlorum  id  moniium 
nomen.  Gujus  ego  hic  estT  In  Olympo  Arcadiae,  roa- 
^vai  ^o-iv  Tov  Ata ,  educatum  Jovem  ferebant ,  Pau- 
san.  Arcad.  p.  268.  At  Thessaliae  Olympus  propior 
Gigantomachite.  Asiae  ei  Gypri  montes  hinc  longius 
absunt.  Bdn. 

Maximam  parlem  vita:  colebat.  Idest,  babitahat; 
antlqui  co/ere  absolute  dlxerunt  pro  habitare.  A.  Gel- 
lius  :  Sauromata$  qui  ultra  Bory$thenem  fluvium  longe 
co/ttnl.  Varro  :  ^de$  po$sideo  et  coto;  unde  coligo 
pro  domo  apud  Arnob.  ita  enim  correximus  e  libris 
mss.  lib.  II  :  in  penetratibu$  coligini$  perpetuo$  fove- 
ti$  foco$.  Inde  et  colium  idem  qiiod  domus.  Hlnc  eiiam 
▼eieres  dixere  domicolium  pro  domicilium. 

Salmasius. 

Figuri$  verncoloribu$.  Ex  cunctis  ferme  manu- 
scripiis  et  compluribus  ediils  reslilui  ver$icoloribu$ , 
quas  ¥ox  est  Giceroniana.  In  3Regg.,  1  Goib.,  Brun.» 
et  4  recenler  editls  est  liguri$  varii$que  eoloribu$.  Est 
etin  Epitome,  cap.  11 ,  ver$icotore.^Figuti$  v^iico^ 


toribu$.  Heumanno  prsplacet ,  figuri$  varii$que  colo- 
ribue^  sic  Goth.  Gonfirmat  Epit.  c.  11 ,  uf  ea  figura, 
et  auasi  vetamine  aliquo  versicolorc  prcetexa$.  Bdn. 

Figuretur.  Hoc  verbum  ex  quampiuribus  mss.  ct 

omnibuseditis  in  textulreliquimus,  uipote  figuri$  vcr- 

sicoloribus  convenientius ,    quam  finaatur,  quod  cst 

r  mss.  1  Bonon.  antiq.,  3  Regg.,  1  Golb.,  Gronovio, 

Pal.,  Lips.,  Brun. 

Duo$  Jove$.  Imo  Ires  poiius ,  ac  etiam  phires ,  ut 
ait  Plutarcbus  in  Placiiis  Philosoph.  lib.  i,  c.  6 ,  at- 

3ue  posi  ipsum  Epiphanius  afQrmat  :  sic  etiam  erat 
e  aliis  dlis.  Yide  Augustin. ,  de  Givit.  Dei ,  lib.  iv» 
cap.  27,  etlib.  vi,  cap.  6.  Sic  Pluiarch.  de  Placiiis 
philosoph.  causam  primam  enumerat  unam  natura* 
lem ,  alleram  fabulosam ,  teriiam  civilem. 

Vana...  nomen  Jovi$...  Deo  tribuunt.  Vid.  &Iinuc. 
Fel.  c.  18,  fm.;  Arnob.  i,  p.  19;  Origenem  coutra 
Gels.  l.  IV,  p.  196;  I.  v,  p.  261,  262;  1. 1,  p.  18. 20. 
Gonf.  Lact.  L  iv,  c.  9;  Augusiin.  Giv.  Dei,  I.  xix, 
c.  22 ;  Seldenum ,  meliora  iradeniem  de  diis  Syr. 
Synt.  u ,  c.  1,  p.  201 ,  sqq.  Bcn. 

Sine  contubernio.  Vide  Macrob.  lib.  iii ,  cap.  4.  — 
Sine  contubernio  conjugi$  filicegue.  Vid.  Dionys.  Halic. 
lib.  IV  exeunte.  Egregie  rem  illuslrai  ex  nummis  an- 
tiquis  Rycquius,  de  Gapitolio  Rom.,  c.  13 ,  tot.  p. 
126.  136.  Bdn.  »  »        f 

D  Quid  $it  apparet.  Ita  omnes  prope  mss.  et  vetus 
editio  Rom.  In  1  Golbert.  et  Brun.  est  qui  eie.  In  2 
Regg.  recentiorib.  cunctisque  fere  excusis ,  quid  stV. 
In  4  receniioribus  scriptis  qui$  nt.  Sed  qui  nt  elegan- 
ter,  et  Giceronis  imitatione. 

Jupiterqua$i  juvan$  pater.  De  Nal.  deor.  I.  n,  c.  25, 
ubi  sic  ait :  Sed  et  ip$e  Jupiter,  id  e$t  juvan$  paler^ 
quem ,  conver$i$  ca$ibu$ ,  appellamue,  a  Juvando,  Jo» 
vem,  a  poeti$  pater  divumque  hominumque  dicitur  :  a 
majoribu$  autem  no$tri$  Optimu$^  Maximu$^  et  quidem 
ante  Optimu$j  id  e$t  beneficenti$$imu$f  quam  Maximue^ 


appellavere ,  eumdemque  alio  vocabulo  juncto  pairem 
dixerunt.  Hoc  etiam  voluere  Gicero  ei  Gato  dc  Ro 
rusilca;  sed  falluntur  :  Jupiier  nil  aliud  est  quam 
Jovi$  Paler^  id  est,  'laou  Harvp,  seu  'law  Uotrnp^  Jc- 
hova  Paier.  Aniiqui  dicebanl  Joupater  pro  Jovn  Pa- 
ter^  ut  Joualan$  pro  Jovi$  Glan$.  GALLiEus. — De  Jove, 
Saturao,  Kbea»  Junone,  HerculCi  iEsculapio,  Api, 


177  UBER  I.  DE  FALSA  AELIGIONB.  178 

DOfnen  in  Deum  minime  congruit;  quia  juvare  homi-  \  superest  ut  moriem  quoque  ejus  invesligemus.  En« 


nls  est,  opis  aliquid  conferentis  in  eum,  qui  sit  alie- 
nos,  et  exigui  beneficii.  Nemo  sic  Deum  precatur,  ut 
86  adjuvet;  sed  ut  servet,  ut  vilam  salulemque  tri- 
biiat :  quod  muUo  plus  ac  majus  est  quam  juvare. 

Et  qnoniam  de  palre  loquimur»  nullus  paler  dici- 
tar  filios  Juvare,  cum  eos  generat,  aul  educat.  Illud 
aiim  levius  est,  quam  ut  eo  verbo  magniiudo  paterni 
beneficii  exprimalur.  Quanto  id  magis  inconveniens 
est  Deo,  qui  verus  est  pater;  per  quem  sumus,  et 
cojus  toti  sumus,  a  quo  fingimur,  animamur,  illumi- 
namur;  quinobis  vitam  impcrilt,  stlutem  tribuit , 
▼ictani  mulliplicem  subminisirat.  Non  inielligit  bene- 
flcia  divina,  qui  se  Juvari  lantummodo  a  Deo  putat. 
Ergo  non  imperiius  modo,  sed  ctiam  impius  est,  qui 


nius  in  sacra  Historia,  descriplis  omnibusqus  in  vita 
sua  gessit,  ad  ultimum  sic  ait :  Deinde  Jupiter,  posl- 
quam  quinquies  lerras  circuivit,  omnibusque  amicis 
atque  cognaiis  suis  imperia  divisit,  reliquitque  homi- 
nibus  leges,  mores  frumentaque  paravit,  multaque 
alia  bona  fecit,  immortali  gloria,  memoriaque  affec- 
tus,  sempilerna  monimenta  suis  reiiquit  :  xtate 
pessum  acia,  in  Crela  vilam  commuiavit,  et  ad 
deos  abiii,  eumque  Guretes  filii  sui  curaverunt,  deco- 
raveruntque  eum;  et  sepulcrum  ejus  est  in  Creta  et 
in  oppido  Cnosso,  et  dicitur  Yesta  banc  urbem  crea- 
visse ;  inque  sepulcro  ejus  est  inscripium  antiquis 
lilteris  grsecis»  ZAN  KPONOT,  id  est  laiine,  Jupiter 
Saturni.  Hoc  cerie  non  poelae  traduni,  sed  antiqua- 


DOffline  Jovis  viriutem  summae  potestatis  imminuit.  B  rum  rerum  scriptores :  quae  adeo  vera  suni,  ut  ea  sy- 
Quare  si  Jovem  et  ex  rebus gesiis  et  ex  moribus  homi-     billinis  versibus  confirmentnr;  qui  sunt  tales  ; 
fuisse,  in  terraque  regnasse  depreliendimus, 

YARIORUM  NOTiE. 


Castore  et  Polluce,  Baccbo,  Yenere,  Ganymede, 
Nelena»  Japeio,  Neptuno,  Yulcano,  Osiri,  Isi,lSelene, 
llarte,  Cupidine,  Mlnerva,  Libero,  Latona ,  Plulone, 
seu  Sarapide»  Priapo,  Proserpina,  Cerere,  Eleusina, 
Dionysio ,  etc.,  vide  S.  Cyprianum,  tractatu  de  Ido- 
lonim  Yaniute,  sub  initiuin;  S.  Augustinuin,  deCi- 
▼iute  Dei ,  lib.  iv,  6  et  18 ;  S.  Aslerium ,  Serin.  10 ; 
Tlieodoretum ,  lib.  viu  de  Mariyribns ,  et  lib.  in  et 
vni  de  Grarcarum  AlTeciion.  Curat. ;  Macrob.,  Char- 
tariuro,  Natal.  Coniitem,  Giraldum  et  D.  Fourmont 
lii  Sanchoniatone  enucleaio. 

Et  quoniam  de  palre  loquimur^  nuUu$  pater  dicilur 
juware,  £d.  Sublac.  hacc  oroiltil. 

Perqnem  $umu$.  Arnob.:  Nonnehuicomne$debemu$ 
koc  tpsiim  quod  $umu$ ,  quod  homine$  e$$e  dicimur» 
Apuleius  in  lib.  de  Mundo  :  Veiu$  opinio  e$t ,  atque 
eogiiationi  omnium  hominum  pemtu$  in$edit,  Deum  e$' 
$entim  origini$  haberi  auctoretn.  Apud  Euripidem,  Ma- 
idiiuro ,  Juvenalem.  Manilius  : 

Ao  quoqaam  genitos  nisi  co^lo  credere  fas  esl 
Easebomines? 


Juvenalis : 

Sensom  ex  ccelesti  demissum  traximus  arce. 

PRlCiECS. 

A  quo  fingimur,  etc.  Irenxus  :  Cuju$  ju$$u  homine$ 
uauuntur.  Ariiob.,  lib.  i :  Numquod  incedimu$,  quod 
Mpiramu$ ,  ab  eo  ad  no$  venil  ?  Seneca ,  iv,  6 ,  de  Be- 
ncL,  el  Acl.  cap.  xvii,  v.  25.  cum  ip$e  det  omnibue 
mtam  et  in$piratiouem,  Pric.  Sic  Aposiolus  dicit  :  Jn 
tpso  nviiNiis ,  movemury  et  $umu$, 

Et  ex  rebu$  ge$ti$.  Et  addidi  ex  omnibus  fere  mss. 

QuinquieM  terra$  circuivit.  Ita  restituimus  cx  vel. 
ed.  Rom.  1470  et  1$.  omnibusque  mss.  praeier  1 
Colb.  rec.  et  plerasque  ediliones ,  in  quibus  est , 
poMtquam  terram  quinquieM  circuivit.  Sed  et  Laciantius 
itifra  c.  22 ,  de  Jove  ait ,  cum  terra$  circuiret. 

tmpefia.  Sic  lcguni  omnes  pene  inss.  edd.  Betul. 
Spark.  et  Cellar.  At  2  Reg.  rec.  multique  edlii,  im- 
perimm; ^eg.,  dedit ;  in  2  aliis  Reg.,  dividitj reiiquit' 
fue;  maidose  :  sua  enim  cuiqne  pars,  imperium.  Ci- 
eero  lib.  iv,  famiU  episl.  1  :  Orbem  terrarum  imperii$ 
diMtributi$ ,  ardere  belto.  Justinus ,  lib.  ii  :  Noveras 
ۤgitato$^  quoM  PkilippuM  imperii$   prcefecerat. 

GxLLifiUS. 

In  Cpitom.  cap.  13,  legitur  quoque  cognatis  distri- 
M$$etimperia,—Imperia  (/imil.lu  vero  solet  :l.  ii, 
C.  16  :  Attribui,..  imperia.  L.  m,  c.  22  :  Muliere$... 
^peria  Mu$dpere.  Maxinie  in  Epit.  c.  13  :  Cum  amicie 
oHi  aiqne  eopialii  di$tribui$$€t  imperia ;  c.  58  ;  F(e* 


mini$  imperia  perntt$it.  Bun. 

^tate  pcMMum  acta.  Ita  mss.  4  Reg.  quorum  duo 
sunt  veiuslissimi ,  5  Colb.,  Lips.,  Brun.,  et  edit.  Fa- 
sitel.,  Betul.,  Tornes.,  Thom.,  Spark.,  Is.,  Thys., 
Soubr.,Gall.,2Lipsienses;accedentibuseditisEgnat.y 
Paris.  1525,  Grapb.,  Crat.,  Anlwerp.  1539,  Gym- 
nic,  Fasil.,  Henr.,  Peiri,  in  quibus  est  pe$$umata; 
in  4  RcR.,  2  Colb.,  1  Clarom.  edil.  Rom.  1470, 
Azul.  1490,  per$umata^  corrupte;  1  Colb.  a  secun- 
da  mnnu  perfinita;  1  Clarom.,pfr/ti9ic/a;2Bononien- 
ses,  Taxaq.,  Pen.  et  Bocatius  Ub.  vii,  cap.  1 ,  pes- 
$ume  acla;  viiiose.  Nam  cum  Lactantius  velit  mortem 
G  Jovi$  investigare,  ct  cum  Ennius  ibi  toius  sit  in  lau- 
dibus  Jovis ,  parum  apposite  de  viia  ejus  pessume 
acta  ineniionem  faceret :  iiaque  Lactnnt.  dicitaetatem 
Jovis  pessiim  actam ,  eo  quod  ad  flnem  sui  jam  tum 
veiierat.  i  Yatic.  habet ,  cotmmmata.  Sensus  igitur 
est,  atate  pe$$um  acta,  id  est,  cetate  inimum,  vel  ad 
ultimum  ei  finem  inctinante ;  sic  pe$$um  abire  apud 
Pluutum,  et  pe$$um  ire  apud  Collumellam,  est  inpro» 
fundum  abire,  in  profundum  ire. 

Vitam  commutavit.  mss.  2  Colb.,  CanUbrig.,  et 
1  Clarom.  et  ed.  Sublac,  con$ummavit. —  Vitam 
commutavit.  Licet  Heumannus  ex  1472,  76,  78, 
ronittii/mavi/,  scribat,  reciius  tamen  Reimm.  et  plu- 
res ,  commutavit.  Nam  in  Epit.  c.  13  iisdem  ver- 
bis  dicli  :  Jovem  in  Creta  vitam  commuta$$e,  atque  ad 
deo$  abii$$e.  BuN. 

Curete$.  Triplices  sunt  Cureies  :  iGlolici ,  Phrygii , 

et  Cretici.  iEiolici  inbabilarunt  Cliulcidem  :  de  Cu- 

reiibus  vide  Strabonem ,  lib.  xviii ,  ei  Hyginum ,  fa- 

1)  bula  139.  li  erant  Cretenses  ipsi  ex  Plinio  et  Solino. 

Sepulcrum  eju$  e$t  in  Creta.  In  Creta  abest  a  ms.  1 
Reg.  et  edd.  Thys.,  Gall.  et  Walch.  et  in  Epilome, 
c.  i3,  et  apud  Arnobium ,  lib.  iv.  De  Jovis  sepulcro 
in  Creta  insula ,  vide  Melam  lib.  ii ,  cap.  7,  et  Soli- 
num,  c.  17,  quod  eiiam  ostendebatur  teinporibus 
Tlieophili  Auiiocheni ,  Amobii  libro  iv  et  Epiphanii 
in  Anchorato. 

Jn  oppido  Cnos$o.  !u  scribo  cum  prspstantioribus 
mss.  RegioPuteano  et  1  alio  Reg.,  3  Colb.,  1  Cla- 
rom.  et  ed.  Rom.  1468,  faveniibus  1  Boiion.  niinus 
anliqno  qui  habet,  Eno$$o  ;  Bonon.  anliquiore  Co$$Oy 
1  al.  Reg.,  2Colb.  ac  edit.  Walch.,  Cno$$o;  1  Reg. 
No$$o;  2  Reg.,  Marm.,  ei  edit.  Rom.  1470,  Gno$o; 
in  Epitoin.  c.  13,  4  Reg.,  Navarr.,  1  Colb.,  Vicl., 
Gat.,  Brun.,  edd.  Ald.,  Paris.,  1525,  Graph.,  Crat., 
Gymnici  ,  Fasitel.,  Celhr.,  Thys. ,  Gall.,  Gno$o. 
Uira(|ue  leclio  reccpia.  Cno$$u$  aulem  cst  oppidum 
Crelae,  de  qua  vide  Strabouem  libro  Geograpliiai  x.  . 
.  Zan,  Sic  legendum  csse  arbiuramur ;  idque  ex  au- 


iT9 


Cicero  de  Naiura  deorum,  cum  ires  Joves  a  iheolo- 
gls  enumerarl  dlcerel,  ail  lerlium  fuisse  Crelensem, 
Salurni  filium,  cujos  In  illa  insula  seputerum  osien- 
ditur.  Quoroodo  igitur  polest  deus  alibi  esse  vivus, 
alibi  mortuus,  alibi  habere  templum,  alibi  sepul- 
crum  ?  Sciant  ergo  Romani,  Capitolium  suum,  id  est 
siimmum  caput  religionum  publicarum,  nihil  esse 
aliud  quam  inane  monimentum. 

Veniamus  nunc  ad  ejus  pairem,  qul  ante  regna- 
vit,  et  qui  forlasse  plus  habebat  in  se,  quod  ex  coiiu 
tantorum  elementorum  genitus  csse  dicatur.  Videa- 
mus  quid  in  eo  fuerit  deo  dignum  :  in  primis  illud, 
quod  aureum  saeculum  narratur  habulsse  ;  quod  ju- 
stiiia  sub  eo  fuerit  in  terra.  Teneo  aliquid  In  hoc,  g 


FIRM.  LACTANTU  WYW.  INSTIT.  10 

A  8urn  putnre  Deum  summuni,  quo  vidcam  esse  aliquid 
anliquius  ,  coelum  scilicet  atque  terram.  At  ego 
Dcum  quaero,  uUra  quein  nihil  sit  omnino,  qui  fons, 
etorigosit  rerum.  Flic  $ii  necesse  est,qui  cceluni 
ipsuni  condidil ,  terramque  fundavit.  Saturnus  au<r 
tcm  si  e\  his  natus  cst  (ui  putatur)  quemadmodum 
pole$t  peu^  esse  principalis,  qui  nliis  ortum  suun^ 
debel  ?  aut  quis  prxfuit  muiido,  priusquam  Saturnu^ 
gignereiur  ?  Sed  hoc  poeticum  cst  (ut  dicebam  paulQ 
ante)  figmentum.  Necenim  fieri  poierat,  utetemenla 
insensibilia,  lanloque  intervallo  separat.i,  in  unum 
coirent  ac  filium  procrearent :  aut  is,  qui  Dalusesset, 
non  poiissimum  genitoribus  similis  existerel ;  se4 
eam  formam  gcreret,  quam  pnrentes  sui  non  babe* 
bant. 
Quaeramus  ergo  quid  veritatis  sub  hac  figura  la- 


quod  in  ejus  filio  non  fuit.  Quid  enim  taro  conve- 
niens  deo,  quam  Justum  regimen,  ac  pium  sxculum  ? 
Sed  cum  eadem  ratione  naturo  esse  cogilo,  non  pos- 


teat.  Minucius  Felix  in  eo  libro,  qui  Oclayius  inscrif- 
bitur,  sic  argumeniatus  est :  c  Saturnum,  cum  fuga- 
tus  esset  a  filio  in  Italiamque  veuisset,  Coeli  filium 


VARIORUM  mjJE. 


ctoritate  vet.  et  optimi  ms.  Regio-Puteanl.  liem  al- 
terius  Reg.,  Gat.,  Marm.,  i  Clarom.  et  4  edit.  ree. 
et  Epitom.,  c.  15.  In  mss.  i  Reg.  el  3  Colb.  zijva; 
1  al.  Colb.  et  1  Clarom.,  Zqv«  ;  I  Sorbon.,  zHyM ;  in 
5  Reg.  et  edii.  Rom.  U69,  i470,  et  7  aliis  antiquis, 
Zevff.  VideCallimach.  Hymn.  i»  Jov. 
AaifAOva^.  Laline  : 

Dsemones  inanimes,  cadaverum  simulacra  mortuorum, 

Quorum  Crcla  iu  jactanliam  sepulcra  misera  habel. 
^Sibyll.  carmim^  ^rm.  8. 

Kaux^fxa  ra^c*  Riuc  corrigendus  est  codex  Si« 
hyllinus  qui  hahet,  ra^ou  xav/)iaa  :  ibi  eniro  scansio 
non  consiat :  iiec  l^st  esl  lcgeiiauni,  iil  ibi ;  sed  ut  In 
noslro  hxu.  ISiEUS.  Ms.  Caiic.  habet  !iet. 

De  JSai.  deor.  Scilicet  I.  iii,  et  post  eum  Arnobius 
ilb.  ni. 

Enumerari,  Sic  a  nie  resiitutuin  ex  cdit.  Betul.  ei 
omnihus  mss.  praeier  Pen.  iii  quo  numerari^  cui  le* 
ciioni  adsiipulaiur  et  ipse  vulgatus  Ciceronis  loeus  i 
Principio  (inqiiit)  Jovet  iret  numerant.  Iii  cocieris  La* 
cUintii  edilionibus  est  nominari. 

CapHolium.  Arx  Roma!,  iii  qua  Jovi  templum  fue- 
rat  aedificatum,  unde  Jupiter  Capitoliniis ;  a  quo  vero 
sic  dictum  Capitolium  vide  Arnobium  1.  vi. 

Taniorum  elemenlorttm.  Hoc  est ,  cobIi  el  lerrac. 
Nam  Saturnus  filius  fuit  aMheris  et  lerrx ;  Satumus 
efiim  et  TiiseRe  filius  erat :  verum  Uranus,  et  Coelum, 
et  i£ther  interpretaiur ,  sicut  Titeea  idem  est  ac 
Terra. 

Aureum  $cBeulum  narralur  habuisie.  De  aureo  Sa- 
turni  sseculo  vide  infra,  I.  v,  c.  4  et  5  :  Rex  Stf/nr- 
nus,  inquitTrogus  apud  Justin.,  1.  xuiijantce juHi- 
tice  fuitte  fertur,  ut  neque  servierit  sub  illo  quisquam^ 
neque  quidquam  privatai  rei  habuerit^  sed  omnia  coni- 
munia  et  indivisa  omnibus  fuerint^  veluti  unum  cunclis 
patrimonium  esset.  El  Virg.  i,  Georg. : 

Nec  signare  quidem,  aut  partiri  limite  oampum 

Fas  erau 
Et  Ovid.,  1.  u\  Amorum,  ^leg.  7  : 

Signabat  nuUo  ihnite  fossor  humum. 
Quod  de  eadem  mtate  haiietur  ia  Hesiodo  : 

Ccelorum  imperium  dum  Rex  Saturnus  babebat, 
Dis  slmlles  summa  degebant  pace,  oec  uUus 
Hts  labor  aot  aerumoa  fuit. 

Adde  et  Martialem  de  Saturno,  1.  xii,  epigr.  Lxm. 
H»c  (abnln  hausufuit  ex  Scriptura ;  per  Satumi  eniai 


aurenm  saecnlnm,  intelllgendum  illud  lempus  qup, 
orhe  nondum  diviso ,  Noachus  in  unlversum  genus 
liominum,  ut  pater  in  liberos,  naturale  hahait  impe- 
rium :  atque  aureum  illud  sxculum  sumpturo  viac<r 
tur  ex  Vnticinio  Lamechi  de  No.ncho,  licn.  v,  29  ; 
Isie  eonsolabitur  nos  ab  operibus,  et  Inboribus  manuum 
nostrarum,  in  terra  cui  maledixil  Dominus.  Bochart, 
— Hxc  tnnicn  a  Samuelis  Bocharti  tempore,  non  .*i4 
historiam  sacram,  sed  ad  profanam  recliiis  referpn* 
tur.  Aurelius  Victor  deofiginegeniis  romanae  siclo- 
C  qtiitur  de  S.iturno  :  Is  primus  agHculiuram  edocuil^ 
ferosque  homines  ex  ramo  vivere  assuetos  ad  compo- 
sitam  vitam  traduxit.  Vide  snpra  tocum  Justini. 

Quod  justitia  sub  eo  fuerit  tn  terra.  Hoc  etiain  com- 
mode  de  Noe  accipi  potest.  Nam,  non  modo  juslus, 
sed  et  Justiti.-c  prxco  sediilus  fuii ;  cum  eo  vixcrit  sae- 
ciilo  qno  hoiniiHim  niores  emnt  perdilissimi,  nihil 
non  ogii,  ut  illos  ad  verx  pielntis  normam  verbo  et 
exemplo  reducerei.  Salurnum  iiidcm  riegem  Jiistissi- 
miim  fuissc  vnluni,  adeoqne  pro  virili,  Homines  sui 
temporis  ex  ngresli  vita  ad  humaniorem  cultum  transr 
tulisse,  et  propterea  magnos  honores  consecutum,  mnlta 
orbis  loca  peragrasse,  et  omnes  ad  justitiam  et  anims 
simpticitaiem  induxisse.  Diodori  verba  sunt,  1.  v  Bi- 
bliolh.,  neque  aliier  Aurelius  Viclor  in  I.  dc  Orig. 
gentls  Rom  :  Peros  homines  ex  rapto  vivere  assuetos 
ad  compositam  vitam  traduxit.  Virg.  iEneid.  viii : 

Is  genus  iadocile  et  dispersum  monlibus  allis 
Composuit,  legesque  dedit. 

I^  Teneo  aliquid  in  hoc.  Ita  restitiii  ex  mss.  vet.  et  op- 
timisi  Bonon.,Regii8  3,Colb.2,  Bnin.lnms.Jun.d«eo. 
In  inss.  rcc.  tribusColb.,  ^CIarom.  aceditis  est  ineo. 

Quo  videam  esse  aiiquid  antiquius.  Sic  emeiidavimns 
ex  vetubtissimis  et  optimis  iiir«.  2  Bonon.,  Regio- 
Puteano,  ncc  non  ei  %  aliis  Reg.,  Taxa.,  i  Colb.,  i 
Clarum..  cum  in  sepiem  aliis  mss.  et  in  editis  sil 
quod  viaeam;  iii  scriptis  Christ.  et  Balliol.,  cum  ot- 
deam. 

Nihil  sit  onmino.  Sic  resiituimus  ex  mss.  In  editis 
autem  est,  ni7^i7  est  omnino. 

Priusquam.  fta  reposui  ex  mss.  In  editis  autem  est, 
antequam. 

Minueius  Felix.  Cujys  extat  libellus  elegans  adver- 
sus  Gent«s,  vixit  tertio  saeculo. 

/n  Italiam,  etc.  Mlriim  est  quantum  distant  iem« 
pora  iiiter  Satarnum  (Jrani  filium  et  Saturnum  iiali- 
cum  :  bic  enim  decimo  quarto  ante  leram  vulgarem 
vixit  scculo ;  sed  Saturnus,  Urani  filius,  vigesiiiid 
ani«  Qosiram  aeraai  saeeulo  fuit.  De  Satunii  lameu 


i8i 


LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 


m 


dicluro,  quod  soleamus  eos  quorum  virtulem  mire- Am«s»q«ideciderant  inea,uliEgeum,Icarium,  Helles- 


mur,  aat  qui  repentino  advenerint,  de  coelo  cecidisse 
dicere  ;  terrae  auiem,  qnod  ignotis  parentibus  natos, 
terrae  filios  nominemus.  i  Sunt  hxc  quidem  similia 
veri,  non  lamen  vera  :  quia  constat  eiiam  tunc  cum 
regnaret  ita  esse  iiabitum.  Potuit  ei  sic  argumen- 
tari :  Satumam  ,  cum  poientls6imu«  rex  eftset»  ad 
retinendam  parentum  suorum  memoriam ,  nomina 
eorum  coelo  terrxque  indidisse,  cum  hscc  prius  aliis 
vocabulis  appellarentur  ;  qua  raiione  et  monlibus  et 
fluminibus  nomina  scimus  imposita.  Neque  cnim  cum 
dicunt  poetae  de  progenie  Allaniis,  aul  Inachi  flumi- 
nis,  id  potissimum  dicunt,  homines  ex  rebus  sensu 
carentibus  potuisse  generari ;  sed  eos  uiique  signi- 
ficant,  qui  naii  sunt  cx  his  hominibus,  qui  ve!  vivi, 


ponticum  :  et  in  Latio  Aventinus,  vocabulum  monti 
dedit ,  in  quo  sepuUus  est;  Tiberinns  vel  TiberiSy 
amni  in  quo  niersus  est. 

Non  ergo  mirandum,  si  nomina  eomm  coelo  tcr- 
ra^que  altributa  csscnt,  qui  reges  genuerant  poten* 
tissimos.  Apparet  ergo  non  ex  coelo  natum  esse  ; 
quod  fleri  non  potcsi :  sed  ex  eo  homine,  cui  nomen 
Urano  ruit.Quod  esse  verum  Trismcgislus  auctor  cst : 
qui  cum  dicerci  admodum  paucos  cxlitisse  in  quibus 
esset  perfecta  doctrina,  in  his  Uranum,  Saturnumy 
&Iercurium  cognatos  suos  nomiiiavit.  Hxc  ille  quia 
ignoravit,  alio  traduxit  historiam ;  qui  quomodo  po- 
tuerit  argumentarl,  ostendi  :  nunc  dicam,  quomodo, 
ubi,  a  quo  sit  hoc  factum  ;  non  cnim  Saturnus  hoC| 


vel  mortui»  nomina  monlibus  aut  fluminibus  indide-  q  sed  Jupiter  fecit.In  sacra  Hisioria  sic  Ennius  tradit: 
ronu  Nam  id  apud  veteres,  maximeqiie  Graceos,  fuit  c  |>einde  Pan  eum  deducil  in  montcm,  qui  vocatur 
Dsitatum.  Sic  maria  corum  traxisse  nomina  accepi- 

VARIORUM  NOTiC:. 


in  Ilaliam  adventu,videDiod.  Sicul.,  1.  iv,  etDionys. 
Halicarn.,  1. 1.  De  Saturno,  Urani  fllio,  videas  scri- 
ptores  rerum  mythologicarum.  Id  tamen  factum  est, 
quod  omnia  qux  a  diverso  Saturno  ei  Jove  diverso 
gesta  sont,  in  unum  contulerunl :  hinc  venlt  confusio 
qiLxdam,  quae  non  nisi  per  temporum  ct  locorum 
examen  expiicari  queat. 

Qui  repenlino  advenerinif  de  cxlo  cecidisse.  Sic  Ti- 
bnll. : 

Tttne  veniam  subito,  nec  qujsquam  nunliei  ante» 
Sed  f  idear  codo  missus  adessc  libi. 

C 

Qiis  repenline  advenerint,  Vulffo  legunt  receniioi» 
rt&  repentino^  quasid^  repcHlino.  Al  Lips.  niss.  cted. 
Ald.  et  antiquiores  Aldina,  Roni.  ct  Ven.»  repentine^ 
adverbii  forma,  non  multum  adhuc  observaia.  Bun. 

Repentine,  Mss.  Aiigl.,  Lips.,  tert*  Golh.,  Ullr., 
Cauc.y  et  edd.  Ras.  i556,  Torn.,  Thoin.  el  scquen- 
tcs,  repentino^  vocali  quarla.  Vnce  Plnuti  Pseiid.i,  i: 
Repente  exorius  sum,  repenlino  occidi ;  ct  Cic.  pro 
Quintio,  c.  4,  et  moritur  repenlino,  BuN. 

De  coslo  cecidisbe.  liiec  abuiide  illusirant  intcrpro* 
tes  ad  Minuc,  c.  22.  Savaro  ud  Sidoii.  vi,  ep,  10, 
p.  578  :  Vebtt  polo  lapsa  reputabitur,  Bun. 

Ignotis  parentibus  natoSf  terroi  fiUos  notninemus,  Sic 
eliaro  Tertullian.,  Apc»!.  auctor,  1.  deorig.  gentis 
Rom.  :  Primui  in  Jtaiiam  venisse  creditur  Saturuus, 
Tantu  autem  antiquorum  hominum  simplieitai^  ut  ad- 
venas,  quod  eorum  originem  igncrabant,  coelo  et  terra 
editos  nonsolum  ipsi  crederent,  sed  posteris affirmarent. 
Eadem  habet  Aurclius  Victor  dc  origine  gentis  Ro-  *v 
manae.  Omnia  enim  e  coelo  et  mari  orla  credebant.  ^ 
Ita  ignotorum  origo  ad  coclum ,  aul  mare  relata,  ut 
cieli »  aut  Neptuni  filii  crederentur.  Serv.  in  Virgil. 
Scholiast.  Apollonii,  monsirosos  lerrae  filios,  triicu* 
lentos  Neptuni  habilos  scribit.  Na^v.  upud  Prisc, 
Titanes  /Un  terrm.  Et  Orpheus  in  llym.  obscuris  et 
ignotis  parentibus  orti.  Ideni  Rhodigino  Antiquar. 
lection.,  1.  II,  c.  28,  ac  Poliliano  in  Miscellan.,  c.  18. 

WOUWER. 

Crnlo  terrwque  indidisse.  Confusio  indc  orta  est 
apud  Latinos,  quod  oxtpavoc  et  Tiraia,  qux  iioiniiia 
palroiiyinica  ,  transtuleruiit  per  noniiiia  realia.  Sed 
paulo  post  in  hoc  ipso  capiie  aii<juid  vcrosliniiius  de 
IJraiio  refert  Lactantius. 

Atlantis.  Is  fuit  rex  Maurilaiiiae,  qui  in  montcm  sui 
ooBiiois  trausformaius  dicitur ;  cujui  fabulani  vide 
apud  Ovidiom,  I.  iv  Metainorph. 

Jwachi,  Is  priniu»  fuit  rex  Argivorum,  decimo  nooo 
aote  «ram  vulgarem,  ut  creditur,  sseculo.  b  erat  ex 


genere  Titanomm,  et  Satumi  ac  Jovis  eognttus.  Di» 
citur  nomeo  suum  dedisse  fluvio  Peloponesi,  vel  ia 
eum  artibus  Jovis  fuisae  prscipilatum. 

jEgeum.  Ab  ^eo  Thesei  patre,  qui  ob  morieni 
fllii  falso  sibi  annuntiatain,  se  iii  mare  pra^cipiteni 
dedit :  lioc  evenit  decimo  leriio  ante  vulgarem  sram 
saecuio.  VideSoIinum  capite  15. 

Jcarium.  Ab  Icaro  Daidali  fllio,  cujus  fabulam  vi« 
dcas  apud  Ovidium  libro  viii,  Metamorph.  Solinus, 
Varronem  secutus,  refert,  lcarum  Greiensem  in  hoc 
mare  naufnigio  periisse,  et  de  exilu  hominis  nomen 
loco  impositum  fiiisse  ;  atque  ita  hisioria  locum  fa- 
bulae  dcdii :  ai  nunc  ci  fabula  historiam  deducere 
cogimur.  Vide  Solinum  capite  21 . 

JJellesponticum.  Mss.  18  cum  ediiis  Rom.  1470« 
Soubron.  ei  Toriies.  habent  JJelUspontum.  Foriasso 
legendum  JJellespontium,  ul  supra  JJeUespontiam  ad 
c.  (i.  Uellesponiicuin  mare  ,  vel  HellcspontuSy  fre« 
tum  est  angustum  inter  mare  iEgcum  el  Proponti- 
dem,  Asiam  ab  Europa  septem  non  amplius  stadio* 
ruin  iiitervallo  disicrmiiiaiis  :  nomen  sortitur  ab 
Uelle,  Athamantis  lilia,  vel  ab  "E^Xigv  unde  'YXkwg^ 
qu:B  iuit  una  Grsecorum  appellalio. 

Aveniinus.  Vidc  Tit.  Liv.,  i.  i. 

Tiberinus.  Vulgaiior  lama  esl  Tiberinum  ,  €ap^t{ 
filium,  decimum  Alk)anorum  icffem,  iiisiguem  latro* 
nein,  cum  in  trajeciu  Tiberis  submcrgerctur,  nomcn 
dedisse  fluvio,  qui  prius  Albula  dicebatur. 

Qux  reges  genuerant  potentissimos.  Reimm.  atlri* 
buta  essentf  quos  reges  fuisse  potentissimos  Ugimue^ 
qui  reges  genuerant  potentissimos.  Bun. 

Trismegistus.  Qucm  vide  in  Pimandro,  c.  10. 

Sit  lioc  factum.  Sic  rcsliiuinius  ei  mss.  Regiis,  6 
Golb.,  Lips.,  Ein.,  Goib.,  2  Glarom.,  2  Brun.  Et  !&• 
ctio  nosira  conflrmatur  ex  inox  seqnentibus  :  Non 
enim  Saturnus  Hoc,  sed  Jupiter  fecit.  Plerique  editi» 
lioc  dictum. 

Eunius.  Giijus  tantum  supersunt  fragmenta. 

Pan  eum  deducit  in  montem.  Locus  est  obscurissi- 
mus,  ei  mira  tum  mss.  tum  editorum  varieias.  Ex 
his  lianc  elegi  lectionem,  utpote  eruditorum  virorum 
consilio,  mnjorique  mss.  et  ediioruin  numero  ac  au- 
cioritnte  probalam,  nempe  mss.  multornm  Vatica- 
norum,  2  Bonon.,  i  Beg.,  1  Sorbon.,  Llps.,  Tax,, 
Pal.,Ganubr.,Ghrist.,  Edit.,Venet.  1490,  Soubron.» 
Toriies.  1579,  Genev.  1615,  et  Isa&anae ;  favenlibus 
quoque  aliis  7  Reg.  inter  quos  est  optimus  Puteanus, 
A  Golb.,  Gai.,  Marm.,  1  Glarom.,  Brun.,  et  editt. 
Rom.  14i)8,  1470,  ac  Gellar.,  in  quibus  legitur  J^a-^ 
neum  ;  item  mss.  quibusdim  Vaiicanis  ei  Pen.  quibui 


«85  PIRM.  LACTANTU  DITIN.  IMSTIT.  i8i 

coeli  stcla.  Poslquam  eo  ascendit,  contemplatas  est  A  lam  in  capiie»  atqae  ilii  regnum  portendisse,  testa- 


late  terras,  ibique  eo  in  monte  aram  creat  coelo ; 
primusque  in  ea  ara  Jupiter  sacriflcavit :  in  eo  loco 
suspexit  in  coelum  quod  nunc  nos  nominamus,  idque 
quod  supra  mundum  erat,  quod  asther  vocabatur,  de 
8ui  avi  nomine  coelo  nomen  indidil :  idque  Jupilerp 
quod  aether  vocalur,  precans,  primum  coelum  nomi- 
Davit;eamque  hostiam,  quam  ibi  sacravit,  totam 
adoievit.  >  Nec  kic  tantum  sacrificasse  Jupiter  inve- 
nitur.  Caesar  quoque  in  Anto  refert  Aglaosthenem 
dicere,  Jovem  cum  ex  insula  Naxo  adversus  Titanas 
proficisceretur,  et  sacrificium  faccret  in  littore,  aqui- 
lam  ei  in  auspicium  advolasse ;  qaam  victor  bono 
omine  acceptam  luteiae  suae  subjugarit.  Sacra  vero 


tur.  Cui  ergo  sacrificare  Jupiter  potuit,  nisi  coelo 
avo  ?  quem  dicit  Euhemerus  in  Oceania  mortuum, 
et  in  oppido  Aulacia  sepultum. 

CAPUT  XU. 

Quod  BUnci    figmenta   poetarum    ad   phHoiophicam 
Iranferunt  rationem. 

Quoniam  revelavimus  mysteria  poetarum,  et  Sa- 
turni  parenles  invenimus,  ad  viriutes  ejus  et  facta 
redeamus.  Justus  in  regno  fuit.  Primum  ex  boc  ipso 
jam  Deus  uon  est,  quod  fuit :  Deinde  quod  ne  justus 
quidem  fuit ;  sed  impius,  non  modo  in^  filios  quos 
necavity  verum  etiam  in  patrem,  cujus  dicilur  absci- 


Historia(«ct7t(:e(  fnnit)  etiam  ante  consedisse  iili  aqui- Bdisse  geniulia;  quod  forsitan  vere  acciderit.  Sed 

VARIORUM  NOTiE- 


est  PancBum,  In  ros.  Reg.  antiquissimo  Pavenium^ 
in  Em.  Paneam,  plur;  Yalic.  et  8  cdi(.,  Pantum^  1 
Colb.  Pancum,  1  al.  Colb.,  Nav.,  Vict.,  Paucum^  in 
i  Ciarom.  Panen^  in  edit.  Cratand.,  Antwerp.  4551, 
et  apud  Bocatium  ,  1.  iii,  Pangaum  :  qui  altus  est 
Thracise  moiis  in  Macedonie  confinio,  Philippis  arbi 
imminens. —  Paneum.  Una  voce  quoque  edd.  Reimm. 
Yen.  1471,  utraque  1478, 97,  Rost.  Paneum;  Lips., 
1,  Pal.,  Bon.,  Tax.  et  multi  Vaticani  divisim  Pan 
eum ;  ex  iisdem  alii :  Pan  eum  deducit  in  montem. 
Cretae.  Bon. 

C(Bli  itela.  Sic  prorsus  legendum  esse  censent 
erudiii  viri  Pelrus  Ciaconius,  Isxus,  Baluzius,  Fran« 
cius,  Cellarius,  aliique  ;  non  abludenle  ms.  Victo* 
rino,  in  qiio  a  prima  manu  est  %tet\a^  a  (rvnkti.  Stela 
est  columna.  Marlianus  Capella  1.  ii :  Quasque  librO' 
rum  nota$  Athana$ia  conspiciens,  quibusdam  eminenti- 
but  saxis  justit  adscribi^  atque  intra  specum  per  Mgg^ 
ptiorum  abdita  collocari,  eademque  $axa  stelas  appel" 
lans,  deorum  stemmala  continere.  Hunc  igilur  mon- 
tem  ob  ejus  aliitudinem,  ccsli  stelam^  lioc  est  colum* 
nam,  vocatuin  vull,  tamqaamqui  coelum  contiiigere 
atque  sustinere  videretur.  in  mss.  10  Reg.,  6  Colb., 
Sorbon.,  Nav.,Vict.,  Gat.,  Marm.,  2  Clarom.,  Bran., 
et  in  ediiis  stella. 

Quod  nunc  nominamus,  Ita  iego  cam  mss.  9  Reg. 
(quorum  unus  est  optiinus  Puteanus),  6  Colb.,  Nav., 
vict.,  lSorbon.,Gat.,Marm.4  Bon.Lips.,iClarom., 
Brun.,  edii.Rom.1468,  1470.  Editi  roulti, ^uodnomi- 
natur  oO/)av6; ;  1  Bonon.  antiquior,  quod  nominatur, 
simpliciier,  sineoupovo;  :  quae  vox  inepte  addila  est, 
cum  Laciantius  ipse  se  mox  inierpreieiur,  quod  nune 
ccRlum  nominamus,  tum  ita  primum  a  Jove  luisse  uo- 
ujinatum. 

Quod  ueiher  vocabatur.  Ita  mss.  omnes  cum  editis 
Rom.  4468,  1470,  et  Tornes.  1579.  Caeteri  editi, 
vocatur. 

Precans.  Mss.  12  rec.  multique  editi,  ptacans ; 
qaod  participium  abest  a  Lipsiensibus.  In  1  Colb. 
est  deprecans. 

Sacravit.  Lipsienses  codd.,  sacrificavit.  Cell. 

Ctesar  quoque  in  Arato.  Ea  verba  nunc  quoque  in  scho* 
liaste  Germanici  supersunt ;  unde  consiat  antiquitas 
scriptori.  Fuisse  verodubius  bic  commentator  etiara 
Lacianiii  asvo  videtur :  quem  enim  simpliciier  Cae- 
aarem  ciiat,  eum  germanicum  Cassarem  aperte  vocat 
€.  31  ejusdem  i.  et  claris  verbis  1.  v,  c.  5.  Scholia 
Grammaticum  sapiunt,  sed  et  Grammaticam  cura- 
bant  tuui  primi  apud  Romanos  proceres.  Barthius. 

Aglaosthenem.  Goib.  vitiose,  Agtaosthen:  Scripsit 
AgtaostheneSf  bistoriam  Rer.  Naxicarum,  Naxus  in- 


sula  in  Cycladibus.  Voss.  Hist.  Gr.,  I.  iii ,  p.  318. 
MunclLer.  ad  Hygin.  Astron.»  c.  2,  pr.  et  ipse  Hygin. 
Poet.  Astr.,  c.  i6eil7. 

Aquilam  et  tn  auspicium^  etc.  Aquila  apud  veteres 
auspiciis  fuiiaccommodaiissima.FESTus. — Qua  de  re 
vide  Suetonium  in  Octavio  Augusto,  ubi  ob  circum- 
volantem  aquilam  non  seroel  piebs  ipsi  bene  fuitoroi- 
naia. 

Tutelm  swB.  Quid  sit  tutela  dicium  est  supra. 

In  Ocearua.  Sic  emendavimus  ex  vetustissimis  et 
optimis  2  Reg.  aliisque  4  Reg.,  aceditis  Rom.  1470 
et  1474,  faveniibus  ross.  2  Clarom.  Gat.,  Marm.« 
edit.  Rom.  1468,  quibus  est  in  Occeama,  Lips.  Oc- 
ceana,  1  Reg.  rec.  in  Octavia,  corrupte ;  1  Colb., 
^  Nav.,  Vict.,  i  Brun.,  in  Oceani,  mendose;  1  Reg. 
rec.  et  multi  editi,  in  Oceano.  Oceaniam,  auctore 
Stepliano,  Lybiam,  ubi  Uranus  babitavit,  esse  exi- 
siimant  nonnnlli  ;  alii  melius  (at  iiobis  videtur) 
Cretam,  quae  a  Creia  nynipha  boc  posierius  nomen 
nacta  est.  Vide  Piinium  Hisior.  natur.,  1.  iv,  c.  12. 
Pro  bac  enim  uliima  opinione  facere  videntur  duo 
subseqoentia  Lactantii  verba,  in  oppido  Aulacia;  nam 
una  ex  centum  urbibus  esse  perhibeiur ,  quae  in 
Creta  insula  condiise  fuerant.  —  In  Oceania...  in 
oppidoAutatia.  Oppidi  nomea  aliis  Aulacia,  aliis  Au- 
laria.  Lips.  1,  Alaria.  Cell. 

Aulada.  Ita  mss.  1  Regio-Piitaneus,  Tornesianus 
et  I  Clarom.  In  1  Reg.  veiustissimo,  Autlacia.  In  an- 
tiquiseditionibus  Alacia,  in  2  Reg.,  1  Clarom.  eted. 
Reg.,  Aulatia.  1  Lips.,  Ataria. 

Quod  fuit.  Quia  de  Deo  non  potest  dici  quod  fuit; 
est  enim  qui  est  (Exodi  ui) :  est  enim  sibi  constans  et 
J)  semper  idem. 

Quos  necavit.  Quia  dicitur  eos  vorasse,  vei  potius 
in  carcerem  eos  detrusisse. 

Cujus  dicitur  abscidisse  genilatia.  Sic  restituimus 
ex  omnibns  manuscripiis,  praeicr  1  Coibertinum  in 
quo  est  cttf,  sicut  et  in  editis.  Vulgo  dicitur  lovem 
exsecuisse  Saturnum.  Lycophron.in  Cnssand.  vs.  76. 
Alii  referunt  Saiurnum  abscidisse  genitalia  Coelo. 
ApoUonius  Argonautic.  iib.  iv,  vs.  98i: 

Hic.  ubi  Saiumi  falx  abdila  (parcile  Musse, 
Inviius  rerero,  qus  nosdocuere  priores) , 
Quae  patris  abscidit  geuitalia. 

In  Apollonii  scholiis  Timxus  agnoscit  ancipitem  esse 
fabulam ;  Corcyram  Drepanen  vocari  dicens,  a  fatce^ 
qua  Coeti  pudenda  exsecmt  Saturnus ,  atil  Saturtii  Ju- 

Gter.  BocHART.  —  De  bac  fabula  vide  MacrobiUm 
m  I,  €.  8 1  qui  omnia  refert  ad  rationes  physicai^ 


185 


UBER  I.  DB  FALSA  BEUGIONE. 


\m 


homines  respecto  elemcnti,  quod  diciiur  coelum,  to-  A  nitalibus,  cum  Salurnnm  fpsom  procrearet»  Si  vero 


tam  fabulam  explodunt  tamquam  ineptissime  Octam 
quam  tamen  stoici  (ut  solent)  ad  raiionem  physicam 
conantur  traducere;  quorum  senteniiam  Gicero» 
de  Naiura  deorum  (lib.  ii,  cap.  24}  disserens» 
posuit :  €  Coeleslem ,  ^  inquit ,  altissimam  xlheriam» 
que  naturam ,  id  est  igneam ,  quae  per  sese  omnia 
gigneret ,  vacare  voluerunt  ca  parte  corporis , 
qu»  conjunctione  alterius  egeret  ad  procrean- 
duro  :  quae  ratio  in  Vesiam  potuit  convenire,  si 
masdiceretur.  Idcircoenim  virginem  putant  Yestam, 
quia  ignis  inviolabile  sit  elementum,  nibilque  nasci 
possit  ex  eo,  quippe  qui  omnia  quae  arripuerit  absu- 
mat.  »  Ovidius  in  Fastis  (Lib.  w,  v.  i91  iqq.)  : 

Nec  tn  aliud  Vestam,  quam  vivam  iiilellige  flammam ; 

Nataque  de  flamma  corpora  nuUa  vides. 
Jure  igilur  virgo  est,  qu»  semiua  nulia  remiltit, 

Nec  capii,  et  comites  virgiaitatis  amat. 

Vulcano  quoque  id  poluit  adscribi,  qui  quidem  puta^ 
lur  ignis ;  et  tamen  eum  poctae  non  absciderunt*  Po- 
tuitet  Soli,  in  quo  est  natura  et  causa  gignenlium  ; 
nam  sine  Solis  igneo  calore  neque  nasci  quidquam, 
neque  augeri  potest :  ul  nulii  aiii  elemenlo  magis 
opus  sit  genitatibus,  quam  calori,  cujus  fotu  conci- 
piuDlur,  nascuntur,  sustentaniur  omnia.  Postremo 
etiauisi  ita  sit  (ut  volunl)  qui  magis  abscissum  esse 
Cceluffl  pulemus,  quam  omnino  sine  geniialibus  na- 
tum?  Nam  si  per  se  gignit,  non  indigebat  ulique  ge« 

VARIOBUM  NOTiE. 


babuit,  et  a  filio  abscissa  sunt,  ortus  rerum,  et  natura 
omnis  inierisset.  Quid,  quod  ipsi  Saturno  non  divi- 
num  modo  sensum,  sed  humanum  quoque  adimunt, 
cum  afflrmant  eum  esse  Saturnum,  qui  cursum  et 
conversionem  spatiorum  et  temporum  continet; 
eumque  gnece'  id  ipsum  nomen  habere.  k/)ovoc  enim 
diciiur,  quod  est  idem,  quod  xp^^^  ^^  ^^^  spatium 
temporis.  Saturnus  aulem  est  appellatus,  quod 
saturetur  annis.  Hxc  Giceronis  verba  sunt  exponen- 
lissenteniiam  stoicorum  {Lib.  ii  deNat,  deor,  c.64) : 
cQnae  quara  vanasit,  cuivisintelligere  promptissimum 
esi.  Si  enim  Saturnus  GoelicstOlius,  quomodo  potuil 
aut  tempus  a  Goelo  gigni,  aut  Goelum  a  tempore  ab- 
scidi,  autpostea  tempus  imperio  spoliaria  fllioJove? 
B  Aut  quomodo  Jupiter  natusest  ex  tempore?  Autqui- 
busannissalurari  possitxternitas,cui  nuilusestflnis?» 

CAPUT  XIII. 

Quam  vanas  sint  et  inanei  ttoicorum  interpretationei 
de  diii;  et  ibi  de  Jovii  ortu^  Saturno  et  Ope, 

Si  ergo  vanx  sunt  istae  raliones  philosophorumy 
quid  superest,  nisi  ut  vere  factum  esse  credamus,  id 
est  hominem  ab  homine  abscissum  ?  nisiforte  aliquis 
existimei  deum  fuisse,  qui  timuit  cobxredem :  cum, 
si  quid  divinitatis  habuisset,  non  patris  genitalia  de- 
buerit  amputare,  sed  propria,  ne  Jupiier  nasceretur, 


Ab$eidiiie.  Alii  de  Jove,  alii  de  Snturno  rere-  G 
ruDt.  Gonf.  Tertull.  2,  ad  Nal.,  c.  12;  Orig.  1. 1; 
Gt*ls.  p.  44,  lib.  IV,  pag.  196;  Atlienag.  pro 
Ghrist.  p.  70,  71  et  p.  85 ;  Huetius  in  Dcmonstr 
Evaiig.  ad  Ghamuin  patrem  denudatiim  videntem, 
cum  Bocbario  applicat.  Quintilianus  auctor  est  1. 1, 
Jnst.  c.  6.  Modestum  scripsisse,  quia  Goelo  Salurnus 
genitalia  absciderit,  hoc  nomine  appellatos  catibes, 

BUNEMAN. 

Ad  rationem  pkysicam.  Gap.  11.  not.  etTerluII.  i 
adv.  Marc.  c.  15.  Bufi. 

Egeret.  mss.  1  Golbert  et  Brun.  egeat ;  nec  male, 

Putanl  veslam.  Duplex  apud  anliqnos  fiiit  Vesta ; 
una  Saturni  maler,  quce  eiiam  pro  terra  siiniitur,  et 
dicitur  deoruin  niater  et  inagna  mater;  allcra  nutem 
&iturni  fuii  filin  :  hiiic  ultimoe  cum  Jupiler  Titanns 
vicisset,  optioiieiii  dcdit,  virginitnicm,  oplavit.  De 
hac  ultiina  agitur  in  sequenlibus  Ovidii  carmiiiihus,  D 
quae  sunt  libro  vi  Fastorum.  Ilujus  Vestae  sncru  fue- 
runt  vetustissima  apud  Koinaiios ;  ab  ea  cnim  fluit 
ignis  xterni  per  Vestales  custodia  et  cura. 

Qiit  qmdem  putatur  ignis.  Quod  ignis  usum  Volca- 
nusprimus  mortalibus  indicassc  puialur:  in  cujus 
beneflcii  memoriam  soleinni  die,  quem  Lampudon 
appelIabant'Athenienses,accensisa  foco  Yestxfaci- 
l)us,  per  urbem  discurrebant.  Betuleius. 

Eum  poeUe  non  absciderunt.  Eum  correximus  ex 
mss.  et  editis  Bom.  Soubron,Gymnic.,  Fasitel.,Tur- 
nes.  et  reG.2,  Lips.  In  cditis  Thys.  et  Gall.  eam  inen- 
dose. 

Sine  Soliiigneo,  etc.  De  hacSoIis  ad  omnium  ge- 
nerationom  nccessitate,  vide  Pluioncm  in  sexto  Poli- 
licor.  ct  alios. 

Curium  et  cQnvcnioiiemf  etc.  Quia  Salurnus  propter 


vetustatem  est  veluti  temporis  symbolum,  de  guo 
vide  HeraclidisPoniiciAIIegorica,  siculeiFuIgeniium 
atquc  etiam  Macrob.  et  S.  Aug.  de  Givit.  Dei,  1.  xvii, 
c.  19. 

Kpovog.  Dc  quo  vide  Macrobium  lib.  i  Saiurnal., 
cap.  32  et  29. — HincSaturni  sacra  Cromtf  dictaAccio. 
Gonf. Savnron.  ad  Sidon.  Garm.  15,  p.  149.  Huet  D.  E. 
p.  257.  BuN. 

Saturnui,  quod  saturetur.  Huetius  c.  I.  p.  290. 
a  TlQy  laiuit,  cum  aliis  A.  Acoluibiis  statuit,  ve- 
rissinie  derivari  ab  Armenico,  s.  ^gyptiaco  sator, 
cum  N  sufflxo,  ut  Satorn  sii  magnus  iulter;  hnhetur 
cniin  pro  inventore  falcis  messoriac,  qusc  genitalia 
coeli,  id  est,  gramina,  berbas,  flores,  segeies,  coeli, 
bcnencio  progenitns,  desecuit.  Vid.  Acoluthi  Episl. 
ad  B.  Abb.  Luccensem  molamum  in  Leibiiitii  Gollect. 
Eiymol.  pag.  162.  Bun. 

E  ccelo  gigni.  Gum  Golh.  ex  Lips.  Rost.  Veu. 
1471,  72,  utraquA  faciunt;  led  facite  apparet,  inquit 
Heumannus,  a  coelo  rescribi  oportere.  Non  pulo.  8ic 
dixit  c.  11,  apparet  non  ex  coelo  natum  esse.  Latini 
enim  haud  raro  dicunt,  gigni,  generari,  nasci  ex  ali- 
quo,  ex  aliqua.  Bun. 

Abscidi.  Iia  omnes  fere  mss.  ei  cdiii  codices.  Et 
olim  dictuin  fuisse  abscidere  pro  abscindere,  n  nieob- 
servatum  est  ad  Paulin.  ep.  11  novae  ed.  n.  7.  Sic  ait 
Joan  Bapi.  le  Brun,  cujus  baec  editio  S.  Paulini. 

Vere.  Id  est,  non  allegorice. 

Nisi  forte  aliquis  exislimet.  Sic  oiniies  libri  in 
coDJunctivo,  cxislimet,  prscier  Lips.  terl.  etReimm. 
existimat.  Heuinaiin.  Lege ,  inquit  exisliinat;  ita 
enim  Latini  toquuntur.  Laciantius  I.  i ,  c.  5 :  Nisi 
forte  arbitremur,  uhi  noto;  de  Ira,  cap.  10*  Nisi  forte 
qms  arbitreiur.  Ciccro  I.  x,  All.,  8 :  Nisi  (orle...  cen- 
iueris.  Bun. 

Timuit.  Ergo  Deus  iion  crat  existimandus ;  tiinor 
eniin  in  dcum  cadcrc  non  potcst. 


187  FlftN.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT.  188 

qui  eujp  regni  posscssione  privayit.  I()ein  sororem  A^um  Corybante»  cyrobalis  fefellerunl?  Posiremocur 


suam  Rliearoy  quanr)  latine  Opem  dicimus,  cum  ba- 

beret  uxorem,  re$ponso  vetitas  esse  dicitur,  mares 

liberos  educare;  quod  futurum  esset,  uta  filio  pelle- 

relur :  quam  rem  metuens,  naios  sibi  filios  non  uUqne 

devorabat  (ut  fcrunt  fabulse)sed  necabai;  quamquam 

scriplnm  sil  in  Hisloria  sacra  {scilicel  Ennii]  Saiur- 

num,  et  Opem,  caeterosque  tunc  homines  buinanam 

carnem  solitos  esiiare :  verum  primum  Jovem,  leges 

bomlnibus  moresque  condentem,  ediclo  prohibuissa 

Qe  licerel  eo  cibo  v<esci.  Quod  si  verum  est,  quae  po- 

test  in  eo  fuisse  jusiitia  ?  Sed  ficium  sane  puiemus» 

Soturnum  filios  devorasse,  modo  quum  aliqua  raiio- 

ns:  pum  idcirco,  quod  ait  vulgus  cooiedisse  filios 

ftuoseumqui  extulerit,  sepulturxque  mandaverii? 

Ops  autem  cum  Jovem  peperisset,sublraxitinfanlem,  B     Omnes  ergo  non  lanlura  poelse,  sed  hisloriarum 

eumque  nulriendum  furtim  misit  in  Cretam.  Rursum      quoque  ac  rerum  antiquarnm  scriptores,  bominem 

imprudentiam  reprehendam  necesse  esi.  Cur  enim      fuisse  consentiunl,  qui  res  ejns  in  Italia  gestas  mc- 

responsum  ab  alio  polias  accepit?  Cur  in  coelo  cons-     mori«  prodiderunt:  Graeci,  Diodorus  et  Thallus ;  La- 

litutus^  q\m  gerebaniurin  tcrra,  non  videh^t?  Cur     tini,  Neposel  Cassiusci  Varro.   Nam  cum  agrestl 

YARIORUN  NOTiE. 


extitit  aliqua  vis  m.ijor,  quae  illius  vinccrel  potest.v 
lem?  Niniirum  senex  a  juvene  facile  victus  cst,  ac 
spoliatus  imperio.  Fugit  igitur,  et  in  Italiam  navigio 
venit,  cum  errassctdiu;  sicut  expulsusOvidius  in  Fas^ 
torum  libris  {libro  primo)  relerl : 

Causa  ratis  superest.  Thuscum  rate  venit  ad  amncffl 
AnLe  pererrato  falcirer  orbe  Deus. 

Hunc  erraniem  atque  ino|iem  i.inus  excepit.  Cujus 
rei  argumenta  sunl  nummi  veleres,  in  quibus  est  cum 
duplici  fronle  Janus,  et  in  altera  parte  navis ;  sicut 
idem  poeta  {ibidem)  subjecit : 


At  bona  posleritas  puppiro  formavit  io  aere, 
Hospitis  adventuffl  testificaia  dei. 


Idem.  Mss.  Pal.  I»  Colb.,  1  Lips.  et  Brun.  Item. 

Respomo  vetiius,  Responso  Telluris  piairis.  Apol- 
lodor.  i,c.  1.  CpLL. 

Sed  necabat.  Poetae  volunt  omnes  liberos  a  Saturno 
devoratos,  praeter  tres,  Jovem,  Neptunum,  Plutouem, 
qui  soli  superstitcs  orbem  univcrsum  inter  sc  divi- 
serunt.  Vide  Hesiodum  in  Theogonia. 

Num  idcirco.  Iia  reslitui  ex  quamplurimls  mss. 
et  edd.  Belul.  c(  Is.  ViJe  supra  cap.  11,  similem  lo- 
culion.  ms.  Em.,  Nam^  male,  pro  num, ;  i  Lips.  et 
ptures  edili,  nune  idcireo,,.  mandaveritf  Alii  sme  in- 
terrogaiione.  mss.  2.  Colb.  et  1,  Clarom.,  nonideirco. 

Num  idcirco.  Subaudi  putemus.  Bun. 

Qui  extuleritf  $epulturteque  mandaverit,  Venier  et 
os  |)er  comparaiionem  sepulcrum  appellantur :  hirtc 
David  Ps.  xiti,  v.  H ,  Seputcrum  patent  e%t  qultur  eo- 
rum,  Ad  quem  locuin  allirsurn  al)  Optalo  Airo  lib.  ii 
adversus  P:)rm. :  Undefnrori  pe$iro  tantafamet  innata 
ett,  ut  guttura  pettra  tepulcro  patentiora  fecerelis?  Uni- 
cuique  tepulcro  tufficit  unum  funut^  et  claudilur;  gut- 
turi  vetlro  honorum  funera  miniMe  tufficiunt,  et  adhuc 
patel  dum  oliquot  qumrilit  devorare-  Valer.  Ilax.  de 
Artemisia,  lib.  iv,  e.  6;  Quintilian.  Declam.  12:  i£«- 
tuantadhuc  infra  pectut  tepuicra  ventributnottrit  cog* 
nata  vitcera.  Quia  igiiur  venier  ei  os  sepulcrum  ap- 
pel!aniur,  hinc  Satiirnus  devorassc  filios  dicius  est, 
quos  extulerai  scpelioratque.  Ki&cnuiLNNus. 

Fwrtim  mitit  in  Crelam.  Antea,  c.  II.  idem  di- 
clum,  quod  de  Creta  insula  fere  omncs  inielligunL 

Bumemanus. 

Corybantes.  li  eraiit  Cyheles  sacerdotes,  qut,  sacro 
correpii  furorc,  cymbnia  pulsabant.  Idam  prirouro» 
Phrygire  monleiii,  ac  postea  Cretam  lcibitarunl,  ubi 
Joveiii  infanteni  aluerunl.  De  eorum  nomine  pulat 
Diudonis  Siculus,  quod  illiid  hahtierint  a  CorylKinlo, 
Jusii  et  Ide:c  lilio.  —  Corybantet.  Liber  i,  cap.  21. 
In  nunimo  lolam  fabulnm  oculis  contrectandam  dedit 
Miiiuc.c.  21,  pag.  201.  Spaiihem.  ad  Callim.  in  Grono- 
viiis  ad  Jovem,  p.  il,  23.  Conf.  Luciani  dial.  Vener. 
eiCiipid.  p.  206,  et  de  Saltai.  p.  78.  Langbein  ad 
Dionys.  Longin.  Trapa  vjiw^,  sect.  59;  Voss.  Theol. 
Geniil.  I.  ii,  c.  55.  Moiilfaucon,  Aiitiqu.  Expliq.  toin 
I,  f.  501,  sq.  BuN. 

>   Aliqua  vit  maior,  Iia  niss.  codices.  In  editis  post 
aliqua  vis,  addiium  est  petentior  aut,  quod  est  glossema. 


Quis  eiiam  credatLactanlium  scripsisse  pi<  potentior^ 
qu(piUiut  vincerel  potettatem? 

Janut.  Arnob.  iii,  p.  117;  Cypr. ,  Idol.  Van. 
cap.  1,  4;  Tertull.  Apol.  cap.  10;  Plin.  lib.  55,  c.  5, 
sect.  15 ;  cailera  dant  notae  ad  Minuc*  Fel.  c.  22» 
Crenius  1).  ix  Animadv.^  p.  52,  maximeMonifauc.  L 
I.  Ant.  Expl.  BuN. 

Cujut  rel  argumenla  tunt  nummi  veteres,  etc.  Mss. 

C  li  Coib.et  Bruii.,  Cui  rei  argumenta  tunt,  Vide  PIu- 

tarchiim  in  'pcjftaixoi;,  qui  tamen  rationem  non  ap- 

Brobat,  quia  id  Saiurno  cum  mullis  commune  fuit* 
itigilur  quod  mibi  magis  probabile  videlur,  profe- 
rain,  puto  veieres  symboio  navis  aliud  quidpiam  si- 
gniflcasse,  nempe  Arcain  Noe,  qiia  cum  suis  ab 
universali  diluvio  fuit  servaius.  Per  Janum  mulii 
exislimant  eumdem  Noam  intellij^cndum,  eumque 
bifroiitem  pingi ,  eo  quod  viderit  saeculiim  quod 
fuit  anie  et  post  diluvium.  Ex  Bocharto,  qul 
omiiin  refert  ad  Noacbicam  familiani.  —  Vide- 
sis  etiam  Dickinson  in  diatriba  de  Noe  noininibus 
etbnicis.  Sed  rcceniiores  ope  veterum  historicoruin, 
reiicta  meiaphora,  ad  resqux  m:igissunivcrosimiles 
accedunt.  —  lli  nunimi  diciiniur  Jani  raliti,  ratici 
/am£o/(E;  de  quibus  vide  Jobertum  e  Societate  Jesu 
in  eleganti  libro  de  Notitia  Bei  nummariac.  Hos 
niimmos  commemoranl  Plinius  lib.  55,  Uisioriac  na- 
tur.  cap.  15 ;  Plutarchus,  in  Quaesiionib.  Romanis ; 
*.  Macrobius,  Saturnal.  iib.  i,  cap.  7. 
^  Formavit,  lia  omnes  mss.  et  editi  codices  Lactaiw 
liani :  at  meliores  libri  Ovidiani,  tervavU, 

Prodiderunt,  Mss.  i  Colbert.,  1  Clarom.  et  Brun» 
tradiderunt. 

Diodorut  et  Thallus,eic,  Tcrtull.  Apol.  Saturnum^ 
neque  IHodorut  Grcecut.  aut  Thallutt  neque  Catmut 
Severut^  aut  Corneliut  Nepos,  aliud  quam  hominem 
provuigarunt.  Thallus  Syriacam  Historiam  diligenter 
traclavit,  ut  auctor  est  Africanus  apud'  Euscb.  de 
Prupar.  Evang.,  lib.  x,  cap.  5 ;  ilem  Euseb.  lib.  i 
Cbronic — Diodorus  Siculus,  lib.  iii,  cap.  61.  Cell. 

Thallut,  Cap.  25.  Minuc.  Fel.  c.  22.  Tertull. 
II  ad  Nat.  c.  12,  rectius  quam  Goth.  et  Reimm, 
ThaUiut,  Bun. 

TkaUus...  Nepos,  fassiut,  Nepos  in  Chronicd* 
rum  libris,  qui  una  cum  Thalli  et  Cassii  Severi  bis- 
toriis  inlerierunt.  Eosdem  nuctores  de  Saturni  regno 
terrestri  Minucius  Fclix  citat,  et  Tertullianus  Apolog. 
cap.  10.  Cell. 


LIBER  1.  DE;  FAtSA  BELlCIOriE.  190 

A  habere,  noii  regnum  ;  poslea  Satunius  majorcs  sibi 
opes  comparaverit,  ac  regium  nomen  asciveril. 

CAPUT  XIV. 
Quid  de  dih  Euhemeri  el  Ennii  doceat  iacra  hhloria. 


189 

quodam  morein  Italia  viveretur, 

Is  genos  indocile,  tc  dispersam  moniibas  allis 
Gomposuit ;  legesque  dedit,  Laliuinque  vocari 
Maluit,  his  quoniam  latiiisset  tutus  in  oris. 

Gensei  nc  aliquis  deum  esse,  qui  pulsus  est,  qui  fu- 
git,  qui  laluil?Nemo  tam  slulius  est.  Qui  enim  fugi( 
aut  latet,  et  vim  et  morlem  tinieat  necesse  est.  Or- 
pbeus,  qui  temporibusejusrecentior  fuit,  aperte  Sa- 
luniiim  in  terra  et  apud  homines  regnasse  comme- 
inorat : 

ix  il  Kfivou  xivcT*  aJtnh^  avo^»  V^^T^»  cufi^  Zc^. 

Item  Maro  noster : 

Aareus  hanc  vilam  in  terris  Satumus  agebat ; 
Et  alio  loco  : 

Aureaqne  (ut  perhibent)  illo  sub  rege  faere' 
Saecula  :  sic  plisu^  populos  in  pace  regebat. 

Neque  superius  dixit  in  coelo  egisse  viiam,  ncque  in- 

ferius  superos  in  pace  rexisse  :  unde  apparct  illum 

regen  fuisse  ierrenum  ;  quod  alibi  aperiins  decla- 

nl: 

Aurea  condei 
StBUfk^ ;  qol  rursus  Lalio,  regnala  per  arva 
Saturao  quondam. 

Ennius  quidem  in  Euhemero  non  primum  dicit  re- 

guasseSaturnum,  sed  Uranum  patrem.  Inilio,  inquit, 

primus  in  terris  imperium  summum  Goelus  habuit ; 

is  id  regnum  una  cuin  fratribus  suis  instiiuit  atquo 

paravit.  Non  magna  dissensio,  siquidem  maximorum 

aactoram  de  filio  ac  paire  dubiutio  est.  Sed  tameu 

utnimque  fieri  poiest :  ut  et  primus  Uranus  emi- 

oere  inter  cseteros  potentia  coeperii,  et  principaiuni  C  abscoiidunt.  Dcinde  Glauca  parva  emoriiiir.  >  Haec 

YARIORUM  iNOTif:. 


Nunc  quoniam  ab  iis,  quse  relulimus,  aliquantuium 
sacra  Historia  dissentity  aperiamus  ea  quae  veris  lit* 
teris  coiiiinenlur,  ne  poctarum  ineptias  in  accusan- 
dis  religionibus  sequi  ac  probare  videamur.  Hxc  En- 
nii  verba  sunt :  c  Exin  Salurnus  uxorem  duxii  Opem. 
Titan»  qni  major  natu  crat,  postulat  ut  ipse  regnaret» 
Ibi  Ycsta  maler  eorum,  el  sororcs  Ceres  alque  Ops^ 
suadent  Saiurno,  ul  do  regno  non  concedat  frniri. 
Ibi  Tilan,  qui  facie  deterior  essci ,  quam  Saturnus, 
idclrco  et  quod  videbat  mairem  aique  sorores  suas 
B  operam  dnre  ut  Salurniis  regnaret,  concessit  ei  ul  is 
regnaret.  Iiaque  paclus  est  cum  Saturno,  uii  si  quid 
liberum  virilis  sexus  ei  nntiiro  esset,  ne  educarel.  Id 
ejus  rei  causa  fecit,  uti  ad  suos  guatos  regnum  redi- 
ret.  Tum  Saturno  filius  qui  primus  natus  est,  eua| 
necaveruni.  Deinde  posierius  nnti  sunt  gemiui ,  Ju« 
piter  alque  Juno.  Tum  Junonem  Saturno  in  couspec- 
ium  dedere,  atque  Jovem  clam  abscondunt,  danlqu^ 
cum  Vestae  educandum,  ceiantes  Saiurnum.  Item 
Neptunum  clam  Snlurno  Ops  paril ,  eumque  ciancii- 
lum  abscondit.  Ad  euindem  modum  teriio  parlu  Ops 
parit  geminos,  Piuionem  et  Glaucam.  Pluto  Laline 
esi  Dispater  :  alii  Orcum  vocaut.  Il)i  Glaucam  liliaai 
Saturno  oslcndunl,  ac  filium  Piutonein  celnnt  alque 


Isgenue,  etc.  Vtr^.  viii  jEneid,,  520.  Haec  verba  cl- 
Uniur  etiam  ab  Augiistino  lib.  vii ,  de  Civit.  Dei , 
cap.  i6. 

Hi$  quoniam  latuisset  iulus  in  oris.  Hinc  Saturni 
Domen  deduco  a  verbo  liebrxo  satar,  latuitj  ii6«coit- 
dii;  ita  utSalurnus  idein  sit  ac  Lntiiis  ,  unde  terra 
SAmrnia,  dicta  eiiam  Lalium.  Ex  Vossio. 

n^MToc,etc.  Lalinesic, 

Prifflus  quidem  reguaior  eral  tcrresLrium  Salurnus  viro* 

[rum, 
Ex  Satumo  autem  genitus  est  ipse  rex  magnus, 
Ei  iaie  caucta  inluens  Jupiter. 

Aurea  tmidet.  Ei  lib.  vi,  jEneid,,  793,  ubi  Anchi* 
ses  pater  filio  Mnesn  de  Augusio  Caesare  bsc  vatici- 
aaiitr.  P 

Seecuta;  qui  rursus  Lalio*  Lego  qui^  ut  apud  Hn^ 
ronem  et  in  cunctis  LactanMi  mss.  codicibus,  praeter 
Brun.  et  edit.  in  quibus  est  qwB.  Nam  ibi  dc  Augusto 
loquitur. 

C(elui  habutt.  Sic  restiiui  ex  omnibus  mss.  quorum 
5  rec.  babeni  Ceslius ;   cuncii  pene  editi ,   JUranus. 

Sacra  Ats<oria.  ScilioetEubemeri  quam,  interprela-* 
tus  est  Euuius. 

Faeie  deterior.  Iia  reslitui  ex  omnibus  fere  mss.  et 
8.  impressis.  Caeteri  excusi  cum  mss.  %  Reg.  rec.  et 
f  Brun.,  facile.  Mfacie  deterior.  recte :  Gallice,  plu$ 
Udd  de  mage.  —  Facile  deterior.  Goih.,Lips.  iert.. 
Ueimm.,Ven.,  uiraque  1478,  Crat.,Tornes.  5,  Faeie 
deterior.  Nou  male :  deterius  Ven.  1471,  fade  clarior^ 

BUNEMAN. 

Scrores  suas  operam  dare.  Sic  resliiuimus  ex  omni- 
bus  fere  niss.  ei  editis.  In  edd.  Gall.  ct  Spaik ,  suam^ 
qux  vox  abest  a  2  Reg.  recent.  Haec  verba,  atque  so- 
fvrcf  fiias,  desuDt  In  ed.  Sublap. 


ConcessiteL  mss.  Em.,  Chrisl.  et  ed.  Cellar.,  ds, 
scilicet  malri  et  sororibus. 

Filius.  Per  Aiitiptosim  pro  FiUum,  ut  :  Sermonem 
quem  audistis,  non  est  meus;  Urbem  quam  staluo,  ves^ 
tra  est.  ISiCus. 

Junonem  Saturno  in  conspectum  dedere,  llore  vcle* 
rum,  qui  prolem  iu  conspecium  pairis  dedere,  ut 
eam  genninniii  ei  ejiis  sobolcin  esse  ngnosceret.  Cum 
illain  accipcret  in  greinium  tolleretquc ,  signum  fuit 
agnita;  sobolis.  VI^alchius. 

Celantes  Saturnum.  Goth.,  Subiac,  Ven.  1471,  se-» 
cunda  1478,  Rost.,  celantes  Satuvw.  liuN. 

Plulo  taline  est  Dupater.  Sic  hnbenl  (luidam  mss. 
teste  Isxo ;  et  sic  ipse  lcgendum  cssc  (cnscl.  Cor- 
reciioni  noslr;r  favent  veiustissimi  inss.  Rcgio-Putea- 
nus  a  priina  mauu,  et  Cauc.  in  quibus  cst.  Dnspater^ 
quod  puto  iibrarium  scripisse  pro  Disputer^  qui  est 
Pluto;  et  1  Clnrom.  in  quo  est  Dispiter.  lii  muliis 
mss.  et  in  omnibus  fere  cdiiis  cst  Diespiter :  quod 
Jovis,  non  Pluionis,  cognomon  est ,  tesie  Macrobio 
Saturnal.  i,  cap.  15.  Plulo  Intine  sonat  Dis;  et  sic 
vocalusest  iCneid.  lib.  vi,  v.  269,  iil  est  dives.  Pluto 
antein  (ut  notat  Cicero  lib.  ii ,  de  Nat.  deoruni)  est 
Dispater ,  qiinsi  dicas  ,  pater  dives,  vel ,  Deus  Jirt/ta- 
rum  :  Quia  Dis,  ut  apud  Grxcos,  7r>.0TiTuv.  Arnob.  lib. 
11,  in  fiue  :  Cum  ex  ApeUinis  monilu  palri  Diti,  ac  Sa' 
turno  humanis  canilibus  supplicaretur.  Qua  auteni  ra- 
tione  in  cxteris  Lactanlii  inss.  et  cditis  vocatur  Dies" 
piter  non  video.  Nomeii  enim  Diespilris  Jovi  altribu* 
luin  fuisse  notissimum  est;  ai  IMutoui  nunquam  quod 
sciam. 

Orcum  vocant.  Ita  rcsliiutum  cx  mss.  codicibus« 
prxter  duos  Ueg.  rec.  hi  quibus,  sicut  et  iu  cdiiis,^  esk 
di^unt. 


191 


riRII.  LACTANTn  DlViN.  INSTIT. 


192 


(ut  scripu  sunl)  Jovis  fralrumquc  cjus  stirps ,  atque 
cognatio  in  hunc  modum  nobis  ex  sacra  scriptione 
tradita  esl.  Iiem  paulo  posl  liaec  infcrl :  c  Deinde  Ti- 
tani  postquam  rescivii  Saturno  filios  procreaios,  atquc 
cducalos  esse  clam,  seducit  secum  filios  suos^  qui 
Titani  vocantur,  fratremque  suum  Saturnum  ,  aique 
Opcm  comprehendit,  eosque  muro  circumegit,  et 
custodiam  his  apponit.  » 

Haec  historia  quam  vera  sir,  docet  Sibylia  Ery- 
Ihraea,  eadem  fere  dicens;  nisi  quod  in  paucis,  quae 
ad  rem  non  periinent,  discrepat.  Jupiter  ergo  libera- 
tursummi  scelcris  crimine,  quod  patrem  vinxisse 
compedibus  perhibetur  :  id  enim  Titan  pairuus  fecil 
quod  ille  conira  pactionem  jusque  jurandum  mares 
liberos  sustulisset.  Reliqua  historia  sic  coniexitur : 
Jovem  adultum ,  cum  audisset  patrem  atque  matrem 
cusiodiis  circumseptos,  atque  in  vincula  conjectos, 
venisse  cum  magna  Greiensium  multitiidine ,  Tita- 
numque  ac  filios  ejus  pugnando  vicisse,  parentes  vin- 
culis  exemisse,  patri  regnum  reddidisse,  atque  ita  in 
Cretam  remeasse  :  Post  haec  deinde  Saturno  daiam 
Bortem,  ut  caveret  ne  filius  eum  regno  expellerct : 
illum  elevandac  sortis  atque  effugiendi  periculi.'gratia, 
insidiatum  Jovi,  ut  eam  necaret  :  Jovem,  cognitis 


A  insidiis,  regnum  sibi  denuo  vindicasse,  ac  fiigasse 
Saturnum,  qui,  cum  jactatus  cssetper  omnes  terras, 
persequeniibus  armatis,  quos  ad  eum  comprehcnden- 
dum  vel  necandum  Jupiter  miserat,  vix  in  itaiia  lo« 
cum,  in  quo  latcrct,  invenit. 

CAPUT  XV. 

QuomodOfeum  fuerlnt  iUi  homines,  diifuerim  nominati 

Quibus  ex  rebus,  cum  constet  illos  homines  fuisse, 
non  esi  obscurum  qua  ralione  dii  coeperint  nomi- 
nari.  Si  cnim  nulli  reges  ante  Saturnum  vel  Uranuni 
fuerunt  propter  hominum  rarilalem ,  qui  agrestem 
viiam  siiie  ulloreclore  vivebanl :  nonestdubiumquin 
illis  teinporibus  honiines  regem  ipsum  totamque 
gentem  suinmis  laudibus  ac  novis  honoribus  jactare 
B  cceperint,  utetiam  deos  appellarent,  sive  ob  miracu- 
ium  viriutis  (hoc  vere  putabant  rudes  adhuc  et  sim- 
plices),  sive  (ut  fieri  solet)  in  adulationem  praesentis 
poteniiae,  sive  ob  beneficia  quibus  erantad  bumani* 
latem  compositi.  Deinde  ipsi  reges,  cum  chari  fuis- 
sent  iis,  quorum  viiam  composuerant ,  magnum  sui 
desiderium  mortui  reliquerunt.  itaque  bomines  eorum 
simulacra  finxeruni ,  ut  haberenl  aliquod  ex  imagi- 
num  contemplaiione  solatium ;  progressique  longius 


VARIOKUM  NOTiE. 


Vt  scripla  sunt.  Dele^  inquit  Heumannus ;  e$t  glos- 
$ema,  Imo  sunt  verba  Ennii  repetita  in  Epiiome,c.  15, 
non  ergodelenda.  Bun. 

H<Bc  infert,  Sic  reposuimus  ex  mss.  codicibus, 
praeter  duos  Colbert.  rec.  et  edd.  in  quibus  est, 
refert, 

Eosque  muro  circnmegit,  Sic  cuncti  pene  inss. 
et  editi  omnes ;  ita  ut  nullus  dubitem  sic  scripsissc 
Lactantium  :  Quasi  dicas ,  muro  egil  circum  eos, 
Equideni  nuUum  auctorem  latinuin  siclocutum  inve- 
nio.  Quidam  malunt  legere  murum,  ut  in  uno^recen- 
tiore  Colbertino.  An  mavis  legere  eosque  muros  cir- 
cumegit,  cum  duobus  Regiis,  ex  quibus  unus  est 
omnium  vetustissimus?  Vel  hic  circumegit  est  pro  cir- 
eumdedit,  vel  cinxitj  seu  circumduxit,  ut  esl  apud 
Vlrgilium : 

Stridentem  fundam  circum  caput  egit. 
Quod  propius  cst  lalinitatis  indoli.  ut  a  circum  casus 
pendeat.   Sed  verbum  drcumdedit  Sparckio  magis 
arridet,  quani  circumegit, 

it5.  Sic  correxi  exmss.  Rcimm.  hiis,  id  cst,  iis.  Bun. 
^  Sybilla,  etc.  Sybyllina  carmina,  serm.  5 :  H\tx«  §' 
^xouo^oev,  etc. 

Sustulisset.  !d  est,  e  terra  sublatos,  susceptos 
educasset,  lib.  i,  c.ip.  16.  Plura  Piiisc.  ad  Curt.  1. 
IX,  cap.  1,  25  not.  58.  Schott.  ad.  Senec.  I.  iv  Con- 
irov..,  26  p.  315.  Barth.  ad  St:it.  i.  Silv.  n,  109,  p.  66, 
Ot  Bartholin.  de  Pucrpcrio  vcterum,  p.  72,  sq.  Bcn. 

Audisset.  Ita  mss.  praeler  tres  rcc.  in  quibus,  vidis- 
$et.  In  edilis,  audivisset. 

Titanumque,  Sic  in  editis  ac  mss.  si  quinque  vul- 
gaio.s  cxcipias,  in  quibus  est  Titanem. 

Filios  ejus  puqnando  vicisse.  Iia  inss.  quamplurimi 
et  opiiin.  In  3  Reg..  1  Colb.  et  Brun.,  filios  ejus  pu- 
gna  vicisse;  in  1  Colbcrl.,  filios  ejus  expugnavisse ;  in 
Ciirisl.,  2  (lolb.  et  edil.  Tornes.  fiUos  ejus  expugnasse. 
In  1  Reg.  rec,  socios  suos  expugnasse. 

Posl  htvc  deinde.  Pleonasiniis.  Vid.  not.  I.ii,  c.  13, 
Postea  deinde,  I.  vii,  c.  5.  Posl  deinde ;  posthcec 
ddnde.  Ex  Colum.  iii,  4,  indicavit  Heusinger,  ad 
Vechncr,  pag.  157.  Bun. 

Sortis.  Oraculi.  Vid.  nol.  1. 1,  cap.  6.  Bun. 


Elemndm  sortis.  Id  esl,  imminuendoe.  In  1  Christ., 
aUenand(B\  1  Colberl.,  aUemndce. 
Honoribus  jaciare.  Sic  Reim.  el  piurimi.  At  Ven. 
G  Uli  el  Rost.  U76,  honoribus  tractare.  Utraque  Ven. 
1478 ,  honoribus  ictare.  Corrupie.  Insolens  honoribus 
jaetare  aliquem ;  mallein  honoribus  mactare.  Ita  Lact. 
I.  V.,  c.  9  :  Eos  luudant  et  honoribus  mactant.  Ubi 
plura  daiit  a  me  cilaii  auctores.  Bun. 

iit  eiiam  deos  appeltarent ,  sive  ob,  etc.  Origo  con- 
secraiioiiis  est  hiijusmodi.  Mos  erat  aniiquissiniis 
temporibus,  ut  coiidiioribus  urbium.  aui  aliis  de  pu- 
blica  re  et  vita  communi  bcne  meritis,  a  inorie  summi 
honores  decernerentur ,  qui  ihptaiyMl  rtiioLi  dicebantur. 
Adulaiio  ac  posieasupcrstiiio  GeoTrouov  invenit,  etpau- 
laiim  prodiis  haberi  conperunt,  uuibus  antea  heroici 
tanlum  honores  ruerant  dccreti :  JPluiarch.  in  Mulicr. 
prscclaris  factis.  Ilanc  esse  consecrationis  originem, 
praeter  Lactani.  hoc  loco,  eiiam  Athenagoras,  £useb., 
TheodoreL,  Minul.Fel.  aliique  diserte  tradunt.  Ilinc 
igitur  pbrases  adulationis  plenissimx,  in  deorum  nu- 
merum  referre,  in  deos  referre,  affoeiovv,  vel  Osovffoietv, 
quibus  abundant  Veterum  scripta.  Hac  adulatione 
|.  reliquos  moriaies  oinnes  superarunt  Aihenienses,  ut 
''^notum  omnibus  iis,  qui  ipsorum  historiam  leviter 
lanlum  degustarunt.  Kircdmannus. 

Ut  fieri  solet.  Sublac.  et  Rost.,»^  solet.  Ilaud  raro 
iliud  fieri  Lactantius  aliiquo  omitlunl.  Conf.  1.  i ,  c. 
6,  noi.;  1.  VI,  c.  10,  not.  Bun. 

Inadulationem.  Vide  S.  Augusiin.  de  Civit.  Dci 
lib.  II,  cap.  15. 

Ut  haberent  aUquod  ex  imaginum  contemplatione  so- 
latium.  Cyprianus  in  tract.  quod  Idola  dii  non  sunt : 
Deos  non  esse,  quos  vulgus  coUtJiinc  nolum  est.  Reges 
oUm  fuerunt^  qui  ob  regaiem  memoriam  coU  apud  suos 
postmodum  eliam  in  morte  coeperunt.  Inde  iUis  instituta 
templa;  inde  ad  defunclorum  vuitus  per  imaginem  de- 
tinendos,  expressa  simulacra  :  nam  ei  immolabant  hos- 
liasj  et  dies  fesios  dando  honore  celebrabant ;  inde  pos- 
teris  factu  suut  sacra  ,  quce  primis  assumpta  fuerant 
iolatia.  Sic  etiam  apud  profanos  auctores.  Servius  ad 
I  Ceorg.  de  SyivanO;  Scnec.  cpist.  40  de  imagini- 
busloquens :  i  Desiderium  absentia}  falso  atqiie  inani 


493  LtBER  I.  DC  FALSA  RELIGIONG.  m 

|)er  amorem  meriti ,  memoriam  derunciomm  colcre  ^  honore  deorum  immorlalium  consecnlam.  >  Hac 


cceperunt;  ul  et  gratiam  referre  bene  meriiis  vidc- 
rentur,  et  successores  eorum  allicerent  ad  bene  im- 
perandi  cupiditatem.  Quod  Giccro  de  Naiura  deorum 
(1.  iiy  c.  14)  docet,  dicens  :  c  Suscepitauiem  vila  ho- 
niiDnm  consuetudoque  communis,  ut  beneHciis 
excellentes  viros  in  coelum  Tama  ac  voluntate  lolle- 
rent.  Hinc  Hercules,  binc  Gasior,  binc  rollux  ,  binc 
i£sculapius,  hinc  Liber.  i  Et  alio  loco  :  <  Alquc  in 
plerisqne  civitatibus  intelligi  potest,  acuendae  virtutis 
gratia,  aut  quo  libentius  reipublicac  causa  periculum 
adiret  opiimus  quisque  virorum  fortium ,  memoriam 

VARIORUM  NOTiE 


scilicet  raiione  Romani  Gaesares  suos  consecraverunt, 
et  Mauri  reges  suos.'  Sic  paulalim  religiones  esse 
coeperunt,  dum  illi  primi ,  qui  eos  noveranr ,  eo  rita 
suos  liberos  ac  nepotes ,  deinde  omnes  posteros  im« 
bucrunt.  Et  hi  tamen  summi  reges  ob  celebritatem 
nominis  in  provinciis  omnibus  colebantur. 

Privalim  vero  singuli  populigcntis  aut  urbis  suse  000« 
dilores,  seu  viri  fortiludine  insignes  erant,  seu  foeminas 
castiiate  mirabiles,  summa  veneratione  coluerunt ; 
ut  iEgyplii  Isidem,  Mauri  Jubam,  Macedones  Gabi« 
rum,  PoeniUranum,  Laiini  Faunum,SabiniSancumy 


solatio  levant.  >  Videsis  Tacil.  Annal.  xii.  etc 
l^i€>eo. 

Peramorem  meriti.  Sic  ms.  1  Bonon.  anliq.  et  iO 
cditi.  Abest  meriti  a  ^  scripiis ,  ct  vet.  edit. 
Rom.,  Betui.,  Tomes.,  Is. 

TolUrent.  Ex  Cicerone  de  Nat.  deor.  lib  ii,  c.  62, 
et  omnibus  mss.  nostris  ac  edit.  Tornes.  sic  emenda- 
rons.  In  editis  est,  toUerei, 


Et  alio  loco  :  Atque  in  plerisqHC  civitatibu$,  In  edi- 
tis  Is.«  Gall.  et  Spark.  erat,  Atqueadeo  ;  qu»  ullima 
voY  abest  a  mss.  Regiis,  1  Golb.,  2  Brun.  el  ab  ipso 
Cicerone  lib.  iii  de  Nat.  deor.  cap.  50.  In  mss.  5 
Colb.,  2  Glarom.,  Ghrist.  et  in  omnibus  fcre  edit.  .td- 
hnc  ineptins,  Et  alio  loco^  atque  alio  in  pleritque  ctvt- 
iaiibus ;  cum  verba  Giceronis  qiire  sequunlur,  non  nisi 
CK  uno,  quem  si^navimus  ioco,  deprompla  sint  om« 
nia.  Alque  satis  inulilc  videlur  :  sed  illiid  utpote  Gi- 
ccronis  sine  necessilaie  conservavit  Lactaniius ,  ut 
Tallianum  amem  ex  superiore  loco,  ex  lib.  ii.  cap.  24. 
Alio  frastra  ex  antecedenie  repetiium. 


Aeuendce.  Ila  omncs  ediii  et  mss.  uno  demplOc 
Apud  Giceronem  legitur,  augend<e. 

Optimut  quitque.ld  est,  fortissimus  quisque,  utse- 
quitor,  forlium,  Gonf.  not.  lib.  iii,  c.  17.  Bun. 

Hae  scilicet  ratione  Romani  Ca:sares^  elc.  Post  Ro- 
mulum,  cui ,  quamdiu  respublica  in  liberlale  fuit, 
iste  honos  delatus  sit,  repcrio  neminem :  posiquam 
vero  ad  Gxsares  omnia  deferri  coepla,  tunc  redilum 
csl  ad  veterem  illum  morein,  reiatique  inler  deos 
sunt  plerique  imperatores,  quorum  catalogum  vide 
apud  Onuphr.  Panvin.  lib.  u  Fasior.  Primus  hoc  ho- 
fiore  Jul.  Gxsar  alTccius  esi  ab  Augusio.  Manilius : 

Jam  facit  ipse  Deos,  miltilque  ad  sidera  numen 
Majus,  el  Auguslo  crescit  sub  priocipe  cccluin. 

Solebat  autem  consecratio  a  Senatu  deccrni,  pcnes 
quem,  nisi  sic  ut  tyranni  regnarent,  erat  hujus  rei 
auctoritas.  Qua  de  re  vide  S.  Athanasiiim  adversus 
gcntes.  Hinc  JEi.  Spariian.  iu  Vita   Adriani :  Acta 


Ex  B  SinguU  populi.  Id  ait  Tertulliannus,  quem  vide 
nota  prseccdenti.  Alii  sunt  dii  provinciales,  qui  apud 
Alexandrum  ab  Alexandro  Neapolitanum  occurrunt 
lib.  VI,  cap.  4.  Qua  de  re  consulendi  sunt  eiiam  auc- 
tores,  qui  de  diis  gentium  scripserunt,  quales  sunt 
Lilius  Gyraldus  et  Vossius. 

jEgyptii  Isidem.  De  Iside  ejusque  sacris,  yidesis 
hujus  libricap.  21. 

Mauri  Jubam.  Pras  aliis  Juba  a  Mauris  cultus  vi- 
detur,  cum  nomeii  ejus  apud  auciores  expressum 
invenitur,  vel  etiam  forte,  Jubae  nomen  commune 
reguin  Maurorum  fuit,  ut  Pharaonum,  vel  Piolom»* 
orum  in  ^gypto.  De  Juba  inter  deos  relato  vide 
Tertiillian.  in  Apologetico.  —  Mauri  Jubam.  No- 
tavil  Gcllarius  ad  Eutr.  6,  18,  2  ei  ad  Mintic. 
c.  22,  Jubam  Numidarum,  non  Maurorum  [uisse  re- 
gem,  iiiteliigens  dc  tempore  Jubae.  At  Gronoviiis  dc- 
fendit  Minucium,  quia  ejus  tempore  Numidia  sub 
Mauritania  Gsesariensi  continebatur ,  qua  ratione 
eliam  hic  Lactantius,  Eiitropius,  Sext.  Rufus,  hido- 
C  rus  aliiquc  dcfendi  possunt.  Davisius,  ad  Minuc.  p. 


157  puiat,  proprie  sic  dictis  Mauris  reges  Jiibarum 
nomiiie  fuisse.  Ipse  vero  Gellariusad  Euirop.  I.  5,  fin. 
docuil,  solenne  Lalinis  Numidas  appellare  Mauritanos, 
idqiie  de  Juba  ex  altero  civili  bello  constare.  Bun. 

Cabirum.  Ita  plurimi  mss.  ac  editi.  In  edit.  Roin. 
U68,  Cabirim;  Betul.  el  Tornes.  L^>79,  Cabyrium^ 
\n  mss.  2  Reg.  et  ed.  Rom.  1470,  Gabyrum;  iReg., 
Cabirium;  i  al.  Reg.  el  Marm.,  Gabirum;  i  Reg.,  Sa* 
brium:  i  aiter  Reg.,  Vict.,  Nav.,  i  Golbert.  ei  Brun., 
Scabrum.  De  Gabiris  vide  Pausaniam. 

(Jranum.  In  anliquissimo  Re^.  ut  et  in  alio  Reg. 
receniiore  a  prima  manu,  Uramum. 

Faunum.  Is  erat  tcrtius  post  Janum  Latinorum 
rex.  Pici  filius  fuit,  leste  Virgilio,  patcrFaunoruin  ct 
Laiinorum ;  hic  vixil,  ul  credilur,  520  annos  ante 
Romain  conditam.  Hunc  Roinani  colebant  nonis  de- 
ceinbris;  vide  Uorat.  lib.  iii,  Ode  18.  De  hoc  adhuc 
agciiir  infra  cap.  22. 

Sabini  Sancum.  lloc  nomen  varlc  scripium  repe- 


ejus  irrita  fieri  Senatus  volebat;  nec  appellatus  est  Di-  ^  rio.  In  nonnullis  Lactanlii  mss.  Yaiicanis,  in  i  Bonon. 


tu$t  ni$i  Antoninus  rogauet :  et  Jul.  Gapitol.  aliquo- 
ties  bujus  Senatusconsulii  meminil;  ul  in  Antonino 
Pio :  Cum  jucunditate  a  $enatu  Divus  appellatus  est^ 
cuncti$  cerlatim  admittentibu$ ;  et  iii  M.  Antonino  phi- 
losopfao :  Dande  cum  gratias  ageret  senatuiy  quod  fra- 
trem  con$ecra$$et ;  et  in  Pertinace  :  Per  $enatum  et 
populum  Pertinax  in  Deo$  relaiu$  e$i.  Rituin  aulem 
consecrationis  fuse  descripsil  Herodianus  lib.  iv. 
KiBCBiumius. — Debac  Gxsarumapotheosi  videThco- 
philum  ad  Autoiicum,  sermone  priore. 

Et  Maurirege$  $uo$.  Tertullianus  Apol.  cap.  xxiv; 
Unicuiqug  provincicBj  et  civitati  suus  deus  e$t,  ul  Syrio! 
A$ittrle$,  ut  Arabiee  Di$are$,  ut  Noricis  Belenus^  ul 
Africw  GoB/eslu,  utMauritanio!  reffuli  sui.  Gyprianus  de 
Yanitate  gentium  :  Mauri  manifeste  reges  colunt^  nec 
ullit  velamenlo  pratexunt.  Vossius. 

Qeperunt.  Ita  reposui  ex  mss.  In  editis  auiem  csl, 
€t»pere. 


aniiq.,  in  Vict.,  Nav.,  Marm.,  et  3  Reg.,  quorum 
unus  est  vcterrimus,  ct  in  ediiis  Gyinnic,  Henr.y 
Petri,  Fasit.,  Soubr.,  Tornes.,  Thomas.,  Tliys., 
Gall.,  2  Lips.«  Sancum ;  opiime.  Quac  lectio  probatur 
a  Josepho  Scaligcro  ad  Varroncm  de  Lingua  Laiina. 
In  ms.  Brun.  est  Saucum  pro  Sancum^  u  pro  n ;  i 
Sorbon.  el  i  Glarom.,  Santum;  in  Regio-Putcano 
aliisquc  4  Rcg.,  5  Golb.,  Gat.,  Em.,  Sanctum;  nec 
male.  Ovidius  enim  Fastor.  lib.  vi  euin  vocat  Saitc- 
tum.  Augustinus  1.  xviii  dc  Giv.  Dei,  cap.  19,  ait: 
Sabinietiamiiegemsuumprimum  Sancum,  $ive  utaliqui 
appellant  Sanctum,  retulerunt  in  deo$.  mss.  Ganiabrig. 
iGlar.,  ed.  Rom.  1468,  Xanct.  mss.  i  Rcg.,  i  Bonoii. 
rcc.  ac  ed.  Rom.  1470,  Xantum;  mss.  i  Reg.  cl  cd. 
Venel.  1490,  5a6um;  edil.  Paris.  1525,  Ald.  Gral., 
Graph.,  Antwerp.  1539,  6angum;  ms.  i  Golb.,  Fawuin; 
iLips.i2a/itm;  Ultr.,  Annceum.  Qui  aulem  hic  Sabhiis 
Sancu$  est,  ille  Grxcis  est  Hercule$;  ct  Laiinis  Deu% 


198  PIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  196 

nomaiii  Quirinura.    £odein    uiiquc  modo  Albenae  A  eorum.  Act^esscrunl  eliam  poelx »  et  compositis  aJ 


voluptaiera  carminibus,  in  coelum  eos  suslulerunt: 
sicul  faciunt  qui  apud  reges,  eiiara  maios,  panegyri* 
cis  mendacibus  adulaniur.  Quod  malum  a  Graecis  or« 
tum  est :  quorum  levitas,  iustructa  dicendi  Tacultate 
et  copia,  incredibile  est  quantas  mendaciorum  nebu- 
las  excitaverit.  Itaque  admiraii  eos,  et  susceperuni 
primi  sacra  illorum  ,  et  universis  gentibus  tradide- 
runt.  Ob  banc  vanitatem  Sibylla  sic  eos  increpat : 

Ilf^  tl  il  tflf*  |«Atat«  adK«fli(UvM4  4««-ii4iK  ? 
Ouctf  il^^\ot{'  tl<  ooi  «Xdtvov  Iv  fptffl  ^iu, 
TfltQ^ea  tcXtlv  «poXtic^yta  QtoO  |4Y<Uioio  «^owicov. 


Minervam ,  Samos  Junonem,  Paplios  Venerem, 
Lemnos  Vuicanum,  Naxos  Liberum,  ApoUinem 
Delphi.  Sic  per  populos  atquc  regiones  varia  sacra 
suscepta  sunt,  dum  grati  bomines  esse  in  suos  prin* 
cipes  cupiunt,  el  quod  alios  bonores,  quos  vita  ca- 
reniibus  deferant,  invenire  non  possunt.  Praeterea 
pietas  eorum,  qui  succcsserant,  plurimum  contulit 
ad  errorem;  qui  (ut  divina  stirpe  nati  viderentur) 
divinos  bonores  parentibus  detuierunt ,  deferrique 
jusserunt.  An  potest  ali(|uis  dubitare,  quomodo  reli- 
giones  deorum  sint  instiiuix,  cum  apud  Maronem 
legat  i£ne£  verba  sociis  imperantis : 

Nunc  paieras  libate  Jovi,  precibusque  vocate  m.  Tullius ,  qui  Don  Untum  perfectu»  orator,  sed 

Anchisem  genilorem.  ,        ...      \7     ,  ..      ...          ,          ...;.. 

Cuinontaniumimmortaliiatem,  verum  etiam  ven- «  ^!'^"*  P^'*^^^P^"^  ^^^^^    siquidem  solus  exiuil  Plato- 

torum  tribuit  potestalem :  *  "'«  *"|'*^^^' '  '"  ^  ''5'^^'  ^"^  «« >P«^  ^«  «"^'^  ^^^ 

Poscamus  yenios,  atque  h«c  me  sacra  qooUnnU  consolalus  est ,  non  dubitavit  dicere,  deos ,  qui  pa- 

Urbe  velii  posiia  teroplis  sibi  ferre  dieatis.  blice  colerentur,  bomines  fuisse.  Quod  ipsius  testiflio- 

Idera  scilicet  de  Jove  Liber,  et  Pan ,  et  Mercarius,  nium  eo  debet  gratissimum  Judicari ,  quod  et  augn- 

et  Apollo  fecerunt;  uc  postea  de  bis  ipsis  successores  rale  habuii  sacerdotium,  et  eosdem  se  colere  venera- 

VARIORUM  NOTiE. 

Fidiut.  Vide  Varroncm,  lib.  iv  Ling.  Lat.,  cap.  iO. 
Fesius  :  Fit  $acrificittin,  quod  e$l  proficitcendi  gralia 
Herculi  aut  Srinco,  qui  tcilicet  idem  Deu$  etl,  Vocaba- 
tur  etiain  Semo^  ut  apud  Ovid.  Fastor.  lib.  vi,  v. 
213.  In  veteri  inscriptione  Gruteri,  p.  96,  et  in  ea 
quam  habet  Fulv.Ursinus  ad  Gsesar.  de  Bello  Gallico : 

SANCTO.  SAIfCO.  SBUONI.  DEO.    FIDIO,  SACRDIf. 

Sancus  unus  eratex  diis,  quos  in  sexdecini  Coelorum 
ordinibus  enumerat  Martianus  Capella.  De  Sanco  vi-  q 
de  etiam  Gregorium  Giraldura  lib.  i  llistor.  deorum. 

Qttirintim.  Vulgaia  sunt  quae  de  Quirino  dicuiitur, 
de  quovide  Liviura,  Dionys.  Halicarn.  etPlutarchum. 

Athence  Minervam,  Ab  ea  Atheuarura  urbs  iiomen 
sortita  est.  De  hac  igiiur  vido  Pausaniam  in  Atticis, 
Pluiarchum  In  Themistoclc,  Isocratem  iii  Panatbe- 
naico,  et  S.  Augustinum  dc  Civitate  Dei  lib.  xviii, 
cap.  9. 

Samot  Junonem.  Samos  insula  maris  lonici,  oiim 
Junoiii  sacra,  iii  qiia  habuit  templum  ab  Argonaulis 
fundatum.  De  hac  Virgilius  i  i£neid.y 


Quam  Juno  terris  fertur  magis  omniLms  unam 
Poslhabiia  coluisse  Saino. 

De  hac  iterum  infra  cap.  i7. 
Paphot  Venerem.  Sic  Virgilius  lib.  i  ifineid.  : 

Ipsa  Paphnm  soblimis  adit,  sedesque  revisit 

LaeUi  suas,  ubi  templum  iUi,  centumque  Sabaeo 

Thure  caicnt  arae. 

Lemnot  Vulcanum.  Vide  fabulam  npud  Homeruin  D 
Iliad  I,  ubi  legitur  Vulcanum  in  Lemnum  insulam 
fuisse  praecipiiatum. 

^axot  Liberttm.  Naxos  una  ex  insulis  Cycladibus, 
Liberovel  Bacchosacra,  oliin  Dyonisia  vocala,  in  qua 
vlteseximix,  ac  proinde  vinum  generosum. 

ApoHinem  Delphi.  Sic  legenduin  ex  17  editis  Del' 
phi  in  recto  casu,  ut  praecedentia  urbium  nomina 
postulant.  In  mss.  Regio-Put.  et  aliis  4  ileg.,  5  Golb., 
I  Sorbon.,  i  Clarom.,  Gat.  et  Marm.  a  sccunda  manu 
ac  vet.  edilis  Roui.  1468  et  1470,  est  Delphot,  mcndo 

iut  videtur )  ex  praicedentibus  nominativis  in  oi jia- 
0.  In  caeieris  ross.  est  Delot.  Apud  Virgilium  iEneid. 
lib.  VI,  V.  12, 

Dclius  iusi)irat  vaies,  aperitque  futura. 
Sic  per  poputot,  etc.  Has  topicos  deos  collegit  Li- 
iios  Gregof .  Giraldos  syntagnitle  i. 

Et  quod  atiot  konoret^  quot  vita  carentilmt  deferanU 
lia  restituiinus  ex  omiiibus  fere  mss., ex  editis  Piris. 


an.  1525,  Crat.,  Graph..  Gymnic.  In  mss.  i  Colb.» 
Brun.  et  in  editis  octo,  et  quo$  aliot  honoret  vita  ca^ 
rentibut  deferant.  A  mss.  {Lips  ,  Pal.  et  i  Colb.,  ab- 
est,  quo$. 

Nunc  paieraty  etc.  Vir^illus  vii  iGneid.  v.  155. 

Hoec  me  tacra.  Sic  restituo  ex  cunctis  ferme  mss.  Et 
sic  habetur  in  antiquis  aliquot  mss.  Virgilianis ,  et 
vulgatis  nonnuilis.  In  mss.  2  Colb.  ct  1  Clarom.  a 
prima  manu  et  editis,  Bcec  mea  tacra^  sed  male. 

Panegyricit,  Jam  a  multo  tempure  sermones  lau- 
datorii  nullam  (idem  meruerunt. 

Levitat.  Grxcorum  levitaiem  aliquoties  perstringit, 
1. 1,  c.  18;  I.  III,  c.  14,  et  est  communis  eoram  nota. 
Vid.  Lud.  Vivem  ad  Augustini.  1. 1  Civ.  Dei,  c.  4,  et 
I.  II,  G.  14,  et,  quem  plures  exscribunt,  Abramain  ad 
Cic.  pro  Ligar.  c.  4,  et  Cort.  ad  Sall.  Catil.  vni»  2, 

p.  55.  Bf  NEHAR. 

B7>.dec$i}«  etc.  Oraeala  Sybillina,  sermon.  5,  ali- 
ler  legunt :  nain ,  prseterquam  qood  secandum  ver- 
sum  omiterit,  qui  sic  babel , 

ubi  in  tertio  est  ^riOvjc  >  oracula  Sibyllina  habent 
nopiJiuc ,  ut  «t  codex  optimffi  notai  Cl.  Puteani ,  qui 
esi  in  Bibliotheca  Regia  :  ui>i  Impressl  habet, 

Tl<TM«UlM|V  ^Uviv  Vf, 

&0Xt  M  Tii*  souilv  iMfnXolo  ttoTo  «^ff^rinv  ; 

in  mss.  veterrirais  Cauc.  et  3  Regiis,  scriptum  est» 

Tl«  <roi  ic>^vev  Iv  ff tol  Ifjxt , 

T«H»  xtkth  «poXm4vT«  Hef  lavf&Xete  iCf4«rw«ov. 

Et  sic  legenduni  esse  moiiuit  doctis».  Francius.  Uo* 
rum  autem  versuum  sic  habet  latina  interpreiatio : 

Graeciaqoid  conlidis  in  viros  prlneipes? 

Ad  quid  dona  inaoia  mortuis  dedicas? 

Immolas  idoUs ,  quis  iibi  errorem  in  mente  imposoit» 

U»c  te  perficere  relinqueutem  Dei  magui  &ciem  ? 

Plaionit  imitator.  Sic  Quintilianus  libro  x  Cicero- 
nem  Platonis  in  philosopbia  aemolum  vocat;  atque 
ita  Plaionis  addictom,  nt  cum  ipsoerrare,  qaam  cam 
aliis  bene  sentire  maiuerlt.  Vide  Paterculum  lib.  i, 
cnp.  17,  iibi  praeclara  babet  de  Ciceronis  eloqucntia. 

ineo  tibro,  quo  $e  iptum  de  morte  fUiee,  Periit  Iiic 
liber  cum  aliis  multis.  Cell. 

Se  ipte,  Mss.  2  Colb.  et  multi  editi,  $e  iptum. 

Dubitavit,  Ita  omnes  mss.  cunctique  ferme  editl* 
In  ed.  Gall.,  dubitabit, 

Augurate  taierdotium.  De  qoo  vide  CiceroneHi  ip« 
sura,  1.  xii  Epistol.  ad  Atticum,  et  I.  iv  FamiUtriam, 


<w 


UBER  1.  DE  FAL9A  RELIGIONE. 


198 


riquc  leftUtfir.  Ilaque  intra  paacos  versiculos  duas  A  doctissiinamque,  approbanlibos  diis  immorlalibus  ip- 


res  nobis  dedil.  Nam  dum  imaginem  flliae  eodem  mo- 
do  se  Ci»Dsecra(ururo  essc  profiteretur,  qno  llli  a  ve- 
teribus  sunt  consecrati,  ci  illos  moriuos  esse  docuit, 
6t  originem  vanas  supersiitionis  oslendit.  c  Cum  vero, 
Inquit ,  et  mares  cl  foeminas  complures  cx  homini- 
bus  in  deorum  numero  esse  videnmus ,  et  eorura  in 
urbibus  atque  agris  auguslissima  delubra  veneremur , 
asseniiamur  eorum  sapientix,  quorum  ingeniis  et 
invenlis  omnem  vilam  legibus  ei  inslitutis  exculiam 
consiitutaroque  babemus.  Quod  si  ullum  unquam  ani- 
mal  coDsecrandum  fuit,  illud  profecto  fuit.  Si  Gadmi 
progenies,  aut  Ampbytrionis,  aut  Tyndari  in  coeium 


sis,  iii  corum  coetu  locaiam ,  ad  opinionem  omiiium 
mortalium  consecrabo.  »  Forlasse  dicat  aliquis,  prae 
nimio  iuciu  delirasse  Giceroncm.  Atqui  omnis  illa 
oralio,  ct  doctrinn,  «i  exemplis,  et  ipso  loquendi  ge- 
ncrc  perfecia,  non  xgri,  sed  constantis  animi  ac  ju- 
dicii  fuil;  et  hxc  ipsa  senteniia  nulium  prxfert  indi- 
ciuiu  doioris.  Neque  eniui  pulo  illum  lam  varie,  tam 
copiose,  tam  ornaie  scriberc  poiuisso ,  nisi  luctum 
ejus  et  raiio  ipsa,  et  consolailo  amicorum,  ei  tempo- 
ris  longiludo  milignssct.  Quid,  quod  idem  dicil  in  li- 
bris  de  Rcpublica  ?  idern  de  Gloria?  Nam  de  Legibus, 
quo  iii  opcre  Platoncm  secutus,  leges  voluit  ponere, 
quibus  putaret  usuram  esse  juslam  e(  sapienetm  ci- 


toUenda  fania  Tuit,  hnic  idem  lionos  certe  dicandus  q  vitatem,  de  Religione  ita  sanxit :  t  Divos,  et  eos  qiii 
esi.  Quod  qaidem  faciam,  leque  oinniiim  opiiroam      ccelestes  seinperhabilisunt,  colunto;  et  ilk»,  quos  in 

YARlORUIi  NOTi£. 


Y^^cuh$.  Eleganter  pro  vulg.  lineas,  Gonf.  I.  ii , 
C.  8 :  it  hi$  decem  ver$ibu8.  Bunbman. 

InutgiReni  filite  eodem  modo  $e  con$ecraturmH,  llunc 
modiim  vide  supra  ad  initium  hujus  capiiis. 

Mare$.  Vcrba  Giceronis  iii  Gonsol. 

De/n^a.  ApudGiceronem,  templa. 

Ad$entiamu$,  Sublac.  1465,  Rost.  Ven.  1171,  97, 
Pmh.  adeeniiam,  Fr.  Fabritius  tesiatur,  ins.  Lac- 
Untii  librum  habere,  4u/<e;i/fVimfi«,  aique  eaindeiii  vo' 
cem  Giceroni  l.  i  Off.  6  rcstituit  cuin  aliis.  Gerle  Go- 
Ibanus  clare,  ad$enUamu$,  Atquu  ha^c  roriua  placel 
Lactanlio,  I.  i,  c.  5,  Adsetuit;  c.  18,  Adseinit;  I.  iii, 
c.  29,  Vtrgiliue  adsentit;  EpiU  cap.  12,  PoetiB  adsen- 
ttimi.  Imo  ipse  Gicero  coiisensu  codd.  I.  i  Ait. ,  cp. 
iAy  Curiom  ad$en$erunt ;  1.  ii,  ep.  1,  ad$en$it  $enatu$; 
pro  Manil.  c.  i6 «  eju$  voluiiialibus  adsenserint,  Maie 
igilur  alii  de  Giccroiiis  conseiisu  dubiiarunt.  Goiif. 
Quintil.  1  Iiist.,  c.  5.  Bu!ieiian. 

Quod  $i  uUum  unqHoni  animal  coneecrandum  fuU , 
iUmd  profecto  fuit,  Ita  omiies  mss.  et  edd. :  scilicet  ho^ 
mo.  Locusiste  depravalus  nonnullis  videiur,  qucia 
dtisumpsil  Laclauliiis  ex  Giceronis  libro  de  Coiisola- 
lione,  qui  deperditus  est,  ei  cujus  taiitum  fragiuenia 
supersuiit;  sic  autem  se  haliet :  Quod  $i  ullum  unquam 
maimal  eoneecrandum  fuit^  qualia  multa  coneecraverunt 
^ayptii  (quod  nuUum  profecto  fuit),  si  Cadmi^  eic. 

Ladmi  progeniee.  Ino  scilicet,  quu)  dca  inariua  fac- 
Uest. 

Amphitnioni$.  Hercule^,  qui  inter  deos  relaius  est: 
«i  Cadmi  proqenies^  aut  Amphitryonis,  Sic  cx  inss.  et 
▼eteribus  ediiis  Rom.  1474 ,  Venet.  1490,  Florent., 
Tomes.  1579,  Genev.  1615,  acGellar.  hsec  isio  or- 
dine  reposuimus ;  et  sic  corrigenduin  esse  ipsa  raiio 
docet.  Huic  ieciloni  adstipul:iiiiur  fraginenta  Gicero- 
nis  de  Goiisolaiione ,  quae  collegeruut  Sigouius  ac 
Pairieius  huiic  locum  ex  Lactantio  referentes.  in  5 
IBSS.  rec.  toiidemque  ediiis  legilur :  Si  Cadmi  aut 
Amphilryoni$  progenie$;  iii  octo  editis  Amphionie^ 
corrupte  :  nullaui  cnim  Amphionis,  al  Amphiiryonls 
indeosrelatamnovimusprogenieiu,  Hcrculcm  nempe, 
Amphiiryonls  lilium  :  ut  eum  sic  vocat  Kuripides  in 
Hereule  tneano.  Panini  ex  hm, 

Tyndari.  Gastor  el  Poliui ,  qui  ob  id  Tyndaridll 
dicti  suut. 

Pr<e  nimio  luctu,  Gic«  iv  Tusc.,  i9  :  Con$otaliom$ 
Ubrum  in  medio  (non  enim  $apiente$  eramue)  mxrore 
el  dolore  eon$crip$imu$,  Bunemaiv. 

De  RepubUca.  Cujus  quidem  extat  rragmenturo  in 
Somnh  Scipionie, 

De  Gtma.  iamdiu  iuiercidit  liber  ille  Giceronis. 

PUiionem  lemrM,  elc.  Sic  profecio  legendus  hie 
loeos,  ei  sfc  habenl omnes mss.  et  editi,  pneier  Thys., 
Gali.y  Spark.  et  Walch. ,  in  quib»  deesi  ekvttmem. 


Mirum  quam  ex  ista  omissione  hic  hallucinatus  sit 
Gallxus,  qui  ei  suppresso  in  edilione  Thysiaua  no- 
miue  civitatem ,  vocem  u$uram  e$$e ,  qua;  infiuitivi 
roodi  fuiuruiu  esi  verbi  utor^  usurpavit  pro  substan- 
tivo  iioiuiue  u$ura;  indeque  occasionero  suropsit  di- 
luendi  iisuru!  criineu ,  probandique  ex  iruncato  isto 
L  iciautii  loco  usuraro  csse  liciiaui  :  ^uod  in  auctoris 
iiosiri  luenteni  ne(|uaquam  venil;  quippequi  coulra- 
riuiii  usseril  infra  lib.  vi  cap.  18,  Epitom.  cap.  6i. 
Usurain  damnarunt  £cclesi;e  Palres,  concilia,  ei  ec* 
clesiiislici  scripiores  lain  theologi  quam  cauouisiae, 
ut  Obieudit  bominus  Ludovicus  Bulteau^  iii  libro  quem 
Gallica  liiigua  cotilra  GaihiMiui,  iii  iioslri  Lactaulii 
dcfeiisioucm  Parisiis  an.  1691,  data  opera  edidil,  ad 
^  quem  reuiiiiiiuus  leciorein,  et  praecipue  ad  cap.  2  ct 
^  o.Fraiicius  videns  non  bonain  esse  editionis  Gallxanu^ 
leciioiiem,  legenduiii  esse  censebat,  u$urum  e$$e  jue- 
tum  et  $apientem,  Sed  poiius  sequeudi  sunt  mss.  co- 
dices. 

Veuram..,  ju$tam  et  eapientem  cmtalem,  Addunt 
civitatem  ross.  omnes,  etiain  Reimm.  et  edd.  Subiac, 
Rom.,  Rost.,  Ven.  1471,  7t,  ulraque  1478,  95,97» 
Pier.,  Parrh.,  Grat.,  Paris.,  Tornes.,  Gryph.,  Junt., 
Ald.,  Gviun.,  Thoui.,  Isacus,  Gant.,  reciissime.  Res- 
pexil  au  Plaionis  instilutum,  qui  civitatem  de  eapien» 
tibue  voluit  componere^  Lact.  iii,  25.  Uude  absona  sunt 
h.  1.  omnia,  quae  Gallaeus  ct  VValchius,  perperamvo- 
ceiu  civiiatem  omiltentes,  6e  u$ura  hic  aiinotarunt. 
Ridiculam  illam  Gallspi  de  u$ura  commeutaiionem  ex 
instiiuio  coufutavit  Lud.  Bulteau  (hic  enim  auctor 
esi  losto  Pesii  Bibliotheca  Dcncd.  Maurian.  I.  i  p. 
62)  en  D^fen$e  de$  sentimen$  de  Lactance  $ur  le  Sujet 
de  VUsure,  a  Paris  1672,  quod  scripturo  receuset 
^Journal  de$  Savant$  1672,  p.  16-19.  Uinc  non  opus 
^  puio  dicta  a  nie  in  Misc.  Lips.  toui.  lu,  p.  140,  re« 
petcre.  Num  vero,  ut  Walchius  ibidein  iu  Miscell.,  p. 
561,  regeril,  siciMicra  $apien$,  ut  $apien$  excusatio ^ 
moderatio,  dici  possU,  ipse  viderii.  Idein,  qui  roodus 
esl  laciUimus  se  cxpcdieiidi,  probabile  e$t ,  inquil, 
vrrba  Uoec^  quo  in  opere,  Plalouem  Secutus,  leges  vo- 
luii  poiiere,  qiiibus  puiarei  usuraiu  esse  juslam  et  sa- 
pientem ,  $apere  gio$$ema,  Heumannus  hic  nuUaro 
glossaro  suboluit.  Addidil  vero  hic  llla,  ut  ieges  sa- 
pieiiti  et  jusKe  civiiati  positse  eo  sapieiitius  datae  cre- 
dereiitur,  et  ut  huic  lesiinionlo  de  hoMin\bu$  in  eoelo 
ab  hominibu$  locatis,  (|UOd  hicurget,  ffraviasimo,  ma« 
jor  lides  haberetur.  liis  gemina  sunt  Lact.  i,  cap.  5 : 
Qjiem  (Platoiiero)  Cicero  $eculu$  atque  imitatue  in  pdi- 
rimis,..  in  ii$  Ubri$,  qno$  de  Legibue  ^cripeU,  Idero 
manlfestum  es  ipso  Gk^erone  de  L^ilnisl.  ii,  c.  6: 
l/l...  fecU  Plato...  grameimui...  de  Legibiis,  id  ndhi 
credo  t$se  faciendum.  Ibkt.  c.  7,  c.  15,  e.  16,  c.  18,  Ct 
27;  I.  ui,  c.  1.  BimE«AN. 


i09  FIRM.  LACTANTII 

coclo  merita  locaverunt,  Herculem,  Libenim,  iEscu-  A 
lapium  f  PoUucem  »  Castorem,  Quiriiium.  >  Item  in 
Tusculanis,  cum  diceret  toium  pene  coelum  liumano 
genere  completum  :  c  Si  vero ,  inquii,  scrutari  vele- 
ra,  et  ex  illis  ea  qu»  scriptores  Grxcioe  prodiderunt, 
eruereconer,  ipsi  illi  majorum  geniium  dii  qui  ha< 
bentur,  liinc  a  nobis  profecli  in  coelum  reperieniur. 
Quxre,  quorum  demonstrantur  sepulcra  in  Grxcia; 
reminiscere ,  quoniam  es  iniliatus ,  quas  traduntur 
mysieriis  :  lum  denique  quam  hoc  late  pateal  intelli- 
ges.  >  Testatus  esl  videlicet  Attici  conscientiam ,  ex 
ipsis  mysteriis  intelligi  posse,  quod  omnes  illi  Iiomi- 
nes  fuerunty  qui  coluniur :  et  cum  de  Hercuie,  Libero, 
^sculapio,  Caslore,  PoUuce  incunctanler  fateretur; 
de  ApoUine  ac  Jove,  patribus  eorum ,  item  de  Nep-  B 

VARIOBUM 


Qtto$  in  cmlo  merita  beaverunt.  Mss.  2  Colb.,  collo' 
eaverunt.  Ed.  Rom.  1470,  in  coelum  merita  locaverunt. 
Cicero ,  cujus  locus  est  in  secundo  de  Legibus  cap. 
19,  habet,  el  illos  quo$  coelum  merita  vocaverint; 
vel ,  et  illo$  quo$  in  endo  cobIo  merita  vocaverint, 
nl  in  quibusdam  iibris  Ciceronis  legi  testaiur,  et  le- 
gendum  censei  Muretus  ad  illud  Catulli ;  Flavi^  deli- 
cia$  tuo  Catullo. 

Sivero.  Ita  emendavimus  ex  mss.  et  edd.  Rom. 
1170,  Tornes.  etWalch.  In  caeieris  ediiis,  Si  voluero. 
Locus  est  apud  Ciceronem  Tusculanarum  quacsl.  lib. 
I,  cap.  29. 

Quoniam  e$  initiatu$.  In  paganis  sacrls  institutus. 
De  initiis  mysteriisqiie,  et  usu  eoruin  inier  Paganos, 
Ciceroiiem  consulas  Lib  ii  de  Legib.,  cap.  14.  Cell. 

Attici  con$cientiam,  Hinc  lestem  habes  Lactantium 
Alticum  fuisse  illum,  qui  pcr  litteram  A  iiiteriocutor 
designatur  in  libris  Tuscul.  qua  de  re  quaestio  essc 
solet,  ut  notat  Turnebu$  ix  Aaver$.,  c.  18  :  nam  alii, 
ul  Lambin.  in  annoiaiionibus  ad  lib.  earum  Quxslio- 
num,  Lacianlii  opiuionem  refellunt,  el  non  Atticum ; 
sed  incertam  personam,  pula,  Adolescenlcm  designari 
conlenduni,  sive  aiiditorein,  ut  RoberielUu$  in  Anno- 
tat.  ad  varios  auctores.  ISiEns. 

Incunetanter,  Aliquoties  hac  voce  uiilur,  I.  ii»cnp. 
7,  cotem  incunctanter  $ecuit.  Elegantius  in  eadein  liis- 
loriaLivius  1. 1,  c.  56,  haud  cunctanter.  Conf.  Lacl.  1. 
VI,  cap.  12.  Usus  ante  nostrum  Cyprianus  de  Lapsis 
ed.  Basil.  fol.  286  :  Jneunctanter  et  targiter  fiat  ope» 
ralio.  De  Mortalit.  prope  (in,,Ineuncianter  ac  libenter. 

BUNEMAN. 

Majorum  ^eniiwndeo$,  etc.  Deos  majorum  gentium 
vocai,  ad  imitationem  Reipubl.  Romana;,  eos  qui  diio- 
decim  Consentes  appellantur.  Paires  quos  Romulus 
legerat,  majorum  gentium  appellabantur.  Tarquinius 
deiiide  Priscus  centum  Paires  in  curiam  legit ,  qiii 
minorum  gentium,  etPalres  conscriptisuntappellati. 
Consentes  Dii,  Ennianis  numerantnr  versibus : 

Juno,  Vesta.  Blinerva,  Ceres,  Diana,  Venus,  Mars, 
Hercurius,  Jovis,  Neptnnus,  Vulcanus,  Apollo ; 

quibus  deindeadscripiitios  addiderunt  octo,  uiessent 
nuinero  xx.  Aique  haec  numina  propter  majores  in 
mundo  administrationes  selecta  dicebantur,  ut  Au- 
gu$tinu$  ex  Varrone  indicat.  Apud  iEgypiios  similes 
fere  Deorum  ordines  et  gradus  fueruiit,  sicut  apud 
Uerodotuin  in  Euterpe  legimus.  Betuleios.— Ac  p08« 
tea  innumeri  promanarunt  dii ;  ita  ut  Caesares  ipsi , 
quainvis  hominum  pessimi,  inler  deos  collocnrentur. 
Deu$  Jti/tuf,  etc.  Bic  primus  Ci^sarum  fuit  conse- 
cratus,  idque  ab  Augusto,  de  quo  Suetonius  in  Julio 
CLXxxviii.  Hinc  iii  Juliani  Csesaribus,  Auguslum  Sile- 
nus  vocat  iLopoTrWn^,  pnparum  effectorem ,  ratio- 


DIVIN.  INSTIT.  fOO 

tuno,  Vulcano,  Marte,  Mercurio,  quos  majorum  gen- 
tiumdeosappeliavii,limuit  aperle  confiteri.  Etidcirco 
ait  iate  hoc  patere,  ut  idem  de  Jove  cailerisque  anti- 
quiorlbus  diis  inielligamus,  quorum  memoriam  si  ea- 
dem  raiione  veteres  consecraverunl,  qua  se  imaginem 
nomenqiie  filiae  consecraturum  esse  dicit,  ignosci 
moereniibus  potest,  credentibus  non  potest.Quis  enim 
lam  demens,  qui  consensu  el  plncito  innumerabiliiim 
siuliorum  aperiri  coelum  morluis  ai'bitrelur?aut  ali- 
quein,  quod  ipse  non  habeat,  darealleri  posse  ?  Apud 
Romanos  deus  Julius,  quia  hoc  scelerato  homini  pla- 
cuit  Antonio;  deus  Quirinus,  quia  hoc  pastoribus  vi- 
sum  est :  cum  alter  gemini  fratris  extiterit,  alter  pa- 
triaeparricida.  Quod  si  consul  non  fuisset  Antonius^ 
C.  Cxsar  pro  suis  in  rempublicam  meritis  eiiam  de- 
funcii  hominis  bonore  caruisset,  et  quidero  consilio 

NOTiE. 

nemquc  eo  hujus  ridiculi  nomlnis  poscente,  respon- 
det,  uii  homuli  illi  faciunt  pupos,  sic  ipsum  fecisse 
deos ;  quorum  unus  primusque  esset  Julius  Caesar.  Si* 
mililer  de  eo  Manilius  exlremo  iib.  iv  : 

Jam  fiakcit  ipse  Deos,  milUtqae  ad  sidera  numen 
Majus,  et  Augusto  crescil  sub  principe  coelam. 

—  Deu$  Juliu$,  quia,,,  placuit  Antonio.  Dignus  Plinii 
locus  Panegyr.  cap.  11,  qui  cuin  hoc  noslro  com- 
ponatur.  Dicavit,  inqiiit,  coelo  Tiberiu$  Augu$tum ,  $ed 
ut  maje$lati$  numen  indnceret :  Claudium  iVfro,  $ed  ul 
irrideret :  Ve$pa$ianumTitu$,  Domitianu$  Titum;  $ed 
ille,  ut  Dei  /l/tus,  /itc,  ut  frater  videretur,  Cell. 
Anionio.  Qui,  auctore  Tranquillo,  cum  essetConsul, 

Q  per  prx*conem  pronuntiavit  senatusconsultum,  quo 
Ca^.sari  omnia  simul  el  divina  et  humana  decrevcrat, 
Vide  Ciceroii.  Phiiippica  u. 

Deu$  Quirinu$,  etc.  Hic  est  Romulus ,  ut  videre  est 
in  fine  hujus  capitis  :  nomina  enim  mortuis  routn- 
bantur.  Si  nosse  velis  quare  pastoribu3  sic  visum 
fuisse  referat  Laciantius,  ndisis  Livium,  caput  7  iib. 
11,  ibi  reperies  senatum  a  Romulo  e  pasioribus  elec- 
luin;  atque  hic  dici  pastoribus  sic  visum,  quia  Sena- 
tus  (e  pasloribus  creatus)  subornavit  Proculum ,  til 
nuntiaret  plebi  $u<b  ,  vidi$$e  $e  regem  humano  habitu 
aufltttltorem,  eumaue  manda$$e  ad  populum  ul  $ibi  de- 
lubrum  fieret ,  $ea  Deum  e$$e  et  Quirinum  vocari,  De 
Quirino  pr.TterLivium,  Dionysium  llalicarnasseum  et 
Plutarchum  jam  citalos,  lege  S.  Cyprianum  de  idolo- 
rum  Cultu ,  et  S.  Augusiinum  lib.  iii  de  Civit.  Dci , 
cap.  A.  --  Deu$  Quirinu$.  Tertull.  ii  Nat.,  9 :  Romulu$ 
po$t  mortem  Deu$.  Sane  Romulue  etfratrem  interfecit^ 
el  aUena$  virgine$  dolo  rapuit  :  tdeo  Quirinus  e$t ,  quia 

-^  lune  parentibu$  quiritatum  e$t  per  illum. 

'^  Gemini  fratrie.  Sic  legendum  ex  mss.  4  Reg.  quorum 
duo  suntvetustissiroi,4  Colb.,  Cauc,  Cronov.,  Lips., 
Ullr.,  PaL,  %  Clarom.,  Em.,  2  Brun. ,  ms.  Jani  Gu- 
lielmi,  et  ed.  Belul.  et  i  Li|]^.  Sic  eiiam  legii  Augus- 
linus  deCiv.  Dei,  lib.  iii,  cap.  13  iSed  quomodo  et 
i$tum  diu  toleraret ,  ^Mt  fratrem  genunumque  non  per- 
lulit.  Geminus  frater  vocatur,  inquit  Isd^us ,  qui  uno 
partu  et  uno  dienaius  est,  Virgil.  de  Romulo  et  Remo 
iib.  VIII : 

....    Gcminos  huic  ubera  circum 
Ludere  pendentes  pueros. 

Legitur  germam  in  recent.  i  Rcg.,  1  Colb.  cl  Can- 
tabr.  et  in  cxteris  ediiis. 

Palrice  porridda.  Ita  etCicero  I.  iii  Officior.,  cap.  5, 
ad  finem.  Ubi  verba  haec  sunt  deCx*snre  :  Poie$i  enim 
euiquam  e$$e  utHe  foedi$$imum  etleterrimum  parricidium 
patrias^  quanm$  i$,  qui  $e  eo  ob$trinxeritf  ab  oppreisie 
civibiu  parem  nominitur  f 


^^1  LIBER  I.  DE  FALSA  IIELICIONE.  ^Oi 

Pisoiiissoccrl,  ei  L.Cjcsarispropinqui,  qui  vciabanl  A  ul  ait  Luciciius,  qui  quidcm  iioc  efOcere  non  poieral, 
r.        n„.   ..  r^-..._..  ..  quia  iiiliil  vcri  affercbai.  Noslrum  cslliocofficiuiii,  qui 


funus  Geri,  cl  Dolabcllsc  coiisulis,  qui  coluinnum  in 
foro.id  esi,  lumulum  cjus  evertit,  ac  forum  espiavit. 
Nam  Romulum  desiderio  suis  fuisse  deciaral  Ennius, 
apud  quem  popolus  amissum  rcgcm  dolciis,  b:ec  lo- 
quiiiir: 

0  Roimilc,  Romule  dic,  o, 
Qualem  te  palriae  custodem  dii  geuaernat? 
Ta  produxisti  nos  intra  lumiois  oras. 
0  pater,  o  genitor,  o  sanguen  diis  oriundum ! 

Ob  lioc  dcsidcriom  facilins  crcdilum  cst  Julio  Pro- 
culomentienti,  qui  subornatus  a  p:itribusesi,  ul  nun- 
liarct  plebi  vidisse  se  regem  bumnno  habitu  augiisiio- 
rcm,  euinque  mandasse  ad  populuin,  ul  sibi  delubrum 
lierei,  se  dcuin  csse,  ei  Quirinum  vocari.  Quo  facio, 


et  vcruni  Deum  asserimus,  ei  falsos  refuiamus.  1111 
crgo,  qui  poeias  finxissc  dc  diis  fabulas  opinantur» 
ct  deas  feminas  et  csse  credunt  ei  colunl,  rcvolvun- 
iur  iinprudenles  ad  id  quod  ncgavcrant,  coire  illos» 
ac  parcre.  Nec  enim  fieri  poiesl ,  quin  duo  sexus 
gencrandi  causa  sint  instiliili.  Recepia  vcro  sexuuni 
diversiiaic,  non  intelliguiit  consequens  cssc,  ui  con- 
cipiant :  quod  iii  Deuiii  cadere  non  polesl.  Sed  sit  ut 
isii  puiant ;  nam  ci  Jovis  esse  fiiios  dicuni,  et  cale- 
rorum  deorum.  Nascuniur  crgo  el  quotidic  quidem 
dii  novi,  nec  eniin  vincnuturab  hoininibus  fccundi- 
Inte.  Igilur  deoruni  innuinerabilium  plena  sunt  oni- 
nia,  millo  scilicet  inoriente.  Nam  cuin  homiiiuni  vjs 

!!i^.r?.!!.'!:]!!'l"?l^.^^^^^  ""^^^^^'  ^^  B  incrcdibilis,  numerus  sit  iiiajsiimabilis.  quos  lamen, 

...^ «...  ^.^^^.  jjjjj^gyjjjyi.^  j^^^j  ng^gggg  pg^.  qyjjj  jcorum  csse 

tandem  puicmus,  qui  toi  sapculis  naii  suni,  inimor 


senatum  suspicione  cxdis  regix  liberavit. 

CAPUT  XVI. 

Qua  raiione  dii  es$e  non  possint^  quos  sexut  di/ferentia 
discemit ;  et  quod  in  naturam  Dei  non  cadit  officium 
generandL 

Poieram  iis,  quoe  rciuli,  csse  conientos;  sed  su- 
persont  adhuc  multa  suscepio  operi  necessaria.  Nam 
qnamvis  ipso  religionam  capiie  desiructo,  universa 
sustulerim,  libet  tamen  prosequi  cxiera,  et  rcdar- 
gaere  pienius  inveieraiain  pcrsuasiouem,  ul  iandem 
homines  suorum  pudeat  ac  poeniieai  errornm.  Ma- 
gnnm  boc  opus,  ei  liomine  dignuni. 

Relligionam  animos  nodis  exsolvere  pergo, 


lalesque  inanserunt?  Cur  crgo  iam  pauci  coluntur? 
nisi  forte  arbitramur,  non  gcnerandi  causa,  sed  lan- 
tummodo  capiendse  voluptaiis  dnos  esse  sexus  deo- 
rum;  ci  eacxerccre,  qu3e  homunculos  ei  faccreet 
paii  pudei. 

Cum  vero  dicanlur  aliqui  ex  aliquibus  nati,  consc- 
quens  esl,  ut  semper  nascaniur;  siquidem  aliquando 
sunt  nati :  vel,  si  aliquando  nasci  desicrunl,  scirc  nos 
convenii,  cur  aul  qu.indo  desierint.  Non  illepide  Se- 
ncca  in  libris  moralis  Philosophias :  i  Quid  crgo  esi, 
inquil,  quare  apud  poetas  salacissimus  Jupiier  desic- 
C  rii  liberos  iollere  ?  Uirum  sexngenarius  faclus  csi. 


VARIORUM  NOTiE. 

Pisonis  soeerit  et  L.  Cdesaris,  L.  Piso  Calpurnius  , 
Caesaris  socer,  post  cedein  illius  aoquc  ac  L.  Cassar 
pro  libertaie  sietit,  quod  de  isio  Philipp.  xii,  cap.  6, 
de  lioc  lib.  IX,  epist.  14,  confirmatur.  Cell. 

L.  Cassaris.  Scribit  de  boc  ad  Dolabellam  Cicero  I. 
IX  Epistoiar. 


7iimii/ii9R.  Sic  resiituimus  ex  omnibus  pene  et  me- 
lioribus  mss.  Regiis,  4  Colb.,  Goib.,  2  Brun.  ei  edd. 
Beiul.  ac  Cellar.  In  caiicris  ediiis  ei  in  mss.  rec,  2 
Colb.  ac  I  Ciarom.,  titulwn.  lilam  colnmnain  everiit 
coiisiii  Dolabella  :  quod  faciiim  inagnopere  laudat  Ci- 
cero  Pbilippic.  i,  cap.  2,  ad  Atiicuin  xiv,  ep.  15. 

O  Romule.  Iia  Eniiius  ii  Annal.,  tesie  Prisciano. 

PIM,  Expunximus  t6  swb,  quod  deesi  iii  inss.  ei 
perperam  adduni  editi,  si  excipias  Cellar.  De  Roinuli 
apotbeosi  vide  Valerium  Maximuin  lib.  v,  cap.  1 ;  Ci- 


Negaverant,  Sic  reposnimus  ex  omnibus  inss.  ei 
editis,  prajter  Gal.,  Spark.,  Walch.,  in  quibus  csi. 
negaverunt. 

Duo  texus,  Id  cxplicat  Lacianiius  a  causa  finali,  de 
qua  vide  eiimdem  auciorem  de  Opificio  liominis 
cap.  Iictl5.  • 

Recepta  vero  sexuum  diversitaie.  Arnobius,  lib  iii  : 
Adducl  enim  primum  hoc  ut  credamus,  non  possumus  ,* 
iminorlalem  praesiantissiniamque  iiaiurnni  divisam 
esse  per  sexns,  el  esse  pariem  unam  mares,  partem 
esse  alleram  feminas.  Vide  Prudenliiim  ngpi  (rreoavwv 
Hymn.  x,  v.  176.  El  piopicr  hanc  scxus  diverMlalem 
consuevere  in  prccibus  dicere  :  Sive  tu  deus  es ,  sive 
dea^  ut  notat  Arnobius ,  iib.  iii.  Elmenhorst. 

lna!stimabili$,  Pro  iniiuinerabilis ;  item  iii  libro  de 
Moriibus  persecuiorum,  c.  55  :  lncs$timabUe  $catebat 


ceron.,  de  Legibus  lib.  i,cap.  1;  Dionys.  Halicarnass.  j)  examen,  vermiculorum  scilicet. 


lib.  II  Aniiquit.  Roman. 

•     Voeari.  Liv.  lib.  i,  c.  16.  Fior. 

AbOsse,  Reimm.  A6iMe,  contracte,  ui  idem  s;£pe  , 
et  more  Ciceronis  ei  Livii.  Vid.  noi.  ad  Laci.  1.  iii» 

C.  18.  BUNEMAN. 

Religionwn.  Nolai  apprime  Betuleius,  vocem  hanc 
in  plurali  numero  expressam,  in  inalam  pariem  sem- 
per  usurpari ,  aliier,  si  iii  singalari  explicciur. 

Lucreitu$.  Qui  sxpius  a  Lacianiio  citatur,  poeta 
est  elegantissimus,  ac  scripsit  de  Nat.  rerum  libros 
sex,  qui  supersuni.  De  morie  ejus  Hicronymus  in 
Cbronico  Eusebii  :  7.  Lucreiiu$  poeta  na$cttur  :  qui 
po$tea  amatario  poculo  in  furorem  ver$u$t  eum  aliquot 
iibros  per  intervalla  in$ani(B  con$crip$i$$et^  quo$  po$tea 
Cicero  emendavil^  propria  $e  manu  inlerfecit  anno  oita- 
th  44.  WALcmus.  —  Hic  Lucreiii  versus  ex  lib.  i  do 
Naiura  rerum,  vers.  951.  Videinfra,  lib.  iv,  c.  i28. 

Dea$  femina$  et  e$$e  eredunt  et  colunt,  lia  emenda- 
mas  ex  piar.  mss.  In  editis»  eue  credunt* 

Patrol.  VI. 


Ea  exercere.  Facere,  pairare,  coinmiilere.  Epitom. 
c.  10,  exercere  omnia  tibidinum  genera;  ei  lib  v/ 
c.  25.  BuN.  *     ' 

Homunculo$.  Ciccro  variis  iocis  bac  voce  usus  esi 
Vide  Nizolium,  p.  666.  Ita  Walchius. 

Con$equen$.,,  na$canlur.  idem  Minuc,  c.  25.  Cvnr 
Idol.  Van.,  c.  2.  BuN.  *    ^^ 

In  libri$  morali$  Philo$ophia*,  Ita  restituimiis  cx 
mss.  Reg.,  5  Colb.,  5  Lips.,  1  Chroni.,  Ein.,  ac 
edit.  Rom.  1474,  Tornes.,  SparlL.,  2  Lips.  In  mss. 
rec.  1  Reg.,  2  Colb.,  1  Chirom.  et  9  editis  csi,  wol 
ralibu$;  1  Colb.  moralium;  ed.  Roui.  i468,  morali. 
'—Morali$  Philosophice.  SicrcctcReimin.,  Ven.  1495* 
97,  Par.  1515,  Torncs.  1  et  4,  et  ipse  Lactanl..  I.  v/ 
c.  17.  BuN. 

Salaci$$imu$,  Esi  libidinosissimus. 

Libero$  tollere.  Hoc  esi  suos  agnoscere,  alere  in 
spem  familix  et  bxrcdcs  habere.  Hoc  enini  moris 
erai  apud  aniiquos,  ui  obsieirix  infantem  adbuc  de 


i05 


FIRM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT. 


m 


et  ilii  lex  Papia  fibulam  imposuit?  an  impetravii  jus  A  et  concubitu.  Si  concubilus  ab  bis  abest,  ei  sexus 


irium  libcrorum?  an  tandem  illi  venil  in  mentem  : 

Ab  atio  ezpectes,  alteri  quod  feceris, 
ct  timet,  ne  quis  slbi  facfat,  quod  ipseSaturno?  i 
At  isti,  qui  deos  asserunt,  videant  quomodo  respon- 
deant  huic  argumento  quod  inferemus  :  Si  duo  sunt 
sexus  deorum,  sequitur  concubilus ;  et  si  coeunt,  et 
domos  habeant  necesse  est,  nec  enim  carent  viriute 
ac  pudore,  ut  hoc  promiscue  aut  in  propatulo  facianty 
sicut  muta  videmus  facere  animalia.  Si  domos  habent, 
consequens  est  ut  et  urbes  habeant,  et  quidem  auctore 
Nasone  qui  ait : 


igitur  femineus :  in  diis  autem  videmus  et  feminas 
esse ;  ergo  dii  non  sunt.  Dissolvat  hoc  argumentum, 
81  quls  potest.  Iia  enim  res  rem  sequitur,  ut  haec  ul- 
tima  necesse  sit  confiteri.  Sed  ne  illud  quidem  dis- 
solvet  aliquis.  Ei  duobus  sexibus  alter  fortlor,  aller 
infirmior  est.  Robustiores  enim  mares  sunt,  femins 
imbeciliiores.  Imbecillitas  autem  non  cadit  in  deum ; 
ergo  nec  femineus  sexus.  Hulc  addltur  superioris 
nrgumenti  extrema  ilia  conclusio,  ut  dii  non  sint, 
quouiam  in  diis  et  feminae  sunt. 

CAPUT  XVII. 


Plebs  habitat  diversa  locis;  hac  fronte  polentes 
Goelicol»  clariqae  suos  posuere  penates. 


Sl  habent  urbes,  et  agros  Igitur  habebunt.  Jam,  quis  p 
non  videat  quae  sequantur?  arare  illos,  et  colere  : 
quod  quidem  victus  causa  fit.  £rgo  roortales  sunt. 
Quod  argumentum  retrovcrsum  idem  valet.  Si  enim 
agros  non  habent,  ne  urbes  quldem  :  si  urbes  non 
habenl,  nedomos  quldem.  Si  domibus  carent,  ergo 


De  Stoicorum  eadem  sententia ;  et  ibi  de  deorum  «rtim- 
tus  et  turpitudinibus. 

Ob  has  rationes  Stoici  alioversus  deos  interpretan- 
tur;  et  quia  non  pervident,  quid  sit  in  vero,  conau- 
tur  eos  cum  rerum  naturalium  ratione  conjungere. 
Quos  Cicero  secutus,  de  dils,  ac  religionibus  eonim 
hanc  sententiam  tulit :  Yidetlsne  igitur,  utapbysicis 

VARIORUM  NOTiE. 


matre  rubentem  in  terram  deponeret,  et  slatim  pa- 
ter,  sii|uidem  illnm  pro  suo  agrioscebat,  terra  leva- 
bat.  Infans  nou  habebalur  legilimus,  nisi  paler  prue- 
sens,  vel  eo  absente,  procuraior  pr»  eo,  infantem 
terra  levassei,  ac  sinui  imposuissei.  Tereni.  in  Adel- 
phis : 

Qul  sine  hac  jurabat  se  unum  nunquam  viclurum  diem, 
Qui  insuo  gremio  posiiurum  puerum  dicebat. 

Et  in  Henutonlim.  : 

MeminisUae  me  essc  gravidam,  et  magaopere 
iQterminatam,  si  pueUam  parerem, 
NoIIe  tolli  ?  Chrsm.  Scio  quid  feceris, 
Sustulisti. 

Cestius  Pius  apud  Senec,  lib.  ii  Controvers  ,  9: 
Dives  suslulit  unum  filium^  non  fuit  contentus,  quid 
enim  erat  diviti  unus?  tres  susluUt,  Multus  est  Papi- 
nius  Statius  in  hoc  rilu,  lib.  ii  Sylvar.  1,  v.79  : 

Raptum  sed  prolinus  alvo 
Sustulit  exultans,  ac  prima  lucida  voce 
Astra  salutantem  Domiuus  sibi  meuie  dicavit, 
Ampiexusque  siou  tulil,  et  geuuisse  puiavit. 

Ex  Dempstero. 
Et  illi  lex  Papia  fibutam  imposuit.  Respexit  orator 
chrlstianus  ad  illud  Juvenalis,  Sat.  6  : 

Quis  lamen  affirmat,  nil  actum  in  monlibus,  aut  in 
SpeluQcis  ?  adeo  seuueruut  Jupiter  et  Mars. 

Fibutam  imponere,  hic  metaphorice  esl,  ob  aciatein 
ingravescenlcm  nuptias  veiare,  quemadmodum  Ter- 
tulliano,  supremam  carni  ftbulam  imponere,  libidinem 
compescere.  Joh.  Rhodius.  —  Lex  Papia  Poppea 
sexagenarios  infibulaliai,  id  est  vetabat  uxorem  du- 
cere,  tao(|iiam  effoeta  jam  virtute  essent  ad  generau- 
dum...  Cuti  quuc  super  peuis  glandem  exlenditur 
superaddebatur  circulus  a^neus,  quem  fibiiiain  voca- 
banl.  Und'*.  Martiali  refibulare,  et  fibulnn  solvere. 
IsiBUs.  —  Lex  autem  Papia  caverat,  ne  mulier  quin- 
quagiiita  aniiis  iiiinor  sexagenurio  nuberet;  iieque  vir 
roinor  sexaginta  quinquagenariam  duceret :  meminic 
item  cjus  Apul.  Apol.,  lib.  i.  Snsiulerat  oliin  hoc 
caput  Claudiiis  Caesar  {Suet,,  xiii;  Ulphnns  in  frag- 
mentis,  tit.  vi);  reposiiam  ab  aliis  imperatoribiis, 
iterum  sustulil  aut  Jiisiinus  aut  Justinlinus.  Eusla- 
Ihius  sensiim  hujus  legis  sic  exprimit :  Mulier  major 
UM^enaria  viro  minori  quinquagenario  potest  nubere. 
Nam  rectt  crtdidit  Senatus  mulieres  ad  quinquaginla 


annos  concipere  posse.  viros  plerumque  generare  ad 
sexagesimum ;  et  noluit  fecundos  fecundasve  cum 
infecundis  copulari.  Grotius.  —  Et  tamen  ultra  sexa- 
gesimum  viros  generare  notum  est.  Vide  Pliniuroy 
iib.  vii,  c.  14;  Solinum,  c.  4;  Tcrtullian.,  in  Apolo- 
getico,  c.  4. 

An  impetravit  jus  trium  liberorum,  Erant  privilegia, 
et  immunitates,  quae  favore  propagationis  dabantur 

p  pareniibtis  tres  iilios  habeniibus,  de  qiiibus  in  L. 

^  prima  Cod.  qui  num.  lib.  se  excus,  L.  i.  Cod.  de  jure 
liber,  et  §  Sed  hce  juris  instit.  ad  S.  C.  Tertuttian. 
Piutarch.  de  Amor.  prol.  Sed  inlcrdum  cx  principis 
indulgentia  iis  quoiiue  qul  paiiclorcs,  ac  etiam  nullos 
habcbant  fiiios,  hxc  privilegia  dabantur :  id  jus  qui 
assecuii  fuisseni ,  praeter  alias  ea  quoque  uillitate 
fruebantur,  quod  cum  populo  aliquid  virilim  divide- 
batur,  ii  pro  tribus  liberis  accipiebanl.  Vide  Duaren., 
lib.  i  Disp.,  c.  40;  Alexand.  ab  Alex.  Genial.  dier., 
lib.  IV,  c.  8 ;  Beroald.  et  Sabellic.  ad  Suet.  ia  Gaiba, 

C.  14.  ISvEUS. 

Ab  alio,  Publius  Syrus  In  Coilect. 

Plebs,  eic.  Ovid.  iniiio  i  Meiamorph.,  vers.  173. 
Ptebs.  Id  est,  minores  dii,  quos  Augustinus  L.  i  de 
Civ.  Dei  cap.  4,  vo&it  deos  ^regales  et  de  turba  ple» 
bis;  Seneca  ep.  110,  deos  mferioris  noris;  Ovidius, 
de  plebe  deos.  Buneman. 

Infirmior,  Sic  IMaio  de  Republica  lib.  v,  ait :  Mulieres 
ad  res  omnes  obeundas^  ceque  ut  viros  idoneas,  niU  quod 
J)  viribus  sunt  infirmiores, 

Robusiiores  mares,  Physici  causam  assignaDl,  qiiia 
calor  in  viro,  quam  in  muliere  major  est. 

Alioversus.  Vox  antiqua  ,  qiiae  idero  est  ac  sidicas, 
in  nliain  parlem,  in  aliam  sentcntiam. 

iVoii  pervident.  Uiraijue  1478,  non  vident^quia. 
Reimin.,  provident.  Atcum  mss.  Gryph.,  Tliom.,  per- 
vident,  reciuin,  ei  Lactaiilianae  eleganlix.  L.  u,  c.  3, 
ex  fdclis  et  moribus  pervidetur.  L,  ii,  c.  8,  noH  potest 
pervideri,  L.  iv,  c.  30,  nec  vim  raUonemque  penitus 
pervidebant.  L.  v,  c.  8,  Deus  ipsas  cogitaliones  pet* 

Videt,  Bu.NBMAN. 

Quid  sit  in  vero.  Lib.  i,  cap.  11 :  lltud  in  vero  est. 
Tertull.  de  Resurr.  :  Non  enim  hanc  (mortem)  esse  in 
vero,  quce  sit  in  medio,  Cypr.  ep.  9,  fin.,  ed.  Oxon.» 
Quid  sit  in  vero^  rescribite.  Bunehan. 

Ucero.  Lib.  ii  de  Nal.  deor.,  cap.  i8,  ubi  auguria 
irridet :  vide  eliam  S.  Anguslin.  de  Cfvilate  Dei,  iib. 
IV,  cap.  30. 


205  LIBER  1.  DE  FALSA  RELIGIONE«  i06 

rebus  bcne  aique  uliliier  inventis  Iracla  raiio  sii  ad  A  ncs  fuissc  illos,  qui  dii  pulanlur,  ol  eorum  memoriam 


commeniitios  ac  fictos  deost  quse  res  genuit  falsas 
opiniones ,  erroresque  turbulentos  ,  et  supersiiiiones 
pene  aniles.  Et  formae  enim  deorum  nobis,  et  xiates, 
et  vestitus,  ornatusque  noti  sunt :  genera  prxterea, 
conjugia,  cognatioiies  omnes,  omniaque  traducta  ad 
simililudinem  imbecilliiatis  humanse.  Quid  planius, 
quid  verius  dici  potest?  Bomanae  philosophiae  prin- 
ceps,  et  amplissimo  sacerdotio  praeditus,  commenti- 
tios  ac  fictos  deos  arguit ;  quorum  cultus  supersii- 
tiones  pene  aniles  esse  testatur  :  falsis  opinionibus, 
erroribusque  turbulentis  implicatos  esse  homines 
queritur.  Nam  totus  liber  lertius  de  Natura  deorum 
omnes  funditus  religiones  everlit  ac  delet.  Quid  ergo 
a  nobis  expectatur  ampIius?Num  eloqueutia  superare 


post  morlem  consccraiam  esse.  idco  eliam  auLites 
divcrsae  sunt,  et  certus  imagiiies  singulorum,  quod  in 
eo  habitu,  et  aelate  simulacra  eorura  configuratasuut, 
in  qua  quemque  mors  deprehendit. 

Considercmus,  si  placet,  aerumnas  infelicium  dco- 
rum.  Isis  filium  perdidil;  Geresfiliam;expulsa  et  per 
orbem  lerrae  jaclata,  Latona  vix  insulam  parvam 
(Delon)t  in  qua  pareret,  invenit.  Deum  mater  et 
amavit  formosum  adolescentem ,  et  cumdcm  cuni 
pellice  deprehensum  exsectis  virilibus  semivirum 
reddidit;  et  ideo  nunc  sacra  ojus  a  Gallis  sacerdoii- 
bus  celebranlur.  Juno  pellices  acerrime  persecuta. 
est,  quia  parere  ipsa  non  potuit  ex  fratre.  Insulani 
possurousGiceronem?  minime  id  quidem ;  sed  fiducia  B  Samum  scribit  Varro  prius  Parthcniam  nominai.nn, 
illi  defait  ignoranti  veriiatem,  quod  ipse  simpliciter  quod  ibi  Juno  adoleverit,  ibique  eliam  Jovi  nupserit. 
in  eodem  opere  confitetur.  Ait  enim  facilius  sc  posse  Iiaque  nohilissimum  et  anliquissimum  templum  ejus 
dioere»  quid  non  sil,  quam  quid  til;  boc  e»!,  falsa  est  Sami,  et  simulacrum  in  habitu  nubentis  flgura* 
5e  intelligere,  vera  nesclrc.  Glarum  esi  Igitur  homi-     tnm,  ct  sacra  ejus  anniversaria  nuptiarum  rilu  cele- 

VARIORUM  NOTiE. 


Pene  anites,  Hic  et  infra  perperam  Llps.  2,  pene 
vUe$,  Vid.  prseter  Giceronem,  Epit.  Taur.  cap.  2i,  et 
Augostin.  Givit.  Dei,  lib.  iv,  cap.  30.  Bonkvan. 

FormoB  deorum,  Unusquisque  eorum  notam  quaro- 
dam  hal)eb)t,  cujus  ope  dignoscebatur  olim,  ac  etiam- 
Duro  dignoscitur  in  nionumentls  antlquls.  Ilas  notas 
quaeras  apud  mythographos. 

Saeerdotio.  Scilicet  auguratu ;  ut  supra  c.  i5,  augu^ 
rale  habuit  sacerdoiium.  —  Saeerdotio»  Gujus  dignita- 
lero  ipse  Gicero  describit  lib.  ii  Leg.,  cap.  12.  Buiv.     C 

Arguit.  Sic  reposuimus  ex  mss.  Regiis,  4  Golb., 
Cauc,  2  Brun.  et  edilis  Torn.  et  Walcb.  In  roultit 
est,  redarguit. 

Liher  tertiut,  Golta  Pontifex  in  eo  libro  loqiiilur. 

Ait  emm  faciliui.  Gredu  respexisse  ad  Gic.  i  Nat. 
deor.,cap.  21,  fin.  :  Quid  non  sit  eiiiui^  quam  quid  ^U^ 
^xerim;  et  in  princip.  ibid.  :  Mihi  non  tam  facile  in 
mentem  tenire  soiet ,  quare  verum  hlt  aliquid ,  quam 
quare  (alium.  Gonf.  Gic.  ii  Nat.  deor.  cap.  i ,  et  Lact. 
Ub.  H,  cap.  5.  De  Ira,  cap.  11.  BuNEHAif. 

Se  po$$e,  Ueiroin.  poste  s«,  grato  Giceroni  et  nostro 

SOllO.  BuNEMAIt. 

Yera  Heidre.  lia  Gic.  i  de  Natura  deorum  circa 
inero. 

Ceriet  imaginet  eingulorum.  Iia  resiituimus  ex  anti- 
quis  IIIS8.  et  ciiiiciis  pene  editis.  In  nonnullis  recen- 
tioribus  est  certe. 

SimuUicra  eorum*  6ic  reposui  ex  omnibus  fere 
mss.  et  3  editis.  In  caeteris  iinpressis,  el  8  maiiu  exa-  [) 
raiis  rec.  pro  eorum  est  iingulorum^  qtiod  niox  pne- 
eessii. 

Configutaia.  Lact.  lib.  yii,  cap.  4.  Hac  forma  etiam 
TertuU.  ds  Anima,  eap.  H;  GeU.,Noct.  Att.  xii,  c.  1. 

BOIHBMAM. 

Jfora,  etc.  Quintus  Gurt.  lib.  viii,  cap.  4,  14. 

isii  /iifiiiM  perdidit.  Osirim.  Yide  postea  ad  cap.  21 
bujus  libri. 

Cerei  piiam.  Proserpinam.  Yide  ibidem.  De  qua 
videatur  et  Glaudianus. 

Deum  mater.  Ponem  exponere ,  inqult  Arnobiiis 
lib.  IV,  cujui  matrimonium  magna  mater  tenuerity  quid 
ipei^  quid  voluptatii  ipedoio  ab  Attide  conceperit,  elc, 
quem  vide.  Lefatur  etiam  Ovidius  lib.  iv  Fastorum  : 

Cojus  erat  species  in  qua  materqae  palerque 
Cognosd  possent. 

Farmasum  adoleeeentem.  Atvn  Phrygiuro,  quem  ea 
amabai  iis  conditionibus,  ns  alieno  fmsrstor  amore : 


complexus  ille  Sangaridem  Nympham ;  de  qua  cum 
ipsa  sumpsisset  supplicium  ,  adolescens  sibi  virilia 
amput.ivit.  Rem  tnmen  pnulo  aliier  narrnnl  Arnohins 
lih.  V,  Diodorus  Sicul.  iih.  iv,  Herodianus  lib.  i,  Lu- 
cinnus  in  Dialogo  Veneris  et  Gupidinis,  8.  Aiigosiin. 
de  Givit.  Dei.  lih.  vi,  cap.  7,  et  alii,  quos  vidc. — For- 
moium  adolescentem.  Atyn  de  quo  extat  Gatulli  car- 
men.  Gell. 

Sacra  ejus  a  Cailis  sncerdotibus,  etc.  Augnstinus  de 
Givit.  Dei  lib.  i,  c»p.  7  :  Sacra  sunt  matris  deum,  ubi 
Atis  pulcher  adolescens  ab  ea  dilectus ,  et  muliebri  zelo 
abscissus,  eliam  hominum  abscissorum,  quos  Gallos  vo« 
cant,  infelicilate  deptoratur.  Yidendi  Lucianus  in  Deor. 
dial.  Ol  Kop^^ovTs^  9i,  etc.  Corybanlum  alius  suum  ipse 
penem  ense  desecal^  alius  dimissa  coma  per  montes  fer* 
tur  insanus ,  alius  cornu  canit^alius  lympano  tonatr 
alins  cymbalo  strepil.  Drcviier  omnis  undequaque  Id; 
tumultus  atque  insanios  plena  est.  Sextus  Aurelius  Yic- 
tor  in  Heliogab.  :  Vestalem  virginem  quasi  malrimonio 
jungens  suo,  abscissisque  genitalibus,  Magna  se  matri 
sacravii.  Firmicus  Asiron.  lib.  iv,  cnp.  29,  51,  etlib. 
I,  cap.  6  :  ArchignHos  faciel^  qui  virilia  sibi  propriis 
ampulenl  manibus.  Arnob.  passiiii  cos  appcllai  evira^ 
fos,  abscissos,  semiviros^  e/foeminatos.  Lampridiiis  in 
Heliogab.,  liicronym.  lib.  i,  iiiOseam  cap.  A,  Yaleiius 
Fiaccus,  lib.  vii  Argoiinul.  Yide  etiam  insigiiem  hac 
de  re  locuni,  apiid  Luctan.  de  Dea  Syrl.i.  Sed  qnia 
prolixior  est,  noii  describo.  Locus  incipit :  ro!».ot  ^k 
TTo^Xot,  eic.  Ex  Elmenhorst.  —  Betuleius,  Yossius 
aliique  putant  a  flumine  Gallo  Gallos  vocari.  Sic  etiam 
Ovid.  Fast.  Iib.  iv. 

Pellices.  Lalonam,  lo,  Kuropam,  Danaen  el  alias. 

Ex  fraire.  Mss.  SGoibert.  et  1  Brun.,  expatre.  Me« 
lius  igilur  ex  fratre,  id  est  ex  Jove,  cujus  erai  et  soror 
ct  conjux,  juxla  Yiri^iliuin. 

Samum...  Juno.  Lib.  i,  cap.  15.  Strabo  cd.  nov. 
lib.  XIV,  fol.  657.  De  ejiis  lemplo  ei  sacris  Savaro  ad 
Sidon.  Apolliii.  carm.  9,  p:tg.  ISi.  Add.  Spanhem. 
ad  Gallim.  Dian  v.  t28.  pag.  %85,  et  ad  Delnm,  ▼. 
^8,  de  Sanio  Parthenia  dictu ,  pag.  558  5G0,  eC 
Munckrr.  ad  Ilygin.,  Fab.  U,  pag.  41.  Buneman. 

Scribit  Varro.  DequovideS.  Augustinum,  deGivit. 
Dei,  lib.  vi,  cap.  7. 

Partheniam.  Partheniam  nominatam  esse  a  fluvio 
ParihLMiio,  ut  scribit  Sirubo.  Sed  inde  diversa  soriiia 
est  iiomina. 

Sacra  ejus  anniversaria  nuptiarum  rilu  celebrantur» 
Ut  bene  hoc  intelligatur,  sciendum  quomodo  iiuptiaQ 


207  riRM.  LACTANtll  DlVIN.  IJSSTlt.  m 

brantur.  Si  ergo  adolevit,  si  virgo  fuit  primo,  postea  A  dem  virgines  illibalam  castiialem  servare   potue- 
mulier,  bominem  fuissc,  qui  non  intelligit,  pecudem      runt. 


se  fatetur.  Quid  loquar  obscoeniiatem  Veneris  omnium 
libidinibus  prosiitutse,  non  deorum  tantum,sed  et 
bominum?  Uaec  eiiim  ex  famoso  Marlis  siupro  genuit 
Harmoniam;  ex  Mercurio  Hermapbroditum ,  qui  est 
jialus  Androgynus ;  ex  Jove  Cupidinem;  ex  Ancliise 
iEneam ;  ex  Bule  Erycen ;  ex  Adonio  quidem  nullum 
potuit,  quod  eiianitum  puer  ab  apro  ictus  occisus 
6st :  quae  prima,  ul  in  Historia  Sacra  continelur, 
ariem  meretriciam  insiituit ,  auctorque  mulieribus  in 
Cypro  fuit,  uti  vulgalo  corpore  qususlum  facc- 
rent :  quod  idcirco  imperavit,  ne  sola  prxter  alias 
iQulieres  impudica,  et  virorum  appeiens  viderelur. 
Eliamne  babet  baec  aliquid  numinis?  cujus  plura 


Unde  enim  putemus  Ericbtbonium  esse  natum  ? 
an  ex  terra,  ut  poetae  videri  volunl?  At  res  ipsa  cla- 
mal.  Nam  cum  Vulcanus  diis  arma  /ecissct ,  eique 
Jupiter  optionem  dedissel  prxmii  quod  vellet  posiu- 
landi,  jurassetque,  ut  solebal,  per  infernnm  paludem 
senibil  negalurum,  tum  faber  claudus  Ninervac  nu- 
ptias  postulavil*  Hic  Jupiter  Opt.  Max.  lanta  religionc 
conslricius  abnuere  non  potuit  :  Minervam  tamen 
monuit  repugnare,  pudiciiiamque  defendere.  Tumin 
iUacolluctationeVulcanumintcrram  profudisse  aiunl 
semen,undesit  Ericbtbonius  natus;  idque  illi  nomen 
impositum  «tto  t^^  e/w^of ,  xat  x^ovo^»  ^^  ^st,  ex  ceria- 
mine  atque  bumo.  Cur  igitur  virgo  eum  puerum  cum 


Dumerantur  aduiteria,  quam  partus.  Sed  neillffi  qui-  B  draconeconclusumetobsignatumtribusvirginibusCe- 

VAHIOHUM  NOTiE. 


apud  antiquos  celebratae  fuerint;  aique  hinc  clarum 
iiet,  quo  more  sacra  ejus  fuerint  pcracta.  Celebrandi 
jiuptias  ritus  qui  nosse  volet,  adeat  clariss.  Dempste- 
rum  pag.^91,  in  additamenlis  ad  Rosini  Antiquitates; 
prolixior  enim  esi  quam  ut  bic  describi  possit.  Solum 
noc  addam ,  hinc  esse  quod  Juno  habeat  nomina  ad 
malrimonium  pertinentia ,  vel  quae  ejus  ritus  expri- 
munt :  vocalur  Promba,  Cinxia^  Vtixia,  Domiduca^ 
Manturna,  eic.  Horum  explicationem  vide  apud  Do- 
Ctiss.  Voss.  de  Idol.  pag.  453. 

Virgo..,  poitea  mulier.  De  Opif.  cap.  li.  Sic  mii/t>- 
re$  virginibus  opponit  de  Mort.  persec.  cap.  27.  Conf. 
lib.  VI,  cap.  23.  Hieron.  in  Oseam,  cap.  2.  Bomoquum 
uxorem  accept^  de  virginc  muliereni  facit,  Buneman. 

Deorum  ei  hominum,  Deorum  scilicet  curn  Marte, 
Mercurio  el  Jove  :  hominum  cum  Ancbise  et  Bule,  eic. 

H(Ec...  genuit.  1d  est,  peperit.  Nam  feminne  ciiam 
gignere  dicuntur.  Vid.  Heins.  ad  Ovid.  vni  Met.,  49 : 
Si  qucB  te  genuit.  Sic  Venus  Cupidini  minalur  Apul.  v 
Aletam.  pag.  172 :  Scias^  multo  te  mdiorem  filium 
alium  aenituram.  Add.  Burm.,  ad  Phaedr.  iii,  cap,  15, 
pag.  455,  et  Davis.  ad  Cicer.  i  Tusc,  42.  Bdneman. 

Uarmoniam.  Hanc  lamen  Diodor.  Sicul.,  lib.  v, 
filiam  Jovis  et  Eleclrac  facit.  De  adulterio  Vcneris  et 
Martis,  vide  Honierum  Odyss.  v,  ei  Ovid.  lib.  iv 
Metamorpb. 

Hermaphroditum.  Sic  Ovidius  de  eo ,  lib.  iv  Meta- 
morph. : 

Mercurio  puerum,  etdiva  Cvthereide  natum, 
Naiades  lueis  euutrivere  sub  antris ; 
Cujos  erat  species,  in  qua  materque  palerque 
CogQOSci  possent,  nomen  quoque  traxit  ab  illis. 

Vide  etiam  Plinium  lib.  vii,  cap.  5.  Gignuntur  ali- 

Suando  et  utriusque  sexus  infanles,  hermaphroditi 
icti ;  et  ii  in  prodigiis  annumerantur.  li  antea  noini* 
nabantur  androgyni,  quod  ex  viro  ei  muliere  habe- 
bant  aliquid.  —  H ermaphroditum.  Wyf^in.  Fab.  271, 
Euseb.  Praepar.  ii,  cap.  2.  Cell. 

Ciiptdtnem.  Atlamen  Cicero  de  Natura  deor.,  eum 
Mariis  et  Vencris  Tiiium  facit. 

ExAnchite  jEneam.JEnesks  ipse  apud  Homer.  suam 
genesim  edisserit. 

Erycen.  Vide  Hyginum  cap.  260  fabularum.  Vide 
etiam  Servium  ad  v  iEneid.,  qui  tamen  aliter  opi- 
oatnr. 

Ex  Adonio.  Ila  rcsiituimiis  ex  5  Reg.  quorum  duo 
snnt  veterrimi  ct  optimi,  2  Colb.,  2  Brun.,  Nav.,Vict., 
Gat.,  Marm.  In  duodecim  recentioribus  niss.  et  editis 
esi,ex  Adone.  Ed.Thomas.elFranc,  Ex  Adonidc—Ex 
Adone.  Contendit  Wilsius  lib.  ii  iEgypl.,  cap.  2,  n. 
15,  pag.  66,  Adonein  Phoeniciuni  numen  idem  esse  ac 
(^irim ,  atque  cxponit  mysterium.  Witsius  Vossium 
d^  Idolol.  lib.  n,  cap.  4,  secutus  est.  Bunenam. 


Ab  apro  ictus  occisus  eil.  Conjunctionem  et,  qux 
est  in  receniioribus  mss.  sex  et  ediiis,  delevi  ex 
cxteris  mss.  et  ed.  Rom.  1468,  1470,  et  Torncs. 
1579. Legitur,  aprto  ictu  in  mss.  Nav.,  i  Colb.,  Brun. 
et  Vict.  a  prima  manu.  Adonii  fabula  recitaiur  ab 
Aphthonio  rhetore.  Vide  et  Ovidium  lib.  x  Mcin- 
morph.  circa  Gnem. — Ab  apro  ictus.  h\  est,  percussus 
ab  aproy  Ovid.  iu  Metamor.,  213.  Proprie  de  morsu 
aprorum  ictus  dicitur.  Vid.  inierpretes  ad  Phxdr.  i, 
fab.  11,  6  : 

Aper  viDdicavit  ictu  velerem  injuriam. 

In  Historia  Sacra.  Scilicet  Euhemeri. 

MeretriciaminsHtuit.  Vide  Theodoret.  in  Therapeut. 

Auctorque.  Hic   feminino  genere,  ut  auctor  optima 
C  apud  Ovidium  et  apud  Serviuni,  quando  derivatur  a 
nomine  auctoritas  ;  dicitur  autem  auctrix^  quando  vc- 
nit  ab  augeo. 

In  Cvpro  fuit.  Sic  mss.  8  Reg.,  6  Colb.,  2  Clarom., 
Lips.,  2  Brun.  et  editi :  quod  pricferendum  est  mss. 
Christ.,  Eni.  et  Cantabrig.,  ubi  legitur,  in  stupro. 

Vulgato  corpore  qua!stum  facerent.  Sic  emendavimus 
ex  mss.  2  Brun.  Qux  lectio  Lacuntiana  esi.  Vide 
infra  eodem  libro  cap.  20,  vulgati  corporis  vilitaiem ; 
et  lib.  VI,  cap.  25,  publicis  vulgatisque  corporibus 
abstinendum.  Et  apud  Plautum,  corpus  suum  vulgare, 
id  est  prosiiluere.  1  Reg.  rec.  habet,  m  vulgo.  Ca^teri, 
vulgo. 

Sed  ne  ilUs  quidem  virgines.  Minerva  etDiana.  Cell. 

Erichthonium.  Is  fuit  quartus  Athenarum  rex,  de 
quo  vide  S.  Au^ustin.  de  Civitate  Dei  lib.  xviii,  cap. 
12;  Pausaniam  in  Atticis,  Hygin.  cap.  166;  Servium 
in  m  Georff. 

PoetcB.  Uomer.  u  Uiad.,  Eurip.,  Ovid.  ii  Mcla- 
1.  morph. 
^     Vt  solebat.  Virgil.  vi  iEneid. 

Semen.  Iia  mss.  et  editi,  proeter  Gal.  ubiestieme/. 

Vnde  sit  Erichthonius  natus.  Paus.  Attic.  :  UoiripA 
^^  ^E/3£X®«^^  ^STouo-tv  avO/swTTwv  aiv  ouSsva  clvai,  yovsa^ 
5i  *n9>at(rrov  xaiP^v.  Hom.  in  Caial.  Apollod.  lib.  iii, 
de  Deorum  origine,  Lucian.  in  Philopseud.,  Origrn. 
contra  Celsum  lib.  viii,  sed  praecipue  Augustin.  lib. 
xviiideCiv.  Dei,  cap.  12,  Hieronym.contra  Jovinian. 
cap.  4,  Tertull.  de  Speciac.  cap.  9.  LiNDETiBROCius. 

Vtrao.  De  qua  vide  Ovid.,  ii  Metamorph. 

Tribus  Virginibus.  Ovid.  lib.  ii  MeUmorph.  : 

Pallas  Krichionium  prolem  siue  matre  creatam 

Gauserat  Aciaeo  texla  de  vimine  cisla, 

y irginibusque  tribus  gemino  de  Cecrope  naiis 

Servandum  dederai. 

Aiii  dicunt  lantum  duabus  commisisse,  ncmpe  Aglauro 
et  Pandroso.  Germanici  interpres  :  I^atus  est  Eri- 
chthonius,  quem  Minerva  in  cista  abseondidit,  dracone- 
que  custode  appositOf   duabus  sororibns  ^  Aglauro  el 


m 


LIBEK  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 


210 


cropldis  coromendavii?  evidens,  ut  opinor,  inceslum,  A  laudent  eiiam  glorianlur,  aut  virluus  gratia,  ut  Her- 


qnod  nullo  modo  possit  colorari.  Allera  cum  pene 
anialorem  suum  pcrdidisset,  qiii  erat  Turbaiis  distra- 
ctui  equis^  prxstaniissimum  medicum  Asclepium  cu- 
randojuveniadvocavit;  eumque  sanaium  : 

Secretis  alma  recondit 
Sedibos,  et  nyinphae  Egeri»,  nemorique  relegat : 
Solus  obi  in  silvis  Italis  ignobilis  aevum 
Exigeret,  versoque  ubi  noroine  Yirbius  esset. 

Quid  sibi  vult  haec  lamdiligens,  tamsoUicita  curatio? 
quid  secreiae  sedes?  quid  relegaiio  vel  tam  longe , 
vel  ad  muliercm,  vel  in  solitudinem  ?  quid  deinde  no- 
minis  commutaiio?  Postremo,  quid  equorum  lam 
perlinax  abominatio  ?  quid  signiricanl  haec  omnia , 
nisi  conscieniiaro  stupri,  el  amorem  minime  virgi- 
nalero  ?  Erat  plane  cur  lanlum  laborem   pro  lam 


culem ;  aut  munerum ,  ut  Cerercm  ac  Liberum ;  aut 
nnium  repertarum ,  ut  iEscuIapium  ac  Ninervam. 
Haec  vero  quam  inepia  sint,  quamque  non  digna  pro« 
pier  quxhomines  inexpiabili  se  scelere  contaminent, 
hosiesque  Deo  vero  fiant,  quo  contempto,  mortuoruro 
sacra  suscipiuni,  ex  singulis  rebus  osiendam.  Virlu- 
tem  esse  dicunt,  quae  honiinem  tollai  in  coelum  :  non 
illam ,  de  qua  philosophi  disserunt ,  quae  posita  esi  in 
bonisanimi;  sed  hanc  corporalem,  quae  dicitur  for- 
tiiiido  :  quae  quoniam  praecipua  in  llercule  fuit, 
immorlalitatem  meruisse  creditur.  Quis  tam  siulte 
ineptus  esi,  ut  corporis  vires  divinum  vel  etiam  hu- 
manum  bonum  judicet ;  cum  sint  el  majores  pecudi- 
bus  altributae ,  el  uno  morbo  sxpe  frangantur,  vel 

fideli  juvene  susciperef,  qui  amanti  novercae  obse-  B  'P^^  senectute  minuantur  et  corruanl?  Iiaque  idero 

ille,  cum  deformari  ulceribus  toros  suos  cerneret , 
nec  sanari  se  voluit,  nec  senem  fieri,  ne  quando 
seipso  minor  aut  deformior  videretur.  Hunc  e  rogo 
quo  vivum  sc  ipse  combusserat,  ascendisse  in  ccelum 
putaverunt  :  eaque  ipsa ,  quae  stuliissime  admirati 


qmuro  pernegaral. 

CAPUT  XVIII. 

De  deorum  consecratione  propter  collata  in  homines 
beneficia. 

Hoc  loco  refellendi  sunt  etiam  ii,  qui  deos  ex  ho- 
minibus  esse  factos,  non  tantum  falentur,  sed  ut  eos 


sunt,  simulacriset  imaginibus  expressa  el  consecrata 
posuerunl,  ut  in  perpeiuum  vaniiatis  eorum  moni- 


VARIORUM  NOTiE. 


Pandroio ,  commendavit.  Toiidem  verbis  Fulgenlius 
Mylholog.  lib.  ii,  nisi  quod  P;)ndora  ipsi,  quae  Pan- 
drosusaliis  dicitur,eic.  Neursius. 

Commendacit,  Eleganter ,  pro  depotuit ,  sive,  ut 
llygin.,  fab.  166,  dedit  tn  cistula  servandum.  Apul.  n 
Apoiog.,  pag.  308.  Alience  custodia  commendatam. 
Paulu  posl  pag.  509,  explicat,  deponere ;  et  Graevius 
ad  Cicer.  pro  Cluentio,  cap.  12  :  Spem  in  alvo  com- 
mendatWH  a  viro  continebai.  De  diiTerentia  verboruro 
commendareei  deponere^  consule  Burmaun.  ad  Pliaedr. 
j,  f»b.  173,  p.  43.  BcN. 

Incestum.  Neulro  genere,  ut  Minuc.  Fel.  xxxi ,  5  : 
Incestum  penes  vos  smpe  deprehendilur,  semper  admit- 
tiiur;  add.  infra.  Conf.  Lact.  I.  vi,  c.ip.  20,  7»- 
cesia  Liv.  u  :  VtvirgoVestalis  damnata  incesli  poenas 
dederii;  add.  Plin.  liv.  iv,  epist.  11.  Buneman. 

Altera.  Scilicet  Diaiia.  Laclatiiius  videtur  nienda- 
cii  arguere  narraiionem,  et  significare  periculum 
modo  mortii,  non  ipsam  morlem  passuin  fuisse  Hip- 
polylum.  Ideo  etiam  curando,  ail  non  in  vitam  revo» 
cando.  Ilacc  igitur  vox  etseiiientia  nie  cogit  sperncre 
quod  in  mss.  esl,  plane.  Hippolyli  hisloriam  vide 
apud  Ovid.,  lib.  xii  Metamorph.  ' 

Turbatis.  Id  ex  Virg.,  vii  iEneid.,  v.  774. 
Asclepium.    Recie  Laclanlius  in  Grseca   fabula  D 
Grxculiim  nomen  Asclepium  dat  medico,  juxla  an« 
tiquiores  et  meliores  codices,  4  Reg.,  2  Colb. ,  Gro- 
nov.,  Nav.,  Gat.,  Marm.,2  Brun.,  et  ed.  Cellar.  non 
JEtculapium,  ut  in  receniioribus  mss.  et  editis. 
Secrelis.  Locus  ex  eodem  Virgilii  libro. 
Tam  longe.  Ita  reposuimus  ex  mss.  el  edilis ,  prae- 
ter  Gall.,  Spark.,  in  quibus  esi  tam  longa. 

Amanti  novercce.  Phaedrae,  Thcsei  uxori,  cui  Hippo- 
lylifalumin  fabulis  impulatur.  Vide  Ovidii  cpist.  4  , 
quj^  hiijiis  Pliaedrx  estad  Hippoiytnm.  Cell. 

Pemegarat.  Sic  resliluimus  ex  niss.  codicibus  et 
edii.  Toriies.  Iii  1  Clarom.  denegaral ;  U\  3  rec.  ct 
plnribus  ed.,  pernegaret. 

Hoc  loco  refellendi.  Ita  passim  loqiii  solel  Lnctan- 
lius ;  et  sic  habent  niss.,  praeier  2  Keg.  recenliores  et 
edit.  in  quibus  est,  Hoc  in  loco, 

Cererem  ae  Liberum.  Sic  Virgiiius  libros  orditur 
Georgicorum,  Liberet  alma  Cercs. 

Minervam.  Qmm  Horatiusoperosam,  Ovidius  inge- 


niosam  vocant. 

Homines  inexpiabili  sese  scelere  contaminent.  Res 
codeni  recidei,  si  coTT\%Qi%:  hominesinexpiabili  scelere 
contaminentur ;  ul  lib.  v,  cap.  1,  inexpiabili  scelere 
contaminari  atque  adstringi.  Buneman. 

Disserunt.  Est  ex  mss.  velustissimis  1  Bonon.,  5 
Reg.,  1  Colb.,  Lips.,  2  Claroin.,  Em.,  2  Brun.  aliis- 

2ue,  et  ed.  Is.  ac  Cellar.  In  mss.  1  Reg.,  5  Colb., 
laiic,  Jun.  et  editis,  dixerunt. 

Vel  ipsasenectute  minuantur. Aiinquibusdsim  mss., 
senectute  ipsa  minuantur,  ad  extremum  morte  terminen- 
tur  et  corruant,  Quod  cur  Lactantii  esse  negem,  cau- 
sam  non  video,  prxsenim  cum  reprehendat  opinio- 
nem,  viribus  corporis  Herculem  nicruisse  immorlali- 
taiein  ;  ergo  bene  ipsius  mortis  jus  adhibetur  :  gui 
enim  perhocparialur  immortalitas,inquod  tantumjus 
morii?  quod  lolum  morte  finilur.  Gronovius.  — 
In  lianc  aJdilionem ,  ad  extremum  morte  termi^ 
nentur,  sic  habet  Bunemannus  :  —  c  Ilaec ,  inquit 
quippe  cx  solo  Gronovii  codice,  Heumanno  sus- 
pccta  diversis  lypis  imprimenda  curavi ;  qux  tamen 
Gronovius  satis  oene  lueiur.  quem  lege  in  Obs.  in 
Eccl.  cap.  17,  pag.  182.  Cerle  Lnctantius  amal  ver- 
buni  terminare,  Lib.  lu,  cap.  12 :  Quce  (vita)  cum  cor- 
pore  terminatur,  Conf.  I.  vii,cap.  15.  > 

Nec  sanarise  vo/ut7,  e(c.  Codex  anliquus  Bon.  Iia- 
bct,  necsanum  se  voluit ,  nec  senem  fieri ;  quod  mihi 
probatiir,  quia  illa  siniililudo  diclionum,  sanum  et 
senem  efficit  quamdam  orationis  venustaiem.  Alter 
coilex  Boii.  :  Nec  sanarise  voluit^  ne  senexaut  defor^ 
mior  videretur.  Qu%  cliam  oratio  non  esi  inepla,  ne- 
qiie  inconciuna  ;  sed  qiiia  lectioni  vulgatx  quae  est 
30  mss.  ei  oinnium  edit.  optimus  estsensus,  eam 
retinuimus.  Id  ex  thomasio. 

Seipso  minor,  In  seiiibus  enim  ossa  maceranlur, 
et  caro  caloris  acrimonia  tabescil.  Vander  Linden. 

E  rogo.  Iia  reposiiiiiius  ex  niss.  Regio-Puieano ,  2 
Colb.,  Ullr.  et  cd.  Paris.  1525,  nd  id  conspirnniibus 
5  Colb.,  Jun.,  1  Clarom.  et  edil.  Rom.  1468,  1470,  el 
Egnnl.  in  (|uibus  esi  ergo  |)ro  crogo.  Iii  mss.  Cauc,  5 
Reg.,  1  Bonon.,  Pcn.,  1  Colb.,  1  Clnroin.  et  ediiis 
mullis  rec.  a  rogo. 

Se  ipse  combusserat.  Manuscriptorum  esl;  se  ipsum, 
edilorum  recentiorum. 


911 


Fmil.  LACTANTU  DIVfN.  INSTIT. 


m 


ineitta  perstarenl,  qui  ob  necero  besiitrum  deot  ftcri  A  ^ili^et  quia  mtgnam  partem  generis  humanl  ex- 


credidisseut.  Sed  liaec  Graecorum  fortatse  culpt  ttt , 
qui  res  levissimas  pro  maximis  temper  iiabuerunt. 
Quid  nosiri,  num  sapienlioret?  qui  aililelicam  quidem 
virlulem  contemounl,  quia  nihii  obesi :  ted  regiam, 
quia  late  solet  nocere »  sic  admirantur,  ut  fortet  et 
bellicosos  duces  in  deorum  C(£tu  iocari  arbiireniur  ; 
nec  esse  ullam  aliam  ad  immortalitttero  viam,  quam 
exercitus  ducere,  aliena  vastare,  urbes  delere  ,  op- 
pida  excidere ,  liberos  populot  tat  trucidtre ,  aut 
subjicere  servituti  :  videlieet  quo  pluret  hominet 
alllixennt,  spoliaverint,  occiderint,  eo  se  nobilioret, 
et  clariores  puiant,  et  iiianit  gloris  tpecie  capti , 
sceleribus  suis  noinen  virtutis  iropoount.  Jam  roai« 
lem,  utaferarum  caedibut  deos  sibi  fingereDt,  quaro 


tinxil  ae  perdldit.  0  qnantis  in  tenebris  ,  Africane, 
versatus  es !  vel  poiius,  o  poeta ,  qui  per  cacdes  et 
sanguinem  patere  hominibus  in  coelum  ascensum  pu- 
taveris !  Cui  vanitati  et  Cicero  asscnsit :  Est  vero , 
inquit,  Africtiie  :  ntro  et  Herculi  eadem  ista  poria 
paluil.  Tamquam  ipse  piane,  cum  id  fleret,  janitor 
fuerit  in  eoelo.  Equidem  ttaluere  non  potsum,  do- 
lendumne  poiius,  au  ridendum  putem;  cum  videtm 
graves  et  doctos,  et,  ut  sibi  videntur,  ttpientes  vi* 
ros,  itt  tam  miserandit  errorum  fluctibut  volutari.  ^ 
haecest  virtus,  quae  not  imroortales  facit,  mori  qui* 
dem  malim,  quam  exiiio  otte  quaroplurimit.  Si  tliter 
immorulitas  pararl  nou  poicti,  nisi  per  tanguinem» 
quid  fiet,  si  omnes  in  eoncorditm  consenterintt 


immortaliuicm  Um  cruenlam  probarent.  Si  qiiit  ^  Quod  cerie  fieri  poterit,  si  pernicioto  ei  impio  furore 


unuin  horainem  jugulaverit,  pro  conUminato  te  ne 
iario  babeiur,  nec  ad  terreaum  boc  domicilium  deo- 
rum  admitti  eum  fat  puUnt.  Ille  tutem  ,  qui  infinita 
liominum  millia  trucidaverit,  cruore  campot  inuiida* 
Terity  flumina  iiifecerit,  non  modo  iii  templum ,  ted 
etiam  in  coeium  admittiiur.  Apud  Enniuro  sic  loqui^ 
tur  Africanus; 


Si  Cas  endo  plagas  coelestum  ascendere  cuiquam  est» 
Mi  soli  coeli  maxima  porla  patet. 


In  dearum  ca/u.  Plerique  editi,  eatum, 


projecio,  innocentes  esse  ac  justi  velint.  Num  igivur 
nemo  erit  coclo  dignut?  num  peribit  virtus,  quia  lio- 
minibus  in  homines  sxvire  non  dabitur  ?  Sed  isti, 
qnf  eversiones  urbium  populorumque  summam  glo- 
riam  computant,  otium  publicum  non  ferent;  ra- 
pient,  scvieiit ,  et  injurlis  insolenter  illaiis,  humanx 
toctetatis  foedut  irrumpent ,  ut  babere  hosiem  pos- 
tint ,  qucm  sceleralius  deleant ,  quam  lacessieriiit. 
Nunc  ad  reliqua  pergamus.  Nomen  deorum  Cerert  ac 

VARIORUM  NOTJS. 

multorum  hominum  oplnione  locasse  Africanain  Inier 


Oppida  excidere.  In  sex  m!(s.,  exdnderef  in  teptem,  ^  sidera  ;  uipote  quem  nou  aiiuiide,  qiiam  ex  caedibus 
icindere.  ^  et  taiiguhie ,  hoc  est,  ex  bello  ,  celebrein  norimus. 


exscindere 

SiquiiunHm.,,ju§ulaverit.  Cypr.  I.  ii,  ep.S,foI.  53, 
ed.  Bas.  :  Homicidium  quum  admiitunt  $inguli,crimen 
esl  :  virtn$  vocalur^  quum  pubUce  geritur.  lioNEMAN. 

Ad  terrenum  hoc  domiciiium  deorum,  Non  quadrat 
hic  Collarii  explicaiio.  Vuli  Laclantiiis  homicidas 
non  adiiiitli  ad  leiHplum,  a  templis  excludi.  Yid.  I.  iii, 
c.  17:  Terrcslre  illud  domicilium  Jovii, 

Ennium.  Kpigram.  et  tpud  Cic.  de  Rep.  leste  Sc- 
nec.  cpist.  109. 

Si  fas  endo  plagas  cceUslum.  Ita  correximns  ex  Ci- 
ccroiie  iib.  ui  de  tiepubiica,  et  ex  Lactaniianis  mss. 
Salitias.,  i  Lips. ,  Pal.,  Ullr.  et  Regio-Puteaiio ,  in 
quo  est  ccetlesiium  pro  coetestum ;  td  id  C4)nspiranli- 
bus  3  Reg.,  5Colb.,  Nav.,  Yict.«  Gat.,2Bruu.,  Em., 
Balltol. ,  in  qnibus  est,  Si  faciendo  plagas.  Correc- 
tioiii  nosirae  udstipuiantur  doctissimi  viri  Salmasius, 
Pitbxiis,  Isaeus,  Gronovius,  Baluzius,  et  Ceilariut. 
In  undecim  mss.  recehtioribus  ei  in  editit  legiiur  : 


tanguiiie , 
Sed  t  multit  anie  Laciantium  similiter  explicatur. 
Seneca  epistol.  95  :  Ex  senatHseonsutlis  ptebisqne^ 
Mtlft  ueUra  exereentwr^  et  publice  jubentur  vetita  pri^ 
tatim.  Qum  ctam  commissa  eapile  luerent ,  eadem  ipna 
pMiudaH  fecere,  laudantur.  Non  pudet  homines,  mitis- 
simum  genus^  gaudere  sangnine  alterno ,  beila  gerere^ 
gerendaque  tiberis  tradere.  Gronov.  —  Endo  antiqiii 
dixere  pro  in^  iis  credo  mtionibiis  iiixi,  quod  endo  de- 
dticiumagrsecofvdoypassimapiid  F.nniiim  legaiiir  pro 
in,  uii  et  apud  Lucretiuiii  indogredi  pro  ingredi,  et  id 
genns  plura ;  in  su:k  sententia;  condrmalionem  illud 
etiam  atreruni ,  (}Uod  cum  niiilam  cau^iam,  quas  ad 
immorialitatero  iter  aperuisset  Africano,  ab  Knnio 
expressam  videret  LacUntius ,  lianc  ipse  adjecerit. 

In  tenebris,  Africane,  versatus  es?  vel  potiuSf  o 
Poeta.  Africaiiiis  hic  est  ipte  Scijno,  et  Poeta  est  En" 

mUS.  BUNBVAN. 


Est  veroy  inquit,  Afrieane.  Ita  Cicero,  lib.  iii  de  Re- 
publica;  lu  cum  editis  manuscripti,  prtf.ier  5  Colb. 
et  i  Reg.  in  qiiibus  lc^itur,  Et  vero,  inquii^  AJrieane. 
In  quo  quit  non  videt  librariorum  fraude  et  inscitia  ^  Andreas  Palricius  in  Scboiiis  ad  fragmenu  Ciceronis 
raciiim  esse  ccedendo  wrl  t«u  mdo  f  deinde  accessisse      e  iii  dc  Hepub.  puiat  legendum,  est  vero  ita,  Aphricane; 


Si  fas  caedendo  coeleslia  scandere  cuiquam  est. 


partim  aiiorum  librarioruui,  partim  edilorum  pravum 
judicium ;  qui  quasi  verba  proxiine  seqnentia ,  Scili* 
cet  quia  magnam  partem  generis  hnmani  exstinxit  ae 
perdiditf  necessario  aliquid  in  Enniano  carmino  posi- 
tuin  inlerpreurentur,  tecerunt,  cwdendo ,  deleverunt 
piagaSj  coeleslia  viceiii  coeleslium  vel  coetestum  subje- 
cere ;  hoc  esi,  vere  inapalia  fecerunt.  Et  quia  gloria 
Africini  onmibnsex  rebus  bellogeslis  adco  nota  sit, 
ul  ipsi  soli  coelum  paterc,  velit  pocu ,  iion  apparere 
demon&irat  aliain  causam  cur  id^velit,^ni8i  quud 

versus  Uomeri  inilio  Iliad.,  quasi  dicas  : 

MulUs  illustres  animas  ad  orcum  prsmiserlt. 

Ipte.ergo  Lactant.  iuterprettiur,  etsi  nullumet  dere 
verbum  in  epiuphio  inveuiret»  cedot  et  stnguuieffl 


vel  simpiiciier,  et  vero,  Aphricane.  Ego  vero  ubi  una- 
nimes  eodices  reperio,  non  racile  quidquam  inimuto. 

Eadem  ista.  Locutio  Lacianiiatia ,  qu;e  passim  oc- 
currit ;  mss.  .5,  rec.  et  9  edit.  rec. ,  eadem  ipsa. 

Mori  quidem.  Sic  mss.  At  editi  cum  4  mss.  rec. , 
nion  equidem. 

In  concordiam  eonsenserint.  Nihil  muto,  pro  re- 
cepla  Lact.  I.  v,  c.  7 ,  infra;  /n  eam  muliitudo  iint- 
versa  consenserii.  Ubi  pliira.  Bunbmam. 

Otinm  publicum.  Id  esl  pacem. 

Foedus  irrnmpent.  Iia  ouiiies  editi  tc  manusrripli, 
praeter  1  Clarom.  qui  habet,  fotdus  rumpent.  Aiob*' 
tervo  verbis  coinposiiis  pro  simplicibus,  et  simplici- 
bus  pro  composiiis  Laciantium  uon  semel  uti. 

Piomen  deorum  Cereri.  Cererem  Eleusinii  mnxime 
colehant,  quia  cum  in  Allicam  venissetad  filiam  qii.x'- 
rendam,  primum  eos  fmgum  tationem  legesque  do^ 


21$ 


LIBER  I.  D£  FALSA  KELIGIONE. 


SU 


Libm  Irtdiiio  muneniin  fecit.  Possum  diviDis  do-  A  pertores  humanae  yitx  plurimum  profueriint.  Gur 


cere  Utteris,  Tinum  atque  friiges  ante  progeniem 
Cceii  atque  Satnmi  fuisse  in  usu  liominuin  :  sed  ab 
his  tane  iiiTenta  esse  firigamus.  Num  poiest  plus  aut 
Diajus  videri,  coilegisse  fruges,  liisque  fraclis,  panem 
faeere  docuisse ,  aut  uTas  de  vitibus  iecias  expres- 
sjsse,  Yinumqoe  fecisse,  quam  fruges  ipsas,  aut  vites 
generaste,  ac  protulisse  de  terra?  Reiiquerit  haec 
sane  Deus  humanis  ingeniis  eruenda  :  tamen  ficri 
non  potest,  quin  ipsius  sinl  omnia,  qui  et  sapieniiaro 
tribuit  homini,  ul  inveniret,  et  iila  ipsa,  qux  possent 
inveniri.  Artes  quoque  suis  inventoribus  iiTiniorlali- 
laiero  peperisse  diciintur,  ut  ^sculapio  medicina, 


non  et  illis  atlribula  sunt  templa  ?  sed  nimirum  Mi- 
nerva  est,  quas  omnes  rcperii  :  ideoque  illi  opifices 
supplicant.  Ergo  ab  bis  sordibus  Minerva  ascendit  in 
coelum.  Est  vero  cur  quisquam  derelinquat  eum,  qui 
terram  ciini  animaiilibus,  coeluiu  cum  astris  et  lumi- 
nibus  exorsus  est ,  ut  eam  vcneretur,  qux  tclam  do- 
cuit  ordiri  ?  Quid  illc,  qui  vulnera  in  'corporibus  sa- 
nare  docuit?  nuin  potest  essc  pra^staniior,  quam  qui 
corpora  ipsa  formavii,  senliendi  ac  vivendi  ralionem 
dedit?  berbas  denique  ipsas  ,  et  caetera  quibus  me- 
dendi  ars  consiat,  excogiiavit  ac  prolulit  ? 
CAPUT  XIX. 


Yulcano  fabrica.  Colamus  igitur  et  illos ,  qui  fulloni-  B  Quod  Deum  verum  simul  cum  diis  vanis  nemo  pouit 
cam  sutrinamque  docuerunt.  Cur  autem  figulinae  re-  colere. 

pertori  bonos  non  habetur?  an  quia  isti  divites  vas         At  eniin  dicet  aliquis,  ct  huic  summo  qui  fecit  om- 
Samia  contemnunl?  Sunt  et  aliae  artes,  quarum  re-      nla,  et  illis  qui  partim  profuerunt,  suam  veneraiio* 

VARIORUM  NOTiE. 

cuisset.  Nec  tamen  omnino  displicet  eorum  opinio , 
qui  Cere$  ab  Hebrseo  charns,  arare^  dictum  velint, 
quia  ut  Ovid.  lib.  v  Metamorph. : 

Prima  Ceres  unco  glebaro  dimovit  aratro. 


Ex  Vossio. 
Tradilio,  Mss.  4  Colb.  etBrun.,  iribuiio, 
Pouum  divinii  docere  litteris.  Genes.  iv,  ubi  fru- 
guni  et  viiium  inventio  aiqiie  culiura  Adnino  et  Noae 
tribuitur;  de  quo  disserii  rursus  ipse  Lactnntius  in- 
fra  lib.  ii ,  cap.  ^,  et  S.  Augusiinus  lib.  viii ,  siipcr 
Gen.  ad  litter.  Piinius  igitur ,  :id  riiiem,  I.  vii,  etc^e- 
teri  ethnicorum  nuganiur,  qui  h:cc  Cereri  et  £u- 
molpo  Athenieiisi  attnbuuiit,  vel  Dionysio,  sive  Osi-  p 


ridi,  nt  scribit  Diodorus,  lib.  i,  c.  2.  Iskus. 

Quin  ipiius  sint  omnia^  elc.  Aniiquus  codex  habet, 
el  iUa  ipsa  quw  possent  inveniri ,  aries  quoque,  etc.  ita 
ut  espuiigantur  verba  illn,  primus  invenit,  quae  sane 
expungenda  sunt :  iiam  dc  Deo  ante  et  hic  lo(|uitur, 
declar^ns  boniines  ,  quamvis  aiiqucm  usuin  humano 
generi  utiieni  multarum  rerum  inveneriiit ,  iniiien 
omiiia  in  Deum  esse  referenda,  qui  et  prudcntiam 
bominibus  ad  inveniendiim  ea  iribueril ,  et  res  ipsas 
elTecerit,  in  quibus  prudentia  baec  possel  appnrere. 

Thomasius. 

Poiseni  inveniri.  Post  inveniri,  ndsuunl  nutlii  scri- 
pii ,  et  Sublac.  1465  ,  Ven.  1471-97  ,  Pier.  ,  Parrb., 
Crat.,  Gymn.,  Junt.,  Ald.,  Paris. ,  Grypii.,  Tornes., 
Primus  invenit  ^  qna:  ab  anliqui^s.  Bon.  ct  Cmnian. 
aliena,  et  jure  a  Tiiomnsio  oxpuncta.  Bui^v. 

jE$cuhpioMedicina,  HomerusOdyss.  8;  Piconi  cui» 
dam  mediciiiie  invenlioneni  tribuit,  Plato  el  Ovidius 
Apollini ,  Galenus  Asciopio  :  Pindariis  vcro,  Od.  5, 
Pyih.,  iteni  3  Nemeor. ,  Cbironem  iEsculapii  in  me-  D  ^^,^^^^} 


tradit,  Rhoecum  et  Theodorum  primos  omnlum  pla- 
sticen  invenisse.  Atqne  rursus  eod.  cap.  Major,  in- 
quit,  pars  hominum  ierrenis  utiiur  vtisis,  Samia  etiain- 
num  in  esculentis  laudanlur.  De  Samia  terra  lege 
eumdem  Plinium  cap.  16  ejusdem  lib.  Betuleius. 

Cvr  non  ei  illis.  Et  ei  inss.  reposui  :  eliam  edito- 
rum  est. 

Minerva  en,  Minervac  autem,  apud  Mariiannm  Ca- 
pellam ,  Vulcnnus  cooperalor  est  :  et  apiid  S.  Augu- 
stiniim  deCivit.  Dei  iib.  iv,  cap.  10. 

Ab  his  sordibus.  Id  esi,  inventis  et  opiHciis  sordidis, 
vilibus,  inore  Ciccronis  et  veterum.  Cic.  i  de  Off. 
cap.  42,  Opifices  omnes  in  sordida  arle  versaniur. 

BUNEMAN. 

Est  vero  cur  quisquam,  In  plerisqiie  edilis,  Esl  vero 
causa  :  qnam  vocem  mss.  et  edili  Tlnnt.,  Is.,  Tlivs., 
Gall.,  Spark.,  et  2  Lips.  elegantius  extrudunt.  Plau- 
lus  Aulul.,  Esi  quod  revisam,  DemumOvid.,  ii  Metam.: 


dtcinis  prxcepiorem  rncil.  Sorano  niedicinam  inve- 
iiit  quidam  Apollo ,  ampliGcavit  iEgcuIapius ,  perfe- 
cit  liippocrales.  Pluia  lnijus  generis  nugamcnta  re* 
peries  apud  Polydoruin  Virgil.  de  reriini  invcntori* 
bus  lib.  1,  cap.  ^O  ,  de  Invent.  Mcd.  Quxsiutn  suum 
iOsculapio  cxprobrat  Tertiillianus  Apolog.  cap.  13. 
Lege  ad  baec  qu»  de  hoc  Theodoretus  lib.  iii  Ospoi' 
TrcvTcxQ? ,  qui  est  de  diis  seciindarii.s  inscriptus ,  ex 
quario  Biblioth.  Diod.  Sicul.  referl.  Betul. 

Vulcano  fabrica,  Vulcnnus  iiiventor  ignis  et  arlifi- 
cioriim  qua;  >giie  parantur,  Tzctzcs  in  ilist.  555, 
Cbil.  X,  habet : 

ifmun6i  TK  AItuwm^,  efC. 

Hunc  Vulcamim,  Tubalcaiiium  fuisse  pulanl  mulii, 
de  quo  Geneseos  cap.  iv,  22.  Arma  bcllica,  ajrariam, 
ferrainentariam  invenii. 

Vasa  Samia,  Plin.,  lib.  xxxv,  c.  12,quo  deplasli- 
ces  inventoribus  scribit,  ex  quorumdnm  opinione 


Esl  vero  cur  quis  Junooem  bedere  nolil? 

Lactantius  supra  in  (ine  cap.  17  :  Erat  planecur  tan' 
tum  taborem,  etc.  Et  infra  lib.  ii,  c.  7,  ad  linem.,  est 
vero  cur  itlorum  auctoritas.  Ilinc  iionntilli  nialucreslm- 
plicitersicscribi,  est  fMr,vel  estquod,E\  ls.€0.  —  Hac 
ironice  a  Lactantio  dicta  sunt.  —  Esi  vero,  cur  quis- 
quam.  Lips.  i  et  vel.  edd.,  est  vero  causa^  curquisquam  : 
sed  reliqui  duo  Lips.  et  alii  codd.  illud  causa  elegan- 
tiiis  exirudunt.  Sic  paulo  anle  cap.  17,  extr.  Erat 
ptnne^  cur  ianinm  laborem,  etc.  Tronia.  Buneman. 

Qucetetam  docuit  ordiri/VA\.  Siiblac.  addit  causa. 
Est  liacc  Mi«^erva  Sailica,  iEgypiiis  Neith  vocata  , 
ut  alt  Plato  in  Tiinito  :  est  bajc  lexirinae  artis  re- 
Diod.  inter  varia  ejus  invenla  refert  ei 
TTjv  rrig  €(7^to?  xaTa(r/£y>jv.  Qdibusdain  eadem  est  ac 
Noema  sive  Naaina,  filia  Lamechi,  Mosi  memorala 
G('n.  IV,  25,  si  verum  est  quod  apud  Genebrardum 
in  Cbronicis,  et  in  Lipomani  Catena  lcgas,  eam  la- 
nificium  ac  lexturam  reperisse,  ac  propter  hoc  in- 
venlum  memorari  prxter  morem  Scriptura; ,  quse 
non  solet  in  genealogiis  referrc  fcminas ,  nisi  ob 
viriuteni  eximiam,  aut  mysterii  causa  ;  idque  magis 
hinc  elucerc,  eo  qnod  jungatur  tribii»  prxclarae  rei 
inventoribus,  Jabel,  Jubal  ac  Tubalcain.  Vossius. 

Quid  iile  :  iflsciilapius.  Bon. 

Qm  partim  profuerunt,  Sic  libri  plures  et  Beimm. 
Rescribo,  inquit  Heumannus,  per  artem  profuerunt^ 
quia  edd.  1472,  76,  78  (addalur  et  prior.  1478),  ex- 
bibent  purtem,  quasi  p  artem.  Conf.  c.  18.  Ingeniose, 
nisi  quia  partiin  profuerunt^  hic  opponantur  verbis  : 
summo,  qui  fecit  omnia,  Coluerunt  enim  plures, 
quain  qui  modo  per  artem  profuerunt,  Vide  hoc  caput 
a  n.  t  ad  n.  21  et  lib.  v,  c.  14.  Bun. 


8ir»  FIKM.  L.VCTANTII  OIVIN.  INSTIT.  21C 

nem  esse  tribucndam.  Primum  nec  facturo  csi  un-  \  non  iu  facio  est»  sed  in  nomine.  Metuekant  cniro 


quam,  ut  qui  lios  coluit,  etiam  Deum  coluerit :  neque 
ficri  potcsl;  quoninm  si  lionos  idem  iribuilur  aliis, 
ipse  omnino  non  colilur,  cnjus  religio  est,  illum  essc 
unum  ac  solum  Deum  credere.  Clamat  summuspoeta, 
eos  omnes, 

Qui  invcnlas  vitam  excoluere  per  arles, 

apud  inferos  esse,  ipsumque  illuro  repertorem  t)ie</i- 
cina  lalis  el  arlis  ad  Slygias  undas  fulmine  esse  delru- 
sum  :  ut  intelligamus,  quantum  valeal  pater  omnipo- 
tens,  qui  el  dcos  fuiminibus  cxtinguat.  Sed  liomines 
Ingeniosi  lianc  secum  iiabcbant  fortasse  rationem  : 
qula  Deiis  fulminari  non  polest,  apparet  non  esse 
factuin  ;  immo  vcro,  quia  facium  est,  apparet  liomi- 
nem  fuisse,  non  deum.  Mendacium  enini  poctarum  B  ipsum  fuisset , 

VARIORUM  NOTiE. 


malum,  si  contra  publicam  persuasionem  faterenlur, 
qiiod  erat  verum.  Quod  si  lioc  constat  inter  ipsos, 
ex  hominibus  deos  factos,  cur  ergo  non  credunt 
poelis ,  si  quando  illorum  fugas ,  et  vulnera ,  et 
mortes,  et  bella,  et  aduiteria  describunt?  Quibus  de 
rebus  intelligi  datur,  non  potuisse  ullo  pacto  fieri 
deos :  quia  ne  homines  quidem  probi  fuerunt,  eaque  in 
vita  sua  gesserunt,  quiS  mortem  pariunt  sempiternam. 

CAPUT  XX. 

De  diis  Romanorum  propriis  et  eorum  sacris. 

Venio  nunc  ad  proprias  Romanorum  religiones, 

quoniam  de  communibus  dixi.  Romuli  nutrix  lupa 

lionoribus  est  affecta  divinis.  Ct  ferrein  si  animal 

cujus  figuram  gerit.    Auctor  est 


Co/ut(.  Sic  ex  ediiis  Torncs.,  Is.,  Spark.  ct  manii- 
Bcriptis  resiiluimus,  prxtcr  1  Coib.  ei  Bruii.,  in  qui* 
bus  esi  coluerint ;  in  Cicteris  editis,  colit. 

Repertorem  medicin(B  lalis  et  artis.  lia  cum  Virgilio 
mss.  10  Reg.,  G  Colberl.,  Cauc,  Jun.,  Sorbon., 
Ultr.,  ^Lips.,  ^  Ciaroin.,  2  Brun.,  15  vel.  iinpressi. 
Al  in  nis.  Bonon.  ct  edii.  Thomas.,  Is.,  Spaik.,  ie- 
gitiir,  medicino!  artis  repertorem. 

Et  deos  fulminibus  extinguat.  Scd  fulmine  iclus 
demum  deus  lactiis  iEsculapius.  Minucius  cap.  il  et 
ex  eo  Cypr.,  dc  Idol.  Vau.,  cap.  1  :  /Esculapius  ut  in 
deum  surgat^  fulminatur.  Arnob.,  i.  pag.  24  :  Nonne 
j£sculapium  medicaminum  repertorem  post  poenas  et 
supplicia  fulminis  custodem  nuncupastiSf  et  prastidem 
ianitatis^  valetudinis  etsalutis?\n  Reiinm.,  ^Mteaam 
deos.  BuN. 

bletuebant  enim  malum.  Isocrates  in  Laud.  Busirid. 
impias  poctarum  de  diis  fabulas  perslringit,  ac  non- 
nulios  eoruin  idcirco  mcritas,  ait,  dcdisse  poenas. 
Nam  Orplieus  a  Threissis  discerplus  est ,  insimulatis 
Liberi  Palris  sacris.  Ilomerus  et  errare  et  mendicare 
est  coactus;  iinmo  etiam  excxcatus  fuil  :  alii  aliis 
affecti  fucrc  suppliciis.  Pliira  apud  eum  vide.  Tullius 
quoque  illum  hanc  ipsam  ob  causam  reprehendit. 
Uomerus,  inquit,  humana  ad  deos  retulit,  mallem  di' 
vina  ad  nos.  Philoslratus  in  Heroicis  de  eodcni  ait, 
7r/9uTov  fjiiv  Ofovf ,  elc.  Primum  quidem^  cum  hominibus 
deos  miscuisset,  de  hominibus  ingeniia^  de  diis  vero 
emtia  disdt^  ac  vilia.  Ex  Vossio. 

Si  quando  illorum  fugas^  et  vutneraf  eic.  Cic,  lib.  i 
de  Nal.  deor.  :  Poeto!  ira  inflammatos  et  libidine  fu» 
rentes  induxerunt  deos^  feceruntque  nt  eorum  bella,  pii- 
gnas^  prwlia^  vulneravideremus ;  odia  praterea^  dissidia, 
discordias,  ortus,  interituSt  querelas^  iamentationes^ 


Qmbus  derebus.  Sic  cum  ed.  Ceilar.  mss.  omnes, 
demptis  2  receniioribus  a  quibus  abest  pnBposiiio. 
In  editisest,  Quibus  exrebus.  Stdeisdibi  prscpositione 
de  pro  ab  vel  ex  iisuni  fuisse  Lactaniium  jam  supra 
observavi  ad  caput  5. 

Romuli.  Romulum  el  Remum  a  virtute,  boc  est 
robore,  nppellatos  fuisse,  puiat  Festus :  nec  immerito, 
si  observeinus  *?o>in/rt  Lalinis  valentiam  esse,  nam 
ippSKrOat  cst  vaiere.  Gloss»  :  'p&>fAq.  valentia.  Ita  yo- 
catur  rofrur  corporis,  quod  et  ipsuni  ex  eadem  origine 
venit.  *Pw/xoc  et  fortitudo  et  vir  fortis.  Salmasids.  — 
Romulum  a  ruma ,  hoc  est,  manima ,  alii  deducunt. 
Blanckardds. 
Lupa.  Notnrunt  docli  ad  Minuc.  c.  25;  nddeLivium 

^  lib.  X  ,  c.  25;  Teriuil.  2  nd  Nnl.,  c.  9  fln.;  Amob., 

^  I.  IV,  p.  i28.  BuN. 

Si  animat  ipsum  fuisset.  Ms.  Jon.,  ipsa;  ms.  Cauc. 
et  editi  fere,  si  id  animal  ipsum  fuisset.  Euseb.  Ghron., 
propter  pulchritudinem  et  rapacitatcm  corporis  qiise- 
stuosi,  lupa  a  vicinis  appellabatur.  Unde  ad  noslram 
usqtie  memoriam ,  meretricum  cellulae  lupanaria  di- 
cuntur.  Idem  eiiam  extat  apud  Isidorum  Eiym. 
lib.  xviii,  cap.  42.  Pnidentius  : 

Ruricolas  vexare  lupas. 

Quas  Prudent.  lupas  vocnt,  dicuntur  a  Tertuliiano 
lib.  de  Pallio,  Lupa  popularium  libidinum  nundina; 
et  ab  eodem  auctore,  lib.  de  Spectaculis,  cap.  de 
Munere  :  Prostibuia,  publicce  libidinis  hostiaset  pudo^ 
ris  sui  interemptrices.  D.  Hieron.  ad  Gerantlam  :  Ut  in 
eo^  ait,  se  putet  esse  laudabilem^  st  scortis  melior  rit,  n 
publicarum  iibidinum  victimas  superet.  Senec.  Nat. 
quxsl.  lib.  I  :  Corpora  publico  objecta  ludibrio  nuncu- 
pat.  Jdretus.  —  Non  desunt  tamen,  qni  veram  beU 


elfusas  in  omni  intemperaniia  libidines,  adulteria,  vin-  j)  luam  Romuli  nutricem  veiint  fuisse ,  iion  autein  pro 


eula^  cum  humano  genere  concubiluSt  mortalesque  ex 
immortali  procreatos.  Isocrates  inLaud.  Busir.,Theo- 
dorei.,  Serm.  3  contra  Graecos,  de  angelis,  de  diis  et 
daemonibus;  August.,  dc  Civit.  Dci  lib.iv,  c.  27.  Ex 
Elmenborst.,  in  Arno6.— Inter  omnes  poetas  nullus 
tam  foede  ioqnitur  de  diis  quam  Homcrus,  de  quo 
Jui.  Scaligcr,  lib.  iv  de  re  Poet.,  cap.  i,  hxc  dicit : 
BomeruSj  de  diis  stits,  tamauam  suibus  loquitur.  Ter- 
tull.  contra  Gcntes  cap.  14  :  Quis  non  poela  dedeco* 
rator  invenitur  deorum  ?  Pythagoras  Homerum  apud 
inferos  lorqueri  dicebat,  miod  cjusinodi  fabulas  poe- 
maiibus  suis  intexuerit.  Plato  item  in  lib.  de  Legg. 
hocnomine  insimulai  Homerum.Vossius. 

Fugas,  etc.  Objecit  eadem  pluribus  Athenag.  Le- 
gat.  pro  christianis,  ed.  Oxon.  pag.  74-77.  Adde 
docias  H.  Stephani  ex  Sexto  philos.  et  Dechairii,  ex 
Longino  et  Cicerone  notas.  Bdn. 

Mortes.  De  plurali  vid.  not.  ad  1.  vii,  cap.  10  et  ad 
lih.  de  Mortib.  persec.  princ.  Bun. 


stitutain  Lareniinam.  In  his  et  Strabo,  qui  Tiberii 
temporibus,  e  Poiiti  regibus  oriundus,  clarissimas 
fuit,  lihro  v  Geograph.  Justinus,  lib.  xxxviii,  :  ipsi 
ferunt  conditores  suos  lupa:  uberibus^  sic  omnem  illum 
populum,  luporum  animos  habere,  inexplebiles  sanguinis 
atque  imperii.  Jul.  Hvgin.  Augusli  iihertus  fab. 
cap.  252  :  Romulus  et  Kettita,  Martis  et  llim  ^ln^  a 
Iwaa  nutriti  sunt.  Hoc  idein  scribit  Virgilius  1.  viii , 
ifincidos  : 

Fecerat  et  viridi  foelam  Mavorlis  in  anlro 
Procubuisse  lupam,  etc. 

Juvenalis,  Sat.  11,  vers.  104,  et  Vet.  Schol.  ibid.  : 
Romuleae  stmiibcra  fer»  mansuescere  Juss». 

Ovid.  lib.  n  Fast.  : 

Lacte  quis  infantes  nescit  crevisse  ferino? 

Sext.  Propert.  lib.  xi,  Eleg.  6  : 


Sn  LIBER  1.  DE  FALSA  RELIGIONE.  218 

Li?iii8,LarentinaeessesimiiIacnim,  elquidemnoncor- Aanimalis  effigiem  posueruiit,  cujus  nomen  gerebat. 


poris,8edmentisacmorum.FuitenimFaustuliuxor,et 
propter  Yulgati  corporis  viliiatem„liipa  inter  paslores, 
id  est»  meretrix  nuncupata  est;  unde  etiam  lupanar 
dicitur.  Exemplum  scilicei  Atlieniensium  in  ea  figu- 
randa  Romani  secuti  sunt ;  apud  quos  meretrix  quae- 
dam  nomine  Leaena,  cum  tyrannum  occidisset,  quia 
nefas  erat  simuiacrum  constitui  meretricis  in  tcmplo. 


Itaqiie  ut  iili  monimenium  ex  nomine»  sic  isti  ex 
professione  fecerunt.  ilujus  nomini  etiam  dies  festus 
dicaiusest,  et  Larentinalia  constituta.  Nec  hanc  so- 
lam  Romani  merelricem  colunt,  sed  Faulam  quoque, 
quam  Herculis  scortum  fuisse  Yerrius  scribit.  Jaro 
quanla  ista  immorialilas  pulanda  est  quam  etiam 
mereirices  assequuntur?  Fiora,  cum  magnas  opes  ex 


VARIORUM  NOTiE. 


Tu  crimJDis  auctor 
Nutritus  duro,  Romule,  lacte  Inpae. 


Bemsfter.— -Doctiss.  Boxhorniusin  Quaest.  Rom.  hoc 
fictum  puiat. 

Auclw  e$t  Limus,  Lib.  i ,  c.  ^,  prneter  quem  de 
Laurentia  M:icrobius  Saturn.  lib.  i,  cap.  10,  consula- 
tur.  Alii  scribunt  Larenlia.  Vide  Grono?.  ad  d.  I. 
LiTii.  Gell. 

LarentiniB.Slc  restiluimus  exvetorrimis  et  optimis 
mss.  2  Bonon.,  3  Reg.,  i  Golb.,  Tax.,  Pen.,  1  Gla- 
rom.  a  secunda  manu.z  Bruu.  et  edit.  Is. ,  accedeiilibus 
mss.  Regio-Puieano  et  5  aiiis  Reg.,  4  Golbert.,  1  Sor- 
bon.,  Gat.,  Marm.,  Gauc,  Ultr.,  1  Glarom.  et  alt. 
Clarom.  a  prima  manu,  in  quibus  esl  Tarentince;  ed. 
Rom.  1468,  Jarantin<e,  Sed  etiiirra  Lnrentinalia  con- 
iiitula^  sic  dicta  a  Larentina,  Nec  aliter  Terlullianus 
Apolog.  cap.  25.  In  mss.  rec.  2  Reg.,  Vict.,  Nav., 
Cantab.,  Em.,  et  editis  12,  Larentite;  in  edit.  Grat. 
etGymnic.,Laiir€itlid?;in  i  Reg.,  Tareniias.L^uren' 
tinae  nomen  est  apud  Livium  Decade  i,  cap.  4. 

Vulgati  corporii,  Id  esi,  prostiluti  corporis.  Vide 
iiol.  siipra  ad  cap.  17.  lu  niss.  1  Reg.  a  priina  manu, 
Nav.,  Vict.,  I  Golb.  vulgatiorem  corporis  vililatem. — 
Vulgati  corporis  vilitateni.  Pessiine  Veii.  1  i95  :  Vu/- 
€am  nominisvilitalem.  Sublac,  Rost.,  Ven.,  1471, 78, 
95,  Pier.,  Parrli.,  Paris.  ;  vulgaii  nomint»  vHitulem. 

BUNEMAN. 

Ltipa.  Ita  Gicero  in  PbilippicisAntonii  scortalupas 
Tocat. 

Id  ef(,  meretrix.  Haec  delent  Ven.  1471  ct  Sublac. 
ei  non  babei  Livius  i,  c.  4.  Possunt  abessc.  Run. 

Lupanar.  De  qiio  adbiic  infrn,  lib.  vi,  cap.  ^5. 

Exemptum  sciticet  Attieniemium.  Apiid  Atbenienscs 
Teiitum  erat  meretricibus  ingredi  lempla,  ut  vidctur 
apud  Demosthenem  contra  Androtioncin.  BARTnius. 

Lema.  ApiidThucydidcmlib.  vi,  legilur,  quoniodo 
Hipparchus,  Pisistrati  filius,  per  llarmodiuiu  elAiis- 
loglionein  fiieril  inlerfectus.  Quihus  Pausanins  ndji- 
cit,  Ilippiam  cum  ilipparclii  fralris  nccem  iilcisci  vcl- 
let,  mulierem  nomine  Leasiiam  ad  necein  usque 
excrociasse,  quam  novernt  scortuni  esse  Arisiogi- 
tonis.  In  ciijus  rei  monumenlum  Alhcnicnses  post 
exlincium  Pisistraii  genus,  ob  cruciatus  quos  passa 
fuerat,  Leaenam  SDrcam  posuerunt.  Hujus  Lesena)  lo- 
ler;iniia  celebraiur  a  Pliiiio  lib.  vn,  cap.  25,  ab  Athe- 
nxo  lib.  xiii  Deipiiosophisl.  et  ab  Eiiscbio  iu  Ghro- 
nids.  Quod  cum  aciuin  fucril  Olyinpiad.  lxvii,  leg- 
nanie  Tarquinio  Superbo,  fieri  non  poluil  ut  Roinani 
in  effingenda  Lupa  iinilaii  slnt  Aihciiieiises  in  expri- 
menda  LexMia.  Lupa  enim  sculpla  fuii  ab  Aiico 
Martio  iriginla  fere  Olympiades  anle  elfigiaiam  ab 
Albeniensibus  Leacnam ;  erralum  igiiur  csl  liisiori- 
cum  Lactantii.  Tertullianus  sub  finein  ApoIogeiHi, 
paiientiam  miratur  Lea^n»,  qiix»,  Eusebio  teste,  liii- 
guam  suam  mordicus  amputnvii,  ne  prodcrct  arcanum 
amicorum  et  sociorum  :  vide  qu»  in  casu  siniMi  dc 
Aiiaxarcbo  refcrt  Valer.  Maximus  lih.  iii,  cap.  5. 

Larentinalia.  Gelebrantur  dcciino  kul.  jan.  Vide 
Macrob.  Satumal.  lib.  i ,  c.  10.  —  Larentinalia.  Slc 
plores  scripti  et  Rost.  et  Ven.  prima  1478.  Parrli., 
AW.,  Grvph.,Grat.,  Tornes.,Thom.eumque  sequen- 
les.  Opiime.  Bun. 

Nee  hane  totam  Romani  nieretricem  colunt.  lla  res- 


tituimus  ex  antiquissimis  et  optimis  mss.  7  Reg.» 
2  Bonon.,  4  Golb.  aliisque  undecim,  ct  editis  Rom. 
1470,  1474,  et  Gellar.  In  1  Golb.,  neceam  solam;  in 
1  alio  GoIb.,nec  etiam  solam:  etiam  niendose  pro 
eam.  In  mss.  1  Reg.  et  Jun.  et  plcrisque  vulgatis 

]g  est,  hanc  sotum. 

Sed  Faulam  quoque,  etc.  Doctiss.  Vosslus  existi- 
mal  Lactanlium  prisco  more  scripsisse  Flauram,  id 
est,  Floram.  Quai  deindc  snhjungit  auctor  noster  de 
Flora  illa,  cum  eodein  Vossio  pariim  verosimilia  arbi- 
tror;  neque  enim  ejus  notninis  meretrix  fuii,  qun 
sua  populo  legarit :  si  Lactantius  indicasset  auclores, 
quos  esset  secutus,  lutius  illi  fides  habcri  possel ; 
vcruni  de  hoc  apiid  illum  altum  est  silenliiim.  Sed 
ui  iiingis  paieal  lixc  esse  conficla  ,  iiola  qiiod  Ftora 
illa  a  Varrone  iii  4  L.  L.  inier  deos  deasque  ponatnr, 
qiios  Romani  lemporibus  Roniuli  a  Sabinis  accepC' 
rini,  quiqiie  a  Taiio  indncii  fuerint.  Ex  Varrone  pa- 
lei  Florain  jamdiidnm  ante  cultain,  quam  a  Lactanlio 
inemoratur  :  et  ut  plane  consiei  quam  antiquus  ejus 
cultus  fueril  Romse,  lege  Varr.  de  L.  L.,  vi,  ubi  ex 
Eniiio  inquit,  Numam  flamincs  fecisse  cognomine 
Floralcs.  Vcrha  cjus :  Eumdem  Pompitium  Numam  ait 
(Ennins)  fecisse  flamines,  qui  omnes  sint  a  singulis  diis 
cognomiuali :  in  quibusdam  oppnret  etuma  ;  ul  cur  sil 

L<  Mnriialis,  Quirinalis.  Sunl  in  quibus  flaminum  cogno^ 
miuibus  lalenl  origines  :  ul  qui  sunt  in  versibus  plerique 
VoUurnalis,  Patatuaiis,Furinatis,Ftoralis,Falacer,Po- 
monalis.  Nec  qnia  jain  Roniuli,  ct  Numx  tcmporibus, 
Floraj  sacra  ac  Flainines  eranl,  eo  eiiamFIorales  fue- 
rint  liidi.  lli  dcmuin  celebrali  anno  U.  C.  dxiii.  G. 
GlaudioGenihoiic,  etM.SempronioTudiiano  coss.,  id- 
que  non  ex  Floro,  vci  mereiricis  cujnsdaHi  hxreditatc, 
scd  ex  pecunia  inultaiicia  corum,  qui  peculatus  dain- 
naii  foieni,  (|uia  puhlicuiii  pop.  Roinani  agrum  occii- 
passenl,  ui  narrat  Ovid.  in  v  Faslor.  quem  vide.  Ac  illa 
qiiidcm  cxordia  fuereFloralitiin;exindenonceIcbrata, 
nibi  anni  ralio  posccrel  vel  Sibyllinis  libris  ila  prx- 
cepluni  dicerelnr.  Scd  ut  aiinua  hnec  essenl ,  dccre- 
tnm  deimniiannourbisDLXxx.  L.,  Poslhuinio  Alhino, 
etM.  Popilio  Lxnalc  coss.  Occasio  erat  ejnsniodi. 
Magna  fuerat  s:epiiis  verni  teniporis  intenipcries,  in- 
dcque  naia  annoruin  pluriuni  sierilitas.  Placilnin  igi- 
tur  Senalui ,  ul  Florx  insiilnerenlnr  ludi  annui ,  quo 

j)  favore  dex,  lanio  jam  honore  auctioris,  deinceps  ar- 
bores  pl.mt^que  oinnes  melius  Uorescerent.  Ex 
Vossio. 

Putanda  ert.  Ita  rcstilutum  cx  mss.  codicibus  et  cdi- 
tis  sex.  Est  desideratur  in  Gauc.  et  1  Glarom.  et  in  cd. 
Gyinnic.  Gaileri  editi  habent,  putanda  sit.  —  Quanta 
isia  immortalilas  putanda.  lleumannus  scribil,  quan- 
li...  putanda.Sic  Ciccro  I.  vTnsc.  qua^sl.  57  :  Quanti 
vero  ista  civitas  cestimanda  esl,  ex  qua  boni  sapientes- 
que  peltuntur?  At ,  quia  onines  ,  in  his  Rcimni. 
hahent ,  quanta ,  nihil  est  mutnndum.  Iia  I.  v, 
c.  W.  Qnanta  majesias  putanda  est^  quie  adoratur  in 
templis,  illuditurin  iheatris?  Bun, 

Assequunlur.  Sic  inss.  cnm  cdilis  Paris.  15i25, 
Graph.  et  Gynuiic.  Gojteri  cditi,  assequantur. 

Flora.  Harc  non  eadem  cst  cum  Faula,  dc  qna  supra. 
Flora  apndomneshabelurscorti  noniine  faniosa  ;  vo- 
calurqne  ab  aliis  Acca  Larentina ,  ab  aliis  Melibxa 
Niobcs  filia,  qu.i;  colore  ob  mctuin  ApoHinis  et  Dianse 


m  FmM.  LACTANin  DIVIN.  INSTIT.  m 

arie  merelricia  quaBtlviiiScl,  populum  scripftit  haere*  A  turpiterqne  creduntur.  Neo  debent  (cum  veriias  qux- 

ritur)  bajuftmodi  iios  velamenia  decipere.  Colebran- 


dem,  certamque  pecuniam  reliquit,  cujua  ex  annuo 
fcaiiore  suus  naiali)»  dies  celebraretur  ediiione  ludo- 
rum,  quos  appelant  Floralia.  Quod  quia  senaiui  fla- 
giliosiim  videbalur,  ab  ipso  noinine  argumenium 
suiiii  placuit,  ut  pudendaa  rei  qiiacdam  dignitas  ad- 
deretur.  Deam  finxerunt  esse,  quac  floribus  prxsit, 
eamque  oporiere  placari,  iit  fruges  cum  arborlbus 
aut  vilibus  beiie  prospereque  florescercnt.  Eiim  co-* 
lorem  secutus  in  Fastis  poeia  ,  non  ignobilem  nym- 
pbam  fuisse  narravit,  quae  sit  Chloris  vocilata ,  eam- 
que  Zepbyro  nupiam,  quasi  doiis  loco  id  accepisse 
muneris  a  marilo,  ut  baberet  omniiim  florum  poiei- 


tur  ergo  llli  ludi  (cum  omni  lascivia,  convenienter 
memofiae  meretricis.  Nam  prdcler  verborum  licen- 
tiam,  quibus  obsccenilas  omnis  eifunditur,  exuuntur 
eliam  veslibus  populo  fl.igilanie  meretrices,  quao  tunc 
mimarum  funguntur  ofiicio,  et  in  conspectu  populi 
Ubqueadsatietatemimpudicorum  luminum  cuni  pu< 
dendis  molibus  detinentur. 

Cloacinse  simulacruin  in  cloaca  maxima  repertum 
Taiius  conser.ravii,  ct  quia  ciijus  esset  efngics  igno- 
rabat,  ex  loco  illi  nomen  imposuil.  Pavorcm,  Pallo- 
renique  TuIIus  Hoslilius  figuravii  ei  coluit.  Quid  de 


, ^  ^ ^_.  ..  ^ 

tatem.  Honeste  quidem  ista  dicuntur ;  sed  inhoneste  *^  hoc  dicam,  nisi  dignum  fuisse,  qui  semper  deos  suus 


VARIOftUM  NOTiE. 


mutato,  Chloris  dicta  sit.  Vide  Vossium  de  Idololatr. 
lib.  I,  cap.  12. 

Quceswiisel.  Isttid  verbum  Lactantio  familiare  pro 
acquirere,  ut  inferius  monstrabitur. 

Populum,  Edit.  plures  addunt,  Romanum  :  sed 
abest  quoque  ab  Epilome  cap.  20. — Popnlum  $cripsit 
hwredem,  Aliler  Varro,  lib.  iv  de  L.  L.  cap.  10  anii- 
quaiii  Siibinoruin  deam  fuisse  Fioram,  Roma:  ex  Tatii 
regis  volo  cum  aliis  dedicatam.  Cell. 

Floralia,  id  Roinanis  exprobrat  S.  Auguslinus,  de 
Civit.  Dei,  lib.  iv,  cap.  8.  Cclebrabaiitur  Floralia 
quarto  kalend.  aprilis.  De  Fiora  vide  Piinium  I.  xviii, 
cap.  29,  ct  lib.  xxxvi,  cap.  5,  ubi  scribit  Fioram 
Praiitelis  opus  Roniie  fuisse.  Tatianiis  mulla  scoria 
nnmerat  quoruin  im.igines  a  variis  arlificibus  fuerunt 
enicia;.  Casterum  insigniuin  meretriciim  calaiogiim 
invenies  apud  Atbcnaeuni  libro  xiii. — Quos  appellant  p 
Floralia.  Rectc  eliain  dicunliir  Ludi  Floralia^  tit  ite-  ^ 
rum  ms.  tanr.  cap.  20.  Ilabenl,  inquilQuiiilil.,  lib.  i 
Insi.,  cap.  5,  qucedam  faciem  $otoecitmi\  et  dici  miio$a 
non  po$$unt  :  ut  Ludi  Floralia  ac  Mequle$ia^  quan' 
quam  hoec  $equenti  tempore  interciderint ,  nunquam 
aliter  a  veteribu$  dicta.  Ad  rein  (^onf.  Tertull.  i  Spe- 
ciac,  cap.  17,  Pitisc.  L.  A.  R.  T.  1  fol.  795,  Bon. 

Aut  viiibu$.  Sic  iibri  pleriqiie;  at  lieiiiim.,  et  viiibu$. 
Cen$e0f  inquit  Heuinannus,  hoc  e$$e  glo$$imaM\U\  se- 
cus  videtur,  inoto  Ovidii  verbis  (quem  cilat  infra), 
lib.  V  Fast.,  261-270.  Huc  pertinent  iila  de  Flora 
dicta  V.  264  : 

Si  bene  floruerit  yinea,  Baccbns  eril; 
et  V.  269,  vina  quoque  florent.  Bun. 

Non  iguobilem.  Ven.  1493,  97.  Pier.,  non  ignorabi^ 
lem.  Ndii  inscite,  si  addicerent  inss.  ex  quibus  el 
Ven.  1471-78.,  Parrh.,  Paris.,  oUis  praifero,  non 
ignobiU$.  Sic  lib.  v,  cap.  1  :  Pion  ianobili$  toci.  BuN. 

Chloris  vocitata.  Ovid.,   iib.  v  I*aslor.,  v.  195  : 
Chioris  eram  qujB  Flora  vocor. 

Celebranlur  ergo  illi  ludi^  elc.  Hi  Iiidi,  cum  priinum 
celebrarcniur  meiise  Aprili,  poslea  in  Haiuin  translali 
sunt,  Ovidio  tesle  ; 

Mater,  ades,  florum  ludis  r.elehranda  jocosls  : 

Distulerum  paries  mense  priore  tuas. 
Inoi|<is  Aprili,  irausis  in  tempora  Maii; 

Ailer  le  tugieus,  cum  venit  alter,  habet. 

Alexander  abAlexaiidro  lib.  vi  genial.  Dicr.,  cap.  8, 
his  ludis  feminas,  qiiic  vnlgalo  corporc  qiiapstuin  fa- 
cicbant  deniidari,  ei  pudendis  obsccenisqiie  invelatis, 
per  liisuni  et  lasciviain  currero,  el  impudicos  jocos 
agere,  moris  crat :  (|uibus  ctiam  iEdiles  cicer,  fabas, 
et  alia  missilia  ptebi  spargere,  leporesquc  et  caprens, 
aliaque  iniiia  aniinalia  iudis  admitieie  coiisiieveranl. 
IIos  iii  vico  Patricio,  aut  proxiiuo,  celebrabant;  iioc- 
tiiqiie  accciisis  facibus,  cum  inulta  obscoenilate  ver- 
borum  pcr  urbem  currebant,  et  ad  tubus  sooitum 


conveniebant.  Alque  hinc  est,  quod  auctor  noster 
dixerit  ludos  hosce  celebrari,  convenienter  memorioe 
merelrici$.  Inlrodurebantur  etiam  hisce  iudis  funam- 
buli  elephantes,  uti  ex  Suetonio  in  Galba,  etex  Flavii 
Vopisci  Carino  apparet.  Ovid.,  lib.  y  Fast.,  explica- 
tionem  amplam  horum  ludoruin  reliqult  :  quem  adi. 
RosiNUS.  — Contra  lianc  obscoenitatem  scribit  S.  Au- 
gusiiiius  de  Civit.  Dei,  lib.  iv,  cap.  26.  —  t^rgo  ilti 
ludi  cum  omni  ta$civia.  Ludi  florales ,  sive  floralia, 
supra,  de  quoruin  licentia  et  obscoeiiitate  legi  pos» 
sunt  Seneca  epist.  97;  Valer.  Max.  ii,  c.  10,  n.  1 ; 
Martial.,  lib.  i,  Epigr.  1.  Cell. 

Convenienter.  Iia  rcposiiiinus  ex  vetustissimis  et 
optimis  niss.  17.  Al  in  reccniioribus  octoatque  invul- 
galis  legilur  convenientes.  l)e  liis  videndi  Tertulliaiius, 
pagg.  697,  5,  216,  6,  ct  Joan.  Chrysostomus,  Homil. 
6  et  7  iii  Mailh.puin. 

Qu(B  tunc  mimarum  funguntur  ofieio.  Sic  legas  cum 
omnibus  prope  mss.  Licel  eniin  ha;c  vox  admoduin  rara 
sii  feminiiio  gcnerc,  h-gitur  lanicn  apud  Ciceronem 
Philippica  ii  :  Inler  qno$  aperta  ieciica  mima  porta" 
batur;  et  apiid  Valpr.  Max.  lib.  u,  c.  10,  de  Catone 
loqnenteiii  :  Ludo$  Florate$  $pectante,  populu$  ut 
mimo!  nudarentur  postulare  erubuit.  At  mimus  est  his- 
trio,  et  iinitaior  diciorum  et  moruin  hominum,  aut 
potius  sciirra  faceius. 

Pudendi$  motibus.  Juvenalis  depingit  illos  molus, 
Sat.  11  : 

Ut  Gradiuna  canoro 
Incipiat  prurire  cboro,  plausuque  probalse 
Ad  terrain  tremulo  descendant  clune  puellx  : 
Speciant  hoc  nuptae  jiixta  recubaute  marito. 

Vide  et  Arnobiiim  lib.  ii.  —  Cum  pudendi$  molibu$. 
Sublac,  Ven.  1471,  Rost.,  Ven.,  1495,  97,  Paris.  : 
cum  impudenii$  moiibu$.  Walch.,  vitiose,  cum  pu- 
1  dentibu$  moribus.  Pudendos  illos  inotus  graphice  de« 
scripsit  Arnob.  1.  ii,  pag.  73,  ubi  plura,  p.  90.  £l- 

MBNHORSTIUS. 

Cloacime  simulacrum.  Feslive  ad  hujus  deae  nomen 
alludit  Tertullianus  in  lib.  de  Pallio,  cap.  4.  Meminit 
et  ejiis  lib.  i  advers.  Marcionem,  c.  18.  Meminit  et 
Cyprianus  de  Idolorum  vanitate,  S.  August.  de  Civ. 
Dui,  lib.  IV,  ac  Miniicius  Felix  cap.  25. 

Pavorem  Palloremque.  Livius,  lib.  i,  cap.  27  : 
Tullu$  Hostiliu$  in  re  irepida  vovit  Satios,  fanaque  Pa- 
vori  el  Pallori^  equitem  clara  increpans  voce^  ul  ho$te% 
exaudirent,  redire  in  prfflium  jubet.  Vide  August.  de 
Civit.  Dei,  lib.  iv,  cap.  2, 15,  23,  et  lib.  vi,  cap.  10; 
Cic,  lil>.  iii  de  NaL  deor.  Sed  non  in  Urbo,  verum 
extra  Urbis  pomaeiium  Pallori  siructam  a^dem  loqui- 
tur  Plutarchus  iii  Cleomene;  et  recle  Pallorem  com* 
niuiii  ctim  Pavore  faiio  coliierunt,  qu'a  ex  limore  seu 
pavore  nascitur  pailor.  Servius  ad  vcrs.  50,  lib.  iii 
iCneid.  :  Pallor  nascitur,  cum  «c,  ad  prcecordia  fu^ 
gien$,  contrahit  $angui$,  Cic,  1.  v,  de  Fiuib.  :  Quii 


»1  LIBEH  1.  DE  PAU4  RELI6I0NE.  m 

(sicut  opuri  soiei)  pnesentes  btberet?  Ab  boc  illad  A  nint,  que  simplei  et  improfida  prius  irreiiri,  et  in 

laqiieos  potest  cadere,  qiiam  cafere.  Quid  miriim  si 


M.  Marcelli  de  consecraiione  Honoris  atque  Yiriutis, 
honestaie  iiominum  differt,  re  congruit.  Eadem  va- 
Ditate  Mentem  quoque  inter  deos  collocavit  seua- 
tus  :  quam  profecto  si  tiabuisset,  ejusmodi  sacrt 
nunquam  suscepisset.  Magnum  Gicero  audaxqiie 
coDsilium  iuscepisse  Graeciam  dicit,  quod  Gupidi^ 
num  ei  Amorum  simulacra  in  gymnasiis  conse- 
crasset ;  adulatus  esl  yidelicet  Atiico ,  et  irrisit  ho- 
minem  familiarcm.Non  enim  iilud  mi^giium,  autom- 
nino  consilium  dicendum  fuit,  sed  impiidicorum 
liominum  perdita  et  depiorata  neqiiltia,  qui  liberos 
suos,  qnos  erudire  ad  honesia  deberent ,  prostitue- 
riint  libidini  Juventutis ;  a  quibus  flagitiorum  dcos, 


abhac  gente  universa  flagilia  manaruni?  apiid  quam 
ipsa  vitia  religios»  suni,  eaqne  non  modo  non  vilan- 
lur,  veruin  eiiam  coluniur.  Ei  idco  buic  sententisp, 
tanquam  Graecos  prudentia  vinceret,  adjecit :  c  Yir- 
tutes  enim  oportere,  non  viiia  consecrari.  Quod  si 
recipis,  o  Marce  Tulli,  non  vides  fore  iit  irrnmpant 
vitia  cum  virlutihus,  qnia  mala  bonis  adhserent,  et  in 
aniinis  hominum  poientiora  snnl;  qUtT  si  vetas  con- 
secrari,  respondebit  til)i  illa  eadem  Gnpcia,  se  alios 
deos  eolere,  ut  prosini,  alios,  nc  noceant.  » 

HtBC  enim  semper  excnsaiio  esl  eoriim ,  qui  mala 
sua  pro  diis  liabent,  ut  Romani  Rubiginem  ac  Fe« 


el  in  iilis  potissimum  locis  ubi  nnda  corpora  corrup-  B  hrem.  Si  ergo  vitia  consecranda  non  sunt,  in  qiio 
tamin  lamimbus  patent,  et  in  illa  coli  xtate  volue-     tibi  assentior,  ne  virtutes  quidem.  Non  enim  per  se 

VARIORUM  WOTiE. 


esl  fniM,  aut  quoiuiquuque,  mi,  nwr$  cum  appropin^ 
qHet,  non  refugiat  limido  sanguettf  alque  exulbescat 
nutu,  Ex  Devpstero.-—  Hrccomnia  cnuineraiS.  Gy- 
prtanus.  deldolorumvanilalc,  bisverhis  :  Deamquo- 
mmeCioacmam  Taiiui  adinvenit  et  eoluil  :  Pavorem 
HottiUus  atque  Pallorem ;  mox  a  ne$cio  qno  Febris  di^ 
dicata,  el  Acca  et  Plora  meretrices,  Hi  dii  Romani. 

Prmenlei  haberet,  Ha>c  est  recepla  leciio  a  mss.  et 
exeusis;  nectemererejicienda,  qnidqiiid  dicai  Thoma- 
sius  :  priPientem  habert,  vel  prwientem  eite,  pro  adesie^ 
norunt  oiiines  creberriniam  locuiionein  esse  oinnibiis 
Latinis  scriptoribns,  prsesertiin  Lactantio  ipsi  lib.  n, 
4.  2,  in  fine  lib.  de  Ira  Dei,  ul  alibi.  In  ms.  Bonon. 
aiitiif.  est,  iecum  haberet,  isicus. 

De  eomecratione  Honoris  atque  Virtuiis,  Hinc  Angust. 
de  Civ.  Dci,  lib.  iv,  cap.  21,  Dei  Honorini  nienlio- 
neni  facit.  Syminach.  lib.  i,  cpist.  2j  :  Bene  ac  sa- 
pienter  majores  noslri,  ut  sunl  allce  (etatis  itliuSf  cedci 
Honofi  atque  Virtuti  gemetlas  junctim  locarunt^  coni- 
menti  qnoa  in  te  tidmus^  ibi  esse  pra^ia  honoris,  tiM 
siml  meftla  viXiiits.  Yaler.  M;ix.  Iib.  i,  cap.  1  :  Ciitn 
Mareettus  ^tnltiifi  consulntnm  gerens,  templum  Ho" 
nori  atque  Virluti,  Clustidio  prius^  deinde  Stjracusii 
poiilusj  nuncupatii  debitum  votis  consecrare  vellet ,  a 
coiiegio  pontificum  impeditus  est.  Et  iii  nuinmo  Vi- 
tellii  apud  Gruterum,  p.  10,  Inscripi.  n.  4,  legiiur  : 


Yetus  Marmor. 


VIRTUTl 

ET 
BONORI 


C.  POLICIO.  L.  F.  BIBUIO.  Mh. 

PL.  HONORIS. 

VIRTUTISOUE.  CAUSA.  SENATUS. 

CONSULTO.  POPULIQUE.  JUSSU.  LOCUS. 

MONIIIENTO.  QUO.  IPSE.  POSTERIQUE. 

EJTS.  IXFERRENTUR.  PUBLICE. 

DATUS.  EST. 

Anrel.  Prudent.  lib.  i,  in  Symmnch.  —  ^dem  hane 
anno  ab  U.  C.  545 ,  M.  Marcellus  vovit  ( Liv. 
iik.  VII,  decad.  3).  Sacrificia  honoris  perageban- 
lor  aiterto  capiic,  cum  sacerdotcs  in  omnibus  aliis 
deoruin  sacris  tecto  essenl  capite.  Raiitnies  v;irias 
pete  a  Pluiarcho,  Probl.  Rom.  cap.  12.  Solemniias 
eiiis  et  festum  in  Maio,  ut  opinor.  Ex.  Dempstero. 

Mentem  quoque.  Cicero,  iii  de  Nal.  dcor.,  Plin.  lib.  li, 
caip.  7;  Ovid.,  Fastor.  vi : 

Hens  quoque  numen  habet,  Menli  delubra  vidcmus, 
Yota  raeln  belli,  periide  Poene,  lui. 

Sic  Properlius  lib.  iii,  Elcgia  24. 

Mens  bona,  si  qua  dea  es,  tua  mt  in  sacraria  dono. 


Et  Attilius  praetor  menti  sedem  vovlt  an.  557,  quo  sci- 
licet  Qn.  Fabius  Max.  Yeneri  Erruciuae.  Liv.  lib.  ii , 
decatl.  5,  et  Grnier.  p.  i»9.  n,  7. 

Mngnum  Cicero.  Perditnm  hiinc  Ciceronis  locuni 
dicit  Celiarius.  Si  h.  c.  secl.  17  cuni  his  jnngas,  vix 
dubiuni  est,  quin  ad  Cic.  lih.  ii  dc  L<'gih.  cap.  ii 
respexerit :  ii.i  qno(|ue  Tnrnebo  ad  Cic.  iocuin  fol. 
147  visum.  Buneman. 

Quod  Cupidinum  et  Amorum.  lla  Cicero  Inler  Frng- 
menla  lihri  ii  de  Legihus,  elmss.  n«)striele(LScripli 
4  rec.  habent  Cupidinis  et  Amor/s.  Cnm  locus  isle  non 
legahir  in  libris  qnos  de  Legihns  a  Ciccronc  iiahemus, 
scd  in  horum  librornm  frngmeiilis,  aninmanl  eru- 
dili,  niancosessc  Ciceronis  librosdc  Legihiis. 

Adhonestadeberent.Mss^.  nndecinieiedili  nonnolli,  ad 
honestatem.  lii  inss.  l^en. ,  i  Colb.  el  ed.  Is.,  debncrnnt. 
G  Corruptorum.  Cormptores ,  adulieros  ,  junxil,  lil>.  i, 
cap.  10,  exemplo  Ciceronis  lil).  iii  in  Verr  ,  e:ip.  2. 

BUN. 

Et  in  illa.  Prxposilio  m  additn  cx  mss.  et  eilitis 
plurimis. 

Virtutes  enim  oportere.  Ciceronis  verba  sunl  llb.  ii 
de  Legil)us.  Ideoqne  inlinitivo  modo  eflrercnda  cuin 
oinuibijs  inss.  et  velerihns  cdiiis  4,  Roni.  et  Venet. 
1490,  ac  Cellar.  h\  caeieris  editis  esl  oporiet. 

Non  vides  fore  ut  irrumpnnt  vttia.  Sic  habent  om- 
iies  fcre  ms.  ei  edili  codices.  In  recentioribns  inss.  4 
ci  edilis  sex  est,  forle  ut. 

Homani  Rubiginem.  Dicilnr  RubiguSy  lib.  i,  in  Nu- 
ma5  regno.  Sefvius  ad  lih.  i  Georg.  :  Rubigo  getius 
vitii  est  quo  culmi  pereunt ,  quod  u  rusiictinis  calumilai 
dicitur:  hoc  autem  genus  vitii  exnebula  nasci  solet^ 
cum  nigreicunt  et  consumnnt  fruntenta;  inde  et  Rubi' 
gus  deus  :  sacra  ejus  x  knlend.  hlaius  Rubitjinalia  np" 
pellantur.  Fesius  Pomp.  lib.  xvi :  Robigalia  dies  feslui 
^  vii  kalend.  Maias^  quo  Robigo  deo,  quem  pulabant  rii- 
^  biginem  avertere ,  sacrificabant.  Concors  ei  Piiii.  lih. 
xviii,  cap.  i9,  qni  ait  Robigalia  fnisse  a  Nnina  aniio 
regni  sui  undecimo  consiilula.  Vid.  Colnmelhim  dc  Re 
rusl.  lib.  X ,  el  Ovid.  lih.  iv,  Fiislor.  Ex  Dempstero. 
—  Varro  lih.  i,  de  Re  rusiica,  Rohigura  douni  facit, 
eumque  Flor:e  conjiingit. 

Febrem.  Vide  Prudenlium  in  Hamarligenia : 

Par  furor  illorum,  qnos  tradit  fama  dicaiis 
Consccrasse  deas,  Febrcni,  Scabieiiique  sacellis. 

Febris  quasi  de:i  culia  a  Romanis,  fanum  hahuit  in 
C:)pitolio,  aram  in  l'>quiliis  fabricalani.  Clemens  Ale- 
xand.,  Proirepl.;  Plio.,  lib.  ii,  cap.7;  Cicer.,  iii  de 
Nat.  deor. ;  Seneca,  de  luorte  Clandii;  Epiciei.,  lib.  i, 
cap.  19;  Aiig.  de  Civ.  Dei  lib.  iii,  c»p.  ii\  Minuc 
Feiix/,  Ariiob.,  lih.  iv.  Jou.  Weitsius — Febrisetiamt 
ut  deas ,  ea  lcgitur  inscriptio :  FEBRL  D(ViE.  PP- 


S23 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  BSSTIT. 


224 


sapiunt,  aut  sentiunt ,  neque  intra  parietes ,  aut  sedi-  A  sumptus  vel  fingendis,  vel  colendis  imaginibus  impen- 


culas  lulo  factas,  sed  intra  pecius  collocand»  sunt,  ct 
Interius  comprehendendas,  no  sint  falssD,  si  exlra  ho- 
roinem  fuerint  coliocat».  Itaque  pr;cclaram  illam  le- 
gem  tuam  derideo,  quam  ponis  liis  verbis:  cAstilla, 
propter  quae  datur  homini  ascensus  in  coelum,  men- 
tem ,  virtutcm ,  pieiatem ,  fidem ,  cnrumque  laudum 
delubra  sunto.  >  Alqui  hxc  separari  ab  homine  non 
possunt.  Si  enim  colenda  sunt ,  in  liomine  ipso  sint 
necesse  est.  Si  autem  sunt  extra  hominem ,  quid  opus 
est  ea  colere  quibus  careas?  Virtus  enim  colenda  est, 
non  imago  virtutis :  et  colenda  est  non  sacrificio  ali- 
quo ,  aut  ihure ,  aut  precatione  solemni ,  sed  voiun- 
tate  sola  atque  proposito.  Nam  quid  est  aliud  colere 

virlutem,  nisi  eam  comprehendere  animo,  et  tenere?  ^ ^ 

qttod  unusquisque  simul  ac  coepit  velie,  consequitur.      minantibus:   nec  tamen  desinunl  ea  colcre, 

Hic  solus  virtuiis  est  cultus;  nam  reiigio  et  vene- 

ratio  nulla  alia ,  nisi  unius  Dei  tencnda  esi.  Quid  igi- 

tur  opus  est,  o  vir  sapienti$sime,supervacuisextruc- 

tionibus  loca  occupare,  quae  possint  humanis  usibus 

cedere?  quid  saccrdotcs  constiluere  vana  et  insensi- 

bilia  culturos?  quid  immolare  viciimas?  quid  tantos 


dcre?  Firmius  ct  incorruptius  templum  esi  pectus  hu- 
manum :  hoc  poiius  orneiur,  hoc  veris  illis  nominibus 
impleatur.  Has  ergo  fiiisas  consecrationes  sequitur, 
quod  necesse  cst.  Qui  enim  viriutes  sic  colunt,  id  est 
qui  umbras  alque  imagines  virtulum  consectantur, 
ea  ipsa,  qux  vera  sunt,  tenere  non  possunt.  Iiaque 
nulla  in  quoquam  virtus  est,  vitiis  ubique  dominan- 
libus ;  nuUa  fides,  omnia  pro  se  unoquoque  rapiente; 
nulla  pietas ,  nec  consanguineis  nec  parentibus  par- 
ceiite  avaritia,  et  cupidilate  in  venena  et  in  ferrum 
ruenie ;  nulla  pax ,  nuUa  concordia ,  publice  bcllis 
saevientibus ,  privatim  vero  inimicitiis  usque  ad  san- 
guiiiem  furenlibus ;  nulla  pudiciiia ,  libidinibus  effre* 
natis  omnein  sexum  et  omnes  corporis  partes  conta- 

qusc 
fugiuni  cl  oderunt.  Colunt  enim  thure  ac  summis 
digiiis,  qu:e  sensibus  intimis  horrere  debuerunt: 
qui  error  omnis  ex  illius  principalis  ac  summi  boui 
ignorationc  descendil. 

Urbe  a  Callis  occupaia,  obsessi  in  Capitolio  Ro- 
mani ,  cum  ex  mulierum  capiliis  tormenta  fecissent , 


VARIORUM  NOTiB. 


BRI.  SANCTiE.  FEBRl.  MAGNiE.  CAMILLA.  AMA- 
TA.  PRO.  FILIO.  MALE.  AFFECTO.  Vide  Onzel 
Inscript.  fol.  97,  ad  Minucium  Felicem.  —  Val. 
Max.,  lib.  II ,  cap.  .5,  ii.  0  :  Febrem  ad  minu$  nocen- 
dum  tempiis  colebant,  quorum  adhuc  unum  in  palatio. 
Adde  Cic,  lib.  iii ,  de  Nat.  deor.,  cap.  23.  Cell. 

Ne  sinl  faUce.  Eminan.,Ven.  1471, 95, 97,  et  Rost., 
nesinl  [abulce,  Buneman.  C 

llla.  Bun.  habet  otla,  in  qiiam  vocem  notani 
sequenlem  exhibuit.  —  Olla.  Sic  libri  pleriquemss.  et 
cdd.  veiustae.  At  Lips.  2,  Reiniin,  Tornes,  Spark., 
V^Talch.,  f//a.  Est  vero  oUa  vera  scriptura.  In  legibiis 
veleres  aiitiqua  vocabula  aniabant.  Ssepius  repetilur 
vox  antiqua  iii  Ciccr.,  lib.  ii  de  Leg.  cap.  8. 

Lauilum.  Id  est ,  rerum  laudandarum  el  virtutum , 
secunduin  Turncbuin  ad  Cic.  c.  1,  r.  159.  Buneman. 

Sunto.  Quod  vide  apud  Cicer.,  lib.  ii  de  Lcgib., 
cap.  8. 

Quibus  careas?  Virius  enim  colenda  est.  Sic  resli- 
tuimus  ex  inss.  pene  omnibus.  In  tribus  rcceniioribus 
ei  iu  editis,  si  Cellar.  excipias,  est,  careamus?  Vir- 
tus  colenda  est. 

Virtus.  Inquit  Augusiinus ,  non  deus ,  sed  Dei  do- 
num  est. 

Et  colenda  est.  In  mss.  2  Bonon.  et  Tax.  ac  nonnul- 
lis  ediiis  dtisideralur  est:  lcgiiur  in  co^leris. 


Summis  digitis.  Jocatur  in  morem  illum  ethnko- 
rum,  qui  res  ad  .sacrificandum  paralas  duobus  aut  iri- 
bus  digitis  accipcrc  solcbant.  Thus  quidem  eo  modo 
in  ar;£  flammain  jaciebant.  Ilieronym.  epist.  1 :  JSon 
est  tantum  in  eo  servitus  idoU,  si  quis  duobus  digitulis 
thura  coniprehensa  in  bustum  aros  jaciat.  Porphyr. 
Tspl  uTzoxri^  £/iTf*'J/wv,  inqiiii,  Pythia  Erinionea  hcta- 
tuui,  diiiii  sacrincaret,  placenlcc  frusiis  accepiis  e 
pera  iribus  digilis.  Ovid.,  ii  Fast. 

£l  digitis  iria  ihura  iribus  sub  lumine  ponit. 

Videsis  cliam  Lactant.  lib.  iv,  cap.  5,  ct  lib.v.cap.  19 
etSO,  Ex\s£0. — Thure,  ac  summis  digitis.  id  esl,  extre* 
mis.  Sii^pe  ita  cum  oplimis  quibusqiie,  ul  notamus  ad 
lib.v,cap.  10.  Quorum...summamfiguramgerunt.Bvv. 

Uorrere.  Sic  corrigeiidum  essc  statuu  cum  Tho- 
masio  ex  inss.  ab  illociialis.  llis  adde  Cauc.,5Colb., 
Canial).,  Coth.,  Ultr.,  edilioncm  Genevensem  1615 
et  1579 ;  sic  cliain  legunt  Belulcius  ot  Isxus.  Sic  le- 
gendum  esse  te.\tus  ipse  docet;  Laclantiusenim  rodar- 
guil  illos  quod  colant  vitia.  qiuc  potius  vitareethor- 
rere  debeant.  Mss.  Eni.,  horrescere.  Alii,  colere,  malc. 

Error  principalis.  De  hoc  plenius  agetur  libro  ii , 
qui  est  dc  Origine  erroris. 

Cum  ex  mulierum  capillis  tormenta  fecissent ,  etc.  Eo 
tempore  hoc  cvcnissc  statnit  Sehedius,  quo  Roiiia  a 


Simui  ac  coepit  velle.  Sic  rcsiituiiiius  ex  inss.2CIa-  j^  Suevis  Senonibus  seu  Gallis  incensa  fuit,  Capitolio 


roni.  ciColb.  eiedilisRom.  liTO,  Fasilel.,  Is.,  Cellar., 
faveniibns  mss.  li,  ac  pluribus  editls  in  quibus  esl, 
simul  aecepit  velle.  Iii  Bonon.  anliq.,  simul  ut  occmpit; 
in  Jun.  et  1  Colb.  ac  ediiis  5,  simul  occoipil,  pro  si- 
Mul  ac  coepit. 

Templum  est  pectus.  Idem  habet  Apostolus  I  ad 
Coiinthios,  cap.  vi,  vers.  19. 

Hoc  veris  illis  nominibus  impleatur.  Vera  et  optima 
lectio,  (\ux  est  mnnuscriptorum  Regioruni,  5  Colb. 
et  1  Cinrom.  Male  oinnino  in  c:eleris  qui  liabcnl,  vc- 
ris  itlis  nominibus;  immo  falsis.  In  alio  Clarnmont.  hoc 
verius  illis  nominibus.  Nominibus ,  sciiicet  illis  virtuti- 
bus  (inas  snpra  noininavit. 

In  venena  et  in  ferrum  ruente,  Sic  habent  omnes 
mss.  Vulgaii  auiein,  in  venenum  et  ferrum. 

Privaiim.  Ex  inss.  et  pluribus  ediiis  optiine  res- 
pondet  prsecedenu  adverbio  publice.  Mss.  Jun.,  5 
Colb.  et  1  Clarom.  a  prima  manu,  et  editi  nonnulli 
legunt ,  privatis. 


aspcra  obsidione  cincto,  cuin  nervi  in  arcubus  deficc- 
reni,  matronai  superstites  comain  abscidcruut:  ex  ea 
nervi  arcubus  additi ,  hostcsquc  denium  depulsi.  lliiic 
libertaie  denuo  potiii,  in  graiatn  rei  memoriam,  sta- 
tuain  Vencri  erexere,  cui  cognomen  Calvsc  indide- 
runt,  ob  abscissas  a  matronis  coinas.  Ilanc  histo- 
riain  refert  Vegetius  lib.  iv,  cap.  9,  dc  Re  militari ; 
Servius  ad  i  iEneid.  Sa^pe  hoc  usu  venit  olim  in  bel- 
lis,  in(|uit  Is.  Casaubonus  in  Noiis  aiJ  Capilolin.  pag. 
188.  Cxsar  Belli  Civilis  lib.  iii,  de  iis  qui  obsessi 
eranl  Salonis,  prwsectis  omnium  muticrum  crinibus 
tormenta  effecerunt.  Narrat  eiDio  in  Sevcro,in  obsessa 
urbe  Byzaiiiio  nidonles  dc  critiilnis  niulierum  factos. 
Vide  Aiistidein  in  Rhodiaca.  De  hnc  rc  nil  iegiiur  apud 
Livium,  neqiie  apud  Pliilarchuin.  Atlamen  tcnipluin 
Vencris  Calvoj  irridetnr  a  S.  Cypriano  his  verbis: 
Est,  inquit,  et  Venus  Calva.  Mullo  hic  turpius  Calva^ 
quam  apud  Homerum  vulnerata.  De  eadem  et  loquitur 
Augusiinus,  et  Vegetius  libro  iv. 


225 


LlbCR  I.  DE  PALSA  KELIG10N£. 


m 


UMJem  Veneri  Calvx  consecrarunt.  Nou  igitur  iiitcl-  A  quam  calvam.  Eodem  tempore  Jovi  quoque  Pistori 


ligunt,  quam  vanae  siiit  religiones,  vel  cx  co  ipso, 
quod  eas  his  inepliis  cavillantur.  A  Lacedxmouiis 
forusse  didicerant,  deos  sibi  ex  cventis  fingere,  qui 
cum  Messenios  obsiderent ,  et  illi  furtim  deceplis  ob- 
sesBoribus  egressi ,  ad  diripiendam  Lacedaemonem 
cucurrissent ,  a  Spartanis  mulieribus  fusi  fiigalique 
sont.  Cognilis  auiem  dolis  hostium,  Lacedxmonii 
scquebanlur.  His  armal;e  mulieres  obviam  longius 
exieniut ;  qua^  cum  viros  suos  cernereni  parnre  se  ad 
pugnam,  quod  putnreiil  Messenios  esse,  corpora  sua 
nudaverunt.  At  illi  uxoribus  cognitis,  et  aspectu  in 
libidinemconcitati ,  i^iculi  eranturmati,  permisii  sunt 
utique  promiscue ;  ncc  enim  vacabat  discernere.  Sic 
juvenes  ab  iisdem  antea  missi ,  misli  cum  virginibus. 


ara  posita  cst,  quod  eos  in  quiete  monuisset,  ul  cx 
omni  frumento,  quod  babebant,  panem  facerent,  et 
in  lioslium  castra  jaciarent;  eoque  facto  soluta  esset 
obsidio,  despernnlibus  Gallis  inopia  subigi  posse  Ro- 
nianos. 

Qux  isia  religioiium  derisio  esi?  Si  earum  defen* 
sor  e<sem ,  quid  tam  graviier  queri  possem ,  quam 
deorum  nomeu  in  tantum  venisse  conteraptum ,  ut 
turpissimis  nominibus  ludibrio  habeatur?  Quis  non 
ridcai  Fornacem  deam ,  vel  poiius  docios  viros  cele- 
brandis  Fornacalibus  operari?  Quis,  cum  audiat  deam 
Mutam ,  lencre  risum  queat?  Ilanc  esse  dicunt ,  ex  qua 
sint  nati  Lares,  et  ipsam  Laram  norainant,  vel  La- 
rundam.  Quid  prscstare  colenti  potest,  quae  loqui  non 


ex  quibus  sunt  Parlbeniae  nati,  propier  bujus  facti  B  polcsi?  ('^oliiur  et  Caca,  quae  llerculi  fecit  indicium 
memoriam  aedem  Veneri  armalx,  simulacrumque  po-  de  furlo  bouni ,  divinitatem  consecuta ,  quia  prodidit 
suerunt:  quod  tamelsi  ex  causa  lurpi  venil,  tnnien  frairem;  et  Cunina,  qux  infantes  in  cunis  tuetur,  ac 
bonestius  videtur  armatam  Yenerem   consecrasse ,      fascinum  submovei;  et  Stercuius,  qui  stercorandi 

VARIORUM  NOTiE. 

.  n, 


Dolis  hoitium.  Ita  reslituimus  ex  omnibus  mss.  et 
plarit)us  editis.  Caeteri  vulgaii  babent,  hosiium  imidiii. 

Sicut  erant.  Supra  lib.  i ,  cap.  8.  Hae  voculyc  rei  vc- 
ntalem  liic,  non  mutaiam  rei  condiiionem  iiolani. 
CjIC.  in  Brulo  cap.  \A:  Ut  erat  lana  amictns^  ita  venit 
in  concionem.  Ovid.,  v  Melam.,  Fab.  10;  Sicuteram, 
fugio  sinevestibui.  Val.  Max.,  lib.  iv,  cap.  6  :  Quem 
(Flautium)  amici,  sicut  erat,  togalum  ct  calceatum 
corpori  conjugis  junxerunt :  et  lib.  v,  cap.  6,  exlr.  i: 
Cladio  cinctus,  sicut  erat,  processit.  Buneman. 

Juvenes  ab  iisdem  antea  missi ,  misli  cum  virginibus.  Q 
Collalis  inter  se  variis  tuin  mss.  tuin  ediiorum  codi- 
cum  lcctionibus.  sic  iegenduin  censeo.  lu  iribus  enim 
uiss.  Reg.,  i  Colb.,  Canlabrig.,  i  Brun.  est,  antea 
mi-si,  admisti  cum  virginibus;  iu  6  Rcg.,  2  Bonoii., 
:»  Colb.,  1  Surbon.,  2  Claroiu.  el  vel.  cdit.  3  Uoiu., 
Yenel.,1490,  Egnat.  seu  Ald.,  Paris.  1525,  Florent., 
ilrat.,  Graph.,  antea  missi  cum  virginibus;  scilicel  vox 
misti  uiale  scripta  a  librariis  mutata  ruerlt  iii  missi , 
et  deinde  ab  aliis  omissa ,  vclut  duplicala.  In  edilis 
Gymnic,  Fasilel.  etTbys.  esi,  ante  admissi  cum  vir- 
ginibus.  Ms.  Em.  et  edd.  Gall.  et  Spark.,  ante  missi 
cum  virginibuSy  sensu  prorsus  iiiiperfeclo.  lliijus  rei 
liisloria  refcrlur  a  Strabone.  Laccdseuionii  cnini  Ales- 
seniis  belluin  intulerunt,  co  quod  Tcleclum  rcgcin 
»acrilic^ndi  causa  profcctum  occidissenl  anuo  815, 
aiite  vulgareni  aeram  (propler  virgines  stupratas,  ait 
iustiuus, )  juramento  faclo,  se  non  prius  revcrsuros, 
quam  Messenam  ccpisseiit.  Uxoribus  vero  lam  diu- 
turiias  moras  a^gre  fereulibus,  Lacedxmonii  sui  ju- 
risjurandi  meuiorcs,  et  uxorum  raiionein  babeuies,  j) 
robustissimos  ac  :etale  juniores  e  castris  Laced%ino- 
jicm  mittunt,  quos  noverant  sacramciiii  religione 
jion  teueii.  Iis  prxcipiunt,  ut  cum  omnibus  virgini- 
hus  rein  omncs  babereut,  eo  pacto  rali  stibolem  co- 
piosiorem  fiiluram.  Ili  ergo,  (|ui  sic  gcnili  erant , 
Partlieuici  dicii  suiit ,  scu  Virgiiium  lilii.  Vide  Justi- 
lium  lib.  111 ,  cap.  4. 

Partheniw.  Siclcgocum  antiquissiinis  mss.  1  Reg., 
I  Bonon.  et  2  al.  Reg.,  1  Colb.,  2  Bruii.,  '2  aliis  Coib. 
a  priiua  manu.  Nec  aliler  legunt  Arisioteles  lib.  v  Po- 
litic,  cap.  7;  Juslin.,  Hist.  lib.  ni,  cap.  4.  AtO  mss. 
ree.  Iiabent,  ut  el  ediii,  Partitemi;  Ueg.  Pu t.,  Par- 
iheni  a  prima  inanu.  Vidcndi  Pollux  ct  Sirabo  lib.  vi. 
•^  Veneri  armatce.  Vide  Pausau.  lib.  iii,  iii  Lacon. ; 
Nonnum  lib.  xixv  Dionysiacor.  Romai  auicm  Cluaci- 
fia,  id  est,  armaia  dicla  est,  a  verbo  cluere^  quod  an- 
liqiiis  fuit  pugnare.  Ex  Schedio. 
Pistori.  Vide  Ovid.  vi  Faslor. 
/fi  quieie  monuisset.  De  somnio  boc  silent  bislorix; 


de  jaclatis  pnnibiis,  Livius  v,  c.  48 ,  Flor.  i 
consulaiur.  Cell. 

In  quiete.  Cleganter  pro  soinnio,  ut  sxpe  Cicero 
in  lib.  1  Dlvin.,  c.  24;  Valer.  Maxiin.,  lib.  i,  cap.  7, 
exlerii.  i,  G  et  10;  Lacl.  lib.  ii,  c.  7,  not.  Buneman. 

Alonuisset.  Solemnede  lalibussomniis  verbuin^Kpii. 
c.20.  Vid.  Broukhus.  ad  Tibull.3,  4. 11,  p.  314.  iJuft. 

Quod  habebant.  Ila  rcslitui  ex  niss.  In  edilis ,  ha- 
bcrent. 

Soluta  esset.  Sic  reposui  ex  mss.  Editi  liabent ,  SO' 
luta  esl. 

Religionum  derisio.  Sic  recte  omnes,  praeier  Goib. 
qui,  Iteligionum  diversitas:  male.  Bijii. 

yomen.  Manuscriploruin  el  5  vel.  editorum  est.  Rc- 
ceiitiores  inss.  duo  Reg.  et  editi  octo  legunt,  numen. 

Fornacem  deam.  Fornacalia,  eorumque  ritus  expli- 
cantur  a  Pluiarcbo  Problem.  Rom.  cap.  89.  Ovid. 
lib.  II  ct  VI  Faslor. : 

Facla  dea  est  Fornax,  laeti  foruace  coloni 
Orani  ul  fruges  lciuperet  illa  suas. 
Olim  Roiiiaiii  sola  piilie  victllabaul,  ignoto  usu  pa- 
iiis;  paiiem  pinsendi  poslea  edocti  artcm,  deam  for- 
nacibus  pnefecerunt.  Dbupsterus. 

Fornacalibus.  Mss.  2  Colb.  et  i  Brun.,  Furnaca" 
libus;  aller  Brun.  et  5  Colb.  cum  edil.  Rom.  1470, 
(ornacibusi.  Vide  Ovid.  Fast.  lib.  u.—Celebrandis  For- 
nacalibus.  Mense  Februario.  Ovidius,  Fast.  ii,  v.  5:27  ; 

Curio  legilimis  nuac  foruacalia  vcrbis 
Maxiuius  indicit,  ncc  slata  sacra  iacit.  Cell. 

Operari.  Sensu  sacro,  ut  Livius,  lib.  i ,  cap.  31, 
Operatum  his  sacris  se  addidisse.  Buneman. 

Cum  audiat  dvam  Mutam.  Ovidio  Fast.  ii ,  572 , 
dicia  Tacita.  Buneman. 

Laram.  Ijusfabulam  vide  apud  Ovid.  lib.  iiFasior. 

Caca.  Ita  m&s.  2  Reg.  veterrimi  aliique  cum  ediiis 
fere  omnibiis.Plurimi  mss.  el  duo  editi,  Cceca,  vel 
Ceca;  duo  Colb.,  Ceta.  Virg.  iEueid.  et  Ovid.,  lib.  i 
Fastor.  —  Caca ,  qwB  Hercuti  fecit  indicium.  Virgilius 
lib.  VIII,  ex  aversis  vesligiis  bonum  indlcium  Her- 
ciilem  iuveuisse  tradit :  at  eliam  proditionem  sororis 
Cacae  accessisse.  Serv.  in  i£neid.  viii ,  v.  190  ine- 
moravii.  Buneman. 

Cunina.  Sic  leguiitediti  et  cuncti  pene  mss.  Varro, 
et  S.  Aug.  deCivii.  Dei,  lib.  iv,  cap.  8  et  11.  Al  inss. 
2  Bonon.,  Cunia;  5  Colb.  el  Peu. ,  Cuna;  1  Colb., 
Cuna;  i  al.  (>olb. ,  Cunena.  De  Junoue  Cunina  vide 
Plinium  lib.  vii ,  cap.  2 ,  et  Gruterum  in  Inscrintio- 
nibus ,  pag.  96. 

Et  Slercuiui.  Tribus  syliabis  Sterculus  babct  Ter- 


f27  PmM.  LAGTANTlt  DIVIN.  INSTIT.  «91« 

agri  rationcm  primus  indaxil;  el  Tuiinus,  in  cujus  A  Hic  est,  quem  pro  Jove  Salnrnus  didtur  deTorasse; 


sinu  pudendo  nnbenies  pracsidenl,  ut  illarum  pudici- 
tiam  prior  deus  delibasse  vidcalur  :  et  mille  alia  por- 
teiita,  ut  jam  vaniores  qui  haec  colenda  susceperint , 
quam  iflgypiios  esse  dicamus,  qui  monstruosa  el  ri- 
dicula  quaedam  simnlncra  venerantur.  Et  ha^c  tamen 
habent  aliquam  imaginem.  Quid?  qui  lapidem  colunt 
informem  atque  rudem,  cui  nomen  est  Terminus? 


nec  immerito  illi  honos  tribuitur.  Nam  cum  Tarqui- 
nius  Capiiolium  facere  vellet,  atque  In  eo  loco  mui- 
torum  deorum  sacella  essent,  consuluit  eos  per  augu- 
ria,  utrum  Jovi  cederent ;  et  cedentibus  csteris,  so- 
lu8  Terminus  mansit.  Unde  illum  poeta 
Capitoli  immobile  saxum 
vocat.  Jam  ex  hoc  ipso  quam  magnus  Jupiter  inve- 


YARIOKUM  NOTiE. 


B 


tullianus  Apologet.  cap.  25,  necnon  mss.,  1  antia.  Re- 
ffio-Puteanus  a  prima  manu ,  aliique  2  Regii ,  Vatic, 
2  Colb.,  iNav.,  Goih..  Cauc,  PaL,  Vict.,  4  Brun.,  et 
edit.  Cellar.  Est  Siercus  in  1  Bon.  anliq.  et  1  Golb. ; 
at  StercuUus  in  1  Reg.,  i  Colb.,  Gat.,  et  in  editis 
muliis;  Surcutinut  in  1  Bonon.  rec  et  Tax.  In  mss. 
ocio  et  2  vet.  edii.  Rom.  el  in  ms.  Taurin.  Epiiom. 
cap.  21,  Slercutus,  1n  3  Re^.  et  Marm.  necnon  apud 
Augusllnum  lib.  xviu  de  Civ.  Dei,  cap.  15,  Stercu- 
tius;  in  1  Heg.,  Stercuatus;  in  alio  Rfg.,  i  Sorbon., 
a  prima  manu,  ei  i  CUroni.  »  secnnda,  Stercalus;  in 
i  Colb.,  Slercautiis;  in  alio  Colb.  et  Jon.,  Slercurius. 
Slerculus  Fauni  tHius  ob  stercoraiionis  agrorum  in- 
veniuin  iniiiiortaliiaiem  cuiiseculus.  Vide  rerlullian. 
Apoioget.  cap.  2^,  el  Piininm  lib.  ivii,  cap.  9.-— £l 
Sterculus,  Vulgo,  qualiior  syllabis,  SlercuUus  :  at  tri- 
l)usGoih.  cod.  et  Tertullianus  Apol.  c.  25.  Sic  Pru- 
denliiis  Laurenlio  v.  450  : 

Janum  bifrontem  et  Slerculum 

Colii  Kenaliis.  Btm. 

Tutinus.  Mirum  quam  hic,  sicut  et  in  prxcedenti , 
mss.  codices  variant.  Tutinus  reposui  e\  9  mss.  Uegiis, 
inler  quos  sunt  duo  velusiissimi,  i  Bonon.  anliq.,  6 
Colb.,  i  Sorb.,  Nav.,  Vict.,  Marm.,  3  Lips. ,  Em.» 
Canlabrig. ,  2  Clarom.,  Pen.,  Tornes.,  2  Brun.,  ac 
cviit.  Rom.  i470,  ei  Crat.  in  marg.  In  mss.  i  Reg.  et  G 
Gai.  est,  Fuiinus;  \n  Bonon.  rec  ,  Cutinus  ^  nien* 
dose  ,  pro  Tuiinns :  facilis  enim  muU(io  C  et  F  iu 
T.  in  edit.  Roni.  i4b8,  Titinus.  Apud  Amobium  La- 
ctantii  prxcepiorcm  lib.  iv  adv.  Genies,  Tutunus, 
juxta  vetustisksimum  cod.  ms.  Re^ium.  Apud  Augus- 
tinum,  Muttunus  el  Tutunus,  qui  idem  est  ac  Pria- 
pus.  Ilinc  Arnob.  lib.  iv:  Cujus  immanibus  pudendis^ 
horrentique  fascino  ^  veslras  inequilare  matronas,  et 
autpicabile  duciiis  et  optniis.  Lib.  vi ,  Civ.  Dei,  c  ii. 
Li  ms.  Cauc  et  edit.  Torncs.,  Spark.,  Walch.,  et 
apud  Tertull.  Apolog.  cap.  25,  et  in  decem  vuIgaliSy 
Muiinus.  Sed  quoquomodo  legas,  Tutintu^  seuTiim- 
nus^  vel  Mutunus^  parum  refert  :  nain  deus  hic 
uirunit]ue  habuii  iiomen  ab  ulroque  obscoeno  :  sexus 
enim  utriusque  habuit  pudendum ,  /xurro; ,  Siculum 
vel  /Eoiicuui,  pro  fAuoToc,  depudendo  muliebri :  inde 
fAUTT&)v  fAurT&>voc ,  ct  Romauum  Muttonus.  noaBri  et 
7ro(rO&)v,  qui  ingeiis  habei  virile,  ^olice  froOOuv  ttoO- 


tis ,  et  optatis.  S.  August.,  de  Civ.  Dei ,  lib.  vi ,  cap.  9. 
Quum  ibi  sit  el  Priapus  nimius  masculus,  siiper  cujus 
immanissimum  et  turpissimum  fascinum  sedere  nova 
nuptajubeatur.  Lib.  vn,  cap.  24  :  In  celebralione  nM- 
ptiarum  super  Priupi  scapum  nova  nupta  sedere  jube* 
batur.  BuN. 

Portenta.  De  bis  portcntis  vide  Minucium  Felicem, 
cap.  25. 

Veneranlur.  Ms.  Jun.  el  nonnuUi  editi  addunt ,  et 
colunt.  —  Venerantur.  Sic  Bon.,  Tax.,  Pen.,  Cauc, 
Ult.,  Pal.,  Lips.,  Goth.,  nbi  edd.  Ven.  i47i,  97, 
Rost.,  Paris.,  Parrhas.,  Crat.,  Ald.,  Gymn.,  Grypli.» 
Tornes. ,  venerantur  tt  colunt.  Nec  hoc  male.  Senec 
I  Clem.,  c  i9 :  (d30s)  intueamur  venerantes  colentes' 
que.  Ipse  Lactantius  juiigit  lib.  n ,  c  5,  lib.  ni,  c.  9, 
Venerari  et  eolere ;  et  Epitom.  cap.  25  :  Colenda  ac 
veneranda.  Conf.  lib.  i ,  cap.  i5 ,  lib.  ii ,  cap.  5.  ipse 
Cicero  i ,  de  Nat.  deor.,  cap.  42 :  deos  colere^  precari^ 
venerari;  et  lib.  ii  de  Nat.  deor.,  cap.  28:  deos  et  ve^ 
nerari^  et  colere.  Bon. 

Quid  f  qui  tapideni.  Mss.  ost  pene  omnium ,  et  Tet&- 
rum  ac  potiorum  editionum.  Iii  Christ.,  2  Golb.  et 
editis  quinque,  Quid?  quod  lapidem. 

Terminus.  Oliin  in  liiiiitandis  agris  lapis  collocabt-* 
tur.  Virg.  lib.  xii  ifineid. : 

Saxum  aoliquum,  ingeos,  campo  quod  forte  lacebat 
Limes  agro  posiius,  liiem  ut  discemeret  arvis. 

Papiiiius  lib.  v  Tlieb. : 

Rapit  iogenti  cooamine  saxum 
Quo  discretos  ager. 

Et  non  solum  lapis  erat ,  verum  etiam  quandoque 
stipes ,  ut  subdit  postea  Lactantius ,  et  refertur  a 
poeia ,  lib.  xi  Fastur. : 

Termine,  sive  lapis,  sive  es  deserUis  ia  agro 
Siipes,  ab  aoiiquis  tu  quoque  nomeo  haoes. 

Sutua  huic  deo  erecta  erat  quadraio  lapide  vel  sti« 
piie  dedolato»  unclo,  coronato.  Vide  L.  Sen.,  in  Hip- 
polyio,  act.  u,  sc.  i.  Terminalia,  huic  Deo  sacra, 
inagna  rusticoruiii  soleninitaie  celebraiitur,  mense 
Februario ;  sed  vario  pro  s^culorum  ratione  cultu  : 
quippe ,  Numa  nihil  animatum  ei  iinmoliri  volebat 
deo,  ul  est  apud  PluUrchum  in  Vila  ejus,  et  cap.  i4 
Probiem.  Rum.  Poslea  umen  mulau  ea  fuit  sacrifi- 


Ocjvof  :   iiide  Laiiiium  Puttunus  et  Tuttunus;  nani  T  t^  Ciiudi  ratio,  et  Termino  aniniata,  iit  caeieris  diis. 


et  P  iiivicein  pcrinutabant  lam  iEoIes  quain  veleres 
Laliiii.  Ex  Salmasio.  —  Ipse,  inqnit  Aug.  ubi  su|)ra , 
est  apud  Grcecos  Priapus,  si  non  pudct.  Tetinus  etiam 
vocabalur. 

In  cujus  sinu  pudendo,  etc  In  hujns  Del  sinu  nova 
nupta  pr£sidcbal ,  iie  sierile  conjngium  haberet.  Au- 
gusl.  de  Civ.  Dei  iib.  vi ,  cap.  9 :  Sed  quid  hoc  dicam^ 
cum  el  ibi  sil  Priupus  nimis  masculus ,  super  cujus  im- 
manissimum  et  turpissimum  fascinum ,  sedere  nova  nu- 
pta  jubebatur  niore  honestissimo  et  religiosissimo  ma- 
tronarum.  Meursius. 

PrtBsident.  Recle  est  in  Lactantio  prcesident;  prce* 
sidere  eniin  verbum  in  casto  operanliuui  proprium. 
Janus GuLiELM.  —  Prassident.  Heuman.  legit,  re<f(<en/. 
vel  prius  sedent.  At  orones  libri,  prcesident^  quod 
tuclur  Gulielm.  c  1,  ut  rectum,  el  verbum  in  casto 
operantium  proprium.  De  re  Arnob.  c  i  :  Etiamne 
MutunuSf  cujtts  immanibus  pudendis  horrentique  fas- 
cino  vestras  inequitare  matronaSf  et  auspicabite  dwct- 


caiha  hoslia.  M.  Cicero  Pliil.  xii  et  alii ,  quae  yel 
porca,  Ovid.  Fast.,  lib.  ii.  Dbmpsterus.  —  Vide  Flo- 
rum  lib.  i,  cap.  7,  et  Ovid.  lib.  ii  Fastor.,  690.  — 
Solus  Termimu.  Imo  et  dea  Juventus  cum  TenniDO 
fuit  Gontumax ,  tesuniibus  aliis,  qnos  indicat  Ryc- 
quius  de  Capitol.  Rom. ,  cap.  9,  pag.  8i  et  cap.  U, 
pr.  de  Termino.  Conf.  Liviuin  lib.  i,  cap.  56.  Bow. 

Capitolium.  Ilisl.  estapud  Liviuin  lib.  i,  et  sub  Unem 
quinii.  Dioiiys.  Halicarii.,  lib.  ii,  et  Pluurch.  in  Numa. 

Aique  eo  in  loco.  Manuscripiorum  est :  eoque  in  loco^ 
editorum. 

Cederent.  lu  mss.  praeier  5  rec  in  qiiibus  eat ,  ce» 
dere  vellent.  In  uonnuilis  rec  editis ,  credere  ,  et  cr&* 
dentibus. 

Poeta.  iEneid.  ix,  v.  448  , 
Capiioli  imiBobile  saxnm. 

Jam...  quam  magnus.  Similis  ironia  Ub.  i,  eap.  iO| 
jam  quanta  i$ia  immortaUta»  putanda  tit»  etc  Bom. 


229  LIDER  I.  DE  FAL8A  RE^^IGIONE. 

niiiir,  cui  non  ccssit  lapis,  ea  forlassc  (iducia,  quod  A 
iilum  de  paiernis  faucibus  liberaverai.  Facio  itaque 
Capiiolio,  supra  ipsum  Terminum  foramcn  est  in 
tecio  relictum:  ul  quia  iion  cesserat,  libero  coelo 
fruerelur;  quo  ne  ipsi  quidem  fruebantur,  qui  lapi- 
dem  frui  putaverunt.  El  buic  ergo  pnblice  supplica- 
catur,  quasi  custodi  finium  deo :  qui  non  laiilum 
lapis ,  sed  etiani  glipes  inlerdum  est.  Quid  de  iis 
dicam,  qui  colunt  talia  ?  nisi  ipsos  potissimum  lapi- 
des  ac  •tipiiet  esse  ? 


m 


CAPUT  XXI. 

De  diU  Darbarorum  quibuidam  propriis,  et  eorum  <a- 
criSf  ac  itidem  de  Romanis, 
Diximus  de  diis  ipsis,  qui  coluniur  :  nunc  de  sa- 
cris  ac  inysieriis  eorum  pauca  diceiida  sunt.  Apud 
Cyprios  bumanam  bostiam  Jovi  Teucrus  immolavit ; 
idque  sacrificium  posleris  trudidit ,  quod  est  nuper 
Uadriano  imperanle  sublalum.  Erat  lex  apud  Tau- 
ros,  inhumanam  et  feram  gentcni,  uti  Dianx  bospiles 
immolarentur ;  et  id  saciificium  multis  temporibus 
celebralum  est.  Galli  Hesuin  atque  Teutateni  bumano 
cruore  placabant.  Nec  Latini  quidein  bujus  imniani- 
tatis  expertes  fuerunt»  siquidem  Latialis  Jupitcr 

VARIORUM  NOTiE. 


Libero  cceio  frueretur.  Sic  Cicero  v  Tuscul.  13,  B 
Volucres  coeio  frui  ttbero.   Senec.  ad  Polyb.  cap.  28, 
extr.  Fruitur  nunc  aperto  et  iibero  ca^io.  Bun. 

De  sacris,  Lege  Alex.  ab  Alexaiid.  I.  vi,  cap.  ult. 
el  Tiraqiielluiii,  Voss.  l.  i  Idol. ,  Ciip  55,  et  lib.  ii, 
etCren.  p.  ix  Aniinad.,  p.  77  sqq.  Buif. 

Ajmd  Cyprios  humanam  hostiam,  lla  resiituimus 
ex  omnibus  manuscriptis  vetuslissiinis  duobus,  sci- 
Ucet,  I  fionon.,  i  Reg.,  et  6  aiiisReg.,  !2  Briin., 
Cauc.,  1  Colb.,  Nav.,  PaL,  Lips.,  Jun.,  Vict.,  Peu., 
Ultr.,  1  ClaroiD.,  Marin.,  et  edit.  Rom.  1470,  ac 
Cellar.  Addunt  autem  mss.  Regio-Puteanus,  4  Colb.,  2 
Lips.,  1  Clarom.,  i  Sorbon  ,  Gat.,  et  edit.  liom. 
1468.  In  mullis  ediiisi  est,  Apud  Cypri  Salaminem, 
•^Apud  Cyprios  humanam.  Epit.  c.  25  :  Jovi  Cypno^ 
sicut  Teucrus  instituerat,  humana  hoslia  muctari  sole- 
bai.  Rem  illustrat  Betuleius.  Bcit.  p 

Teucrus,  Testatur  Strabo ,  lib*  xiv,  Salaminem  ^ 
Cypri  a  Teucro  profugo  esseconditam.  Teiicer  aulem, 
Telamonis  filius,  profugus  erai,  quod  Teucer  mortein 
fratris  sui  Ajacis,  qui  insidiis  Ulyssis  inierierat,  ultus 
Don  esset,  ac  sine  ipso  rediisset.  Caeterum  b.TC  bu- 
mana  Salaminioruro  s;icrificia  aniiquata  fuerunt  sub 
Adriano,  icste  Maicellino,  lib.  xiv. 

Hadriano  imperante.  mss.  4  rcc.,  ab  Iladriano  impe^ 
ratore, — Hadriano...  snblatum.  Hadrianuin  bxc  sacra 
aniiquasse,  nequeapiid  Dioiiem,  iieqiie  apud  Spurtia- 
oum,  iiec  iLutropiuin  legitur.  Eusebiusscribit,  Adriani 
tein|>oribus  lias  impiierroris  nebdlas  Evaiigclii-i  solis 
splendore  fuis^e  discussas.  Eutropius  vero  Trajani 
lemporibus  Salaminiam  ( sic  enim  ipsani  ciiin  i*linio 
vocat )  a  Judoiis  deletaiii  fuisse,  ait  Spariianus,  qui- 
dem  aucior  est,  Adrianum  Romana  sacrificia  dili- 
genter  curasse,  casterum  externa  neglexisse.  Ex 
Actis Aposi.  cap.  xiii,  certuiii est  Paulum  et  Barnabam 
Salaiuinc  Cypri  in  Synagogis  Jud.  verbum  Dei  annuii- 
tiasse.  Hjbc  a  Cunsiantio  Constantia  fuit  postea  J) 
appellata.  Betul. 

£rat  lex  apud  Tauroi.  Ilujus  sacra  refert  Pruden- 
iiu«  lib.  contra  Symmacbuni ;  et  Jiivenalis,  satir.  15. 

Incassam  arguere  jam  Taiirica  sacra  soleiDiis, 
FuDditar  tiaiiianus  Laliari  iu  louuere  sauguis. 

Haec  Prudentius.  Uiijus  sacrilicii  Thuas  rex  auctor 
fuit ;  unde  a  Silio  italico  Oiaiia  Thoantea  vocatur.  Yide 
et  Pompoiiium  Meiain.  lib.  ii,  capilo  de  Scyibia  Eu- 
ropaea. — Erat  texapud  Tauros.  Populuin  supra  Pontum 
£uxinum.  Ovidius  exsul  lib.  iv  Trist.,  Eleg.  4,v.  05: 
Nec  i»rocul  a  nobis  locus  est,  ubi  et  Taurica  dira 
C»de  pbaretraUe  pascilur  ara  de».      Cell. 

Calli  Hesum.  Lucan.  1.  i.  Pharsal.  Hesus  hic  Mars 
est.  Signiiicat  fortem  in  Hebraeo  idiomate.  Hesus 
enim  robur  est.  Mars  autem  secunduni  ctlmicos  bello 
prjesidct :  consequtMis  igiiur  est  ut  fortis  sit.  Edessag 
111  Mesopotamia  in  Solis  teinplo  a  vetustissimis  sxca* 
lis  colebatur  iklus,  sive  Sol :  juxta  euin  Mercurius, 
qiMm  Monimum.  et  Mars,  quem  ^Ezizum  nuucupa- 
Canty  simul  adorabantur.  Schedius. 


Teutatem  humano  cruore  piacabant.  Hic  Teutates 
est  Mercurius.  Livius,  lib.  xxvi :  Scipio  in  tumulum 
obversus ,  quem  Mercurium  Teulaiem  appeliant.  Teu- 
tatcs  ilaque  Gallis  idem,  <|ui  Pboenicibus  T«auTOf ,  et 
i£gyptiis  Thouth,  vel  Theuth  et  Thoth,  de  quo  (usius 
ante.  Aiiiiucius  Felix  referl  Galios  Mercurio  humanas 
victimas  ccedere.  Tertuli. :  Mujor  atas  upud GaUus M er- 
curio  prosecatur.  De  Gallis  C;vsar  lib  vi  de  bello  Gai* 
lico  :  Deum  maxime  coiunt  Mercurium...  pro  victimis 
homines  immolant.  Per  Druidas  illa  sacra  ficbant; 
ideni  ibidem  :  illi  (  Druidsfi )  rtbus  divinis  iniersunt^ 
sacrificia  publica  acprivata  procurant,  reiigionesintcr" 
pretantur.  Suetonius,  a  Ciaudio  diram  hanc  immanila- 
tem  penilus  sublutam  )»cribit :  nec  »ub  Tiberio^  sed  sub 
Augusto  civibus  iuterdicium,  ne  hominem  immoiurent. 
Plinius,  DCLvn  annu  U.  C.  Corn.  Leiilulo,  P.  Licinio 
Crasso  CU.SS.  senatiisconsiiltum  faclum  esse  (radil, 
ne  bomo  iinmolareiur.  Vide  Betul.  el  Tertullianum 
Apologetici  cap.  8,  atque  Melain.  lib  iii.  De  bisce  diis 
ioquiiur  Lucaiius  libro  primu  bis  verbis  : 

Kt  qoibus  iinroitis  pUcatur  sanguine  cieso 
Teutates,  borreusque  feris  altaribus  Uesus. 

Betul. 

Latialis  Jupiter.  Mss.  septem,  Latiaris.  Utraoue 
lcclio  bona.  Notum  eiiim  cst  in  Lutinis  libris  ct  Lo' 
tiaiis  el  Laiiaris  Jovis  cognoinen  scribi :  quare  etiara 
Gracci  quidam  in  liac  voce  r  retinuerunt.  ut  Porpbyr. 
Tzzpl  uno)^^^.  Is.  Casaubomus.  In  bauc  aboniinaiidam 
ovdjOGJTroxToviav  eiiam  Cleiiiens  Alexand.  invebitur  in 
7rcoT/>£7rTtx&).  Inbumaiium  illud  sacriiicium  a  Tarqui- 
iiio  Superbo  in  monte  Albano  constiiuium  fuerat ; 
vide  Dionysium  Halicarnass.  lib  i.  Infamis  bac  cre- 
dulitatc  ara  Diaiia;  Tauric») :  Pellae  etiaiu  Acliilli  et 
Ctiironi  lioino  iminolatmtur ;  Lesbii  eodem  genere 
victiiiiarum  Bacclio  sacrilicabaiii.  Quin  et  Erecbleus 
Alticus,  ct  Marius  Roniaiius,  iilias  ipsi  suas  uiacla- 
vcrunt,  ille  Proser))in:e,  liic  diis  Averruncis.  Arno- 
biiis  lib.  II  adversus  Gentes :  Ante  udventum  in  lla' 
iiam  Hercuiis^  cum  ex  Apollinis  monitu  patri  Diti  ac 
Satnrno  humanis  capitibus  suppiicuretur.  De  liac  ipsa 
iiiimanttate  merito  coiiquereiitein  vide  etiaiii  Albeiia- 
goram  Orat.  xtitip  -^pnnwjw.  Multa  quoque  de  bis 
Euseb.  Prieparal.  Evangel.  lib.  iv,  cap.  17.  Ex  Por- 
pbyrio  narral  Dioiiys.  ilalicarnass.,  i.  i  Rom.  Anliq., 
Herculcm  in  Italia,  etalibi,  banc  plus  quam  beiiuiiiam 
feritatem  susiulisse.  Petros  Pamtimjs.  —  Bune- 
mantius  iegit  Latiuris,  eumque  sic  iocuni  aniioiat : 
€  torrexi,  iiiquit,  ex  Gotb.  et  Cauci  uiss.,  Latiaris, 
Sic  quoqiie  Cl.  Puteani  inss.  Lact.  b.  1.  teste  Lam- 
bino  ad  Cic.  pro  Milone  c.  31 .  ubi  cuni  Grut.  et  Gra^vio 
ex  ms.  delenditur  ea  vox.  Etiam  iu  Taurin  epit.c.^3. 
— Latialis  Jupiier  etiamnunc  sauguine.  Idein  objiciunt 
Tertullianus  Apolog.  c.  9,  et  in  Scorpiace  cap.  7. 
Mtnuc.  Eelixpag.i97(ubiElmenliorst.  vide)etPrudett« 
tiusadv.  Symiiiach.l.  i,  v.596.  Ritus  non  satisnotus, 
Videtur  in  aiiiphitheatrali  iiiunere^  autpicandi  caus^, 
noxius  seu  damnatusmactariprovictimasoiitus.  fiUN^ 


iSi 


FIRM.  LACTANTO  DIVIN.  INSTlT. 


eiiamnunc  sanguine  colilur  humano.  Quid  a  diis  boni  A  Quod  quia  videlur  ambiguum  et  fax  illi,  et  homo 

precantur,  qui  sic  sacrificanl?  Aut  quid   tnles  dii 

hominibus  praestare  possunt,  quorum  pc&iiis  propi- 

tinntur?  Sed  deBarbaris  non  est  adeo  mirandum, 

quorum  religio  cum  moribus  congruit.  Nostri  vcro , 

quisemper  mansuetudinis  et  humanitatis  gloriam  sibi 

vindicarunt,  nonne  sacrilegis  his  sacris  immaniores 

reperiunlur?Hi  enim  potius  scelerati  sunt  habendi, 

qui,  cum  sint  liberalium  disciplinarumstudiisexpoliti, 

nb  huroanitale  desciscunt,  quam  qui  rudes  et  imperiti 

ad  mala  faciiiora  bonorum  ignoratione  labunlur.  Ap- 

paret  tamen  antiquum  esse  hunc  immolandorum  ho- 

minum  ritum :  siquidem  Saiurnus  in  Latio  eodem  ge- 

ncre  sacrificii  cultus  est,  non  quidein  ut  homo  ad  aram 

iinmolaretur,  sed  uti  inTiberim  deponte  Milviomiue* 

rctur.  Quod  ex  responso  quodam  factiiaium  Varro 

auctor  esl;  cujus  responsi  uliiinus  versus  est  lalis 


25« 

jaci 
solet.  Vcrum  id  genus  sacrificii  ab  Herculc ,  cum  ex 
Hispania  rediret,  dicitur  esse  sublatum ,  ritu  tamen 
pernianente,  ut  proverishominibusimaginesjaceren- 
tur  ex  scirpo ;  ut  Ovidius  in  Fastis  docet : 

Donec  in  hajc  venit  Tirynthius  anra,  quolannis 
TrisUa  Leucadio  sacra  peracta  modo. 

Illum  slramineos  in  aquam  misisse  Quirites : 
Herculis  exemplo  corpora  fialsa  jace. 

Haec  sacra  Vestales  virgines  faciunt,  ut  ait  idem ! 

Tum  quoque  priscorum  virgo  siinulacra  virorum 
Millere  roboreo  scirpea  ponie  solet. 

Nam  de  infantibus,  qui  eidem  Saturno  immolabantur 
propterodiuinJovisquiddicam,noninvenio;tambarba* 
ros,lamimmanesfuis8ehomines,utparricidiumsuum, 
id  est  tetruin  atqueexecrabilehumanogenerifacinus, 
B  sacrificium  vocarent :  cum  teneras  atque  innocentes 


VARIORUM  NOTiE. 


Quid  a  dii$  boni  precanlur^  qui  sic  sacrificanl  ?  Mss. 
nndecim  cum  multis  cdhiSy  Quid  ab  his,  i  Reg.,  1 
Colb.,  Nav.,  Vicl.,  Brun.,  Quid  lalibus  a  diis.  \ 
Reg.,  i  Colb.  et  4  edd.,  Quid  ab  his  boni  precatur  qui 
sic sacrificant ^mendose,  Ms.  Jiin.  eleditioGallical563, 
quibus  sic  sacrificanl.  —  Quid  ab  his  boni,  Sic  omnes 
sciipti  et  editi,  quosscquixquius.quamunum  Gotha- 
nuiii  non  plaiiesanum;  hicenim  habet :  QuidadHsbonis. 
Scnsus  facilis :  Quid  boni  precanlur  ab  his^  sc.  diis  ?  Bdn. 

Precantur.  Sic  recle  Gotli.,  ires  Lips.,  Reimm., 
Rosl.,  Ven.  1471,  secunda  1478.  Paris.  1513,  Tornes., 
Betul.,  Cell.  ubi  perperam  prima  1478,  93, 97,  Parrh.,  p 

A  l<l       r*.rn«r>        nrvwlt        Pfl*<kt        TllAmaO        lcmiie     flnU        ^H       VI 


Ald.,Gymn.,Gryph.,Grat.,Thomas.,lsaeus,GaIl.,ed 
Cantabr., prfcafur  iii siiigul. cum  sequatnr in  omnibus, 
sacrificant.  iiinc  cognoscas  incuriam  editorum.  Bun. 

Desciscunl.  Jusiiii.  de  Scyth.  lib.  ii,  cap.  2.  — 
Ab  humanitate  desciscunt.  Lips.  2  et  Reimin. 
perperaro,  Ab  humanilale  desistunt.  I.  rv,  cap.  11,  A 
leije  desciscerent.  De  Ira  cap.  25,  A  pietate  desciscere, 
rcstiluimus.  Bun. 

Ad  facinora...  labuntur.  i  Suspicor,  >  inquil  Heii- 
maiiiiu^,  c  Lactantium  scripsisse,  delabuntur.  »  At 
rcctum  simplex.  Lact.  l.  iv,  cap  1,  Ad  hos...  fragiles 
deos  lapsi.  Lib.  vi,  cap.  15,  Qui  ad  peccatum  labuntur. 
Ibid.  cap.  24,  Ad  injustiiioe  tfiam  lapsus  est.  Ipse  Cicero 
pro  Sexlio  cap.  55,  Ad  insoUtum  genus  dicendi  labi.  Bun. 

Jn  Latio.  De  hoc  S.  Augustinus  et  S.  Alhaiiasius. 

Milvio.  Mss.  Brun.,  Molbio.  Hic  hodie  diciiur 
Ponte-Mole. 

Responsi.  Hoc  responsum  apud  Macrobium  legiiur 
libroiSatnrn.,cap.  7 


asserit  doctissirous  Isxus,  vocem  «QTA,  omni  accentu 
destitutam,  hominem  aeque  ac  lumen  significare  posse : 
4»as  enim  pro  /umtNe  acceptum ,  neutri  generis  est, 
masculini  vero  si  pro  homine  sumalur :  cum  autem 
omnis  substantivus  neutri  generis  idem  sonct  in  ac- 
cusativo  qunm  in  nominativo  casu  utriusque  numeri, 
consequens  est  ut  rd  «QTA  vei  hominem,  vel,  lumina 
significet.  —  Post  ♦fiTA  mss.  duo  Bonon.  addunt, 
hominem;  2  Brun.  lumina  interpretati  sunt.  Ob  banc 
autem  nomiiiis  amphiboloeiam,  et  fax  t7/t,  inquit 
Lactantius,  et  homo  jaci  solet. 
in  aquam  misisse.  Goth.  auferendi  casu,  in  aqua; 


utde M.  P.  c.  21  extr.  Jactabantur in  flumine.  At  Ovi 
diusetipse  Lact.  infra.  inTiberim...  nntteretur,  Bun. 

Corpora  falsajace.  Esi  jaci  apud  Ovidiuro,  et  in  edit. 
Laciantiana.  Is.  —  Jaci.  Omnes  scripti  et  edili  jace^ 
prxter  isseum,  qui  ex  Ovidio>act  bic  edidit  quod,  ut 
rectius,  recepi ;  praccessit,  misisse.  Buii. 

Pfam  de  infantibus  qui  eidem  Saturno^  etc.  De  hoc 
immani  sacrificio  etiam  paulo  post  hoc  eodem  capite 
mentionein  facit  aucior;  quare  duo  loca  illa  simul 
explicabimiis.Saturnus,  qui  Graecis  xpovoc  plerumque 
ceiisetur  Moloch  :  infantes  sive  pueri  utrisque  erant 
hostia)  communes.  Et  nefanda  illa  sacra  e  Syria  in 
Europam  videnlur  inigrasse,  ac  in  Africam.  Ad  Ovi- 
dii  Fastos,  Macrobium,  aiios  perquam  obvios,  rele- 
gandus,  qui  de  Europaei  Saturni  hostiis  humanis  dis- 
quirit.  De  Poenis,  qui  Syroruro  colonia,  Ennius  : 

Ille  suosdivis  mos  sacrificare  puellos. 
Versus  est  apud  Noniuro  Marcelluro ,  verbo  pueliis. 
Qui  liberis  carebant,  ii  a  pauperibus  einebant,  ut  mal 


•^  Kai  «^ac  A'i5>i.  Sic  resiituimus  ex  mss.  2  veiu- D  ctarent;  quod  a  Plutarcho  docemur.  D.  Atbanasius 


stissimis  Reg.,  ilemque  nlio  Reg.  rec,  1  Colb.,  Cauc, 
Nav.,  Vict,,  Marm.,  2.  Brun.,  accedenie  1  Sorbo- 
iiico,  in  quo  xoi  xt^aXa;  Ai  xac,  pro  Ai$)2,  et  uno  Cla- 
roniont.,  cui  est  Kat  ntfoikKi  Mi.  in  novem  receniissi- 
mis  et  in  editis,  xaiKc^aXa;  TipwiBri.  Inpluribus  Grscca 
desunt.  Sed  et  JLtSri  est  apud  Macrobium ,  Saturnal. 
lib.  i,  c  7,  et  sic  legendum  esse  contcndii  Pontanus 
in  notis  ad  Macrobium,  et  ita  ccnsent  doctissiini  viri 
Baluzius  ac  Francius.  Laliiie  :  Et  capila  Saturno ,  et 
patri  nuttite  lumina,  seu  hominem. 

«(ura.  Oinnero  accenluin  sustiilimus,  ut  ambiguitas 
scrveiur  oraculi,  quam  data  opera  versus  coiilinet;  et 
scmper  hsec  vox  sineaccentu  scr'd)enda  est,  quando  est 
anibigua,  ut  significet  et  bominein  et  lumen.  Cuin  ac- 
centu  gravi  hominem,  cum  circumflexo  lunien  deno- 
nat.  Is. — Imo  vcro  accenium  circumfleif  um,  illassa  am- 
biguiiate,restiiui  potest :  siquidcrord^QTAreferrelice- 
bilvel  ad  «QS,«OTOS,Aomo,inaccusativo  casu  numeri 
singularis,  vel  ad  «QS,  «QTOS,  lumen  in  accusativo 
^u  numeri  pluraiis.  Nec  couvenieutcr  grammaticae 


Orat.  advers.  Graec,«ocvixsc  xai  Ko^oref  tovKjsowv  h 
ruig  TfxvoGuo-cacf  e0/M5(rxiuov.  Ad  Tibcrii  usque  tem- 
pora  durasse  impium  illum  morem  in  Africa  scribit 
TertuIUaniis  Apolog.  cap.  9  :  infantes,  inquit,  penes 
Africam  Satumo  immoUibantur  palam  usque  ad  pro- 
consulatum  Tiberii.  Similia  leguntur  in  Minucio  Fe- 
lice.  Seldenus. 

Quid  dicam^  non  invenio;  tam  barbaros.  Sic  iiicidunt 
et  legunt  vetustissimi  mss.  Bonon.  Regii,  1  Clarom. 
aliique  cuni  omnibus  fere  editis.  In  mss.  8  rec  ct  edd. 
Rom.  ac  Veiiet.  est  haec  inlerpunctio :  Quid  dicam? 
Non  invenio  tam  barbaros^  elc  Nota  admirantis  est : 
Miror  seu  stupeo  tam  barbaros,  etc  Quod  secuta  est 
gallica  versio.  an.  1563. 

Sacrijicium  vocarent...  extinguerent.^ax  hostia  mi- 
sericordiam  provocut,  inquiebat  Justinus,  xvm»  6; 
Curtius  lib.  iv,  cap.  3  et  23. 

Innocentes.  Yim  hujus  vocis  eximie  iilustrat  Gro- 
nov.  ad  Minuc.  2,  p.  9, 10,  ad  verba  :  AnnU  adhue 
innocentibus.  Buii. 


^5  LIBER  I.  DE  FALSA  UELIGIONE.  254 

aiiiinas,quxmaxiroeest3etasparentibusdulcior,  sine  Alebant?  cuin   lantam  partem  civitatis  occidereni, 
ullo  respectu  pietatis  extingucrcnt ,  immanitalcm 


que  omnium  besiiarum,  quae  tamen  foeius  suos  amnnt, 

fcritale  superarenl !  0  demenliam  insanabilem !  Quid 

illisitttidii  amplius  facere  possenl,  si  esseni  iraiis- 

sinii,  quam  faciunt  propitii?  cum  suos  cuUores  par- 

ricidiis  inquinant,  orbitatibus  mactant,  humanis  scn- 

sibns spolianl?  Quid  polest  esse  his  hominibus  sancli? 

Autquid  in  profanis  locis  Tacient,  qui  inter  aras  dro- 

rum  sunima  scelera  conimittuni?  Pesceimius  Fcsius 

iii  libris  Hisioriarum  pcr  Salyram  referl ,  Carthagi- 

iicnscs  Saturno  hunianas  hosiias  solilos  immolare  : 

Ct  cum  Victiessent  ab  Agathocle,  rege  SicuIorum,ira- 

tum  sibi  Deum  pulavisse ;  itaquc  ut  diligcniius  pia- 

culum  solverenl,  diicenios  nobilium  filios  immolasse. 

TanUim  relligio  poluit  suadcre  malorum, 
Qu»  peperil  sa;pe  scelerosa,  atquc  impia  facla. 

Cui  ergo  demeniissimi  homines  illo  sacrificio  consu- 


B 


quantam  forlassc  ne  Agaihocles  quidem  victor  occi- 
dcrat. 

Ab  i»to  gencre  sacrorum  iion  minoris  insania;  ju- 
dicanda  suiil  piiblica  illa  sacra  :  quoruni  alia  sunt 
mairis  dcuin ,  in  qiiibus  homines  suis  ipsi  virilibus 
litant ;  amputato  enim  sexu,  nec  viros  se,  ncc  foeini- 
nas  faciunt  :  alia  Virtulis,  quain  eamdeni  Btllonam 
vocaiil,  in  quibus  ipsi  sacerdotes  noii  alieno,  sed  suo 
cruore  sacrificant.  Sectis  namquc  huiueris,  cl  uira- 
que  maiiu  dislrictos  gladios  cxerciiles,  curnint,  ef- 
feruntiir ,  insaiiiunl.  Optime  igilur  QuinliliaRus  in 
Fanatico;  c  Islud,  inquil,  si  Dcuscogit,  iratiis  cst.  i 
Eliamne  hxc  sacra  sunt?  Nonne  satius  csl  pecuduni 
morc  vivere,  quam  deos  lam  iinpius,  lam  profaiios , 
tam  sanguiuarios  colere?  Scd  unde  isii  errores  et 
hxc  tanta  flagilia  maiiaverinl,  suo  loco  disseremus  : 
iuterim  videamus  ci  ca^tcra  ,  quoe  carent  scclere,  iic 


VARIORUM  NOTiE. 


Maxkne.,.  dulcior.  Singularis  constructio ,  pro 
manme  dulcis,  aut  du/cisiima.Vid.Heusingcr.  ad  Ve- 
chner.  Hellenol.,  p.l7i.  Bun. 

Pieiail».  Amoris  parcntum  advcrsus  liberos,  1.  iv, 
c.  47;  de  Mort.  Persecnl.  c.  3i.  Bun. 

Interarai...  scelera.  Cyur.  ed.O&on.,  f.  17,  ad  Do- 
naitum,  I.  ii,  episi.  2,  ed.  Bas.  Inier  lege$  ipsas  deliii' 
qmlnr^  interjura  peccalur.  Bun. 

Festns.  De  liocnil  legiltir  apud  auctores  ne  quidem 
afHid  Gregor.  Gyraldum.  Unde  lectio  haec  apud  mul- 
tos  babeiursuspecta. 

Per  Saiyrain  referl.  Salyra,  seu  salura,  hic  loci  si- 
gnificai,  inierprete  Vossio,  mixiim,varie,siue  distinc-  C 
tlone  gentis,  aul  ordine  temporis;  vel  juxta  aIios«  pro- 
niisciie,  vel  magna  varietaie  et  copia  refertis  iibris ; 
quod  dicereitius,  vnria  hisloria. 

Carihaginenses  Saiurno.  Hujus  sacrificii  memine* 
rnnt  Tertuilianus,  Eusebius,  S.  Augusliniis,  praeter 
Justinum  et  Guriium  jain  citalos;  nec  ignoravit  Plalo 
io  dialogo  qui  Minos  iiiscribilur. 

Ab  Agaihoele.  De  Rebus  gesiis  Agathoclis  in  Africa 
¥ideJustiiium,lib.xxi;  Diodor.Siculum,lib.xietxvii, 
alquc  Pluiarchuiii  iii  Pyrrho. 

Tantum ,  etc.  Hi  duo  versus  diversis  locis  a  Lucrc- 
tio  scripli  suiit,  scilicet  lib.  i  de  rerum  Naiura,  vers. 
i02;  ci  lib.  v,v.  8i.  Sed  hic  ullinius  aliquanlulum 
inimutatus. 

Occiderai,  Dicuntur  tria  millia  Poenorum  tunc  ce- 
cidisse.  Hiijus  sacrilegi  sacrificii  exempla  coilegil 
Alexnnder  ab  Alexamiro  in  Genialibus  Diebus. 

Mmris  Deum,  etc.  Habuit  et  alia  nomina  ;  proprie 
aniin  Khea,  aul  Gybele  vocabatur.  Tatianus  Assyriiis  jy 
Oralionecontrageiiies  :  Rhea.quam  in  Phrygiis  mon- 
iibns  CybeUm  voeani ,  exsectionem  virilium  iegeinsli- 
inii  propier  adamaium  sibi  Ailin,  Vlde  Prudentium 
Uyoiiio  iii  Romanum  : 

Asthic  metenda  dedicat  genilalia, 
Nomea  redso  uiitigans  ab  iuguine  : 
Offert  pudeudam  semivir  donum  deae; 
IUaiD  revulsa  masculini  germinis 
Vena,  effluenti  pascit  auctam  sangiiiDe. 

Vide  et  Augustin.  lib.  vii  de  Civ.  Dei ,  c.  6.  Ea  evi- 
raiid  fiebat  ad  tibi:c  cantum  :  qu.-e  res  et  fureiiti  ra- 
bie  siimulabal  ad  exsectioncm ,  et  casiralis  mox  do- 
lorem  minuebat.  Qnas  causas  affert  Elias  Cretensis 
in  Orat.  Nazianz.  advers.  Jul.  Hanc  eiiim  viin  habet 
canius  Phrygius,  ut  homines  acceudat ,  et  quodam 
quasi  furore  animei.  Uiide  Lucreiius  lib.  ii  : 

Et  Phrygio  sUmolal  numero  cava  tibia  mentes. 
beiD  Ofidios  libro  iv  Fastor.  et  iu  Ibin.  Sic  eviratoi 
Patiol.  VI. 


constat  Gallos  vocalos.  Ad  cnp.  7  huju<(  libri  ex  Be- 
luleio  noiavimus  iia  eos  vocatos  a  Gallo  fliimiiie, 
quod  ctiam  probal  Vossius,  t\m  putai  eliam  sic  dictos 
a  viro  nomine  Gallo^  qni  priinus  fortet^ybclessacer- 
dos  fuii.  Saiie  ei  npiid  Siephinum  legitnr  :  Et  Gal- 
lum  et  Attin  abscidisse  genitalia.  At  Gailum  venisse  ad 
Tyriam  fluvium ,  alque  iclic  hnbitasse ,  et  vocasse  eum 
Gatlum  :  ab  itlo  enim  eos  quibus  prascisum  verelrum , 
Gallos  appellant.  Galli  isti,  in  sacris  (^ybclcs  el  Alti^ 
dis,  imiiabaiitur  liigentem  Cyhclem  ob  Aiiiii  :  iiaque 
ct  ejulabant,  et  pectus  cx>debanl  palmis.  Pinus  eliani 
staliiebaiur  in  memoriani  piiiu^  sub  qua  se  castra- 
rat  Attis.  Raini  pinus  corouis  ornabantiir,  qiiia  Cy- 
bele  sic  bonorassel  pinum.  Siip^s  cjiis  vclabaiur  la- 
na,  quiu  Cybcle  exaiiiiuaii  Ailidis  pccius  velasset 
lana,  ad  teporem  coiiciliandnm.  Paiie  abbtinebalur, 
quia  Cyl)ele  eo  abstiniiisset  ob  niuBrorem.  VideAr- 
nob.,  lib.  v.Vossics. 

Betlonam,  Lib.  v,  c.  iO,  et  inlerprctes  ad  Minuc, 
cap.  SO.blgrcgie  illustrat  hanc  leciioncm  Sencca  apiid 
August.de Civ.  Dei.  I.  vi,c.  iO ;  explicani  Lipsiiis  I.  ii 
Eteci.  cap.  18,  etNin.  Abram.  ad  Cic.  iii  Pison.,  c.20; 
Broeckhus.  ad  Tibull.  i.  c.  7,  pag.  152.  Conf.  Pitisci 
L.  A.  R.  lom.  I,  fol.  270.  Bln- 

In  quibusipsi  sacerdotes,  eic.  Tciiul).  Apol.,  cap.  0 
ac  24  :  Hodie  isthic  Beltona:  sacratus  sanguis  dc  femore 
proscisso  in  parmutam  (sic  lci^eiidum  csse  puto)  excep- 
tus  snis  datur  signatis.  Min.  Fcl. :  Bellona  servum  suum 
haustu  cruoris  humani  imbuit.  Lticaiius  lib.  i  : 


QuosscctisBellonalacertis 

Saeva  monet. 

Gallos  sic  eviratos  sugillat  etiam  S.  AugUhtiiius,  de 
Civit.  Dei,  lib.  vii,  cap.  25.  MuUila  fuit  poslea  illa 
consiietudo,  et  simulaia  tantummodo  sectio  inem- 
broruin  aul  detruncaiio  reienia,  vera  aboliia.  Colligo 
ex  i£lio  Lamprid.  in  (^ominodo  :  Beiiouw  servientes 
vere  exs^care  brachium  prcecepitf  studio  cruileiitatis. 
Dehpst.  —  Hiinc  morem  illos  a  Bahalilis  accepisse 
verisimile  est  :  iii  Dei  cnim  illius  Bahalis  cultu  sa- 
cerdotes  se  cultellis  inciilebant,  ul  videre  est  I  Beg. 
cap.  xviii ,  V.  28.  GALL.i:us. 

Efferuntur,  insaniunt.  Quicquid  dicanl  Dcinpsterus 
el  GalI:tMis,  coiiira  fKlem  cunclorum  tiiin  inss.  tum 
ediioriim  codicum,  niliil  iminutare  voluimus.  lilt  qui- 
dein  ipse  Lacianlius  lib.  iv,  cap.  27,  rirca  mediiim  , 
ha])et ,  effertur,  insanii.  Videtiir  Tullium  pro  Coelio 
imltatus,  cap.  9  dicentein  :  Lassi  dolent^  irati  efferun- 
iur^  pugnant  iacessiti. 

Quintiiianus  in  Vanatico,  Non  apparet.  Cell. 

8 


855  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  236 

sludioinscclanili  videaniur  eligerepcjora.  IsidiSiEgy-  A  «Huin  »psum  poeUm  miniroe  fugit,  apud  quem  Pom- 


plia  sacra  sunl,  quaienus  filium  parvulum  vel  perdi- 
dcrit,  vcl  invenerit.  Namprimosacerdotesejus,degla- 
braio  corpore,  peclora  sua  lundunl ;  lamenianiur , 
sicut  ip&a ,  cum  perdidil ,  fecerai.  Deinde  puer  pro* 
ducitur  quasi  invenius,  et  in  laetiiiam  luctus  ille  mu- 
tatur  :  ideo  Lucanus  : 

....  Nunquaoique  satis  qnaesitus  Osiris. 
Semper  enim  perdunt,  el  semper  inveniunl.  Refcrtur 
ergo  in  sacris  imago  rei,  quse  vere  gesta  est,  qux  pro- 
lecto,  si  quid  sapimus ,  declarat  mortalem  mulierem 
fuisse,  ac  pene  orbaro,  nisi  unicum  reperisset.  Quod 


peius  adolescens,  morte  patris  audita,  h»c  loqui- 
tur : 

Evolvafn  busto  jam  numen  geniibus  Isfm; 
Et  lecium  Ugno  spargam  per  vulgus  Osirim. 

Ilic  C6t  Osiris ,  quem  Serapim  vel  Serapidero  vulgus 
appellat.  Solent  enim  morluis  consecratis  nomina 
immutari ;  credo ,  ne  quis  puiet  eos  homines  fuisse. 
Nam  el  Romulus  post  moriem  Quirinus  factus  est;  et 
Leda,  Nemesis;  et  Girce,  Marica;  et  Ino,  postquam 
se  praRcipitavit ,  Leucothea,  malerque  Matuta;  et 
Mclicertes  fiUus  ejus ,  Palaemon,  atque  Portumnus. 


YARIORUM  NOTifi 

Eligere  pejora,  Rectius  sic  mss.  et  utraqne  1478,  B  Serapidem. 
95,  97,  aliae,   quam  Sublac,  Ven.   1471,  et  Rosi.  Quirims  /flrfni  ei^  Ita  restituimus  cx  edftis  Tor- 

ncs.  et2  Llps.  acomnibus  mss.  praeter2  rec.  Reg.; 
in  caeteris  editis,  dicius  est.  De  hujus  mutato  nomiue 
vide  Dinnys.  Halicarn.,  Livium  ei  Plutarchum. 

Fa  Leda,  Nemem,  Sic  et  Ariadncm  immorlalitate 
donntam  Liberam  fuissediciam  annoialProbus  Gram- 
niaficus ;  ct  Melireriom  a  morie  Glaucum  transnomi» 
natum  fuisse  scribit  Nicanor  Cyrenaeus  :  neque  vero 
mortuis  solis  id  iributum  fiiisse,  sed  vivorum  quoque 
nomina  mutata ,  et  cognomentis  obscurata  legimiis ; 
siquidem  constat  Alexandri  Macedonis  matrem  Po- 
lyxenam ,  postea  Myrtalem  et  Olympiada,  item  Stra- 
lonicem  fuisse  appellatam.  Radr.  Junios.  —  De  Leda 
Ncmesi  vide  Germanicum  CaBsarem  in  Araio  de  Cy- 
gno,  et  Pausauiain  in  Atticis. 

Circe  Marica.  Yide  Resiodum  in  Tbeogonia;  Virgil. 
in  septimo  iEueid. : 

Hnnc  (scalicet  Lalinum)  Faune  et  Nympba  genKum.  Lau- 

(reirte  Marlca, 
Accipimus. 

Horat.  III,  Od.  47,  Marica  littdrn. 

Ino.  H.ec  Cadmi  fitia ,  cujus  fabula  est  apud  Ovi- 
dlum,  lib.  IV  Meiamorph.  Hysinum  cap.  20;  Pausa- 
nlnm  in  Atticis;  ct  priecipue  de  hac  nominuni  mula- 
lione  sic  Ovidius  in  Fastis  : 

Leuoothea  Graiis  :  Maluta  vocabere  nostris. 

(lunest.  1 ,  de  Nat.  deor. 

et  ediii  tres  addunt  ttt 


eligerepoiiora.  Expressii  Cvprian.  lib.  u,  ep.  2,  fol.54: 
ISe  no8  videamur  eligere  forle  pejora,  et  studio  dc- 
struendi  per  ea  oenlos  tuos  dncere.  BcN. 

hidis.  Diod.  S  ciil.  in  i  Bihliolh.  ait  Isidem  juxLi 
lingiiam  iEgypliacam  significare  anliquam.  iEgyplii 
sub  Isidis  iromine  Iiinam  colebant ;  unde  el  cornua 
ipsi  fuere  attributa,  qiiia  lalis  luiiae  asp(K:tus  el  qiiando 
crescil  ac  decrescit.  Hanc  primum  omnium  in  iEgy- 
plo  irilicum  ac  hordeum  inveiiisse  ferunt;  unde  inos 
fuii  iEgypliis  ,  ul  messores  spicas  maluras  ad  mani- 
puliim  excerperenl,  el  Isidein  invocanles  diis  oCfer- 
renl.  Hiiic  liquel,  Isidem  cum  Grajcorum  Cerere 
eamdem  fuisse.  Ex  Vossio  c/ Schedio.  — istdfs.  Vid. 
Plutarch. ,  lib.  de  Iside  Wilsii  ifigypl.!  I.  ii  cap.  5  ; 
1.  111  cap.  4;  Tertull.  i,  Marc.  xiii.  Bun. 

Isidis  jEgyptia  sacra.  Iteinque  apud  Minutium  Fe« 
licem  in  Oclavio,  pag.  6.  In  niss.  5  Reg.,  4  Colb. 
ei  Brun.  est  jEgypiioB.  Uiraqne  tectio  bona.  Apud  p 
Augusiinum,  lib.  vi  de  Civil.  Dei.,cap.  iO,  legilur  :  ^ 
In  sacris  ^gyptiis  Osirim  lugeri  perditnm;  et  anie 
S.  Auguslinuni  hanc  elevat  vanitatem  Tlieophilus  ad 
Aulolicum  sermone  !.  Vide  cliam  Diodor.  Sicul. 
lib.  IV,  elEuseb.,  lib.  ii  Pncparat.  Evangel.,  cap.  1 , 
de  Osiride  el  Isi^e. 

Sacerdotes  ejus  deglabrato  corpore,  etc.  Ilerodotus 
tesiatur  (in  Eiiierpe)  s:icerdotes  ^gyptios  totum  cor- 
pus  radere  snliios ,  et  lertio  quoque  die  tondere ,  ne 
piloruiii  sordibus,  inier  sacrificanduin  piaculuin  com- 
niitterent,  neve  inter  deoruin  culluin  quidquain  pe- 
diculorum ,  aui  allerius  excreinenliliai  sordis  ipsos 
polliiercl  :  eodem  sonsu  Martialis  sacrificulorum  is- 
lam  turbain ,  pilatam  cohortem  vocat  lib.  x,  hoc  est, 
calvain  vcl  glabrim ,  cui  onines  uiidiqiie  pili  eranl 
exsiirpati.  IIcnric.  Salmuth.  —  Si  qnis  plura  velii, 
adeal  Hcrald.  in  M.irlcil.,  lib.  xii,  epigr.  !29. 
Pectora  sua.  Mss.  1  Colb.  et^  Brun.  addunt,  nuda. 
Lucanus.  Ilalluciualur  Laclantius  :  non  apud  Lu- 
canum,  sed  apud  Ovid.  reperilur,  Metamorph.  1.  ix,  J) 
V.  793. 

Vere  gesta  est.  Sic  restilnimus  ex  omnibus  feremss. 
et  editis.  In  inss.  4  Ueg.,  2  Coib.  el  4  edilis ,  vera, 

Tectum  iigno.  In  l^aciaiitianis  mss.  3  Iteg.  et  Bal- 
liol.  ct  apud  Lucanuin  esi  tectum  lino ;in  ca^teris 
L^iCtnntii  mss.  ei  oiiinibus  edilis  esl  Ugno. 

Quem  Serapim.  Ila  mss.  novem  cnni  editis  Tor- 
i)es.«  Is.,  Cellar.  Ca*leri  editi  cuin  mss.  4,  Serapin, 
\n  io  niss.  el  cdil.  Rom.  1468,  Serapem.  Sernpis, 
V(>i  Sarapis.  ut  Crxci  vocani,  ideni  ac  Apis  i£gyp- 
tfftruin  deiis,  ut  tridiini  Clemens  Alex.  lib.  i  Slroin.; 
Aiigust.  de  Civ.  Dei,  lib.  xviii ,  cap.  5.  Plerique  per 
Serapiiii  nb  ^gypiiis  ciittum  volunl  Josepbuui ,  Ja- 
colii  filiiini,  eoqudd  ifigvptiis  in  niMXima  penuria  de 
frufiiento  prospexeril.  Piriiiic.  inanifestc  ail  Apim 
foii^sosymboium  Joscplii.  VideRunbium,  I.  ii,  c.  23. 
De  Iside  el  Serapi  est  apud  Plutarchum  liber. 
Vei  ^mipidem.  Si€  omnes  msa.  Editi  plnres,  et 


Vicle  et  Ciceron.  Tusculan 
lib.  n. 

Se  prcBvApitamt.  mss.  12 
mare  :  qiiod  est  glossema. 

Leucoihea.  Ila  restiluimus  ex  onmibus  mss.  prse- 
ter  1  Colb.  el  edltis  pr;cier  Tliys.,  Gall.  ei  Cellar., 
in  (|uibus  cst  Leucothoa.  At  Leucothea  scribendum 
esse  pluribus  docet  HunkerusadHygin.  fabell.,  p.  i5. 

Melicertes.  Qui  etPaLemon  et  Porlumnus,  fuit  ipse 
Deus  marinus,  ut  inaier.  Sic  Plaiitos  in  Rudent. 

Sed,  0  Palsinon,  sande  Neptuni  comes. 

Portumnus.  Hic  a  Porlubiis  dictus  est,  quibus 
prxcsse  credebatiir.  Hiijus  xdes  apud  Romanos  erat 
iii  poriu  Tiberino.Yarro  I.  iii  de  L.  L.  :  Portnmnaiia 
dicta  a  Portumno,  cui  eo  die  cedet  in  porlu  Tiberino 
facta,  ei  ferias  institutce.  Neinpe  quia  PorlumnUS  yulgo 
pra^esse  portubiis,  et  navigantes  s^curos  praestare 
credebatur.  Arnob.  lib.  lu  :  Per  maria  lutissinias 
prmtal  Portumnus  commeantibus  navigaH^nes.  Gracci 
Pal^iiionem  vocarunt,  iiiqae  lioiiorem  ejua  ludos 
Isibmioos  instiiuere.  Priapua  eiiam  porlubos  se 
prseesse  dicit,  in  Epigr.  veleri : 

Fuit  et  Venus ,  cognomenio  Limnesia ,  qme  pfseesse 
poriubus  credebaiur  :  ei  priinus  C^ar,  aonmio  mo* 
nitus.  sac^avit  templum  ,  si  vera  sunt  quae  iegimus 
apud Servitmi,  lib.  i  ^n.  :  e«/,a1t,  el  Limnesta  Ve- 


5t57  LIBER  I.  DE  FAL3A  RELIGIONE.  tS8 

Sncra  vero  Gereris  Eleusinse  non  sunt  liisdissimilia.  A  vocant  ?  asellos  fuissc,  qui  Liberum  patrem  transve- 


N.im  sicut  ibi  Osiris  puer  pianclu  matris  inquirilur  ; 
ita  liic  ad  incestum  patrui  malrimonium  rapta  Pro- 
serpina  :  quam  quia  facibus  ex  JEinx  verlice  accen- 
sis  quaesisse  in  Sicilia  Ceres  diciiur,  idcirco  sacra 
ejus  ardenttum  isdarum  jactafione  celebranlur. 

Apud  Lampsacum  Priapo  litabilis  victima  cst  asel- 
lus  :  cujus  sacrificii  ratio  iii  Faslis  hxc  reddilur  : 
Cum  dii  omnes  adfcstum  mairismagnne  convenisscnt, 
epulisque  satiati  nociem  lusibus  ducerent ,  quicvisse 
bumi  Ycsiam»  somnumque  cepisse  :  Ibi  t^riapum 
somno  ejus  ac  pudicitiae  insidiatnm ;  sed  illam  inicm- 
pcstivo  clamore  aselli,  quoSilenus  vehebatur  exci- 
tataiii,  libidinem  vero  insidiaioris  esse  deceptam ; 


xcrint,  cum  amnein  transire  non  possei;  quoruin 
alteri  hocpraemiuin  dederil,  ut  huinana  voce  loque- 
relur  :  itaque  inter  eum »  Priapiimqiie  orlum  esse 
ceriamen  de  obscoeni  magnitndine;  Priapum  victum 
ci  iratuni ,  interemisse  viciorem.  Hoc  vero  multo 
magis  inoptum  est ;  sed  poeiis  licet  qiiidquid  velint : 
non  exculio  lam  dcformc  mysterium,  nec  Pj*iapum 
denndo  ,  ne  quid  appareat  risu  digmim.  Finxerunt 
bncc  sanc  poetai;  sed  necesseestaliciijus  majnris  tur- 
pitudinis  tegendai  gratia  ficta  sint.  Qu»  sit  ergo  quoe- 
ramus.  At  ea  profecto  manifesta  est.  Nam  sicut 
Lunaetauru8mactatur,quiasimiliter  babet  cornua,  et 

Placat  equo  PersisradiisHyperiona  cinctum, 
Ne  dctur  celeri  victima  tarda  Deo. 


Jiac  de  causa  Lampsacenos  asellum  Priapo ,  quasi  in 

ultionem,  mactare  consuevisse  ;  apud  Romanos  vero  B  I^  in  hoc  quia  magnitudo  menibri  virilis  enonnisest, 

eumdem  Yestalibus  sacrts  in  bonorem  pudicili»  con^     non  potuit  ei  monstro  apiior  victima  reperiri ,  quain 


servaiae  panibus  coronari.  Qnid  turpius  ?  quid  flngi- 
liosius  ?  quam  si  Yesta  l>etieficlo  asfni  virgo  est  ?  At 
poeta  fabulam  finxit.  Num  crgo  illnd  est  verius,  quod 
referunt  ii ,  qui  «acvofuva  conscripserunl ,  cum  de 
duabus  Gancri  steliis  loquuntur ,  quas  Graeci  ovouc 


quac  ipsum,  cui  maclatur,  posset  imitari. 

Aptid  Lindum ,  qnod  est  oppidum  Rhodi ,  llerculis 
sacra  sunt ,  quorum  a  cacteris  longe  diversiis  est  ri- 
tus  ;  si({uidem  non  cv^vfuoc  (  ul  Grsci  appellant ), 
sed  maledictis ,  ei  execrutione  celebraiitur ;  eaque 


YARiORUM  NOTiE. 


fms,  qwB  portuhus,  ip$a  et  vktima,  et  nelrlx,  et  C^xo- 
rk  tomnio  Mcrata.  Hujus  meminlt  etiam  Pausaiilas  in 
Corinthiacis  :  sed  ibi  non  lAmnetia,  verum  Limenia 
▼ocitur,  quod  rcctiiis  exislimo ;  planeque  apud  Serv. 
MAmnesia  scribenduin  puto.  Itcm  inter  cognomonta 
Dian^  esi  AiuvRTif  aud  Artemidorum  lib.  ii,  cap. 
4S ,  pro  quo  Gonr^rios  habet  At^vnrtg  f  unde  facilc 


Hic  Prinpus  ernt  spnrciliei  pr.Tses.  Lilabilis  vxlima 
ea  est  qux  grnta  etjusia  cst,  qua  litatur  et  placatur. 
Eodcm  sensu  apud  Minucium  Felicem^cap.  5i.  leges, 
titnbiltnn  hosliam. 

Silenus  vehebalur.  Alumnus  Bacchi  fnit  nc  unus  e 
rcgnlis  Gariae,  qni  Nisue  imperavit.  Aiunl  Silenum 
asino  plernmquc  vcctuni ,  ct  Bacctio,  Deo  viiiearum , 


fieret  Limnesia  ,  qnia  alins  non  qiiadrat  somnl  expo-  G  comiicin  indivulsnm  :idha?renlcm.  Idco  calcandis  uvis 

-J.I.. iT . «j ;..-      1    i«f!«..i    1«         etn _  i,i;«..^.     o^.i  -.:i.:i :.^.^: i 


sitio ,  cum  non  inventum  videatur,  quod  lailtat  in 
fttagiio,  sed  quod  esl  in  portu.  Dinnain  aotem  esse 
inier  nautarum  numina ,  patei  In  vcteri  hiscriptione 
apud  Gruterom,  pag.  57,  ubi  vocatur  : 
RCGINA  (JNDARUM. 

ScHcrriRus. 

Saera  vero  Cererit  Eleuiino!.  Qiioe  de  Gerere  supra 
diximus  ad  cap.  48  vide  :  h.rc  s:icra  vocabantur  Eleu- 
•inia,sicdictaabEleusi,Atticxoppido,ubi,juxlaStr.i- 
bonem,  Eleusinop  Goreris  templum  extabai.  Yide  Ar- 
nobium,  lib.  ▼;  et  Auguslinuui,  de  Civit.  Dei,  lib.  vii , 
cap.  20.  Ejus  8:«cra  novein  dies  durasse  antumAt  Menr- 
ftius  :  in  occulto  fiehant ,  nihilque  divulgare  licebat. 
8i  qui»  secus  fecisset,  secnnduni  legein  inorlc  debe- 
bat  niulciari.  Ex  Mbursii  Eleus»iis. 

iddrco  eacra  ejut ,  etc.  Sent^ca  in  Herc.  fur.  : 
Longas  Eleusl  tacita  jactabo  faecs 


Silcniim  nddicnni.  Sed  nihil  lani  impium  miain  qiiod 
Silcnum  seinper  ebriuinesse  fingunt.  Yide  Puusaniam 
in  Kliacis. 

Deceplam.  Lectio  qnam  hic  restituiinus ,  omnium 
ferme  mss.  et  antiquissimnrum  editionum  est.  In  ca^- 
teris  ediiis  ei  rec.  mss.  %  Reg. ,  1  Colb. ,  i  Sorbon., 
legiiur  detectam, 

Panibus  coronari.  Panes  varia  figura  Hngebanlur ; 
panes  hi  coronae  spcciem  referehant.  Is.  Casaubon. 

Conscripserunl.  Ilic  non  ipse  Aratu.s,  sed  apud 
Aralnm  Theon  Alexandrinns.  Yide  ct  nyginum  libro 
11  de  Signis  ca*lc>lihus ,  in  cap.  dc  Cancro ,  ubi  curn 
Lactnniio  convenit.  «^atvG/xfva  vero  sunt  ea  qu;c  iii 
coelis  c.tnspiciuninr,  (\\ix  ad  Aslrononios  perllnent. 

Dc  duabus  Cnncri  stellh...  qua$  ovgdc.  llyginuin 
lego  Pocl.  Asir.  lib.  ii,  c:ip.  25.  Cell. 

De  obscoBni  magnitudine.  Mss.  rec.,5  Reg.,  5  Yntic, 
i  Claroin.  cl  pleri  luc  ediii  addunt,  membri,  Sed  rec- 


El  in  Hippol-  act.  i,  sc  2  ,  et  Statius  llb.  iv,  Syl.  8  n  tins  csl  hanc  voceni  delcre ,  (luia  verecundins  :  pr;u 
j^ —   *^.^   iu^!K..-    I.....  ^.  r..-r. ui:.:  ....».^r.^»i    ^  scriim  cuin  infra  dical  Lacianiius  :  iVon  exctt/io  mm 

deforme  mysterium,  nec  Priapum  denudo.  Mss.  1  Reg. 

ei  1  Colb. ,  de  oifSioenorum  magnitudine ;  ins.  Jnn. , 

de  obscosnorum  imagine;  1  Golb.,  ob  obscoenorum  ma- 

gnitudinem. 
Ristt  dignum.  Franciiis  legendum  csse  conjiciebnt , 


Cnm   istis  facibus    Into  el  furfnre  oblilicufrebmi, 
aique  currenies  sibi  mutuo  iradebant,  ut  notat  ve 
Scliol.  Jovenal.  Sat.  15,  v.  141.  Ex  I)eiipst£ro. 
PhnmuiusqnoHuesiinilitudinein  facit  inter  uirnmquc 
inqnisitionem  Ce 


Llereris  liliae ,  ct  inquisitum  Osiridcin 
ali  Iside  et  tandem  reperium.  Yide  Diodor.  Siculnm, 
lih.  IV ;  Ovid. ,  llb.  v  Metamorph.  et  iv  Faslorum  , 
at'|uo  Claudianum  de  Riptu  Proserpina;. 

Lampzaeum.  Urbs  esi  Insignis  Hellesponti ,  teste 
Strabone,  In  qua  est  templiim  niatris  deorum  :  cx 
bac  orbc  noineii  Lampsaceni  sortiius  est  Priapus. 
Vide  Ovlil.  lib.  Vi  Fastorum. 

Priap^Utabilis  victima.  Recie  cx^mss.  2  vclustlsslmis 
Reg.  aliisqoc  3  rccentioribus,  5  Colb.,  1  Sorbon. ,  1 
Clarom.,  Brun.  etocto  editis.  Sic  et  Lactamius  Gpi- 
tom.  cap.  65 ,  antc  finem  :  Ua^c  litabilior  viclima  est 
apud  Deum.  In  mss.  5  R6g. ,  1  Golb. ,  1  SorliOn.  ei 
5  edilis  est  tetabilis;  in  I  Reg.  leciabilis ,  2  Boiion. 
tilaU§;  1  Clarom.  Utatit ;  ms.  Groaov. ,  kabilii  victima. 


visu  indignum. 

Quce  sii  ergo.  Iia  reslilui  ex  mss.  ac.editis  Tornos., 
Is.,  Cellar. ,  In  cncicris  editis,  Quce  sint  crgo;  iiialc. 
Yidc  pracced.  cl  seq.— Qiia?«/.  liaBon.,Tax.,  Pcn., 
G.iuc,  opiiin(\  Sobaudi :  Turpiiudo.  Bunemah. 

Ilabei  cornua.  Yide  Ctaudianum  lib.  i  de  Haptu 
Proscrpiiiic. 

Placat.  Ex  Ovid.  i  Fastor.,585;  Jusiin.  lib.  x. 

Persis.  Est  Pcrhis  ngio  pro  incolis  posita;  Graecc 
Xlspfrii  i^o:.. 

lAndum.  Yide  Philosiralum  iii  Imaginibus  libro  ii. 

Ev^^ia.  Vel  ex  Laciantio  apparei ,  hoc  sacrorum 
verbuiii  esse  :  nam  non  simpUciier  laudcm  signiflcat  \ 


m 


FIRM.  LACTANTll  DIVIN.  INSTlT. 


^O 


pro  violalis  babent,  si  quando  inler  solemnes  ritus  A  quam  quomodo  sitaul  subtractus  patri ,  antnutritus 

vel  imprudenti  alicui  exciderit  bonum  yerbnni.  Cnjus 

rei   haec  ratio  reddiuir ,  si  lamcn  ulla  esse  iu  rebus 

vanissiinis  potest :  llercules ,  cum  eo  delatus  esset , 

famemque  pateretur,  aratorem    quemdam  aspexil 

opcrantem ,  ab  eoque  peterc  coepit ,  nt  sibi  unum 

bovem  vendcrei.  Enimvero  ille  ncgavit  fieri  posse , 

quia  spes  sua  omnis  colendx  terrsc  duobus  illis  ju- 

vencis  niiereiur.  Hercules,  solita  violeniia  usus,  quia 

unum  accipere  non  potuit,  ulrumqne  sustulii.  At  ille 

inrelix,  cum  boves  suos  maclari  videret,  injuriam 

suam  maledictis  ullus  csi.  Quod  homini  elcganti  et 

urbano  gratissimnm   fuit.  Nam  dum  comiiibus  snis 

epulas  apparat,  dumquc  alienos  boves  dcvorat,  illum 

sibi  amarissiine  conviciautem ,  cuni  risu  ct  cncliinnis 

audiebat.  Scd  poslquain  llerculi  divinos  houores  ob  B 

admiralionem  viriulis  dcferri  placuil ,  a  civibus  ei 

ara  posila  cst,  qunm  dc  facto /Sov^^jyov  nominavit,  ad 

quam  duo  juticti  bovcs  iinmolarentur  ,  sicul  ilH  quos 

absiulerat  aratori ;  eumque  ipsum  sibi  constiluit  sa- 

cerdutem ,  ac  pra^.cepit ,  ut  iisdein  inaledictis  semper 

in  celebrandis  sacrificiis  uteretur  ,  quod  ncgaret  se 

unquam   cpulatum   csse  jucuudius.   Hxc  jain  non 

sacra  sunt ,  sed  sacrilegia  ,  in  quibus  id  sanctum  di- 

citur,  quod  in  aliis  ,si  fiat,  etiam  severissime  vindi- 

catur.  Ipsius  autem  Creiici  Jovis  sacra  quid  aliud 

VARIORUM  NOTi£ 

sed  cnthousiasmum  aliquem  in  se  continel :  sic  legi-  G  1471  et  Rost.,  vicU  :  utraque  U78,  vincti.  Bunehan 


ostcndunt  ?  Capella  est  Amaltheae  nymphae ,  quae 
uberibus  suis  aluit  infautem;  de  qua  Germanicus 
Csesar  in  Araixo  carminc  sic  ait : 

Illa  pulalur 

Nulhx  esse  Jovis;  si  verc  Juppiter  iafans 
Uhe.ra  Crelsae  niulsil  fidissima  caprse, 
Sidere  quae  claro  graium  leslalur  alumnum. 

Hujus  capellae  corio  usum  esse  pro  scuto  Jovcm  coii- 
tra  Tiiauas  diinicantem  Musseus  auctor  est  :  unde  a 
poelis  «r/ioxof  nominatur.  Ita  quidquid  est  gestum 
in  abscondendo  puero  ,  id  ipsum  per  imagincm  geri« 
tur  in  sacris.  Sed  et  mairis  ejus  mysieriuiu  idem 
conlinel,  quod  Ovidius  cxponit  in  Faslis  ,  lib.  iv,  v. 
207); 

Ardua  jamdudum  rcsonat  Unuiiibus  Idc ; 

Tulus  ut  infauti  vagiat  orc  puer. 
Pars  clypeos  sudibus,  galeas  pars  tundil  iiiaues  : 

Hoc  Cureles  habenl,  hoc  Coryl)anles  opus. 
Res  latuit,  iiriscique  manent  iiiiilamina  facti; 

i£ra  deae  coniiies  raucaque  terga  movent, 
Cymbala  pro  galeis,  pro  sculis  tymi.ana  pulsant : 

Tibia  dat  Phrygios,  ut  dedit  anie,  uiodos. 

Hanc  totain  opinionem,  quasi  a  poetis  fictam ,  Salus* 
tius  respuit ,  voluiique  ingeniose  .iiitcrpretari ,  cnr 
altores  Jovis  dicantur  Curetes  fiiisse ;  et  sic  aii  : 
Quia  principes  intelligendi  divini  fucrunt,  vetustalcin 
ut  cxtera  in  majus  componentcm,  altores  Jovis  cele- 
bravisse.  Quantum  erraverii  hoino  eruditus,  jam  res 


tur  Ammon  oraculo  preces  Laced«emoniorum  sacri 
ficiis  Grxcorum  praetuUsse.  Betuleius.  Vcl  suiit 
bona  verbaqux  in  sacris  dicenda  craiit,  jtixta  Ovi- 
dium  Fasior.  i ,  v.  72. 

Nunc  diceoda  bouo  sunt  bona  vcrbadie. 
Ev^jxia.    'Ei»7Y}faiv  Latinis  est ,    linguis  favere  , 
quas  voces  docte  illustrat  Spanhem.  in  C:iIlim.Apoll., 
V.  17,  p.  58,sq.,et  in  Ccrer.,  v.  18,  p:ig.  676.  Bun. 

Imprudenti.,.  exciderit,  Yen.  1471,  utraque  78. 
Rost.,  impudenii ;  niale.  Incogitanter  prolata  elegnn- 
ler  dicuntur  cxcidere  : 

Tantumquc  nefaspalrioexciditore. 

(Virgil.jEn,UyV.m). 

Ubi  Emmeness.  ex  Ovid.  vn,Metamorph.l71 :  Quod, 
inqnit,  excidil  ore  pro  scelus  ?  Buneman. 

Si  tamen  ulla  esse.  Mss.  1  Bon.  antiq.,  1  Colb.,  edit. 
Thys.  et  Gal).  |)erporam  nddunt,  ratio  :  qnxyoiL 
proxiine  prxcessit.  Iii  inss.  Kegio-Pul.,  Cauc. ,  Jun., 
Lips.,  (Jltr.,  Brun.,  est  imi. 

Enimvero  ille  negavit.  Manuscriptorum  et  cditorum  D 
est.   In  im.  1  Bunoii.  antiq.  et  cdit.  Tliomas. ,  Is. , 
Spark. ,  Gall.,  deest  Enhnvero.  Uecentiurcs  mss.  1 
Rcff.  et  Canlabrig.  habent,  Cui  vero. 

Juvencis.  Sic  rcsiitui  cx  vcteribus  ediiis  el  omni- 
bus  ferme  mss.  inier  quos  sunianiiquissimi  et  opiiini. 
Al  6  scripti  ciim  10  vulgatis  habeiit  jumenti$.  Vide 
supra  et  infra.  —  Juvenci$.  Mariial.  iv,  Epigr.  55, 
Fortibm  excolit  juvencis  arva.  BUiNEHAN. 

Hercules.  Vide  Appollod.  ,1.  n  ,  pag.  218,  et  not. 
Gal.,  p.  50.  Origen.  contra  Cels.,  I.  vii,  308.  Era  mi. 
Adag.  Chil.  2  ,  (cnt.  5  ,  n.  19.  Iladr.  Junii  Animad. , 

1.  IV,  0.  2.  BUNEMAN. 

|3o\»$uvov.  Ms.  1  Beg.,  ^-jSoyyav;  al.  Reg.,  /Bov^uyov; 
edil.  Ald. ,  P.iris.  15io,  Fa^iiel. ,  j3ou^r/ov;  niss.  5 
Reg.,  1  Colb.  et  cditi  multi  adduni,  td  est,  bovis 
jugum;  quod  est  grxcx  vocis  lalina  interprelalio, 
qu£  ex  margine  iti  lexium  irrepsit. 

Juneti  boves.  Sic  reciius  cum  mss.  Ven.  1  (93,  97, 
Parrh.,   Crat. ,  Paris.,  Ald.,  quam  Sublac. ,   Ven. 


Quod  negaret^  se  unquam  epulatum...  jucundius, 
Eleganler  imitalur  illa  Ciceronis  v  Tuscul.  34 :  Ne- 
gavit,  unquam  se  bibisse  jucundius ...  niliil ...  ille  pane 
jucundius ;  c.  35,  ccena:  jucunda;. 

Dicitur.  Ita  0  vet.  cdil.  cuin  omnibus  mss.  pncter 
tres  in  quibiis  est  ducitur,  ui  in  14  edd.  Bunema.v. 

AmalihecB.  Aiii  Amaltlieain  ipsam  cnpram  faciunl; 
alii  unam  ex  Melissi  tiliabus,  qux  Jovein  nutrivit  l:icte 
cujusdain  Caprx,  cui  nomen  fuit  Amaltbea  :  vide 
Ovid.  1.  v  Fast. 

MuscBus  auctor  est.  Clnriss.  Vossius  in  libro  de  artis 
poetico!  natura  ac  constilut.  putat,  nunqnam  Mus;puni 
extitisse ,  sed  esse  nouien  ab  aniiqna  Phoenicum  rin* 
gua,  qua  usi  Cadmtis  ct  aliqu.indiu  posteri.  Deducit 
MiisxM  nonien  a  .Musa  ,  siveMw^a.  Opinatur  tainen 
Borricliiiis  de  Poetis,  pag.  8,  Ircs  Musxos  fuisse  jnxta 
Suidam.  Veruni  Mus:vus  ille ,  ciijms  carmen  habemas 
de  amoro  Hcrus  etLeandri,  Grauimalicus  fuic,  qui 
vixit  post  quiuium  sa.'culum  chrisiianum  ,  nec  ejus 
dictio  vetustatem  olet. 

^iyioxog.  Latine,  habens  scutum.  Vide  Pindar.  in 
Nein.,  Nicand. ,  in  Theriac,  Ilomer.  Iliad.  i.  — 
'Acycoxof.  ExhibetSpanhem.  in  C:illiin.  Jovem  ,  v.  49, 
p.  19 ,  nummuin,  ubi  infans  Jupiter  capra  vehiiur. 
Adde  Montfauc.    tom.   i  Antiq.  Explic.   uhi  plura. 

BUMEMAN. 

Sallustius.  Hic  locus  hodie  non  legitur  apud  SaN 
lustiiim. 

Principes  inteUigendi  divini,  Cum  doctissimo  Cel- 
lario  siclegobis  ex  omiiibus  mss.  etcdii.  Rom.  1470» 
utrobique.  In  cieteris  ediii< ,  divina.  —  Principes  tii-> 
teWgendi  divini.  Iia  Bon.,  Tax.,  Pen.,  Caiic,  Palat., 
cuin  Lips.,  Emnian.,  Cant.,  Suhlac,  Vcn.  1471 ,  72, 
utraqiie  78-97.  Rost.,  Paris.,  P;irrh.  At  G(»th.  pec- 
cat  iii  iiuinero,  princeps  inteUigendi  [uerit.  Signincaiil 
vero  principes  inteUigendi  divini,  ex  c  2is,  colendorum 
deorum  primi  auctores.  Buneman. 

In  majiis  componeniem.  Ita  editi  ct  mss.  codiccs» 
prxter  1  Colb.  ct  edit.sex,  iuquibiis  esicomponeniM. 

Altores  Jovi$.  Edit.  Thomas.  ct  Gellar. ,  Jovi.  Uic 


S4I 


LIBER  I.  DE  FALSA  RELIGIONE. 


242 


ipsa  declarat.  Si  enim  princeps  est  Jupiter,  et  deorum  A  praecipun  pieialis  exo.mpla  numeratur ,  qui  cum  prx- 


el  religionum ;  si  ante  illum  dii  nullicolebnntur  Yulgo, 
quia  nondum  naii  fuerant,  qui  colunlur;  apparet 
Curetes  ex  diverso  principes  fuisse  divini  non  inielli- 
gendi ,  per  quos  crror  omnis  induclus  est ,  et  Dei 
Teri  memoria  sublaia.  Ex  ipsis  iiaque  mystcriis  et 
ceremoniis  intelligere  debuerunl,  bomiiiibus  se  mor- 
luis  supplicare.  Non  igilur  exigo,  ut  aliqiiis  poelnrum 
ficlionibus  credat.  Qui  hosmentiri  putat,  Pontificum 
ipsorum  scripta  considerel,  et  quidquid  est  liiterarum 
adsacra  pertinentium  revolvat :  plura  fortasse,  quam 
nos  aflerimus,  inveniet,  ex  quibus  intclligat,  inania 
inepia,  comnieniitia  esse  omnia,  quae  pro  sanctis  ha- 
bentur.  Si  quis  autem,  percepta  sapieniia,  dcposuerit 
errorem,  profecto  ridebit  inepiias  hominum  pene 
demenlium;  illos  dico,  qui  vel  inhonesto  saltatu  tri-  |. 
pudiant,  vel  qui  nudi,  nncti,  coronati,  personati,  aut 
lolo  obliti  cummt.  Quid  de  scutis  jam  vetustate  pu- 
tridis  dicam?  qux  cum  porlanl,  deos  ipsos  se  gestare 
humeris  suis  arbitrantur.  Nam  Furius  Dibaculus  inter 


tor  esscl,  lamen  lictoribus  pncciintihus,  nncile  por- 
tavil,  cum  liaberel,  mngistrnuis  beneficio,  muneris 
ejus  vacaiionem.  Non  ergo  ille  Furius,  sed  plane 
furiosus  fuit,  qui  prxturam  hoc  minislerio  sc  putavit 
ornnre.  Merito  igitur,  cum  haec^a  viris  nfvn  imperitis 
ac  rudibus  fiant ,  Lucrctius  exclainat  : 

0  stiiltas  hominum  mentes,  o  pcctora  caeca ! 
Qunlibus  in  tenebris  viiae,  quaniisque  periclis 
Dcgiiur  hoc  xvi,  quodcuinquc  est ! 

Quis  hxc  ludibria  non  ridcai ,  qui  habeal  aliquid  sa- 
nitatis  ?  cum  videat  homines  vclut  menlc  caplos  ea 
serio  facere ,  qu;e  si  quis  laciat  in  lusu ,  nimis  las- 
civus  et  ineplus  csse  videatur. 

CAPUT  XXII. 

Quid  auclor  prasdiclarum  vanilatum  in  Ilalia  apud 
Romanos  fueril^  et  qui$  apud  alias  gentes. 


Harum  vanitatum  apud  Romanos  auctor  et  consti- 
tutor  Sabiniis  ille  rex  fuit,  qui  maxime  animosho- 

VARIORUM  NOTiE. 


emponentem,  non  eomponentes,  Jovis,  non  Jovi  scri- 
bendum  esse  res  ipsa  clamat:  non  enim  voluit  Sallus- 
lius  a  Curelibus  vetusiatcin ,  sed  potius  Curetum 
illod  et  inventne  et  intellcct.ne  religionis  facium ,  nb 
ipsa  vetustate  in  rnajusfiiissccnmposituin;  quaeadeni 
prope  loi|ucndi  ralione  alihi  Sallustins,  euinque,  ni 
Enllor,  imitiitus  doctns  poeta  Claudianiis,  iisi,  t'i  majus 
eeleifrttre  dixerunt.  Sallust.  Jugurth.,  Claudianus  Pa- 
fJT.  ExlsMO. 

Curetes.  Mss.  2  Reg.,  i  Colb.  ctBrun. ,  Curetas.  ^ 

Principes  fuisse  divim  non  intelligendi,  Dicti  codi- 
cesitcruin  h.  1.,  divini ,  id  est ,  noii  dcdisse  intellec- 
tflm,  noiitiamque  Dei  cultusquc  divini ,  sed  errorem 
induxisse.  Bltneman. 

Itlos  dico,  Mss.  1  Colb. ,  Brun.  et  cdit.  Tornes., 
Cdlar.,  Soubr.,  Walch.,  itlorum  dico. 

Saltatu  tripudiant,  Satios  inmdl  Martis  sacerdotes, 
hKns  In  Goth.,s/i//tt.  Buneman. 

Nudi,  ctc.  li  sunl  Lupcrci ,  juxta  illudVir^ilii, 
Kbrovin  : 

Hiac  exultantes  Salins,  nudosque  Lupercos, 
I^uigerosquc  apiccs,  cl  lapsa  ancilia  ccelo. 

Aui  luto  ohliti,  Mss.  4  rcc. ,  oblinili,  Salios  ct  Lii- 
percos  bic  designal.  Bunemam^ 

Quid  de  scHtis  ^  tic,  lla^c  erant  Anoplia.  Virgil.  in 
llnc  viii  iEneiJ.   Crani  illa  sciita  ad  formani  scuti 
brevis,  seu  nncilis  illiiis  c  coelo,  ut  fcrtur,  Numa;  j. 
I<^porihus  dclnpsi,  ah  eoque  consccrati,  efformala.  ^ 
Vide  Fcstiiin  ct  Plutnrchum  in  Numa. 

Oeo<  ipsos  se  gestare  humeris  suis  arbitrantur,  Sicut 

Jihi:H  Arcain  foedcris  gestarc  solebant,  ila  Gentiles 

enmni  sarra  qu.c  novcnnt  sunt  imitati,atquedeotuin 

siiorniu   insignia,  arma,  vcl  prapcipua  inslrumenta 

elim  fercbnnt  in  poinpis  cl  siipplicntionibus ,  eorum- 

qnc  simulacra  hnmeris  hnjulnhanl,  cum  luslr.itione, 

(jMtloquc  cuni  liiaiiiis,  jejunio  vel  absiinenti:),non- 

Dunquam  cum  loiionc  siinnlucroruin  in  Incu,  omnibus 

enronatis,  et  lauream  in  inanii  gesinntibus.  Ilorniiice 

eilinifroruni  riluum.  prx'tcr  Lactnntinm,  teslcs  sunt  : 

Chiiliiis  Fastor.  Iib.  iv,  a  v.  292 ad  555;  Til.  Liv.  , 

I^ecad.  I,  lib.  x,an.  458;  ni,  lib.  ii,an.  537;  iv,  lib.  x, 

m-  359;   Liician.,  pag.  i074;  Trcbell.  Pnllio ,  p. 

178;  ct  Dionys.  Ihiliearn.,  lih.   ii  png.  91.   lib.  vni 

pag.  510,  lib.  IX  pag.  :.97,   599,  el  lih.  vii  pag.  475, 

■bi  ait :  Vtri  penes  quos  erat  summa  poteslas^  ponipam 

Nw  a  Cnpitolio  per  forum  deducebant  in  Circum  maxi^ 


mum  ,  m  qua  prasibant  ittorum  fitii  pubertati  proximi. 
Et  infra,  png.  478  :  Exlremum  pompa;  agmen  ctaude- 
bant  deorum  simutacra  ,  quw  hnmeris  bajutabantur  a 
viris ;  eamque  prwferebant  formam,  qua  fingunlur  apud 
Grcccos  ,  enmdem  etiam  habitum ,  eademque  insignia^ 
munera  iiem  quoe  singuli  invenisse  atque  hominibus  do- 
nasse  iraduntur,,,,  Peracta  pompa  confestim  sacrifica- 
banl  consutes  sacerdotesque,  Eusialh.  nd  Homeri  Iliad. 
I,  V.  422.  Chri.stiani  pariter,  ad  Hebr.-eorum  excm- 
:  plum,  et  siipplicationes  et  alia  sacrn  fccerunt.  Multa 
in  hunc  inodum  lcge  in  episiola  5  Vigilii ,  episcopi 
Tridcniini,  ad  S.  Joannem  Chrysoslomuin,  de  Mnrty- 
rio  SS.  Sisiiini,  Martyrii,  et  Alexandri,  Anagniensium 
mariymm. 

Numeratur,  Mss.  i    Colb.    el  Brun.,  memoratur. 

Ancite,  Figuram  ancitium  vid.  in  Gra^vii  Floro  1. 1, 
c.  2,  p.  16.  ed.  Wctsten.  Conf.  Pitisci  L.  A.  H.  tom. 

I,  fol.  92.  BUNEUAN. 

Magistratus.  Id  esl,  praetursR ;  ne  qnis,  ul  nostrJB 
xtatis  inos  est ,  de  collegio  senntus  capiat.  Buneman. 

Itle  FuriuSiSed  ptane  furiosus,  Alludcre  videiur  ad 
illtid  Ovidii  : 

Cur  ego  nnn  dicam  :  Furia,  te  furiam  ?  Francics. 
—  De  Furio  Bibaculo  legendus  Valcr.  Maximus  lib. 
),  cap.  i,  exernpl.  ii. 

Lucretius  exctamat,  Lib.  n.  v.  i4.  Cell. 

0  siultas  hominum  menles!  Iia  cuin  omnibus  editis 
ciincti  fermc  mss.  In  i  Reg.  vctustissimo,  et  in  rec. 
i  Colb.  et  i  Brun.  atque  npud  Liicretiuin  legitur., 
0  miseras. 

Quatibus  in  tenebris.  Sic  emendavimus  ex  omnibus 
pene  mss.  ct  optimis  editis  ,  ipsoquc  Liicretio.  In  5 
Colb.  et  eititis  scpioni  cst,  Quamiibct;  in  editis  Thys. 
et  Gnll.,  Quamtibet  in  teneris,  corruple. 

Rident,  Manuscriptorum  esl  et  edit.  Tornes.  Deri- 
deat  est  edilorum. 

ilabcat  utiquid,  Ciccro  pro  Marccllo,  siih  (in. 

Nimis  tascivus,  Ita  oinnes  cditi  ex  niss.  prxtcr  i 
Bonoii.  anliq.  (U  edit.  Is.  in  qnihns  est,  minvs  sanus, 
Carrioni  ct  Francio  placcrct ,  minus  tascivus;  horuiii 
cnim  nclioiics  valde  crant  Inhricc  ct  lascivac.  Sed 
rem  in  mcdio  rclinquo  :  qnisque  qnod  placiierit  cli- 
gat. —  Ainiis  lascivus.  Ex  ingcnio  Carrio  I.  ii  Lcct. 
Aniiq.,c.  7,   mimus  tascivus   rcstitnit.  BrNEM. 

Sabinns  illc  rex  fnit.  ^iiina  Pompilnis  ,  dc  quo  hic 
h.abcs  nnilla  cx  Livio,lib.  x,  iv  Decud.;  cl  Plniarcho 
ih  Nuinil. 


SU3  FIRM.  UGTANTn  DIYIN.  INSTIT.  t44 

ininum  rudes  atque  imperilos  novis  superstilionibus  A  corpus  NumaB  fuit ,  in  aliera  seplem    htini  libri  ile 


implicavit :  quod  ui  faceret  aliqua  cum  auctoriiate, 
simulavit  cum  dea  Egeria  nocturnos  se  habere  con- 
gressus.  Erat  quxdam  speiunca  iieropaca  in  nemore 
AricinOy  unde  rivus  perenni  fonte  manabat ;  huc, 
remotis  arbitris,  se  inferre  consueverat ,  ul  mentiri 
possel,  monitu  deae  conjugis  ea  sacra  populo  se  tra- 
dere  qu£  acceptissinia  diis  essent :  videlicet  astu- 
tiam  Minois  voluit  imilari :  qui  le  in  anlrum  Jovis 
recondebat,  et  ibi  diu  moratus,  leges  tamquam  sibi 
a  Jove  traditas  afferebat,  ut  homines  ad  parendum 
non  modo  imperio ,  sed  etiam  religione  consirin- 
geret.  Nec  difficile  sane  fuit  persuadere  pastoribus. 
Ilaque  pontifices ,  flamines ,  salios ,  augures  creavit, 
deos  per  familias  descripsit.  Sic  novi  populi  feroces 
aiiimos  miiigavil ,  el  ad  siudia  pacis  a  rebus  beilicis  B 
avocavit.  Sed  cum  alios  falleret,  seipsum  tamen  non 
fefellit ;  nam  post  annos  plurimos ,  Cornelio  et  Bebio 
coss.,  in  agro  scribae  Petilii  sub  janiculo  arcae  du» 
lapideae  sunt  reperUB  a  fossoribus ,  quarum  in  altera 


Jure  pontificio,  item  grxci  totidem  de  disciplina 
sapientix  scripii ,  quibus  rcligiones,  non  eas  modo, 
quas  ipse  instituerat,  sed  omnes  prseterea  dissolvil. 
Qiia  re  ad  senatum  delau,  decretuin  est,  ul  hi  Ubri 
abolerentur :  iia  cos  Q.  Petilius  Praeior  urbanus  in 
conciono  populi  concremavii ,  iiistpienlcr  id  quidem. 
Quid  cnim  profuii,  libros  esse  combustos?  cum  boc 
ipsum ,  quod  sunt  ideo  combusli ,  quia  religionibus 
derogabant,  memori;B  sit  traditum  ?  Neino  ergo  lunc 
in  senaiu  non  slultissimus.  Potucrunt  enim  ei  lil)ri 
aboleri ,  el  res  lamen  in  m^moriam  non  cxire.  Ita 
dum  volunt  eiiam  posieris  approbare  quanta  pietaie 
defenderint  religiones,  auctoritatem  religionum  ipsa- 
rum ,  testando  minuerunt. 

Sed  ut  Pompiliiis  apud  Romanos  instiiutor  inep- 
tarum  religionum  fuit :  sic  s^nte  Pompilium  Faunus 
iu  Latio ,  quin  et  Saturno  avo  nefaria  sacra  consti- 
tuit,  et  Picuro  patrem  inler  deos  honoravit,  et  so- 


VAHIORUM  NOTi£. 


Cum  Deg,  Eaeria^  eic.  Hsac  historia  scribitur  a 
Livio  lib.  i;  Dionys,  Halicarnass.,  lib.  ii  Antiq.  ; 
Valerio  Uaximo  ,  lib.  i,  cap.  de  simulatu  Rdigione; 
Cicerone,  lib.  ii  dcLegibus;  Ovidio,  lib.  iii  Fastor.; 
Piutarcho,  \\\  Numa.  E(jferia  dicia  est  ab  egerendo, 
cui  praignunlessacriiicabant,  utulerum  facllius  e^ere- 
reni ,  ail  Feslus.  De  hac  vide  Arnob.  lib.  v  iiiitio  ; 
TertuII  ,  de  Prajscripi.  Ilaeret.,  in  Apol.  cap.  25; 
Aiigust.,  lib.  VII,  cap.  35,  de  Civ.  Dei,  etc.  Bbtuleius 


gione;  Plinium,  lib.  xiii,  cap.  13;  S.  Augustin.,  dc 
Civi|ate  Dei ,  lib.  vii ,  cap.  31. 

Sedomne$,  Aliqiia  ex  parte  ad  soWendam  religio- 
npm  pertincre  e\isiimatos  esse,  Valer.  Max.  i ,  cap. 
i,  cum  Livio  tradit;  nimium  inde  dixisse  Firmianum, 
probat  Selden.  dc  Jure  Nai.  el  Gent.«  I.  i ,  c.  3,  p.  i6. 
Plura  de  his  libris  Auguslin.,  de  Civil.  Dei ,  hb.  vii , 
c.  34 ,  et  Ltid.  Vives  ad  eum.  Bun. 

Pr(eior  urbanus.  Praiter  edil.  Thom.,  Thys.,  Gall. 


VideetiamEuseb.,Pr;t'paral.  Evangel.Iib.ix.BETUL.  p  et  Spark.,  in  qnibus  esl,  Prfl?/or  ur6is,  oinnes  mss 
Aricino,  Mss.  3  Hea.  rcc.  el  cdii.  Ihomas.,  Tliys.,  ^  cl  editi  habeiit ,  Prcetor  urbanm,  Haud  i^ecus  Valerius 
Gall.,  Ariano.  Kineii(Iaviniiis  Aricino  cx  2  lie^.  et  2 


Bonon.  uuoruin  duo  suiit  oinnium  veiusiissimi,  ex  i 
Colb.,  Marin.  a  prima  iiiaim,  cuiictisi|iie  editis  ;  fa- 
vcnlibus  mss.  i  Colb..  Mav.,  Vici.,  Briin.,  in  qui- 
bus  est  Arocino;  Hegiis  (juoque  (juaiiior  iiiter  quos 
est  Reijio  l'uicanus  ,  4  ColbiirHHis  ,  3  Lips.,  Goth., 
Ein.,  Caiuabrig.,  i  CIaroin.,Gai.,  Maini.,  a  secui|da 
nianu ,  in  r|uibus  Cat ,  Ericino,  In  I  Heg.  esi  vicino, 
inale.  Sed  Aricia  ei  nemus  Aricinuni  non  igiio- 
ranlur. 

Minois,  Lege  de  hoc  Dialog.  Platonis,  qui  Minos 
inscribiiur;  Diod.  Sicul.  lib.  ii.  Ex.  Vaierio  el  Pla- 
tone  constat,  euin  novem  aiiiiis  audivisse  Joveiii ,  ut 
sophislaiii.  llinc  opinio ,  Minoa  Jovis  fuisse  (iliuin. 
De  quo  llomer.  Ody^s.  >.  Ilorai.,  Jovis  armis,  Miiios 
admissus.  Hesiod.  ^tXevTocrov,  Lucian.  ;uf<tssimam, 
Cynllus  vero  TupawtxoTccrov  vocai.  Betul. 

ibi  diu  moraius»  Scil.  per  noveui  aniios,  uli  raulii  «. 
tradidere.   Davibius  vero  iiowo  quoque  anno  cuin  Va-  ^ 
lerio  vcrius  slatui  docet  ad  Cicer.  ii  Tusc.,  |3,  p. 
iil.  BuN. 

Salios.  Id  est ,  saltatores ,  quia  festo  Anciliorum 
ad  tibiaruin  modulos  chorcas  iuiitiiuebant.  EosNunia 
duodecim  cousliluit ,  quus  cogiiomine  PalaUnos  vo- 
cavit;  TuIIus  llostilius  totidein  adjecit,  quos  dixit 
CoUinos,  Vide  Liviuin,  hb.  i;  Floruui,  lib.  i,cap.  2; 
Dioiiys.  Ilalic, ,   Antiquit.   Hom.  lib.  iii,  pag.  45. 

Walchius. 
Deos  per  (anulias  descripsit.  Ita  libri :  at  Diikerus 
ad  Fiur.  i,  i,  p.  38  ;    VidCf  iiiquit,  an  apud  Lactan- 
tium  legendum  sit :  ei  eos  per  (amilias  descripsii  re- 
lato  pronoinine  Bos  ,  ad  poniifices.,,  augures,  Hu.n. 

Cornelio  et  Bebio  cosi,  Quingenlis  p(»si  iNuina:  obi- 
tuiii  aiinis,  scilicel  aiiiio  Urbis  «^75.  Vide  Piutar- 
chuni ,  iii  iNuma ,  qui  paulo  aliter  hanc  narrai  hisio- 
riam  in  Vita  Muinui.  Vide  eliaui  Liviuin ,  iib.  x , 
Decad.  iv;  Valer.  Max.  lib.  i,  cap.  de  ncglecia  Heli- 


Max.  lib.  I ,  cap.  i,  ex  quo  Laclaiitius  id  desuinpsisse 
vi Jelur,  nisi  qiiod  Valerius  euin  vocat  L,  Petitium,  £l 
forsaii  utrumque  prxiiomen  habtiit  Pelilius. 

In  concione  popuU  concremavit.  Moris  est  iii  beno 
consuiuiis  rebuspub.  libros  qui  religioni|)us  dero- 
gaiit,  igne  coiiiburere.  Aruob.  lib.  iv:  Quod  si  habe'- 
rel  vos  uUqua  pro  vestris  reUgionibus  indignatio ,  lias 
potius  Uiteras ,  Itos  exurere  debuisCu  oUm  libros  istos^ 
demoUri ,  dissotvere  theatra  hcec  potius ,  tn  quibus  in- 
famice  numinum  propndiosis  quotidie  pubUcantur  in 
fabuUs.  Nam  nostra  quidem  scripta  cur  ignibus  me- 
ruerunt  dari?  Yide  Valer.  Max.  lib.  i,  cap.  i  :  Libros 
grcecos  quia  aiiqua  ex  parte  ad  solvendam  religionem 
pertinere  exislimabanlur,  L.  PetiUus  Prcetor  urbanus^ 
auctoritate  senatus,  per  victimarios  igne  facto  in  coi|- 
spectu  popuU  cremqvit .  Elhenhorst. 

Quod  snnl.  Sic  scripti,  editi  :  inallem  cuin  Hcu- 
mann.  quod  sint.  BuN. 

Poiuerunt  enim.  Ven.  1471,  Potuerant.  Bun. 

Res  lamenin  memoriam  nonexire.  Ila  omnes  scriptl 
el  excusi,  paulo  obscuritis.  In  Minucio,  cap.  i6,  m 
memoriam  exire  iiolat  famnm  consequi,  Vull  Lactan- 
tius ,  debuisse  hos  libros  clain  potiiis  aboleri ,  iion 
palam  in  concione.  Ila  enim  res  non  exiissel  in  me- 
nioriam  ,  sive  nieinoriu)  non  fuissel  tradita.  Ulustrat 
liicc  Atigustin.,de  Civii.  Dei,  I.  vii,  cap.  55.  Reimm. 
vocem ,  res ,  neglexii.  Bun. 

Approbare,  Gallicc ,  (aire  entendre. 

Faunus.  Laiii  cultt^r  Faunus  audil,  qiiod  primus, 
vel  cuiii  primis  Latiuin  colere  instituerit ,  ut  iradi- 
tuui  Aurelio  Viciori  in  Origiu.  Uoin.  cumdeui  Italiam 
variis  superstitionibus  iuiplevisse  :  Sylvaruin  et  jiigc- 
ruin  pra;stiiem,  ipse  se  ait  apud  Caipurnium  : 

Qui  juga,  qui  sylvas  tueor,  saius  xlbere  Fauuus. 
Aucupio  euindem  prserecii  Properiius,  ut  n<»Ut  Tur» 
neb.  Advers.  lib.  xxvi,  cap.  i9.  Bartbios. 

Nefaria  sacra.  Qtiia  infantes  Saturno  ImmolabaAt 


2i5 


LIBER  I.  D£  FALSA  RELIGIONE. 


M 


rorem  suam  Fatuam  Faunam,  eamdemque  conjugem  A  vero  cum  eum  facii  sui  poeniteret,  et  desideriuni 


consecraTit ;  quam  Gabius  Bassus  Faiuam  nomina- 
lam  tradit»  quod  mulieribus  fau  canere  consuevis- 
861,  ut  Faunus  Tiris.  Eamdem  Varro  scnbit  tantae 
podiciiiae  fuiase ,  ut  nemo  eam,  quoad  vixerit ,  prae- 
ter  vinim  suum  mas  viderit,  nec  nonien  ejus  au- 
dierit.  idcirco  illi  mulieres  in  operio  sacriOcani ,  et 
bonam  deam  nominant.  £t  Sexius  Clodius  in  eo 
libro ,  quem  grxce  scripsit ,  refert  Famn  haiic 
oxorem  fuisse ,  quae  quia  contra  morem  decusque 
regiom  clam  vini  ollam  ebiberat,  et  cbria  facta  cral, 
¥irgis  myrteis  a  viro  usque  ad  mortem  cac!>a.  Postea 

VARIORUM  NOTJE 


ejus  ferre  noii  posset,  divinuin  illi  honorero  dclu- 
lisse;  idcirco  in  sacris  ejus  obvoiutam  vini  amptio- 
rain  poni.  Reliqnit  ergo  posieris  Fannus  quoque  non 
paniin  erroris,  qiicrn  tameii  pnidenles  quiqiie  per- 
spicitinl.  Nam  Lucilius  coriim  stuitiliam,  qui  simu- 
lacra  deos  pulant  essc ,  deridet  his  versibus  : 

Tcrricolas  Lamias  Faiini,  quas  Pompiliique 
Iiisiituen;  Numa; ,  Irrniil  tias;  bicouinia  |ionit. 
1 1  pueri  infanles  creiluni  signa  oninia  atiena 
Vivere«  ei  esse  buniines  :  sicisli  omnia  ticia 
Vera  puiant ;  creduat  signls  cor  inesse  iu  aheuis. 
Pergula  picloruiu ;  veri  nibil :  omuia  ticla 


tnr.  Quod  scelus  Tertuliianus  exprobrat  Geniibus, 
Apologetic.  cap.  9. 

Fatuam  Faunam.  Sic  legendum  esse  patei  ex  se- 
qfuentibus ,  et  nobiscuin  ceiisent  erudilissiini  viri ;  et 
lameii  aliter  mullifariamque  leguiit  pleriquc  inss.  % 
Regii,  2C«lb.,  1  Sorbon  ,  Faulam  Faunam;  \  Cla- 
rom.,  Fautam  Fannam;  aller  Claroin.,  Feuieiam 
Faunam;i  Bonon.  anliq.,  Fenteiam  Faunam;1  l^eg. 
ei  yarm.,  Fenam  Faunam;  Regii  diio  900  aunoriiin , 
Cauc,  3  Colb.  ct  Gat.,  Sentam  Fuunam;  i  al.  Keg. 
addit  Sentum  super  Faunam;X^  Reff.,  Peu.,  Briin., 
et  edit.  Rom.  i468,  U70,  abest  Fauiam,  ei  a  1 
Colb.,  Nnv.,  Vict.,  in  quibns  cst,  Fannam,  £am 
Fatuam  Faunam  ,  nt  Lactantius ,  appeiiat  Ariiobius 
]iv.  1  et  V.  Macrobius  quoque  scribit  lib.  i,  cap.  i±  : 
Hanc  eamdem Bonam  deam^  Faunamque.et  Opem  ,  et 
Fatuam  Pontificum  iibrii  indigitari,  Iii  Epitoines  ins. 
Taurinensi  est  Fentam  Faunam,  Vida  Jubtin.  lib. 
XLiii,  cap.  i. 

Eamdemque  eonjugem.  Ita  reposuimus  ex  mss.  et 
edil.  Tornes.  In  cdiiis  est  eamffue, 

Gakiu$Basiu$.  Sic  lego  cunt  Geliio,Iib.  ii ,  cap.  4, 
ae  plerisqoe  et  opiimis  mss.  Regiis  7,  G  Colb.,  Lips., 
GoUi.,  i  Sorbon.,  i  Clarom.,  edit.  Rom.  146t^,  1470, 
et  Cellar.  In  altero  Clarom.  esi,  Gabius  Balsus,  pro 
Ba$iu$;  iii  1  Reg.  vetUatissiino,(;aritif  Jia«su«,  u  pro  b; 
in  altero  Regio  elBrun.,  Gabimu$  Bassut;  noii  Caiu$ 
ui  in  12  editis.— QtMiii  Gabiu$  Bassu$.  Gabius ,  vel 
Gavius  Bassiis,  haud  duliie  iu  libro,  queiii  de  Dii$ 
composuit,  testante  Macrobio  lib.  1  Saiiirn.,  cap.  9. 
Laudatur  sxpe  a  Gellio,  cx  libris  dt^  Origine  vocabn- 
lorum^  lib.  ii ,  cap.  4,  et  ex  Commentnriis ,  lib.  ui , 
G.  9,  elalibi.  Vossius  ponii  sub  Augusio  Coisare.BuN. 

Tantte pudicitiw.  Refut^it  Tertuiliaiius,  el  praiterea 
noii  sororem,sed  filiain  Fuuni  dicit  lib.  n  ad  .Na|., 
cap.  9,  Conf.  Aniob.  i.  Bun. 

Nemoeam...  prceter  virum  $uum  ma$  videiit.  Hiiic 
esi  quod  nuUi  viro  ejus  leinpluin  ingredi  licueiil. 
Tibull.  lib.  1,  Elcg.  6  : 

Exibitquamsxpe  cavo,  seu  viserc  dicat, 
Sacra  bon»  niaribus  uoii  adeunda  dese. 

Propcrl.  lib.  iv,  Eleg.  10 : 

FcBmineae  loca  claiisa  deae,  fontesque  piandos, 
Impuue  ct  nullis  sacra  reiecia  viris. 

Nec  modo  viri  ingressus  proliibiti ,  scd  ne  deoium 
quidem  picturx  masciila;  apertx  in  illius  teinplo.  Ju- 
Tenal.  Satyr.  6: 

Velari  pictura  jubelur , 

OnsecumqMC  alterius  scxus  imitata  tiguram  est. 
Dempstikus. 

Inoperto  $acrificant.  Ita  Bon.,  2  Rog.  aiitiqiiissinii, 
2  Briiu.  et  ca»teri  mss.  opiimi  ;  non  utmendose  In 
nonnuilis  edilis  est,  fii  aperto^^  qiiod  Lact:iiiiii  ^cn- 
tfintiat  atque  elium  bistoria)  repugiiat.  Isjlus. — 
in  operio.  Ciceroni  recte  locus  sacroruin  dicitur 
oj^tum  Bom  deo!,  in  Parad.  c.  4 ,  el  Piinio,  $acra 
opermiM,  lib.  i,  lect.  77,  DeBonadeai  Lact.  i.  iii, 


cap.  20.  BcN.  —  In  operlo  sacrificant.  In  loco  a  viris 
l^  omiiibus  reiiiolo,  quos  nefas  erat  bis  sacris  inte- 
^  resse ,  qune  in   a^dibiis  consulis  vel  prasloris  (  Plw 

tarch.,  taf$.,   pag.    711),  velpontificis  inaximi  (Liv. 

epit.^  105),  a  priinariis  foeminis  cclebrabantur.  Cell. 
Sext.   Clodtu$,    Ex  Arnohio  lib.  v,  pag.  168.  Yid. 

Voss.   Hist.  Gr.  I.   iv,  part.  iii,  p.   511;  Onuplir. 

Panvin.  Civii.  Uoin.  cap.  57;  Bosius  et  Grajv.ad  Cic. 

lib.  IV  Alt.,  cp.  15.  BuN. 

Fauni...  uxorem.  Hanc  Plutarchus  ait  fuis«e  Flavii 
divinatoris  uxorein.  Macrobius  rem  loiige  aliler 
narral. 

Ollam  ebiberat.  Meursius  legendum  putat  Obbam; 
ciat  Obba  poculi  genus.  Sed  nibil  niutare  volui  ; 
onincs  enini  iiiss  Codd.  conslaiiler  legunt  Ollamp 
pra^lcr  I  Claroin.  Olam.  Arnob.  haiic  narrans  histo- 
riain  ,  lib.  v,  pro  Olla  habel  «^riam;  eral  autem  $eiia 
vas  vinarium  (iciile  oblonguni.  Isj-us.— A  Romiiio 
lege  cauluni  eslnc  qua  mulier  vitiuin  biberel,etquu2 
C  bibissct,  pcrmissuni  est  marilo,  ut  eam  velutaduitc* 
ram  punirct.  Vide  Dioiiys.  Ualicarn.  1.  ii;Plin.,  1. 
XIV ;  Plut.,  in  Problem. ;  Athenyeum,  lib.  x ;  Gelliuin, 
I.  X,  c.  13. 

Virgis  myrtheis.  Vide  Plulnrchi  Problem.  ubi  hanc 
bisloriam  ita  rcciiai :  eani  Flavii  divinaloris  uxorem 
fuisse,  qiiae  clam  cuin  iargius  vinuin  biberei,  a  iiiari- 
to  deprebensa  fl.igris  cusa  est;  atqiie  indc  facluni»  ul 
inyrlus  iii  ejusdcin  a^deiii  non  inferrelur,  atqucvinum 
quod  iiniiiercs  iii  tcmplo  bibebanl,  non  vinum  ,  sed 
lac  appellarelur.  Betuleius. 

Prudente$  quique.  Eiegantius  plerum^ue  nosier 
cuin  superiat.  jungit.  lieruni  tameii  I.  vi ,  cap.  li, 
Boni  quique  judices.  Similia  exempla  ex  Juslino,  Suc-> 
tonio,  Tacito  collegit  Bangius  Observ.  Pbilol.  I.  ii , 
pag.  851.  BuN. 

iii$verMu$.\i!i  restitui  ex  vcteribus  cdit.  Romanis 
tribus ,  Is.  ei  Cellar.  ac.  mss.  oniuibus ;  pra^tcr 
Cauc.  editosque  recentiores ,  in  quibus  cst ,  hi$ 
verbi$, 
*^  Terricolas.  Bunemaii.  Teiriculas  :  in  hanc  vocem 
exliibiiit  ilie  notam  sequentein.  —  Terricula$»  Quia 
terricola$,  qiiod  in  plerisqiie  omnibus  erat,  nonqiia- 
drat,  auciorilatc  nis.  Rciiiim.  et  vetustissiini  codicis 
taurin.  ct  Davisii  consensu  ex  Epit.  cap.  %i,  resci  ipr 
si ,  terricula$ ,  ut  jaiii  oliiii  ex  conjectura  Frniciius 
volnit.  Terriculas  Lamias  liic  quoque  legit  Ezicb. 
Spanlieniins  in  Observ.  iii  Caliiin.  Dian.  v.  67,  pag. 
174.  175.  BuN. 

Sic  isti  omnia  ficta.  More  Grxco ,  alioqui  nieiro 
deest  aliquid  :  quaudoquc  noii  elidit  Lucrelius. 

Creduni  signis  cor  ine$se  in  aheni$.  Sic  emendavi-* 
mus  cx  niss.  2  Regiis  9uO  aniioriiin,  i  al.  itcg.,  2 
Colb.  ct  "i  Bruii.  nec aliier  legiiur  in  Epiioine,  cap.  i^. 
Alter  I  Reg.  babet,  ine$se  in  ei$,  coiniple;  i  Clarom., 
ine$se  ani$,  prave;  allcr  Claroin.,tneue  petrinis.  In  oia 
ms.  Boiion.  aniiq.  est  inani$. 

Pergula.  Est  pars  domus  exporrecia  et  propendens 
earum*^geiieris  quat  ia/t#iiieiariifices  nostri  appellant* 


217 


riRM.  l.ACTANTII  DIVIN.  JNSTIT. 


Si8 


Poefa  qnidcm  stullos  homincs  infantibuscomparavit.  A  dymu&  in  Vibris  sirr/nfno^  llivBxpixn*  ^\if  MeUsse»  Cre- 


Al  ogo  multo  iinprndenliorcs  esse  dico.  Illi  enim  si 
muiacra  homincs  pntant  esse,  hi  deos.  lilos  xlas  fa- 
cil  puiare  quod  non  esi,  hos  stullitin.  llli  uiique  brevi 
debinuul  faUi ,  horum  vauiias  et  durat,  et  seinper 
crescit.  Sacra  Liberi  Patris  prlmus  Orphens  induxil 
in  Grdeciam,  primusque  celcbravii  in  monlc  Boeotise 
Thebis,  ubi  Liber  natus  esl,  proximo,  qui  cum  fre- 
quenter  cithara:  cantu  porsonaret,  Citeron  appellaius 
esl.  Ea  sacra  ctiamnuucOrpIiica  nominautur,  iu  qui- 
bus  ipse  postea  dilaceralus,  et  carptus  esi,  ct  fuil  pcr 
eadem  fcre  lempora,  quibus  Faunus.  Sed  quis  xlate 
prxccsserit,  dubilari  potcst  :  siqnidem  per  eosdem 
annos  Latinus  Priamtisquc  regnaverunt;  ilem  palres 
eorum  Fannus  el  Laomcdon,  quo  rcgnanlc,  Orpheus 
cum  Arg(mautis  ad  Ilicnsium  littus  nccessit. 


tensium  rcgem  prinium  diis  sacriflcasse,  ac  riins  no- 
vos  sacrorumque  pompas  inlroduxisse.  Uujus  duas 
fuissefilias,  Amallhaeam  et  Melissam,  quoB  Jovem 
puerum  caprino  lacie  ac  melle  nuiricrunl.  Unde  poe- 
tica  illa  fabula  origiuem  sumpsit,  advolasse  apes,  at- 
que  os  pueri  melle  complesse.  Melissam  vero  a  patre 
priuiam  sacerdotem  Matri  magnai  conslitutam,  unde 
adhuc  cjusdem  Malris  antistilcs  Melissae  nuncupantur. 
llisloria  vcro  sacra  testatur  ipsum  Jovem,  postffuam 
rerum  potiius  est,  in  taniam  insolentiam  venisse,  ut 
ipse  sibi  faua  multis  in  locis  constitueret.  Nam  cum 
lerrascircuirct,  utin  quamcunque  rcgionem  vcnerac, 
reges  principcsve  populorum  hospitio  sibi  et  amici- 
tia  copulab  tl,  et  cum  a  quoque  digrederelur,  jiibebat 
B  sibi  fanum  creari  hospilis  sui  nomiiie,  quasi  ita  pos- 


Proccdamus  igitur  ullcrius,  ct  quaeramus,  quis  om- 
nino  colendorum  deorum  primus  auctor  extiterit.  Di- 


set  amiciiiae  et  foederis  memoria  conservari.  Sic  cou- 
stituta  sunt  templa  Jovi  Aiabyrio,  Jovi  Labrandio. 

VARIORUM  NOTiE. 


Sacra  Liberi  Patrit.  Valer.  Flaccus  lib.  ii  Argo- 
nautic.  eloganiissime  describit  h.TC  sacra.  De  quibus 
etiain  videatur  Livius  libro  xciv,  Arnobius  lib.  v, 
S.  A  iguslin.  dcCiv.  Dci  lil).  vi,  cap.  9,  et  lib.  xviii, 
cap.  13. 

In  monle  Bceoii(e  Thebis..  proximo,  Ut  Strabo  des- 
cribit  lib.  ix,  pag.  *il9,  inons  Cilh«ron  in  occidua 
parte  Boeoti^e  est,  supra  Cri<s.x'um  siuum.  Bun. 

Ciiheron  nppellaius  est.  Vidc  iv»  /Eiicid.,  305. 

Orphica.Qn.v  inystoria  OrgiadiciinluraTro  riig  o/ayijf, 
de  (juibus  Clemeirs  Alexand.  scribit.  Signum  B  icchi- 
corum  Orgioruin   esi ,  serpoiis  mysieriis  iniiiatus.  p 
Nazianz.  in  orat.  de  Luminihus,  Epiph.,  Theodoret.  ^ 
lib.  1,  in  Therap.;  Macrob.l.  i,  in  Soin.  Scipio.  Betol. 

Carptus  esl.  Sic  mss.  et  edili  oinnes.  Simplcx  pro 
cornposiio  dlscerptus  est;  quod  iisitatuiu  esi  Lactaniio. 

Faunus  et  Laomedon.  Ita  haboiit  m*<s.  2  Bonon.,  4 
Reg.  qiiorum  duo  snni  900  annor.  Tax.,  Ultr.,  Gro- 
nov.,  Em.,3CoIb.,  Gat.,ei  edit.  Is.,  Spark.,  Cellar., 
Walch.  in  cseieris  editis  spccialiter  in  Sublac,  ac 
recentibus  niss.  16  pro  Faunns  est  Picus,  prave. 
Fanniis  cniin  fuit  patcrLaiini,  ut  Laomedoii  Priaini. 
Vidc  Virgiliiim,  Iib.  viiiCueid.,  v.  45  et  seq.;  atque 
idcodubium  esi,  quis,  an  Orpheus,  an  Fauniis,  prx- 
cesserai.  Nam  si,  Pico  regnanlc,  Orpheus  cum  Ar- 
gonaulis  ad  litius  lliciisiuin  venit»  tum  niinimc 
dubiuin  est  qnin  Orpheus  fuerii  Fauiio  vetust:or. 

Quis  colendorum  deorum  primus  auctor  exiiterit.  Iiii- 
tium  C(d«Midoruni  deorum  rcpeicndnm  esl  non  solum 
posi,  veruni  etiam  multo  anie  diluvium  lempore,  uno 
fere  niii  altero  posl  rernm  primordia  sj.-cnlo.Sic  enim  ]) 
accipienthis  csi  lociis.  Gen.  iv,  v.  ult.  :  Tunc  profa- 
natum  est  in  invocando  nomen  Jehovce.  Naui,  chalal 
(  unde  in  hophat)  s:rpissime  profaiiare  redditur,  ut 
Levii.  XIX,  c.  ii.  Sic  eiiam  locum  hunc  iiitelligit  Pa- 
raphrasis  Ch^ddaica.  R.  Salomon  Jiirchi  h;cc  hahet  : 
Tunc  profanalnm  est  in  invocando  scilicet  nomina  ho- 
minnm,  ei  nomina  imaginum,  cum  nomine  sancti  f7/tus, 
qui  benedictus  sit  Dei^  adeo  ut  facerent  idola^  et  face* 
rent  ea  deos.S\c  etiain  Arabs  Erpenianus  ;  Tunc  incce- 
perunt  homines  deficere  a  cultu  Dei.  Quare  idem  est  ac 
si  Moses  dixisset,  sacrosanctiim  illud  iiomen,  quod 
totiiis  uuiversi  crcatorem  el  Dominum  designai ,  re- 
bus  crcatis  iiiipie  tributum.  Joseph.  lib.  i,  cap.  4, 
tesla!ur,  tongo  aiite  Noachum  tempore  idolorum  cul- 
tiim  in  usti  fuisse  iisque  ad  septiinam  generationem, 
coniiiHio  auteni  vix  ubi  diluvium  terras  reliqiierat, 
•  neriiida  idololairia  exordium  suum  sumpsii.  Et  im^ 
moiabant  fHios  suos  et  filias  suas  duemoniis,  immisit 
Deus  in  illos  venlum  proceUosum;  €t  fuit  Typhon  ven^ 


tus.  Et  confregit  ventus  idola  omnia^  et  diruit  templa 
idolorum^  usqnedum  in  tnmulos  pulveris  redacti  fue" 
rint ;  et  tumuli  illi  etiamnum  remnnent.  Ex  Seldeno  et 
Schedio.  Extiterit,  maiiuscriptorum  esi ;  extitit,  viil- 
gatorum.  At  dc  Idololairiae  origiue  vide  libruiii  Sa- 
pienti.^e  capite  xiii,  elc. 

Didymus  in  libris.  Plures  Didymi :  Vossio  hic  Chol- 
centerus  cognomine,  uti  apud  Animianum  est  xxii, 
cap.  42,  quasi  sDiieis  intesiinis  robiistus  ad  siiidia  et 
labores.  Floiuisse  dicitur  sub  C:c^arc  dictatore  et 
triiimviris.  Cell. 

Cretensium  regem.  liinc  Servius  ait,  Cretenses  rc- 
ligionum  inventnres  fuisse. 

Amalthasam  et  Melissam.  Lib.  i,  cap.  il.  Docet  Bo- 
chart.  in  llieroz.  pag.  ii,  cap.  51,  fol.  030,  ex  Ga* 
leno,  Callimacho,  Aliis,  dtias  has  nuirices  Jovi  datas, 
quia  lac  caprarum  non  tuto  siiie  mellc  bibi  possil, 
idque  ftiisse  apud  veteres  valde  iisitatum.  Bun. 

Vt  in  quamcumque  regionem  venerat.  Mss.  iO  et 
cuncti  fere  editi,  ut  in  quamque;  i  rns.  Clarom.  et  4 
vulgati,  veniret^  male.  £/r,  pro,  statim  aique,  ubi  pri^ 
mum.  Terent.  Ilecyr. 

Ut  quisque  venerat,  accedebam. 

Principesve.  Ita  mss.  antiquissimi  et  optinii,  cum 
multi.<4  edili"^.  Scripti  5  XQc.^principesqne. 

iovi  Aiabyrio.  Iii  mss.  6  Reg.,  i  Boiion.  antiq.,  et 
2  Colb.  scriplum  est,  Ataburio^  ea  videlicet  iiroln- 
lione,  qua  Lat^ini  olim  gra>cum  T  per  n  repro^senia- 
bant;  i  Reg.,  i  Colliert.  et  Brun.,  Atavirio,  u  pro  b, 
Templum  habuit  in  monte  Atabyrio,  a  qno  Alabyriiis 
fuii  dictus  Jupitcr.  Diudor.  lib.  v  :  im^"  opouc  'ATa6u- 
po\j  (siclegendum,  noii  ut  in  editis  viiiose  *AToc€upo*j). 
F,x  BocHARTO  parlim  —  Atabyrio,  De  hoc  miilia  doc- 
tissime  Bocliart.  Geogr.  S.  I.  i,  c:ip.  7,  f.  m.  569. 
Meursii  Rhod.  Lib.  i,  cap.  8,  pag.  !25 ;  Gyrald.  Hist. 
Deor.  Syni.  ii,  ed.  Liigd.  Bat.,  fol.  98.   Bun. 

Jovi  Labrandio.  Mirum  qiianta  sii  hic  loci  in  mss. 
varietas  leciionnm  :  ex  his  conjicio  verain  lectiouem 
essc  Labrandio,  Iii  i  Heg.  legitur  Labradio ;  in  3  Reg. 
quorum  unus  est  900  annor.,  5  Colb.,  i  Sorb.,  l 
Clarom.  lego,  Jovi  Lnbrandio;\n  RegioPutcanoaliis- 
que  5  Reg.,  2  Colb.  Gal.  Em.  Caniab.,  ei  edit.  Rom. 
1468,  i470,  Labriando;  in  %  Boiion.  et  i  Clarom., 
Labiandro;  in  i  Reg.,  i  Coib.,  Vict.  et  Brun.,  La- 
brianderio;  in  Marin.  Labriandrio;  in  edit.  Cellar. 
Labrandreo ;  in  cunctis  pene  editis  Labradeo,  Vocatar 
Lavrandenus  ^^M^  Straboncm,  xiv,  fiag.  450,455. 
Labranda^  vicus  Mylasiorum  in  Caria,  Jovis  Ijabran* 
dei  templo  celebraius.  Ilujiis  Jovis  simulacrum  seco* 
rim  manu  gestabaii  quam  Gyges,  po:>tquaro  Caodau^ 


249  LIBER  1.  DE  FALSA  RELIGIONE.  250 

Aubyrius  eniin  cl  Labrandius  hospiies  ejiis,  atque  A  educaverit  Jovem  nepotero.  Et  idclrco  fieri  potest. 


adjutores  in  belio  fuerunt.  Iieni  Jovi  Laprio,  Jovi  Mo- 
lioiii,  Jovi  Casio,  et  qnae  sunl  iii  euuidem  modum. 
Quod  ille  nstuiissime  excogitavii,  ut  et  sibi  honorem 
diviuum,  ct  bosj^iiibus  suis  perpeiuum  nomen  acqui- 
reret  cum  reiigione  conjuucium.  GaudebaiU  ergo  illi, 
et  liinc  imperio  ejus  libenter  obscqiiebanlur,  et  no- 
minis  sui  gratia  ritus  annuos  et  festa  celebrabant.  Si- 
mile  quiddam  in  Siciiia  fecit  iEneas  (Vid.^neid.,  v), 
cum  condii:c  urbi  Aceste  hospilis  nomen  imposuit, 
ut  enm  posimodum  Ixtus  ac  libens  Acestes  diligeret, 
augcrcl,  ornaret.  Hoc  modo  religionem  cultus  sui  per 
orbem  lcrrae  Jupiter  seminavit,  et  exemplum  cieieris 
ad  imiiandum  dedit.  Sive  igitur  a  Melisseo,  sicut  Di- 
djmus  tradiilit ,  colendorum  deoruin  ritus  effluxit ; 


vel  ut  ante,  vcl  adhuc  puero  Jove  deos  colere  insti- 
tuerii,  id  est  alumni  sui  matrem;  etaviam  Tellurem, 
qux  fuii  Urani  conjux,  ct  patrem  Salurnum  :  el  ipse 
boc  exeoiplo  atque  insiituio  Jovem  ad  tantam  super- 
biain  provexerii,  ut  postea  sibi  divinos  honores  au- 
deret  assumere. 

CAPUT.  XXIII. 

De  vanarum  superttitionum  astatibus^  et  quibus  cceperint 
temporibus. 

Nunc  quoniam  vanarum  superstiiionum  originem 
dcprehendimus ,  superest  ut  eiiam  tenipora  colliga* 
mus,  per  quae  fuerint  illi  qiiorum  memoria  colitur. 
ThcophiUis  in  libro  de  Temporibus  ad  Autolicum 


sive  ab  ipso  quoqiie  Jove,  ut  Euhemerus;  de  tem-  B  scripto  ait.  in  historia  sua  Thallum  dicere,  quod  Be- 
pore  laiuen  constat  quando  dii  coli  coeperint.  Melis-  lus,  quem  Babylonii  ei  Assyrii  colunt,  antiquior  tro- 
•eus  quidem  multum  anteccssit  opiaie ,  quippe  qni     jano  bello  fuisse  inveniiur  trecentis  viginli  duobus 

VARIORUM  NOTiE. 


lem  occidit,  in  Gnriam  deiullt,  atque  in  manu  cjus 
posiiit.  Hinc  Plntarchus  in  Qiiaestion.  iS,  Gr.TC.  La- 
brandenum  Jovem  dicium  voluit,  qiiandoqnidem  Ly- 
dii  la^pw  securim  appellant.  Ex  Cellario  et  Tuvs. 
—  Sed  tamen  sic  ab  hospite  dictiim  vull  Lactanlius. 
A^lianus  autcm  alia  ratione  hoc  nomine  vocaiuin 
scribit  Jovem.  Labradeus ,  inquit,  Jupiter  nominatus 
esl  quod  permultum  plmsset.  ISiCiis. 

Jovi  Laprio,  Mss.  i  Bonon.  antiq.  el  receiitiorcs  i 
Reg.,  1  Colb.,  Nav.,  Lips.,  Brun.,  Labrio :  b  pro  p 
sxpe  a  librariis  posiium,  et  e  converso,  apud  omnes 
notam.  De  hoc  Jovis  nomine  nulla  est  apud  aiictores  Q 
menlio,  pr.Tierquain  apud  Lactantiuiii. 

Jovi  Citsio.  Sic  lego  cum  duobus  velustissimis  mss. 
Rpgiis,  nliisque  duohus  Reg.  i  Colb.,  Nav.,  Vict., 
Gai.,  Marm.,  Em.,  Chrisi.,  Brun.,  necnon  edilisBe- 
tul.  ac  Gellar.  Et  recte.  Sic  etiam  apiid  Suidam  et 
apuil  Stephanum  Cassius.  Apud  Lucanum,  lib.  vui : 

£t  Casio  prxferre  Jovi. 

Item  apud  Plinium,  lib.  v,  cap.  12:  A  Pelusio  Casius 
^nsest^  ei  delubrum  Jovis  Casii.  In  recentioribiis  45 
Lariantii  m-s.  et  totidein  cditis  cst,  Cassio. 

Enmdem  modum.  Miruin  estqiiantum  ad  numeruin 
creYerint  varia  Jovis  noinina.  Trecenios  Ji»ve»  narrat 
Varro,  cum  variis  ipilbetis  ei  cognominibns;  al  quac 
singiiloruin  fiierani,  uni  sniit  aiiribuia.  Hiiic  crror 
Teteruin  iu  Jovis  historia  rcciianda.  Diicenla  gncca 
iilidaia  nomioa  posi  Lilinui  Gyralilnin  coliegil  Xysius 
Beiuleiusad  capni  22  hiijus  libri  Lactaoiiani,  ci  cen- 
luin  ac  scxi^inin  laiin.i  noinina.  Idem  fiiil  de  ller- 
euleet  de  Mcrcurio.  sicutei  de  Belo  iu  hisloria  vcteri 
Assyriaca  et  Babylonica. 

Et  hine  imperio  ejus  libenter  obsequebantur.  Hine 
rep!>siii,  eruditorum  consilio,  ex  niss.  2  Colb.  et  2 
Bniii.  |iro  huic  imperio  ejus,  qiiod  est  in  ca^tcris. 

Tradidit.  Hic  reiiosuimtis  tradidit  ex  mss.  pcne  oin- 
nibus,  et  edit.  Toriies.  et  Walch.  In  3  Reg..  i  Colb., 
Gat.,  Brun.  et  edit.  Itom.  1470,  esi,  trndit.  At  in 
cunclis  fere  editis  legitur,  sive  ab  ipso  quoque  Jove,  ut 
EMhemerus  tradidii :  sed  niinus  bcnc,  <iuia  conlra  fi- 
dem  manusciiptorum. 

Euhemerus,  Ed.  Siiblac.  addit  :  tradit. 

Jwem  nepotem.  Scilicet  Urani,  (|iii  primiis  orbis 
oniversi  imperio  pr:i>fuit.  Is  eniiii  ex  Tclliire  nxore 
liHum  siiscepit  Saturnum,  Sainmus  ex  Rliea  Joveiu: 
sic  A|»ollod.  L  iciantius  ctiaui  hic  snbdil  aviam  Tellii- 
rem,f|U.T  fuit  Urani  conjux  ;  Uranus  crgo  avus  Jovis, 
et  Jiipiter  cjus  nepos,  utaii  etiam  sujira  cap.  5,  et  in 
In.  cap.  t.  Hacc  igiiur  recta  lcciio  cst  ab  omnibus 


D 


fere  excusis  libris  agnita,  non  pronepotem  ex  mss.  et 
edil.  Rom.,  Torn.,  Soubron..  Is.,  et  Pianlin.  in  marg. 
qu.nc  lcclio  Lactantio  conlraria  est,  qui  Saturnum  fa- 
cit  Jovis  patiem,  et  Saiurnum  Urani  seti  Cocli  filium. 

Tetlurem,  Deejiis  in  urbeRomaaide  legePlin.  xxxiv, 
9;  Yaler.  Max.  vi,  3;  Augustin.,  de  Civil.  Dei  iv. 
Plura  Macrob.  Saiurnal.  i.  Terrain  matrein  etiam 
Pcrsye  coluere  (  Herodoi  in  Clio  ),  et  Scylh»  ( idem  in 
Melpomene);  et  siib  nomine  Herthi^  etiain  Germani, 
teste  Taciio  xl,  3.  Ila  Freinshemius  iii  Tacitum. 

Theophilus.  Sextus  hic  Antiochenx  ecclesia)  epi- 
scopus  fuit,  teste  llieronymo,  floruitque  siib  impera« 
tore  Antonino  Vero,  proxiine  nimirum  |)OSt  apostolo* 
ruin  teinpora.  Eiiseb.  de  hoc  etiam  lestatur  lib.  iv 
Hist.  eccles.  Betuleius.  —  Hic  vix  circa  annuiu  vul- 
garis  a^rac  460. 

De  iemporibus.  Inter  cxtera  Theophili  monumenla 
extat.  non  liber  de  Temporibiis,  sed  opus  ad  Auto- 
licum  adversiis  gentes  iribus  libris.  Primo  libro,  do- 
celTheophiius  quid  sit  Deus;  secundo,  gcntiuin  ido- 
lolatriam  et  superstitionem  refellit;  tertio,  agit  de 
Tcniporibus  dcoruin  Geniilium ;  sed  hodie  cx  veteri- 
buK  inoniiinentis  eliicidata  suni  quadamtcnus  veieris 
historioc  tompora. 

Thnllum.  lia  legitur  iii  cunclis  ferme  mss.  In  rec.  2 
Reg.,Vici.,  Nav.,  Brnn.,  Thatlium;  in  4  Colb.,  Thal- 
lion;  iu  iiiio  auiem  Clarom.  est,  Thalion  ;  in  pleris- 
quc  excusis ,  Thalum.  Sed  scribendum ,  Thallum^  ex 
Tcrtiilliaiio  Apolog.,  H,  Minncio,  ct  ipsomet  Laciantio 
supra  c.  13,  monente  Meursio. 

Quod  Uelus,  eic  Hunc  Belum  arbilror  Nemrodum, 
quia  liuic  regni  principium  in  terra  Sennaar  Baltylon 
fuil  {Ccn.,  X,  c.  iO^ ;  atconditorem  Babylonis  Bclum 
vocaiit  gentiles ;  inque  his  Dorotheus  Sidonius , 
poeta  velustus : 

Antiqua  urbs  Babylon,  Tyrio  qu»  condila  Bclo. 

Artabanus  apud  Euseb.,  lib.  ix  Pr;epar.  Evang.  c.  4i, 
ul)i  retulissel,  ul  primitus  omnia  aquis  fnerint  obrnia, 
addit  Belnni  siccassc  lor^i,  ac  Babylouem  VKcnibus 
cinxisse.  Servio  propterea  dicitiir  Belus  primus  rex 
Assyriorum.  Ejiis  sepullnra  fnit  Babylone;  sed  Xerxe^i 
eam  dcslruxit,  ut  refcrt  Siraho  inilio  sexiidecimi.  De 
Beli  hnjiis  cultii  insignis  csi  locnsClandiai.i  in  primo 
de  laiulibns  Siilicoiiis  :  h<mI  corniplns,  cnin  jiixta 
cerii^simam  Scaligcri  omendaiioniMii,  iii  vi,  dc  emen- 
dalione  temporum ,  pro  Belti  debeat  lcgi  Beli.  Fuit 
autcm  Belus  ctim  S<de  cultus.  Vossius. 


ANi^I.YSIS  UBRI  SCGUNDI.  252 

Bclum  auieiu  Saturno  xqualein  fuisse ,  et  A  nium  dcorum  fuit.  Non  ergo  isti  glorientur  sacrorum 

vetusiate,  quorum  et  origo,  et  raiio,  et  tempora  de* 
preljensa  suiit.  Reslant  adliuc  aliqun,  qu»  ad  arguen- 
das  religiones  falsas  plurimum  valent.  Sed  jim  nnem 
facere  lil>ro  decrevi,  nc  niodum  cxcedat.  Ea  enim 
plenius  suni  exequenda,  ut  omnibus  reTulatis,  qnx 
verilati  videntur  obslare ,  homines ,  qui  bonorum 
ignorantia  vagantur  incerti,  ad  religiOnein  veram 
possimus  iiubuere.  Primus  autem  sapieiiti.i;  gradus 
est,  falsa  inielligcre ;  secundus,  vera  co^iiosrere. 
Ergo  apud  qiiem  b.TC  prima  instilutio  nostra  profe- 
cerit,  qua  falsa  deteximus,  exciiabilur  ad  veri  cogni- 
tionem,  qua  nuila  est  bomini  jucundior  vohiptas;  et 
erit  jam  sapienlia  coBlestis  disciplinae  dignus,  qui  ad 
cognosceiida  caetera  libens  ac  paratus  accesseril. 


251 

annis 

utruiuque  uno  tempore  adolevisse.  Quod  adco  ve- 
rum  cst,  ut  raiione  ipsa  colligi  possit.  Nam  et  Aga- 
menii)on,  qui  gessit  bellum  Troicum,  Jovis  abnepos 
fuity  et  Acbilles  Ajoxque  pronepoles,  et  Ulysses  eo- 
deni  gradu  proximiis  fuit;  l^riamus  quideni  longa 
scrie.  Sed  auciores  quidam  trndunt,  Dardanum  el  Ja- 
sium  Corili  Glios  fuisse,  non  Jovis.  Nec  eniin,  si  ila 
fuisscl,  ad  usus  impudicos  Ganymedem  prone|iotem 
suum  babere  poluisset.  Itaque  pnrentibus  illoruin, 
quos  supra  nominavi,  si  congruenles  annos  dividns, 
numerus  consentiel.  Ab  excidio  autem  Trojauui  ur- 
l)is  colligunlur  anni  mcccclxx.  Ex  bac  teinporum 
ratione  manifestum  esl,  ante  annos  noii  amplius 
quam  mpccg  natum  esse  Saturnuui,  qui  et  sator  om- 


VAHIORUM  NOTiE. 


Trecenlis  viginli  duobus  annis,  Thalii  lapsqm,  quein  B 
secutus  est  Thf^opbilus,  et  deinde  Lactnniius,  osicn- 
dit  luculenler  Pererius  in  comin.  ad  Daiiiel,  lib.  xvi, 
c.  14,  el  lib.  II  Ditp.  de  lxx  sejuim.,  part.  i,  qumt.  2. 
Quamvis  nulem  iii  hac  supputaiionc  mire  varient 
chronologi,  omnium  tamen  expensis  senleniiis,  baud 
minus,  quam  octingentis  vel  nongenlis  circitcr  annis 
Belum  Trojano  excidio  antiqiiiorem  fuissc  conslat. 
ISiBUS.  —  Nil  tnmen  de  boc  certi  defiiiiri  potest, 
propter  varios  Babyloniorum  et  Assyriurum  Belos, 
qui  his  naiionibus  diversis  impernrunt  temporibus. 

Itaque.  Haec  vox  manuscriptururo  codicum  est,  et 


vetcrum  9  editorum.  Ita  rec.  editiones  habent. 

Si  congruentes  annos  dividas.  Manuscripli  decem 
rccenliores  cum  ediiis  habent,  conyruenier.  (Ihrono- 
logi  veheineiiter  variant,  iiequc  in  supptitationibus 
teinponim  scnipiilose  sategitLaclaniius.  Is^cus. 

Ante  annos  non  amplius,  ctc.  FaUus  apparet  calcu- 
lus.  Ariiobiiis  aliain  inivit  supputandi  rationem,  el  aJ 
duo  millia  annorum  ab  Jove,  ad  illa  iisque  tempora 
intercessisse  scribil  prope  Gnem  lib.  u.  Is.cus. 

Ne  modum  excedat.  Mss.  rec.  2  Reg.,Vicl.,  Nav.,  i 
Cplb.,  Gai.,  Brun.  addunt  oratio;  scd  perperam. 


ANALYSIS  LIBRI  SECUNDI,  QUI  IWSCRIBITUR 

de;  origine  erroris. 


Partes  libri  duse  sunt :  prima  de  Vnnitate  religionis  C 
deorum ;  nllera  de  Origine  erroris. 

Vanas  esse  religiones  deorum  probat :  i*quia  contra 
conscientiniu  siiscipinntur,  cuin  etiam  illi  in  cnlnnii- 
tatibus  ad  Dcum  unuin  confugianl,  qui  rebus  ex  scii- 
leiitin  fluenlibus  alacres  nd  deorum  templn  curruiit. 

2**  Quia  iion  sunt  raiionis  humniire,  nnin  curvnnt 
coeleste  animal  ad  venernnda  terrena.  Status  rectus 
bomiiii  el  vultus  sublimis  dalus  cst,  ut  sursum  aspi- 
ciat,  non  deursum  (  Cap.  1). 

3''  Quia  simulacra  colunt,  quae  aut  sunl  signa  dco- 
rum  niortuoruin,  aut  absentium,  ant  prxsentiiim.  Si 
mortuorum,  stulte  coluni ;  si  abseniium,  colendi  dii 
non  sunl,  si  ncc  vident  quae  facimns.  nec  andiunt 
qux  precamur.  Si  prxscntiuin,  quia  dii  ubsenles  esse 
non  possunt ,  supervaciia  sunl  simulnrra.  Pr.Tlerea 
Dei  in  xternum  viventis  vivuin  ct  sensihile  debei  esse 
simulncruin.  At  illorum  siiuulacra  omni  sensu  carcnt. 
llonio  esi  siinnlarroruin  qunsi  pnreiis.  Itnqiie  inelior 
qui  fnctt,  qunin  ilin  (|u;c  fncia  suut.  In  simulncro  non 
est  aliquid  hominis  pneter  nuibram;  ergo  miilto  tni-  D 
nus  aliqnid  Dei  (Cap.  2).  His  sultjicitur  grnvis  dchor- 
taiio  a  simulacrorum  culiu,  u$que  ad  fincm  cap.  2, 
ct  reprehensio  Ciccronis,  qui  cum  intellexcrit  reli- 
gionuin  vanitaiein,  laiuen  nec  alios  ab  ea  abducere, 
nec  ipse  eam  relitiquere  voluit  (Cap.  3). 

Rursum  simulacra  nuUam  majestatem  habere  asserit : 
Qund  fuerini  in  homiincuii  poiestnte ;  quod  frangi, 
cremari ,  perire  possini ;  quod  semeiipsa  tueri  non 
possinl ;  quod  cuiii  violnnlnr,  inulta  sint ,  nisi  a  co- 
lentihus  vindicenlur ;  quod  oculis  sinl  siibjecta  ,  ac 
proinde  non  immortalia;  ilaque  fruslra  ipsis  ofTerri 
munera;  merito  Dionysium  Sicilic  tyraDnum  deot 


tnles  contempsisse,  spolinsse,  illtisisse,  idqiie  impune; 
C.  Verrem  inipune  lol  sncrihgia  commisisse  (Cnp.  ^). 

V  Quin  pneferiini  Deo  el  pnreiili  opera  Dei ,  non 
soliim  bnrhari ,  sed  etinin  sloici  phiiosopbi ,  qiii  (»m< 
nia  coelestia,  q\uv  movenlnr,  in  deorum  niimero  ccn- 
senl :  quos  non  innluin  vcritnte,  sed  eiiam  verbis  ip- 
sornm  rcvincit  {Cap.  6  et  6). 

5°  Qiiin  solis,  lunn^  ignis,  aquae,  etc.  simulacra 
humnniim  in  moduin  r»rinant,  consecrantqne  iis  roa- 
nuhias  ei  rnpinas  siias,  exisiimanics  Deum  amare, 
quidquid  ipsi  concupiscnnt  {Cap.  7). 

Objectio  :  At  ii  ipsi  dii  mnjestatem  suam  scepe  osten- 
dunt  prodigiis ,  el  somniis ,  et  auguriis  ,  et  oracuHs 
(Hic  enumerantur  mutta  miracula  deorum),  —  Ul  cnii- 
sain  lioruin  mirnculornm  exponat,  altiiis  Lucranlius 
narralionem  ordilur  ab  ipsn  scilicet  creatione  rerum, 
de  qun  iiicipit  disserere,cap.  9,  in  qiio  refutat  erro- 
res  philosuphoruin  de  iniindo  et  ejus  fabricatore  Deo. 
Deinde  perscquitiir  hislorinm  crentionis,  cap.  10,  il, 
42,  15,  iniiniscens  identidem  dispuiatinnculas  cam 
philosophis ,  quse  ad  creationem  pcrtinent.  Tertio 
dilnvii  historiatii  aitingit ,  et  originem  errorum  a 
Cbaini  Hebra)orumque  d<;fectione  dediicit,  cap.  14. 
Qunrio ,  crcscenie  hominum  malilia,  Deura  scribtt 
misisse  angelos  ad  Inielain  generis  buniani  in  ter* 
ram  :  quos  cuni  pcllexi^set  diabolus  ad  vitia,  et  rou- 
lieruin  coiigressibns  inquinasset,  fecisse  eos  diaboliim 
suos  snteilites,  qui  autem  ex  Iiis  fuerunt  prognati,  eo8 
neqiie  angelos,  iieaue  hoinines  fnisve;  ntqiie  itu  duo 
facia  ess(!  genera  dxmonuin,  nnuin  coeleste,  nlterum 
terreniitn,  atqiie  bos  esse  immniidos  spiritns,  roalo- 
rum,  qux  geruntur,  auctores;  qui  insidiis,  dolis,  er- 
loribus  oninia  complent,  qtii  lusinuant  ie  corporibut 


255 


LIBER  n.  DE  OBIGINE  ERRORIS. 


954 


hominuro  {Cap.  i5),  nocere  lamen  nemini  poB<(unt, 
nisi  quem  iiabeni  in  gua  poteslate  (Cap.  16).  Eorum 
InTenu  e^se  asirologiam,  aruspicinam,  auguraiio- 
nem,  oracula,  necromantiaui ,  artem  magicam.  Hos 
conari  homines  a  culiura  et  notilia  vernB  majestatis 
aTertpre.  Inde  esse  miraciila^quse  cap.7  commemorata 
siiit.  Nain  cuin  dispositiones  Dei  prxseniianl ,  inquit 
porro  Laclanlius,  <|uippc  qui  mioistri  ejiis  fueruiit, 
interpoiiunt  se  in  bis  rcbus,  ut  quaecumque  a  Deo  vel 
facta  suni,  vel  fiunt ,  ipsi  potissimum  facere  aiit  fe- 
cisse  videaiitur ;  ei  quotie»  aliciii  populo  vel  orbi  se- 
cuudum  Dei  siatuin  boni  quid  itiipendei,  illi  se  id 
facturos  vel  prodigiis,  vel  somniis ,  vel  oraciilis  pol- 
liceniur,  si  sibi  templa,  si  honores,  si  sacriGcia  tri- 
buanlur. 

Objectio  :  Cur  ergo  Deui  hoe  fieri  patiiur?  —  Re^ 
spon».  Ut  inala  cum  bonis  pugneni;  ut  vitia  sintad- 
versaria  virtutibus ;  ut  habeat  alios  quos  puniat,  alios 
quos  bonoret. 

Ataue  hactenus  haec  dlsputatio,  quam  allera  parte» 
cap.  18,  Lactaniius  repetii,  sed  generatim  :  cui  sub- 
jangil  gravem  dehortaiionem  a  religionibus  deoruin, 
siiiiulacrisqiie,  cap.  i9,  et  quid  hacienus  iractarit, 


A  qtiod  sciiicet  inveteratos  errores  depulerit,  quidque 
porro  iraciaiurus  sit,  exponit,  cap.  ult.  iO. 

Alicra  iibri  hujus  pars  est  de  Origine  erroris,  qiise 
non  conjiinctim,  sed  sparsim  lioc  libro  tradilur.  Dis- 
scrit  autein  de  origine  errorum  in  specie  prinium, 
deinde  in  genere.  Iii  specie  de  origine  erroruiii  in 
rcligione  Roiiianoriim  :  qiiod  Roiiiulo  urbein  con- 
deiite,  et  pcssimos  quosque  in  urbem  suain  admil- 
teiite  ,  ex  iis  iii  senaiiiin  fegerii  eos,  qui  a^taie  alios 
anteibanl,  el  patres  appellaril,  et  hos  palrcs  ac  pei- 
lilos  senos  decrela  tiilis^c  de  religioiic,  quibus  iiunc 
Romaiii  serviaiit.  Horliitur  erso,  muteiit  aniiiiuin, 
quia  nemo,  cnni  viverent,  amiiitato  illos  pastores 
dignos,  judicassot  (Cap.  b).  Deiiide  quia  opporleat 
in  ea  re  maxiine,  iii  qua  vitjs  ratio  versaiur,  sibi 
queinque  confidere ,  suoquo  judicio  ac  propriis 
sensibus  niti  ad  iiivesiigaiKlam  ac  pcrpendendam 
veritaiein  (Cap,  7). 
Iii  genere  oinniuin  errorura  duas  esse  causas  dicit: 

B  defeciionem    Chami  ot  postcritatis  pji  Noe  a  Dcq 
{Cap.   14),  et  insidias  diaboli  [Cap,  16).  Scul- 

TETUS. 


LIBER  SECUJVDUS. 

DE  ORIGINE  ERRORIS. 


GAPUT    PRIIIUM. 

Qiiod  ralionis  oblivio  faciat   homities  ignoranles  veri 
Dei ,   qui   colitur  in  adversis ,  et  in  prosperis  con-  C 
temnilur. 

Quamquam  primo  libro  religiones  deoruin  falsas 
esse  monstravcriin ;  quod  ii,  quoruin  vnrios  dissiini* 
lesque  cultus  per  universam  terram  consensus  homi- 
niim  stulta  persuasioiie  suscepil,  mortales  fuerint, 
funciique  vita,  divinx  neccssitaii  iiiorle  conccsserinl ; 
tamen  ne  qiia  dubitatio  reriiiquatur,  hic  secundus 
liber  fontein  ipsum  patefaciet  erroruin,  causasiiiie 
omiics  expticabit,  qnibus  decepli  homines,  et  primi- 

VARIORUM 

Gestio  enim ,  Constaniine  Imperator.  Haec  duo  pos- 
trema  verba  sunt  in  antiquissimo  900  annorum  co- 
dice  Regio,  in  alio  itein  Reg.,  7  Valicanis,  %  Lipsien- 
sibiis.  l&HioI.,  Marni.  et  in  odilis  Soiibron.,  Fasitel. 
1543,  Gymn.  I.'i55,  Betul.,  Tornos.,  %  Paris.,  Tho- 
mas.,  Tliys.,  Gall  ,  Spark.,  Cellar.,  Walch.  Ai  in 
Rhoanneo  et  Sangcrm.,  Soubron.,2  Paris.  mnitis, 
desunt.  Regio  Piiteanus  liabet  iii  tilulo  ad  Constan- 
tittum  Imperalorem. 

Convictis  inanibus.  Ila  reposni  ex  mss.  6  Reg., 
quorum  duo  sunt  veterrlmi,  1  Lips.,  Em.,  Gat., 
Marm.  et  Vict.  in  m.'irg.,edit.  Rom.,  1470,  Gymnic, 
Fasii.,  Torn.,  Tlioin.,  Is.,  Tliys.,  Cellar.,  Wiilch.,  el 
sic  legere  inalo  ciim  eruditis  viris  Jo.  Clerico  in  Arle 
Critic.  P.  III,  S.  I.  c.  4,  p.  44,  Cellario  el  Walchio. 
Plane  eniin  milii  persiiasi  pro  tn  posilum  fuisse  m; 
quod  anianuensibus  s:rpe  conligisse  lioluui  est.  Nani 
legendnm  oniiiino  videtur  innnibus,  ncmpe  diis,  qui 
rectins  opponuntiir  singnlari  Dco,  qnam  mantfs.  1  Cla- 
ront.  h:ihei,  convictis  diis  inauibus;  1  Colb.  prave, 
eonjunctis  inanibus;  in  16  aliis  mss.  recent.  et  6  edi- 
lis  est  convietis  manibus.  Vide  iiifra,  I.  iii,  c.  50  con- 
f /rlff  pkihsopMas  discipUniSf  elc. 


tus  deos  esse  crediderint,  et  posiniodum  inveierata 
persuasione  in  suscepljs  pravissime  Religionibus 
perseveraverint.  Gestiociiiin,  Consianline  Imperator, 
convictis  innnibus,  et  hominum  iinpia  vanitale  de- 
tecta,  singularis  Deiassererc  majestatem,  suscipiens 
ulilius  et  majus  ofricinm  revocnndi  homines  a  pravis 
itineribus,  et  in  gr.itiam  seciim  ipsos  reducendi,  ne 
se  (ul  quidani  philosophi  faciunt)  tantoperc  despi« 
cl:int,  neve  se  infirmos,  ct  supervncuos,  et  nibil,  et 
frustra  oinnino  natos  putenl.  Quie  opiiiio  plerosque 
ad  vltia  compellit.  Nam  diim  exisiimant,  liulli  Deo 
nos  csse  cura;,  aut  post  moriem  nihil  futuros,  totos 
se   libidinibus  addicunt,  et  dum  licere  sibi  putant, 

NOTiE. 

Vnnitatedetecta.^on  ma  leGolh.  vant/a/^  dejecta.Bvs. 

Suscipiens.  Qu:cdain  editiones  habent  suspicans, 
quod  idein  est. 

Quidam  philotophi.  liic  pcrstringit  Lactaiitius  Cpi« 
cureos. 

Et  nihil,  et  [rustra.  Ita  resiiluimus  ex  mss.  7  Rog. 
quoriim  duo  siiiit  velustissimi,  4  Colbcrt.,  Gotb., 
yil.,  Boiion.  miniis  aiiiiq.,  Ein.,  Cantabrig.,  Brun., 
edit.  Cgiiat.,  Paris.  loio,  Fasil.,  Graph.  lu  recm- 
tioribus,  2  Reg.,  5  Lips.,  Caiic,  Peii.,  Ro^toch., 
Pal.,  i  Clarom.,  Christ.,  1  Colb.,  edit.  Rom.  1470, 
Gymn.,  Betnl.,  Tornes.,  Celhir.,  esl,  et  nikil;  quod 
abest  a  ms.  1  Boii.  anliq.  et  editisquinque  rec.  Iii  1 
Colb.  et  ad  nihil,  et  frustra.  Alicubi  legiliir  nihiii  pro 
fifTifi,  in  qiiem  lociiin  nolam  hnbet  sequentem  Biine- 
inaiinus.  —  Et  nihili.  Merito  Cellarius  ex  Lips.  tnbus 
ei  Betul.  recepil  :  lialient  el  niss.  C  C.  C.  Reiiiim., 
Ullr.,  Cauc,  Pal.  el  Torncs.  Priusconflrmoex  Lact., 
I.  i,  c.  li  :  Qui  sit  et  mortalis,  et  imbecillus,  et  mhili; 
el  I.  VI,  c.  Si  iJnsipiens,  et  inepius,  et  nihili  es/.BuN. 

Nulli  Deo.  rfb  hoc  eti:iin  in  prioribus  priini  libri 
capitibus  dictuin  csl,  ac  rurbus  dicetur  in  opere  de 
Ira  Dei.  ^ulii  refcrtur  ad  Curm. 


m  FIRM.  LACTANTIl 

bauriendis  voluptaiibussiiienlcr  incumbunt,  per  quas  A 
imprudenles  in  laqueos  morlis  incurrunl ;  ignorant 
enim  quae  sit  hominis  ratio.  Quam  si  tcnere  veilent, 
In  primis  Dominum  suum  aguoscercni,  viriutem  jus- 
litiamque  sequerenlur,  tcrrenis  figmentis  animas 
suas  non  subslernerent,  mortiferas  libidinum  suavi- 
tates  non  appeterenl :  deuique  seipsos  magni  acsti- 
mareni,  atque  inteiligercnt  plus  esse  in  homine, 
quam  videtur ,  cujus  vim  condiiioncmque  non  aliler 
possent  retinere,  nisi  cultum  veri  parcntis  sui,  dcpo- 
siia  pravilate,  susceperint.  Equidem,  sicut  oportel, 
de  summa  rcrum  sxpenumero  cogitans,  admirari 
soleo  majestatem  Dei  singiilaris,  qua^  continel  regit- 
qne  omnia,  in  tantam  venisse  oblivionem,  ut  qua; 
sola  coli  debeat,  sola  potissimum  negligatur;  homi- 
nes  autem  ipsos  ad  lanlam  cxcitatem  esse  deductos  B 
ut  vero  ac  vivo  Deo  mortuos  praeferant,  terrenos 
auiem  sepuliosque  iu  terra  ei  qui  fundaior  ipsius 
terrae  fuit. 

Et  tamen  buic  impietati  bominum  posset  venia 
concedi ,  si  omnino  ab  ignorantia  divini  nominis  ve- 
niret  hic  crror.  Gum  vero  ipsos  deorum  cultores  saepe 
videamus  Deum  summum  ot  confiieri  et  praedicare  , 
quam  sibi  veniam  sperare  possunt  impietaiis  suae? 
qui  non  agiioscunt  culium  ejus,  queni  prorsus  igno- 
rari  ah  homine  fas  non  est.  Nam  et  cum  jurant ,  et 
cum  opiant ,  et  cum  gratias  agunt,  non  Jovem  aut 
deos  mullos,  sed  Deuni  nominant :  adeo  ipsa  veritas, 

VARIORUM 

Hauriendis  voluptatibus  sitienter  incumbunt,  Ms.  1 
Bnin.  et  edit.  Paris.,  1525.  siiientes.  Ms.  2  Colb.  et 
i  Clarom.  scienter^  prave.  Gcnuina  leciio  silienter,  id 
est,  avide.  Cicero  Tnscul.  217,  a.  Nec  sitienter  quid 
appetens^  Pnidentius  Cathemerin.  iv,  v.  88,  Sitienter 
iMurire.  Walch.' 

Dominum  suum.  Ita  ms.  Roban.  et  Sangermann., 
qnod  est  rectius,  quam  Deum  suum,  ut  habent  vul- 
gat  r  editiones. 

Suavitates.  Sic  reposuimus  ex  ms.  2  Bonon.  et  5 
Reg.,  quorum  dno  sunt  anliqoissimi,  Tax.,  2  Lips., 
Goih.,  1  Colb.,  2  Clarom.  In  rcceiitioribus  mss.  et 
in  ediiis  est  voluptates. 

Plus  esse  in  homine.  Id  desumpium  est  ex  Platonis 
Tim.To  et  Craiylo.  Vide  ei  Laclaiii.  de  Opificio  Dei, 
c.  I9et20. 

Possent  retinere.  Ila  resliluimus  ex  mss.  i  Bonon. 
antiqiiiore,  et  \  Claroni.  In  cxlerisest,  posse  relineri 
iii  i  Reg.,  possH. 

Snsceperint.  Forte.  susciperenl. 

Prmferant.  Rosloch.  ei  Ullr..  anteferant. 

Sepultosque  in  terra  ei.  Ms.  i  Claroiii.  cl  recenies 
edd.  seplcin  addiint  prceponant ;  perperain,  cum  mox 
pra*rei;serit  verbiim  prceferant, 

Nominis.  Heumnnniis  credit  Ifgendum  osse  numi' 
nis.  Al  non  mulamus  lociionem  mss.  et  cditoriim. 

Quem  prorsus  ignorari  ab  liomine  fas  non  esl.  Id  ost, 
qui  ut  prorsus  ignoretur  ab  honiine  fieri  non  polest. 
Affirmavit  enim  orrorem  ab  ignoralione  divini  no- 
minis  noii  venisso.  Ad  rein  pcrliiiet  Tertnll.  Apolog. 
c.  17  :  H(ec  est  summa  delicti  nolenlium  recognoscere, 
quem  ignorare  noii  possuiil.  BuN. 

Sed  Deum  nomiuant.  Cypr.  Idol.  Vau.  cap.  v  :  Dici 
frequmter  audimus  :  0  Deus  ;  ct ,  Deus  videt ;  et,  Deo 
commendo ;  et,  Deus  mihi  reddet;  ot,  Quod  vult  Deus ; 
el,  Si  Deus  dederit.  Atque  hcec  est  summa  delicti,  nolle 
agnoscere  quent  ignorure  non  possis.  Bun. 
'  Debent.  Sic  reposui  ei  omnibus  mss»  ei  4  edd.  In 


DIVIN.  INSTIT.  25r> 

cogente  naiura,  ctiam  ab  invitis  pectoribus  erumpil ; 
quod  quidem  non  faciuni  in  prosperis  rebus.  Nam 
tum  maximc  Deus  e\  memoria  hominum  elabitur , 
cuin  bencficiis  cjiis  fruenies,  honorem  dare  divinx 
indulgeniise  debent.  Ai  vero  si  qua  neccssiias  gravis 
prcsserit,  lunc  Deum  recurdanlur.  Si  belli  terror 
infremueril,  si  morborum  pestifera  vis  incubuerit,  si 
alimenia  frugibus  longa  sicciias  denegaverit,  si  saeva 
tempestas,  sigrando  ingruerit,  ad  Deum  confugilur, 
a  Deo  peiiiur  auxiiium,  Dcus,  ui  subveniat,  oratur. 
Si  quis  in  mari,  venlo  sseviente,  jactatur,  hunc  invo- 
cat.  Si  quis  aliqua  vi  afQictatur,  hunc  polius  implo- 
rat.  Si  quis  ad  exiremam  mendicandi  necessiiatem 
dediicius,  victum  precibusexposcit,  Deum  solum  ob- 
teslalur,  ct  pcr  cjus  divinum  atque  unicum  nomen 
bominum  sibi  miscricordiam  quserit.  Numquam  igi- 
tur  Dei  meinincrunt ,  nisi  dum  in  malis  sunt.  Posl- 
(luain  meius  deseruit  et  pericula  recesserunt,  tuni 
vero  alacres  ad  deorum  templa  concurrunt ;  his  ii- 
bani,  his  sacrificant,  bos  coronant.  Deo  autem,  quem 
in  ipsa  necessiiatc  imploraverani,  ne  verbo  quidem 
gratias  agunl :  adeo  ex  rerum  prosperitate  luxuria  , 
ex  luxuria  vero,  ut  vitia  omnia,  sic  impietas  adversus 
Deum  nascilur. 

Qiiannin  islud  ex  cnusa  fieri  pulemus  ?  nisi  esse 
aliqnom  perversam  poteslalom,  quae  vcritatis  sii  seni- 
pcr  inimica ,  qu:o  humanis  erroribus  gaudeat,  cui 
unicum  ac  pcrpetuum  sit  opus  offundcrc  tenebras  , 

NOTifl. 

i4  inipre^sis  est  deberent ;  sed  mnlc. 
Si  qna  necessitas.  Sic  Lucret.  I.  3  : 

....  Robus  in  arctis 
Acrius  advcriunt  auimos  ad  rolligionem. 

Oplime  Rivetus,  in  notis  suis  mss.  ad  hunc  auctorem 
compcrtuin  cst,  opiimos  esse  nos  duin  aegri  suinus  ; 
unde  recte  oplat  Pliniiis,  ut  tales  esse  sani  persevere- 
mus^  quales  nos  fuluros  esse  profitemur  a'groti, 

Confugitur.  Melius  ciini  seqticntibiis  cohaeret  ex 
cunctis  pene  niss.  quani  confugiunt,  quod  esl  duoruin 
rec.  mss.  Reg.  et  ediioruni. 

Potius.  Sic  roslituo  ex  omuibus  mss.  et  vet.  editis 
Rom.  In  14  editis  rccentioribus  est  protinus.  Vidc 
praecedentia. 

Nomen.  Ita  reposui  ex  cunctis  mss.  et  vel.  editis 
Rom.  et  Crat.  ncGrapli.  in  mnrgine;  et  apie  quidem 
ad  verba  slipem  mendicantnim  iii  nomiue  Domini.  In 
D  omnibus  fere  edilis  est,  numen. 

Malis  sunt.  In  rebus  adversis.  Lib.  vi,  cap.  25  : 
Eliam  in  matis  gratias  agat.  Cic.  pro  Cliientio,  cap.  6i : 
(Inum...  in  mdiis  perfugium  calamitatis.  BuN. 

Hos  coronanl.  Simulacra  (icoriim  coronari  apud 
Gentiles  inoris  erai.  Ariiob.  Iil>.  vii :  Etianmedii  ser- 
tis,  coronis  aMciuniiir  el  floribiis?  Vide  etiam  Clem. 
Alexand,  i:aihtc/.  lib.  n,  onp.  8.  Tcrtnllian.,  de  Cor. 
Mil.,  cnp.  7  :  Saturnum  Pherecydes  ante  omnes  refert 
coronalum,  Jovem  Diodorus  posi  devictos  Titanas.  Dat 
et  Priapo  tasnias  idan,  et  AriadiKC  sertum.  Plinius, 
lib.  XVI ,  cap.  4,  nit,  aiiti<|nitus  ncmineni,  iiisi  deos, 
coroiiis  ornari  soliluin  :  cl  lib.  xxi ,  cap.  24 :  Coronas 
deorum  honos  erant^  et  Larium  pubticorum  privatorum' 
que.  Artomidor.  lib,  n,  Oneirocrit.«  cap.  54.Scdnon 
solnm  dii  coronati,  vcruin  etinm  illi  qiii  sacris  ope- 
rabnntur,  iino  vasa  ciiain  ac  vicliuKo,  quaruin  cor- 
nun  innurabnniur,  otc.  Ex  Heraldo  et  Cliii;nh. 

Offundere  tenebras.  Iteruni,  iib.  ii,  cap.i6  :  Offun^ 
dunt  tenebrast  veritatem  caligin^  obducunt,  Ibid.  Srro* 


^7  LIBER  II.  DE  OIUGINE:  ERRORIS.  258 

ct  Iiomiiium  cxcare  mcnles ,  ne  lucem  viilcnnt,  ne  A  n^od  prorccio  non  facity  qui  oes,  aut  lapidem,  qua 


denique  in  coelum  aspiciant,  nc  naluram  corporis  sui 

servent,  cujus  originem  suo  loco  narrnbimus ;  niinc 

fallacias  arguamus.  Nnm  cum  caetersc  auimnntcs  pro- 

nis  corporibus  ia  humum  speclcnt,  quin  mlioiiem  ac 

sapieniinm  non  acceperunt,  nobis  auiem  stntus  rcc* 

tus,  sublimis  vuUus  ab  artifice  Deo  dalus  sit^  appa- 

ret  istas  religiones  deorum  noncsse  rationis  humnna;, 

quia  curvant  coeleste  animal  ad  vcnernnda  terrcna. 

Parens  enim  noster  ille  unus  el  solus  ,  et  cum  fiii- 

geret  horoinem,  id  esl  animal  intelligens  ct  rationis 

capax ,  eum  vero  ex  humo  sublevatum  ad  contem- 

platioDcm  sui  ariiGcis  erexit.  Quod  optime  ingeniosus 

poeU  (Ovid.  1  Metatn.)  signavii  : 

Pronaque  cum  spectent  animalia  caetera  terram; 
Os  bomioi  sublime  dcdit,  coeluiuque  lueri 
Jossil,  ei  erectos  ad  sidera  lollere  vultus. 

llinc  uiique  Mp(oTz<rj  Grseci  appelinrunt,  quod  sur- 
umn  spcciet.  Ipsi  ergo  sibi  renuntiant,  sequc  honu- 
num  nomine  abdicant,  qui  non  sursum  aspiciunt,  scd 
deorsum  :  nisi  forte  id  ipsiim,  quod  recii  sumus,  sine 
causa  liomini  attributum  puiant.  Spectare  nos  ccelum 
Deus  voluit,  uiique  non  frustrn.  Nam  et  aves  ,  et  cx 
inutis  pene  omnia  coelum  vident ;  sed  nubis  proprie 
datum  est,  coelum  rigidis  ac  siantibus  intueri,  ut  re- 
ligionAmibi  qu;eramus,  ut  Dcum,  cujus  scdes  illa  , 
qooniaro  oculis  non  possumus,  animo  contemplemur : 


suiiiierrena,  veneratur.  Estautem  pravissimum,  cum 
raiio  corporis  recta  sit,  quod  est  temporale  ,  ipsum 
vcro  niiimuin,  qui  sit  seternus,  humilem  iieri ;  cum 
figura  et  staius  nihil  aliud  significent ,  nisi  mentem 
hoininis  eo  spcctare  oportere,  quo  vultum  et  animiim 
tam  recuim  esse  debere,  quam  corpus,  ut  id,  cui  do« 
minari  dcbet,  imitetur.  Yeruin  homines,  et  nominis 
sui,  et  rntionis  obliti,  oculos  suos  ab  alto  dejiciunt, 
soloque  deligunt ,  atque  liment  opera  digitorum  suo- 
rum ,  quasi  vero  quidquam  esse  possit  ariificc  suo 
majus. 

CAPUT  II. 


B 


Qua;  fueril  priim  caum  fingendi  simulacra; 
Dei  imagine,  et  ejui  vero  cullu. 


de 


vera 


Qiiae  igiiur  amentia  est,  aut  ea  fingere  quae  ipsl 
postmodum  timeant,  aut  timere  quae  finxerint?  Non 
ipsa,  inquiunt,  timemus,  sed  eos,  nd  quorum  imagi- 
ncm  ficta,  et  quorum  noniinibus  consecrata  sunt. 
Ncinpe  ideo  timeiis,  quod  eos  esse  in  coelo  arbitra- 
mini :  neque  enim,  si  dii  sunt,  aliter  lieri  potest.  Cur 
igitur  oculos  in  coeliim  non  tollitis|;  et  advocatis  eo- 
rum  nominibus ,  in  aperio  sacrificia  celebratis  ?  Cur 
ad  pnrietes,  et  ligna,  et  lapides  potissimum,  quam 
illo  speciatis,  ubi  eos  esse  creditis?  Quid  sibi  lem- 


YARIORUM  NOTiE. 


res...,  olfundunt,  lib.  vii :  Tenebro!,  quibus  offnndetur  C 
foetum.  De  Ira  ,  cnp.  1  :  Quibus  (tenebris)  offusa  est 
kominis  eogitatio.  Bun. 

iSaturam  corporis  sui.  Intelligil  statum  humnni  cor- 
poris  rectum.  Quod  nrguineiiium  ,  ut  iiic,  sic  sa^po 
urget.  In  nonnullis  secuius  est  Ciceroncm,  lib.  i  de 
Legg.  cap.  9  :  Cum  caiteras  auimantes  abjecisset  ad 
pasium,  solum  hominem  erexily  ad  coelique ,  qtiasi  co- 
gnationisdomiciliiquepristini  conspectnm  excitavit.  L.ii, 
*dc  Nat.  deor.,  cnp.  56:  Deus  liomines  humo  exi^itatos 
eelsos  et  erectos  constituit,  ut  deorum  cognitionem  cte- 
ium  intuentes  capere  possent.  BuN. 

Cujus  originem,  elc.  IIa!C  verba  extant  in  amiquiss. 
Bonon,  ms.  ei  i  Clarom.  et  in  edilis  Thom.,  Is. 
Thys.,  Gall.,  Spnrk.  et  Walch.  in  cictcris  desunl. 
Ka  tameii  reiinenda  sunt,  tum  propicr  elcgnuiinm, 
tum  quod  apte  congruunt  cum  re  de  (jun  hic  agitur. 

in  humum.  lleuinannus  recle  judicat  dcleiuium 
esse  in,  quod  juxtn  Lacianiii  phrnsim  elcgantius  est. 

Eum  veroex  humo  sublevatum,  clc.  Ciim  Thomnsio,  D 
cl  ex  mss.  9  Heg.,  1  Bonon.,  antiq.,  5  Colb.,  Ros- 
loch.,  Pal.,  Cantnb..  Cauc,  Jun.,  Ullr.,  iribus  Yaii- 
canis,  cted.  Roin.  U70,  Genevensi,  Torn.,  Soubr., 
Is-,  hunc  locum  iia  legonduin  esse  contendo  ,  iion  , 
Dt  viliose  in  editis  plerisque,  enimvero  ex  humo  suble- 
vavii  :  nullus  seiisus  erii,  si  ha*.c  lectio  sil  relinenda; 
et  dicendum  essetideo  hominem  esse  animnl  ratio- 
iils  capax,  quia  Dcus,  eum  sublevnvitex  hunio,  quod 
absurdum  essc  pniet  in  cseleris  nniinnlibus ,  qu» 
etiainsi  ex  humo  constent ,  non  taiiien  sunt  raiionis 
capacia.  ExGALLiEO. 

Graci.  Yide  Platonem  in  Cralylo  ct  in  Timneo ;  tum 
etiam  Pbilonem  Juda^um. 

Nobis  datum  est..,  rigidis  ac  slautibus  intueri.  Dic- 
lum,  nt  lila  Claud.,  lib.  i,  in  Rulin.  Nntura  bcalis 
omnibus  esse  dedil ;  id  cst,  nntura  omnibus  concessit 
csse  beatos.  Horal.  i,  Serm..  4,  36  :  Dederim  quibus 
eae  poetis;  de  Art.  poet.  372 : 


Mcdiocribus  esse  poetis 
Non  homioes,  uon  di,  uon  concessere  coiurana?. 

Rtgidis.  Id  est  rectis.  Lib.  u  c.  M  lUominem  rigi' 
dum  figuravit.  De  0|)if.  c.  8 :  Hunc  ad  cwli  contempla- 
tionem  erexit.  BoN. 

Qaoniam.  Sic  ex  mss.  prope  omnibus  restiluiiDUS. 
Iii  i  re(  entioiibiis  et  in  vulgatis  esxquem,  Hxc  ta- 
incii  lectio  iion  estiiiconcinna.  Iii  i  Claroin.  quia.  Sed 
amplectiniur  poiius  mss.  codices. 

Sit.  Ita  oinnes  mss.  et  vel.  edd.  Iii  12  imprcssis 
legilur  est. 

Vt  idy  cui  dominari  debet,  imitetur.  Iia  emendavi- 
mus  ex  inss.  codicibus  Rcgiis,  Bonon.  anliq.  ,|  6 
Colb.,  Cauc,  Jun.,  UIlr.^Lips.,  Pal.,  Pen.,  Ros- 
locli.,  Tornes.,  Betul. ,  Clarom.,  Cantabrig.,  Em., 
Brun.,  et  vet.  editis  3  Romnnis,  Venet.  4490,  Paris. 
1525,  Graph.,  Betiil.,  Antuerp.  1559,  Is.,  Cellar.  nc 
Genev.  nd  marg.  In  edilis  rec.  octo  est,  ne  t(/,  prave. 
Legendum  e^sc  ut  id  nsscril  Isxuset  textus  ipsc  coii- 
vincil,  videlicet  ut  animus  erigendo  sc  ad  coeluiu  , 
imiletur  siaium  corporis  quod  erectum  est. 

Quasivero.  Addidimus  vero  exmss.  codicibusetedit. 
Soubron.  et  Toriies.  Quod  tnmen  deest  in  vulgalis. 

laitur.  Rohanneus  codex  legit  ergo,  quod  idein  est. 

iVoN  ipsa,  inquiunt,  timemus,  etc.  Sic  eiiam  Euse- 
bius,  prajfat.  lib.  iv,  refert  hoc  Gentilibus  plaiinin 
fuisse,  iinngines  noii  esse  deos.  Verba  ejus  sunt : 
''OTt  fAfv  ovv  oO  Btol  a^u;^o(  l^fiocva,  izpofavig  xai  avTOtf. 
Enmdcm  exceptioneiii  videsis  apud  Arnob.  lib.  vi, 
Origen.  coniraCels.,  lib.  yii,  Augustin.  inPs.  CXllL 
Ex.  Gall^o. 

Eorum  nominibus.  Sic  reposuimus  ex  mss.  et  edit. 
Tornes.  ac  Soubron.  quod  venustius  est  quam  deo^ 
rum,  iit  in  vulgatis  cum  vox  dii  inox  prsecesserit.  — 
Advocatis....  nominibus.  Sic  omnes  libri,  idest,  mvo- 
calis.  Iierum  infra,  Nomina  precibus  advocare.  Lib.  ii, 
cnp.  5  :  Quibus  quamque  (stellnm)  nominibus,  quibus 
precibus  advocemus  Lcxica  hunc  significatum  noii  ob- 
servaruut.  Bun. 


<iSS  HRM.  LAGTANTU  DIVIN.  INSTIT.  t60 

pla?  quid  ara6  tolunt?  quid  denique  ipsa  simulacra ,  A  test,  semper  utique  imago  aupervacua  est.  Sed  vc- 


quse  aut  mortuorum  aut  abseniium  monimenta  sunt? 
Nam  omnino  flngendarum  simililudinum  ratio  id- 
circo  ab  hominibus  inventa  est ,  nt  posset  eorum 
memoria  retineri,  qui  vel  morte  subiracli,  vel  absen- 
tia  fuerant  separali.  Deos  igitur  in  quornm  numero 
reponemus  ?  Si  in  morluorum  ,  quis  lam  stultus  ut 
colal  ?  Si  in  absentiiun ,  colcndi  ergo  non  sunt ,  si 
nec  vident  quae  facimus,  nec  audiuni  quae  precamur. 
Si  auiem  dii  absentes  esse  non  possunt,  qui  quoniam 
divini  sunt,  in  quacumque  mundi  parie  fuerint,  vi- 
dent  et  audiuul  universa ;  supervacua  ergo  sunt  si- 
mulacra,  iliis  ubique  pr.nesentibus,  ciim  saiis  sit  au- 
dientium  nomiiia  precibus  advocare.  Al  cnim  prae- 
sentes  non  nisi  ad  imagines  snas  adsuiit.  Ita  plane  ; 


renlnr,  ne  omnis  eorum  religio  inanis  sil  et  vana ,  si 
iiihil  in  praesenii  videani  quod  adorent,  et  ideo  simu- 
lacra  constituunl,  quae  quia  morluorum  sunt  imagi- 
nes,  similia  morluis  sunt;  omni  enim  sensu  carent. 
Dei  autem  in  geternum  viventis  vivum  et  sensibilc 
debei  csse  simuiacrnm.  Quod  si  a  similitudine  in  no- 
men  acccpii,  quomodo  possunt  ista  simulacra  Deo 
similia  judicari,  quae  nec  sentiunt,  nec  moventur? 
luque  simulacrum  Dei  non  illud  est,  quod  digitis  bo« 
minis  ex  lapide,  aut  aere,  aliave  materia  fabricatur; 
sed  ipse  homo,  quoniam  et  seniit ,  et  movetur  ,  et 
multas  magnasque  actiones  babei.  Nec  inieliigunt  ho- 
mines  ineptissimi,  quod,  sl  senlire  simulacra  et  mo- 
veri  posient ,  ultro  adoralura  hominem  fuissent,  a 


quemadmodum  vulgus  existimat,  mortuorum  aniinas  B  quo  sunt  expollta,  qo9e  essentaut  inculttiset  horridus 


circa  lumulos  etcorporumsuorum  rcliquiasoberrare. 
Sed  tamen  postiiuam  deus  ille  prxsto  essc  coepil , 
Jnm  simnlacro  ejus  opus  non  est. 

Quaero  enim ,  si  quis  imaginem  homiOis  peraegre 
constiinii  conicmpletur  s.Tpius,  ui  ex  ea  solaiiom  ca- 
piat  absentis ,  num  idem  sanus  csse  vidcalur,  si,  eo 
reverso  alque  prxscnie,  in  coniemplanda  imiigine 
perseveret,  eaque  potius,quam  ipsiushominis  aspectu 
frui  velit?  Minime  profecto.  Etenim  hominis  Imag6 
rrecessaria  tnm  videtur,  Cum  procul  abesi;  superva- 
Cna  futnra,  cum  praesto  est :  Del  auiem,  cujuS  spifi- 
tus  ac  numen  ubique  diffusum,  abcsse  numquani  pO" 


lapis,  aut  materia  informis  ac  rudis,  nisi  fuissent  ab 
hoinine  formala. 

Ilomo  igiiurillorum  quasi  par^ns  putnndus  est,  per 
cujus  manns  nnta  sunt,  per  quem  speciem,  figuram , 
piilchritudinem  habere  coeperunl.  Et  ideo  inelior  ^st 
qui  fecit,  quam  illa  quac  facla  sunt.  Et  taihen  facto^ 
rem  ipsum  nemo  Suspicit,  aut  veretur  :  quae  fecit, 
timet,  tamquain  plus  possil  esse  in  opere,  quam  in 
opifice.  necie  igiiur  Seneca  in  libris  moralibus  :  Si- 
mulacra,  inquit,  deorum  veneraiilur,  illis  supplicant 
genu  posito,  ilh  adoranl,  illls  per  (oium  assident 
diein,  aui  astant,  illis  stipem  jaciunt,  viciimas  cx- 


VAR10I\UM  NOTiE. 
Quid  sibi  lempia?  Hon  est  putandum  hicloci  a  Lac-  C  c.  li  :  Si  qui  per  monumentum  transisse  vetperemali 


tantio  iiilerdicliiin  essc  omnibus,  ne  quem  locum  cul- 
tui  divino  corisccrarent  fideles,  siquidem  templorum 
nominc  a^des  taiuum  significel  diisgbnlilium  sacras  , 
cum  Clirisiiaiii  adeo  illud  verbum  norrercnt,  ut  lo- 
com  in  quo  ad  res  sacras  pcrngeiidaS  convenireni , 
eectesice  solum,  aiit  ciJnveniicull  iiomine  signarent. 
Spark.  —  Ecfclcsias  Jain  a  primis  saeculis  pro  chris- 
tinnis  exstrucias,  coiistat  ex  Lampridio,  lilavio  Vo- 
pisco,  Terinlliano  lib.  de  Idololairia,  itcm  ad  uxorein 
lib.  11,  cap.  9  ;  lib.  de  velandis  Yirginibus  ,  c.  15.  ei 
alibi  saepe.  Sed  et  Gyprianus,  qui  florcbat  anno  250 
Ecclesiae,  sub  nomine  Dominici,  mcnlionem  egit  li- 
bro  de  Operibus  cl  Eleemosynis;  deniquc  ex  edicto 
Diocletiani  de  diruendis  ecclesiis,  et  comburendis 
chrislianorum  libris,  apud  Eusebium  ,  lib.  viii  His- 
tor.,  cap.  2  et  3,  qui  eain  cladem  deplorai;  sicui  et 
Arnobius  in  fliie  libri  iv,  et  ipse  Lactantiusinlra  I.  v. 
Videsis  illum,  lib.  v,in  flne,  libro  delra  Dei,c.viii, 

Ex  ISiKO.  ,    ,o  M     ^    .^      .,      r»     .•!«.>  .««-•   D  «^  vacua,  Sic  varianl  quoque  I.  vii ,  c.  G.  Nihil  taj 

yujrfflrflrwo/Mfi^^Nempe  inqitibns  Genlile^  ,.      ^  ^   ^  '^  ^   ^^.^^  [^ 

ficia  diis  facere  consuerunt.  Alias  eniin  Chrislianis      ?        '•      '    .•.."'    iii,w. «, 

sua  fuisse  altaria  salis  constat  e.\  Sucris  lillcris. 
Spark. 

Fingendarum.  De  hoc  vide  S.  Justiniim*  in  Parxnc- 
tico.  Videeiiam  Sapient.,  cap.  43  et  44. 

In  quorum  numero  reponemut,  Sexlo  casu.  Lact.  I. 
n,  cap.  5;  lib.  iii,  c.  4;  dc  Ira,  c.  22.  I(a  quoque  Ci- 
ccro,Iib.in  de  Nat.  deor.,  cap.  9,  etcap.  49  ct20;L 
I  de  Orat.,  cap.  45.  Bdn. 

Nomina,  Hcumannus  putat  legendum  esse  iiumina, 
scd  contrn  fidem  mss.  et  editorum. 

Mortuorumanimas^  etc.  Siinile  aliquid  leginiusapud 
Gregoriuin  Nyssenuin ,  traciatu  de  Aninin  et  Rcsur- 
reciione  circa  mcdium. 

Oberrare.  Genliles  enim  existimabant  nondum  hu- 
mat(»rnm  cOrporum  aniinaS  in  terris  oberrare,  donec 
sepulcro  mandafeniur  mortuorum  reliouiae.  — Animas 
circa  tumulos,*,  oberrare*  Ammianus  Sfarccn.  I.  xix. 


volorum  aryueretur  indiciis,  ut  veneficus,  sepulcrorum- 
que  honores  et  errantium  ibidem  animarum  ludibria 
coUigcns  vana^  pronunliatus  reus  capite  interibat,  Ila- 
bent  a  Platone ,  ad  quem  provocat  Origenes  contra 
Cels.  I.  II,  p.  97,  ubi  vide  Spencerum ,  et  lib.  vu , 
p.  534.  BoN. 

Si  quis  imaginem,  Senec.  ep.  40,  pr.  Si  imagines 
nobis  amicorum  abtenlium  jneundag  si/n/,  quw  memoriam 
renovant ,  et  desiderium  absenti(B  falso  atque  inani  §0- 
lalio  levant :  quanto  jncundiores  sunt  iitterm^  quce  vera 
amici  absentis  vestigia,  veras  noias  afferunl,  Bln. 

Ut  ex  ea,  Mss.  20,  et  ex  ea, 

Et  tamen  hominis  imago.  Mss.  Angl.  et  Lips.  cuni 
Rom.  Et  tamen  :  non  qiiod  alii,  et  enim,  Cell. 

Diffusum,  Sic  et  Virgilius  :  Jove  plena  sunt  omnia. 

Inanis  sit  et  vana,  Mss.  C.  C.  C.  Eniman.,  Cant., 
Cauc,  Jiinl.,  Sublac,  Rost.,  Ven.  4474,  72,  nlraque 
78,  93,  97,  Pier.,  Parrhns.,  i^aris.,  Crat.,  inanis  sit 

tamen 
*.  tibi 
quoquc  inanis  et  vanus  junguntur.  Bun. 

Sensibile,  Id  est,  qnod  scnsu  non  careat.  Francius. 

Quce  nee  senliunt.  Ita  reposuiinus  ex  ed. 
Soubr.,  Torn.  et  Thys.  ac  omnibus  mss.  preter 
Ciirist.  et  Ald.  edil.  in  quibus  esi,  i/uiFm/ii/  sentiunu 

Homo.  Qui  scilicet  ad  imagineiii  Dei  creaius  est. 
Gencs.  i,  vers.  26.  Sed  quanio  quisque  major  esi^  ait 
Cicero  de  Offlciis,  lib.  i,  /aii(o  se  submissius  gerat. 
Vide  et  S.  Augusiin.  lib.  xii  de  Civil.  Dei,  cap.  25. 

Adoratura  hominem  fuissent,  a  quo,  Sic  restituimus 
ex  cunciis  pene  niss.  qiiod  sequeiitibus  magis  res- 
poiidet,  qiiam  leciio  2  Ueg.  rec.  et  edit.,  in  qoibus 
csf,  adoratura  homines  fuissenl^  a  quibus.  In  2  Bonon. 
est,  honnnem  fuissent^  quo  ;  in  4  Colb.,  ex  quo, 

Suspicit,  iLi  cmendavimus  ex  vetustissimis  et  op- 
timis  inSs.  2  Reg.,  2Bonon.,  5  Colb.,  Tornes.»  Gotb.i 
1  Clarom.  et  pluribus  cditls.  In  aliis  est,  sUscipit, 


«01 


L]D£R  H.  DE  ORIGTNE  ERftORtS. 


m 


duni;et  eiim  ha^e tantopere  sn^picianl,  fabros,  qui  illa  A  iesie  animal  cum  terrenis,  in  tcrranque  vorgentibus 


fecere,  contemnunl.  Quid  inter  sc  tani  contrariuni , 
^m  slaiuarium  despicerc,  staluam  adorare,  et  eum 
ne  in  conTictum  quidem  adiniltere,  qiii  tibi  dcos  fa- 
ciai?  Quam  ergo  Tim,  quam  potestalem  habere  pos- 
•onl,  cum  ipse,  qui  fecii  illa,  non  liabeat?  Scd  ne 
haec  quidem  dare  his  potuit ,  qu:e  habebat ,  vidcre , 
audire ,  loqui,  moYeri.  Quisquamne  igiiur  tam  iiicp- 
tus  est,  ut  putet  aliquiJ  essein  siinulacro  dci,  in  quo 
ne  hominis  quidem  quidquam  esl  prxMcr  umbram  ? 
Sed  h:ec  nemo  considerat ;  infecii  sunt  eiiim  persua- 
sione,  ac  menteseorum  peniius  fucum  stultitise  perbi- 
berunt.  Adorant  ergo  insensibilia,  qui  scniiuiil;  irra- 
llonabilia,  qui  sapiunt;  exanima,  qui  vivuiit;  icrrena, 
qni  oriuntnr  e  Cfslo.  Juvat  ergo,  velul  in  aliqun  su- 


coxquaii.  Qiiid  vos  bcneficiis  coelcslibus  orlaiis, 
pioiiiqueiii  hiimuin  veslra  sponte  procumbiti$?|]umi 
eiiim  miseri  volulamini,  cum  deorsum  quxritis 
quod  in  siiblimi  quiL>rerc  debuislis.  Nam  ista  morta- 
lium  digitorum  ludicra  et  fragilia  figmenta,  ex  quo- 
libct  maieria:  gencrc  formala,  quid  aliud  suiit,  nisi 
terra,  ex  qua  nala  suiit?  Quid  crgo  rebus  inferiori- 
bus  subj:tcetis?  quid  c:ipitibiis  vesiris  terram  supcr- 
ponilis?  Guiii  cniin  vos  lerrac  submittilis,  humilio- 
resqiie  facitis,  ipsi  vos  ultro  ad  inferos  mergitis,  ad 
mortcmque  dnmnatis,  quia  nihil  lerra  inferius  et 
humilius,  nisi  mors  ct  inferi.  Quae  si  effugere  vclle- 
tis,  subjcctam  pcdibus  vestris  terram  conteinneretis, 
corporis  stalu  salvo  :  quod  idcirco  rectum  accepis- 


Uimi  specula  constiiulum,  unde  universi  exaudire  g  ^i^  quo  oculos  atque  meniem  cuin  eo,  qui  fecit,  con- 


possini,  Persianum  illud  proclamare , 

0  curvse  io  terras  animae,  ei  cocleslium  inancs ! 
Coelum  potiiis  intuemiiii,  ad  cujus  spectaculum  vos 
exdtavit  ille  artifex  vesler  Deus.  lile  vobis  subiimem 
vultum  dedii;  vos  in  terram  curvamini  :  vos  alias 
menles,  et  ad  parentem  suum  cum  corporibus  suis 
erectas,  ud  inferiora  deprimiiis,  tamquam  vos  poeni- 
teai  Don  quadrupcdes  essc  natos.  Fas  non  esi  coe- 


ferre  possilis.  Coiitemuere  auiem  ei  calcare  terraui, 
nihil  aliud  est  quam  simulacra  non  adorare,  quia  de 
terra  Picta  snnl,  itein  divitiasnon  concupiscere,  vo- 
lupt:iies  corporis  spernere,  qiiia  opes  el  corpus  ip* 
suin,  cujus  hospitio  utimur,  lerra  esi.  Vivum  colite, 
ul  vivatis ;  moriatnr  enim  neccsse  est,  qui  se  siiam- 
que  animam  mortuis  adjudicavii. 


VARIORUM  NOTiE. 


lllii  BiipemjaciuHt,  Stipet,  Festo  leste,  cst  niimmus 
ligiialus  :  ciijus  rei  etiam  indieio  est,  qtiod  pecunia , 
qaae  mililibus  daiur,  stipenditim  dicilur;  et  sponsio 
pecuniarum,  stipulatio.  Hospinianus.  ( 

Fucum  ttuUiliie  perbiherunt.  Sic  It^guiit  tres  vetus- 
tissimi  el  opiimi  mss.  Keg.  Cauc,  Oxonicnses,  i  Coi- 
kert.,  1  Sorbon.,  i  ClanMii.,  Gat.,  et  edd.  Ald.,  F:i- 
sitel.,  Thom.,  Is.,  Sp.irl^.  cl  Waich.,  necnon  Bonon. 
aoliq.  i(i  quo,  perviderunt;  in  Mariu.,  perhiberunt^ 
Tiliose  h  prti  b,  In  18  iiiss.  recontioribus  esi  suceum^ 
ied  iii  octo  perliiberunt,  Priina  Icclio  retineri  poiest, 
inquil  Callxns,  iit  iransLaio  a  coioribus  sit  petit:i ; 
pauni  eiiim  fuco  iniici  recle  dicuntur,  ui  coustatex 
versibus  iliis  apud  GelJium,  lib.  xx,  cap.  <•) : 

Jam  sensiles  tapetcs  ebril  fUco, 
Quos  concba  iiurpura  imbuens  vcnenavit ; 

qiiae  lectio  magis  plncebat  Aiitoiiio  Augnstiuo  Ilerdae 
epi^copo.  Mngi;;  lamon  pr(;barcm  aliam  lectioneni 
necum  »tultiti<v;  qux  Icctio  inelius  conveiiit  cum 
rerlio  perbiberunl.  Verurn  ha^c  posicriof  probiitiir  Mi- 
ch:ieli  Thomasio  iu  notis  ad  huiic  Incum.  —  Succum 
tluliitice  perbiberunl,  liiiient  tuccuni  alier  Bon.,  non- 
nulli  Vaiicani.,  Tax.,  Pen.,  Jun.,  Emman,,  Ven.  ^ 
1495, 97^  Paris.,  Gymu.,Parrh.,Crat..  Betul.,Torn. 
et  prxferunl  Thom.,  Gall.,  Cell.,  Waich.,  quia  con- 
▼eail  cuiu  perbibendi  yerUo.  Sane  sic  s.Tpe  Ovid.  1. 13 
MeUimorph.,  94 i  :  Vix  bene  eombiberant  ignotot  gui- 
iura  tuccot.  L.  iv  Pnnt.  4,  i\  bibe  tuccot.  D<.'  Arte , 
xxxi,  187  :  Lana  tot  aut  pluret  tuccot  bibit.  De  Re- 
med.  237,  Swpe  bibi  tuccot  ;  v.  308,  succot  bibat. 
M&s.  Booon.aniiquiss.,  Ueimm.,  Lip8.,Coth.,Cauc., 
Canl.,  Ald.  Gryph.  fucum  exhibenl,  quae  vox  placct 
Anl.  Auguttino  llerd.  episc.  Is.  Henmaiino,  ut  «il 
trantlalio  a  eoloribut,  quibut  panni  inficiuntMr,  Diver- 
sis  locis  Heinsius  ad  Ovid.  inonuit,  tuccut  et  fueut  m 
iDsi.  coiifundi  solere.  Bun. 

/n...  tublimi  tpecula   conttilutnm,   Expressit  Cy- 
|irian.  ad  Donaium,  ed.  Oxon.  foi.  6  :  0  si  pottit  m 
tUa  tublimi  tpecuta  { male  Basil.  tpeeuto )  eontHtutut 
aculot  tuot  interere  tecretit,  Bun. 
'   Peritaniim.   Scilicet  Satyra  ii.  Ulitur  Lactantius 


Gontilium  scriptornm  tcstimoniis  contra  Genles.'Sic 
et  S.  Augtistinus,  lib.  ivdei^ivit.jDei,  cap.  30,  utilur 
Varronis  anctoriiate.  Vide  Terluiliauuin  iii  Apologe- 
I  lico,  cap.  ii;  et  Arnobium  lib.  vi.  Sed  loco  hiijus 
'  c:irmiiiis,  0  curvne,  etc.,  legitur  in  quibusdam  ina- 
nuscriptisct  edilis, 

0  curas  bominum !  o  quautum  esi  in  rebus  loane  l 

Hoc  tamen  in  Persio  nusquam  legiiur. 

Artifex  vetter  Deut,  Sic  lcgunt  autiquiss.  mss.  Bon., 
Lips.,  Pal.,  Uitr.,  Jun. ,  2  Brun.  el  ires  Vaticani. 
Probo  rutionem  Tiiomasii,  qiii  sic  legendum  asserii , 
eo  quod  urimum  locuius  fuisscl  de  Simulacris,  qtio- 
runi  artiiex  e.st  homo;  nunc  loquens  ad  homiDes  de 
Deo,  recte  cum  vcslrum  artifkem  appellat. 

Ad  parentem  tuum,  Ita  rcposui  ex  vet.  edit.  Rom. 
ct  omnibus  prope  inss.  lu  4  rec.  et  iii  vulgatis  esl, 
ad  putrem  tuum.  —  Ad  parentem  tuum,  Sic  Bon., 
Tax.,  Pcn.,  Angl.,  Rosl.,  Veu.  1471,  72.  utraquc 
78,  et  in  uiarg.  Tornes.  i587,  i613,  recte.  Lib.  ii, 
cap.  17  :  Colamut.,.  toliut  artificis  parenlisqne  iios- 
iTiunicum  numen;  lib.  ii,  cap.  18.  Quemtuus  pareus 
non  humilem...  sed...  rectum...  agnoverit.  Bu.nehan. 
'  In  terramque  veraentibut  cocequari,  Sic  lego  cum 
mss.  veterriinis  1  Bonon.,  4  Reg.,  Cauc,  5  Va- 
tic,  11  aliis ,  et  edilis  quinque.  Al  2  Rcg. ,  1 
Colb.,  1  Clarom.,  adeequari;  caileri  vulgati  cum 
mss.  rec.  ocio,  vertari,  Quam  leciionem  iion  ila 
probo,  00  quod  iiulius  non  versulur  cum  terrenis  : 
rccte,  dicil  Thomasius,  illi  dicnniur  cum  bestiis 
coa^qnari,  qui  Deum  ignorant,  et  terreiias  rcs  lan- 
tum  appetunl.  — Cum  terrenit,.,  coeequari,  Confirmo 
ex  lib.  dc  Ira,  cap.  7  :  Nee.,  rationale  animat  cuin 
mulit  et  irrationabilibut  comquavit,  Gonf.  lib.  v,  cap. 

14.  BUNEMAN. 

Orbatit.  Ita  reslitui  ex  antlqnissimis  mss.  1  Bo- 
non.  ci  "1  Keg.  itenique  ex  15  aliis  el  ed.  Is.  Atl2 
scripti  rec.  ei  vulgaiinabeni,  orbatii 

Pottitit,  Sic  reposui  ex  veiiisiiorilnis  et  potioribns 
mss.  Rcgio-Pui.  utroque  Bonoiiiensi,  Tax.  alrisque, 
In  i^  rcc  et  in  vulgatis  est,  postetit. 

Mortuit.  Scilicct  simulacris. 


263 


Quod  Cicero  aliique  docliores  peccaveruntj  non  aver- 
tendo  populos  ab  errore. 


FIRM.  LACTANTM  DIVIN.  INSTIT.  2G4 

CAPUT  III.  A  (10,  qui  saepe  ciiam  malag  copiose  ac  forliter  defen- 

disii.  Sed  nimirum  Socralis  carceiem  limes,  idcuque 
palrociniiim  veritalis  suscipere  non  audes.  At  mor- 
tcm  ut  snpicns  conlemncre  dcbuisti.  Et  erat  quidem 
muUo  pulclirius,  ui  ob  beiie  dicla  poiius,  quam  ob 
maicdicla  morcreris.  Ncc  plus  tibi  laudes  Philippicae 
aiTerrc  poluenint,  quum  discu^sus  error  liumani  ge- 
neris,  ei  menles  hominum  ad  sanilatem  tua  disputa* 
tione  revocatx. 


Sed  quid  prodcsi  ad  vulgus  ei  ad  bomines  imperi- 
tos  hoc  modo  concionari  ?  cum  videamus  eliamdoc- 
los  elprudentesviros,cum  religionum  inlelliganl  va- 
nitatem,  nihilominus  tamen  in  iis  ipsis,  quae  dam- 
nanl,  colendis  nescio  qua  pravitale  perstare.  Inielii- 
gcb.U  Ciccro  falsa  esse,  quae  homincs  adorarent. 
Nam  cum  muUa  dixissct  qux  ad  evcrsionem  religiO' 
num  valerent,  ait  tamen  non  esse  illa  vulgo  dispu- 
tanda,  ne  susceptas  publice  religiones  dispuiatio 
lalis  extinguat.  Quid  de  eo  facias,  qui,  cum  errare 
se  sentiat,  uUro  ipse  in  lapides  im|)ingat,  ut  populus 


}  Sed  conccdamus  limidiiati ,  qux  in  sapienlc  esse 
non  debei.  Quid  ergo  ipsc  in  eodem  versaris  errore? 
Video  te  lerrena  ei  manufacia  venerari :  vana  esse 
intelligis,  et  tamen  eadem  facis  quac  faciunt  ipsi, 
quos  ipse  siuUissimos  conflteris.  Quid  igilur  profuit 


oinnis  offendat?  ipse  sibi  oculos  eruai,  ui  omncs  g  vidisse  te  veriialcm,  quam  nec  defensurus  esses,  nec 


c.rci  sint?  qui  nec  de  aliis  bene  nicrealur,  quos 
patilur  crrare ;  nec  de  se  ipso,  qi:i  alienis  accedit 
erroribus,  nec  uliiur  landem  sapieniioi  sux  bono, 
ut  factis  impleai,  quod  menle  percepii,  sed  prudens 
etsciens  pedem  laqueo  inserit,  ut  simul  cum  c.icieris, 
quos  liberare  ul  prudcntior  debtiil,  et  ipse  capialur? 
Quin  potius,  si  quid  libi,  Cicero,  viriutis  esl,  cxpe- 
rirc  populum  fucere  sapienlem  :  digna  res  est,  ubi 
omnes  eloqueniiac  luae  vires  exerceas.  Non  enim  ve- 
rendum  est  ne  te  in  tam  bona  causa  deficial  ora- 


sccuiurus?  Si  libenter  errant  eiiam  ii  qui  errarese 
sentiunt,  quanto  magis  vulgus  indoctum,  quod  poro- 
pis  inanibus  gaudet,  animisque  puerilibus  spectat 
omnia  ?  oblcctalur  frivolis,  et  specie  simulacrorum 
capilur,  nec  ponderare  secum  unamquamque  rcm 
poiesl,  ut  inteliignt  nihil  colendum  esse  quod  oculis 
morlalibus  cernitur,  qiiia  mortate  sit  necesse  est. 
Nec  mirandum  cst,  si  Deum  non  videant,  cum  ipsi 
ne  hominem  quidem  videant,  quem  videre  se  cre- 
duut.  Hoc  enim  quod  oculis  subjectum  est,  non 


YARIORUM  NOTiE. 


Cieero.  Scilicet  in  eximiis  de  Nalura  deorum  li-  ( 
bris. 

Ait  lamen  nonesse  illa,  Ait  in  libro  quodam  de- 
pcrdilo.  In  Ciceronianis  enim  hodie  nonexlat.  Cell. 

Quid  de  eo  facias,  Iia  lego  cum  melioribus  et  anti- 
quioribus  mss.  6  Reg. ,  4  Colb. ,  Lipsiensibus, 
Goth.,  Em.,  lirun.  lu  8  rec.,  el  in  vulgatis  est,  Quid 
ei  facies,'-'Quid  deeofacies.  Praeslal,  inquii  Cell.  vul- 
gaio,et.EsieiinLips.,Bou.,  Reimm.,  Sublac,  Vcn. 
4471,  97,  Rosl.,Paris.,  reliquis,  neccontra  indolem 
Cic.  et  Laclantii.  Hic  lib.  iii,  cap.  i8  :  Quid  Ciceroni 
faciemus?  Cap.  20  :  Quid  his  facias,  qui  inconcessa 
scrutari  voluni  ?  Lib.  v,  cap.  12  :  Quid  iis  facias,  qni 
jus  vocant  carnificinas?  Cicero  pro  Coecina,  cap.  il, 
pr.  Quid  huic  tu  homini  facias?hvmukv, 

Ultro  se  ipse  in  lapides  impingat,  Recie  duo  Lips. 
illud  se,  vulgo  ncglecium,  inlerponunl,  quod  indoles 
verbi  impingendi  reposcit.  Buneman. 

Oculos  eruat,  De  Opif.  cap.  8  Erutis  et  effossis  ocu- 
lis,  Probata  loculio.  Senec.  cap.  7.  Suas.  Ertientur 
oculi  tui,  Filiiis  Sen.  de  Provid.  5.   Justin.  lib.  v.  ] 

Cap.  8.  BUNEHAN. 

Prudens  et  sciens  pedem  laqueo  inserit.  Ven.  1497. 
viiiose,  prudens  et  sciens.  Pari  elegaiitia  lib.  vi,  cap. 
12  :  Prudens  ac  sciens  in  hos  se  laqueos  induit,  Cic. 
pro  Marcello  5  :  Ut  prudens  et  sciens  tamquam  ad  in- 
teritum  voluntarium,  I3bi  Abramus  piiira.  Bunehan. 

Vires  exereeas,  Goih.  Reimin.  cum  Sublac.  Rost. 
\en.  1471,  72,  utraque  78,  et  rellquis,  exeras^  id  est, 
exseras,  ut  Arnob.  lib.  i,  pag.  11  :  Iniestinas  exse- 
rant  experianturque  virtutes,  At  presiat,  exerceas, 
quod  quoque  expressit  ed.  Paris.  1515.  Ita  solet 
noster  lib.  iii,  cap.  16  :  Sapt<;n/ta,  quo  viin  suam 
exerceat ;  lib.  vii,  cap.  4  :  Vim  suos  raiionis  exer- 
ceat.  Bunehan. 

Ne  le  in  tam  bona  catisa  deficiat  oralio,  Loculio  Ci- 
cerouiana,  quae  esi  oplimorum  iiiss.  et  editorum 
muUoruin.  Scripti  8.  rec.  el  quinque  impressi  ha- 
ji)ent  tibi. 


Sed  nimirum  Socratis  carcerem  times,  Hic  Ciccro* 
nem  exagiial  Laclantius,  quod  veriialem,  nc  morlis 
periculiim  adiret,  noluerit  Romanis  declarare.  Val. 
Max.,  Xenophon  el  Diogenes  Laertius  referunt,  quam 
forti  auimo  Socrales  ab  Atiicniensibus  damnalus, 
potionem  veneni  e  manu  Ciiruificis  accepurit.  Ilaiic 
iiistoriam  referl  Plalo  in  Phicd. 

Et  erat  quidem  multo  pulchrius.  Sic  legendum  est 
ex  anliquo  codice  Bonon.  cum  quo  6  Reg.,  G  Colb., 
quinqne  Vaiicani,  2  Clarom.  ei  Brnn.  concordant. 
Et  sane  nisi  copula  illa,  et,  addalur,  nulln  polesi 
consUre  senientia.  Thomasius.  —  Sic  etiam  habent 
Cauc,  Lips.,  Pal.,  Jiin.  Sic  legit  Is.,  Thysinna  cdi* 
tio,  ct  antiquiss.  an.  1490,  ut  et  Beiuleiaiia.  In  12 
mss.  deesl  quidem, 

Philippicce,  Noyem  in  M.  Antonium  Cicero  scri- 
pserat  invectWas,  quibiis,  ad  imiintionem  Deniosihc- 
nis,  Philippicarum  titulum  (ecit.  Alque  hx  oraliones 
in  cnusa  fucrunl,  cur  ab  Augusto  Antonius  morteni 
Ciceronis  exoraveril. 

^  Revocaice,  Sicomnino  recle  mss.  ei  Parrh.,'Ald., 
Cral. ,  Gymn.,  Grypb.,  Betul.,  primo;  Tornesianx, 
Thomasius  et  sequenles,  ui  cohxreant,  discussus.,,. 
et...  revocalcB.  Eleganter  vero  dictum  mentes  ad  «a- 
nitatem  revocala:,  id  esi,  saniora,  rectiora  coiisilia. 
Sic  llirlius  B.  Alex.  cap.  24  :  Cives  ad  sanitatem  re- 
vocare,  Bdnehan. 

Hoc  enim  quod  oculis  subjeclum  est,  ctc.  Uic  Pla- 
tonem  sequitur  Lactantius  :  Plnio  siquidem,  in  Alci- 
biade  hominis  e.ssentiam  posuit  in  anima  iniellec* 
tiva.  Atlamen  corpus  non  cst  tanium  instrumciitum; 
veruni  est  de  esseutia  ipsius  hominis,  qni  diiabus 
consiat  parlibiis,  corpore  scilicel  aique  anima  intel- 
lecliva  :  sed  Lnctantius  denominationem  fncit  a  po- 
tiorl  el  digniori  parie;  anima  eiiim  est  potissima 
pars  hominis,  et  ex  illa  eluceni  pra:cipu.c  hominis 
dignilates.  Qui  plura  volet,  consulat  Isacum  iii  noiis 
ad  Lactantium.  Uas  addidimus  ad  Guem  hujus  volu- 
minis. 


ii^H  LIBEU  II.  Dli:  OUIGlNK  EKKOKIS.  2r»(> 

homo,  sed  liominis  receplaculuni  est;  ciijus  qualiias  A  excelsos  aniuios  avocari,  aique  in  tcrraui  prenii ,  sed 


et  figura,  non  ex  lineamentis  vasculi  quo  contineiur, 

8ed  ex  faciis  et  moribus  pervideiur.  Qui  ergo  coluut 

simulacra,  corpora  sunl  hominibus  careniia,  quia  se 

corporalibus  dediderunt,   nec  vident  plus  aliquid 

mente  quam  corpore;  cum  sit  animi    orGcium  ea 

8ubtiliu8  cernere,  qux  acies  corporalis  non  potcsi  in- 

lueri.  Uuos  homines  idem  ilie  philosoplius  ac  pocln 

gravitrr  accusai,  tamqunm  liuiuilcs-et  abjeclos,  qui 

contra  naturo:  suae  raiionem  ad  vcneranda  leriena  se 

proslernant  :  ait  enim  {Lucrel.,  lib,  vi  de  Natura  re- 

riim,  V.  51)  : 

£l  faciuDt animos  humiles  formidine  divum, 
Depressosque  premunt  ad  terram. 

Aliud  quidem  ille,  cuin  haec  dicerel,  seiitiebat ;  nihil 


nihil  aliud  quam  coeleslia  cogilare. 

Impugnai»  sunl  ergo  a  priuleiitioribus  falsac  reli- 
gioues,  quia  sentiebantesse  faisas  :  sed  non  cstinduc- 
la  vern,  quiaqualis,  aul  ubi  essel,  ignorabanl.  Iiaque 
sic  habuerunt ,  tanquam  nulla  esset  omiiino ,  quia 
veram  noii  poterant  inveuire.  Et  eo  modo  iiiciderunt 
in  errorcm  mullo  majorem  qiiatn  illi  qui  f:ilsam  le- 
nebanl.  Nam  isli  frngiliiiin  culloros,  quamvis  sitit 
inopli,  quia  coelcstia  cotisliliiunl  iii  rcbus  cornipii- 
bilibus  alque  tcrrenis,  aliqnid  lamcn  sapieniix  reli- 
neiit,  el  liabere  vcniam  possuni,  quia  summuin  ho- 
miuis  ofricinm,  elsi  iinn  reipsa,  tainen  proposio  (c- 
nent :  siquidem  hnmiuum  alqiie  muloruni,  vcl  solum^ 
vel  cerle  maximuin  iu  rcligionc  discrimen  est.  Ili 
«lique  essc  colendum,  quia  dii  humana  non  curent.  B  ^^^^  M"*'*"^^  fuerunl  sapieniiores,  quod  iniellexerunt 


Denique  alio  loco  religioncs  deorum  et  culius 

iiiaue  esse  oflicium  confitelur  ( Idem ,  lib.  v ,  ad  G- 

nem): 

Nec  |4elas  ulla  esl,  vclatum  saepe  videri 
Venere  se  ad  lapidem,  aique  oiunes  accedere  ad  aras, 
Etprocumbere  humi  proslraium,  etpaudere  palmas 
Aote  deum  deluhra,  uec  aras  sangiiiue  multo 
Spargere  quadrapedum,  nec  volis  nectere  vula. 

^  profcctosicassa  sunt,  non  oporiet  sublimes  et 

VARIORUM  NOT2E. 


falsui  rcligionis  crrorem,  (auio  facti  sunt  stuhiores, 
quod  esse  aliquam  vcrain  non  piKaverunt.  Ilaqiie 
quoniam  facilius  esi  dc  alienis  judicare ,  quam  de 
suis ;  dum  aliuruin  prxcipitiiim  viden( ,  non  prospe- 
xerunl  qiiid  anle  suos  pedes  esset.  In  ulraque  igitur 
parle,  et  summa  stulliiia  invenilur,  ei  odor  quidam 
sapieutix  :  ut  possis  dubitare,  quosdicas  potissimum 
stulliores,  illosne  qui  falsam  religionem  suscipiunt. 


Nmhomo,  Dc  hoc  vide  supra  cap.  1,  col.  255, 

Doia 

*  Corpora  sunt  hominibus  carentia.  Sic  logendum  est 
iunmnibus  ex  mss.  i  Bonnn.,  9  Reg.,  3  Vatic,  5 
Colb.,  Cauc,  Tax.,  Pal.,  Pcn.,  i  Sorbon.,  Lips.,  Ul-  q 
tr.,  1  Clarom.,  Gm.,  Cantab.,  Brun.  e(  ex  pluribus 
ediiis ;  quac  vox  idem  soiiat  quod  animubus  in  hac 
Platuuicorum  sen(en(ia.  In  4  inss.  rcc.  cl  nonnullis 
editis  est  animabus ;  scd  legenduni  hominibus,  qund 
estiniiUo  elegan(ius  jux(aTh(unasiuin;  hoininis  eniui 
esseuliam  et  rationem  in  aiiima  staiuii  Plaio. —  Cor- 
pora...  hominibus  careutia,  Lac(an(ius  audia(ur  de  Opif. 
c.  I :  Corpus  vas  esf...  quo  animus^  id  est  liomo  ipse 
^ttm  eominetur.  Ibid.  cap.  idiCorpuscutum,.,  homi- 
nis  receptaculum  est ,  lib.  v,  cap.  21  :  Animus  ,  in 
po  solo  esl  homo,  e(c  Buneman. 

Dedideruni,  I(a  resti(ui  ex  edit.  !s.  et  cunctis  fere 
JDss.  In  2  Colbert.,  Cauc,  Caiiiab.  e(  in  vulgatis  est 
dederunl. 

Aeies  corporalis,  Lib.  vii,  cap.  15.  Quum  mentis 
ides  multo  clarior,,,  quam  corporis,  Aciem  de  oculis 
dici  fruslra  quidam  negant.  Ipse  Cicero  lib.  v 
Fin.,  cap.  28  :  Bonum  incolumis  acies,  misera  ccecilas, 

BOVEMAN. 

Vetatum.  Ms.  i  Bonon.  an(iq.,  vulgatum,  Sed  vera  D 
prior  lectio;  qui  eniin  deos  vener.ibantur,   velato 
erant  capite.  Vide  Plutarchum,  cv 'Pw/xatxoe; ;  Plaut., 
Ainpbitr. ;  Virgil.,  iib.  iii  ifineid.,  v.  545. 

Yertere  se  ad  tafndem,  Sic  lego  cuui  veteribus  edi^ 
tis  Rom.,  Torn.;  Soubron.,  acomnibus  mss.  prrter 
rec.  Em.,  CanUb.  e(  edi(.  i4,  in  quibus  es(,  vertier 
od  iafndem^  ul  legitur  apud  Lucretium. —  Vertier  ad 
iapidem.  Sic  Iibri  Liicretiani,  atque  Lucredo  illud 
wertier,  libro  i ,  pag.  et  I.  2,  9i6,  quoque  usitatiiin. 
Pneferenda  igitur  hazc  Aldi,  Crat.,  Gyinn.,  Griph., 
Botul.,  Rost.,  Paris-,  Parrhas.,  Tornes.  vertercyse.  Bun. 

Ei  jtrocumbere,  Sic  mss.  e(  edit.  Rom.,  Crat.,  et 
Torn.  In  vulgatis ,  nec  procumbere. 

Avocari.  Ita  correxi  ex  cunciis  ferme  mss.  et  vet. 
editis.  In  2  mss.  rec  et  editis,  advocari ;  in  Brun., 
evocari. — Aoowi.  Connrmamtis  ex  ipso  Lactautio, 
h  Ti»  c.  6:  Ut  a  cce/esltdus  avocatuin  terrenisque  de- 
PKrjWM...  ituerficittnt ;  infra  :  Ncque  (us  est  animam 

PaTMIh^VI^, 


cceleslibus  intentam  bonis,.,  ab  immortatibus  suisbonis 
avocari.  Bunehan. 

Et  eo  modo,  Sic  legendum  esse  cuni  Thomasio  cen- 
seoex  Bonon.,  Uitr.,  2  Bniu.,  aliisque  rass..  ut  sen- 
sus  sit,  refutads  falsis  rcIigioi:ibus  e(  iiulli  cerla 
consdtuta,  co  tamquatn modo  et  via  qiiadnii  inductos 
esse  roprehensores  rcligionum,  u(  niillam  esse  dice- 
rent,  qui  error  gravior  luit  qiiain  eoruiii  qni  filsam 
sec(aban(ur.  Eodem  aulem  niodo ,  u(  iii  8  editis  et 
impressis  csi ,  legi  niillo  modo  poiesi ;  quia  uon 
eodem  modo,  neque  eisdein  rationibus  ali<|uis  ef- 
fici(ur  con(cinptor  religioniiin,  vel  sec(a(or  fals;n  re- 
ligionis,  sed  coiilrario  inodo,  cl  plaue  rcpugnantibus 
ra(ioiiibus.  Galljcus. 

Siquidem  hominum  atque  mutorum  ^  crimen  est 

Vide  infra  hoc  eodem  Iihrn,  c  9,  lib.  iii,  c  10 ;  lib. 
de  Iia  Dei,  c  7.  Ha?c  opiuin  a  Pyihagora  in  sna  Me- 
(empsycosi  manassecrediiur  :  quaui  et  Plaio  liahuit, 
et  deqna  Plularclius  scribil,  v  Placilor.,  c  20.  Su- 
bit  mirari  Basilium  in  Homil.  de  Paradii^o  dicentem, 
briiia  omnia  ruisse  iiiter  se  anle  Adami  lapsuni  con- 
cordiler  viventia ,  qua^qiie  audirent  inier  $e,  et  luutuo 
loquerentiir  scusate.  Sed  conira  disserit  S.  Augiisi., 
lib.  11  de  Genesi  ad  lilteraui,  c.  29.  Denique  soli  lio- 
mini  radonetn  tributam  esse  docet  Spiriliis  sanctus 
Psalni.  xxxi:Sicu(  equus  et  mulus,  quibus  non  est  tii- 
teilecius.  e(  Psal.  xliv  :  Comparatus  est  jumentis  insi^ 
pientibus,  Quod  et  ipse  Lac(an(ius  asseruil  libro  de 
Ira  Dei,  cap.  7  et  15,  et  de  Opificio  Dei,  cap.  2  et  3. 
Eam  harresim  de  brutis  ratione  pariicipibiis  Philas- 
trius  tribuit  Gnosticis  et  MaiiiclKcis.  ISiEUS. 

Facilius  est  de  atienis,  Respexit  ad  Terentii  locum 
addiu  tuin  a  Laciantio,  I.  m,  c  i;  Seiiec,  ep.  i09  : 
Homines  plus  in  alieno  negotio  videre ,  quam  in  suo  ; 
Cic,  lib.  iiiTuscul.,  c  30  :  Propniim  est  sluliitix 
atiornm  vitia  cernere^  obtivisci  suorum.  Buneman. 

Odor  quidam  sapieiuioe,  Id  est,  vesligium  quoddam 
sapieiitix.  —  Odorquidam  sapientice.  Adiuodiim  ainal 
lianc  elegaiitem  locutionem,  lib.  \i,  cap.  12.  Quasi 
4)dore  quodam  veritaiis  retenii,  Ibid.  c  22  :  Quem  nec 
odor  quidem  virtutis  attigerit.  Lib.  vii,  cap.  I  :  Philo- 
sophi  veritutm  ita  leviter  oduraios,  ut  lamen  unde  cos 


267  FIRM.  LACTANTII 

an  eos  qui  nullam.  Scd  ( ut  dixi )  venia  concedi  poiest  A 
imperiiis,  cl  qui  sc  sapienles  non  esse  fateantur :  bis 
vcro  non  potest  qui ,  sapientiam  professi ,  stultiliam 
potius  exiiibent.  Non  sum  equidem  tam  iniquus,  ut 
eos  putem  divinarc  potuisse ,  ut  veritalem  per  seipsos 
invcnirent ;  quod  fieri  ego  non  posse  confiieor.  Sed 
hoc  ab  liis  cxigo,  quod  ratione  ipsa  pracstare  potue- 
runt.  Faccrent  enim  prudeniius,|  si  ei  intclligerent 
esse  aliquam  veram  religionem,  et  falsis  impugnatis, 
aperte  pronuntiarent,  eam ,  quae  vera  e«set,  ab  ho- 
minibus  non  teneri. 

Sed  moverit  eos  foriasse  illud ,  quod  si  qua  vera 
esset  religio ,  exererct  se  ac  vindicaret ,  nec  patere- 
tur  esse  aliud  quidquam.  Videre  enim  nullo  modo 
poterant,  quare,  aut  a  quo,  et  quemadmodum  Religio 
vera  opprimcreiur ;  quod  est  divini  sacramenti,  et  B 
ccelestis  arcani.  Id  vero,  nisi  doceatur,  aliquis  scire 
nullo  pacio  potest.  Summa  rei  haec  est :  imperiti  et 
insipientes  falsas  rcligioues  pro  veris  habent ,  quia 
ncque  veram  sciunt,  neque  falsam  iRteHigunt.  Pru- 
deniiores  vcro,  quia  veram  nesciunt ,  aut  in  iis,  quas 
lalsas  esse  intelligunt,  perscvcrant,  ut  aliqiiid;tc- 
nere  videantur,  aut  omnino  nibil  colunt,  ne  incidant 
in  errorem,  cum  id  ipsum  maximi  sit  erroris  viiam 
pecudum  sub  figura  hominis  imitari.Falsum  vero  in- 
lelligere,  esl  quidem  sapientiae,  sed  humaoae.  Uitra 
hunc  gradum  procedi  ab  homine  non  poiest ;  itaque 
multi  philosophorum  religiones  (ut  docui)  sustule- 
runt :  verum  autem  scire  divin»  est  sapientiae.  Ho- 
mo  auiem  per  seipsum  pervenire  ad  hanc  scientiam 
non  potest,  nisi  doceatur  a  Deo.  lu  Qhilosophi  quod  G 


DIVIN.  INSTIT.  268 

summum  Tuit  humanac  sapieniiae  assecuti  sunt ,  ut 

inlelligerent  quid  non  sit :  illud  assequi  nequiverunt, 

ut  dicercnt  quid  sit.  Nota  Giceronis  vox  est  (Lib.  i 

de  Natura  deorum ) :  c  Utinam  tam  facile  vera  in- 

venire  possem,  quam  falsa  convincere.  »  Quod  quia 

vires  humanae  conditionis  excedit,  ejus  officii  facul- 

tas  nobis  cst  altributa,  quibus  tradidit  Deus  scien- 

tiam  vcritatis;  cui  explicandae  quatuor  posteriores 

libri  servient.  Nunc  interim  falsa,  ut  coepimus,  de« 

legamus. 

CAPUT.  IV. 

De  Simulacris,  ornamenlisque  templorumf  et  eorum 

contemptu,  etiam  ab  ipsis  Gentilibus. 

Quid  igitur  majestatis  possunt  habere  simulacra, 

quae  fuerunt   in  homunculi   potestate,  vel  ut  aliud 

fierent,  vel  ut  omnino  non  fierent?  Idcirco  apud 

Horatium  Priapus  italoquitur: 

Olim  truocus  cram  flculnus,  inutilc  lignum ; 
Cum  faber  incertus,  scanmum  faceretne  Priapam, 
Maluit  esse  deum.  Deusinde  ego,  furum  aviumque 
Maxima  formido. 

Quis  non  sit  tanto  hoc  custode  securus?  Fures  enim 

tam  stuiii  suut,  ut  Priapi  tentiginem  timeant;  cum 

aves  ipsae,  quas  terrore  falcis  aut  inguinis  abigi  exis- 

timant,   simulacris  fabrefactis,  id  est,  hominum 

plane  similibus,  iusidant,  nidificcnt,  inquinent.  Sed 

Flaccus,  ut  satyrici  carminis  scriptor,  derisit  homi- 

num  vanitatem.  Verum  ii  qui  faciunt,  seriam  se  fa- 

cere  rem  opinantur.  Deniriue  poeta  maximus,  homo 

in  caeleris  prudens,  in  iioc  solo  non  poetice,  sed  ani* 

liter  desipuit;  cum  in  illis  emendatissimis  iibris 

etiamficri  hocjubet: 


VARIORUU  NOTiE. 


odor  ille  sapientice  tam  suavis^  tam  jueundus  afHaret, 
nullo  modo  senserint,  Bunehan. 

Concedi  potest.  Ita  reposuimus  ex  omnibus  prope 
mss.  et  nonnuUis  editis.  Cactcri  vulgati  et  duo  mss. 
rec,  posset. 

Et  qui  se  sapientes  non  essefateantur.  Sic  legendum 
ex  utroque  Bononicnsi,  Rcgiis,  Cauc,  Tax.,  Lips., 
Pal.  et  ediiis  1?«.,  Thys.,  Gall.,  Spark.,  Cellar.,  ac 
negaiio  ponenda  estanie  me,  non  immediate  ante 
/a/^antur,  sicut  in  nonnullismss.  etetfitis. 

Potuisse.  Ita  restitui  ex  cunctis  pene  mss.  et  veteri- 
bus  editis  bene  muliis.  In  7  scriptis  totidemque  editis 
rec,  debuisse. 

Raiione.  Idem  etiam  docet  Apostol.,  Epist.  ad  Ro-  n 
man.,  c  i,  v.  19,  20,  21,  etc 

Esse  aliquam  veram  reli^ionem.  Veram  reposui  ex 
27  niss.  veteribusque  editis,  tribus  Romanis,  Yenet. 
i490,  BetuI.,Torn.,  Soubroo.,  quibus  deest  religio' 
nem  :  quam  vocem  ( absque  veram )  habent  mss.  2 
Bonon.,  Cauc,  Rosioch.,  Jun.,  edit.  Tbom.,  Is., 
Thys.,  Gall.,  Spark.  Utramque  habent  mss.  Vaiican. 
et  Citr.,  cum  editis  Ald.,  Fasit.,  Graph.,  Crat.,  Gym- 
ni( .,  Cell  ir.,  Walcb.  Et  inducendam  esse  dictionem 
veram  contendit  Thomasius ;  quia  etsi  vcram  reli- 
gionem  ignorarent,  lamen  aliquam  csse  rcligionem 
intelligere  poluerunt ;  ad  hoc  enim  demonsirandum 
longn  dcinccps  oratione  utilur  Lactanlius. 

Sacramenti.  Id  est  mysterii.  Aut  intelligit  sacras 
christian:e  religiouis  csrimonias,  aut  «lernac  sa- 
pieniiae  mysterium,  de  qua  Paulus  I  ad  Corinih., 
cap.  II,  vers.  7. 

id  vero,nisi  doceatur,  etc  Adverses  St)Clnianos 
militat  haH^  sententia ,  oetque  Apo6U>lo  conformis  I 


Cor.,  II,  V.  14. 

Ultra  hunc  gradum.  Qoia  ncque  caro,  ne^e  san- 
guis  potest  Christum  revelare,  sed  Pater  qui  in  coe- 
lis  est. 

Quid  non  «'(...  quam  quid  sit,  Ex  Cic,  lib  de  Nat. 
dcor.,  cap.  21.  ,  fin.  Quid  non  sit  citius,  quam  quid 
sit ,  dixerim.  Burehan. 

Quid  igitur  majestaHs  possunt,  ctc  Vide  de  liis  dis* 
sereniem  in  noiis  Isaeuni,  et  ipsummet  Lactantium, 
lib.  de  Ira  Dei,  cap.  16,  ubi  ait  eos,  quibuspersuasum 
est  Deo  pl.icere  jusiitiam,  venerari  eum  precibus  as- 
siduis,  et  frequentibus  vuiis,  ei  dona  et  sacrificia  of- 
fcrre,  justis  Jcnique  operibus  e|im  demereri. 

Ficulnus.  Ficulnus  proverbiaii  figura  significat  ia« 
uliie  et  fragilc  Ficulnus  lignum  omnino  contempU- 
bile  et  h*agile.  Cxterum  hujusmodi  figuras  Priaporum 
in  Gazopliylacia  sua  retulerunc  eruditi,  quas  ettam 
irriserunt  poeUB  veteres,  ut  videre  est  in  antiquo  li« 
bcllo,  cui  titulus  est  Priapeia ,  sive  diversorum  poe- 
tanim  tit  Priapum  Lusus.  , 

Quis  nonsit,  etc.  Noneslhemistichiumhoratianum, 
ot  in  quibusdam  impressis  existimatum  apparet,  sed 
prosa  ipsius  Laciantii  ironice  loquentis.  Ismvs. 

Tentiginem.  Prurigo  veneris  est,  quo  verbo  et  Vir- 
gilius  et  Horatius  utuntur. 

Insidant.  Sic  lego  cum  antiquioribos  et  potioribos 
mss.  Reg.,  Bonon.,  4  Colb.  aliisque:  in  4  Reg.,  1 
Colb.,  i  Clarom.  et  omnibus  fere  editis,  tnft(£aiif ; 
in  aliis  3  Reg.,  i  Colb.,  1  Clarom.,  iHsidiani^  prave. 

/ft  hoc  solo.  Ita  restitui  ex  oniDibus  mss.  et  vei* 
edit.  Rom.  Vnlgati  habenl  «o/um;  1  Ghiroffl.,  m/mr- 
modo. 


<t69 

Etcustosfanun  atque  aviuQi.cum  (klce  saligna, 
UeUespootiad  servet  tutelt  Priapi. 

Adorani  ergo  mortalia,  ut  a  mortalibus  facta.  Frangi 
eoim,  cremari ,  perire  possunt.  Nam  et  tectis  veius- 
Ute  labentibus  ssppe  commioui  soleni,  et  consumpta 
incendio  dilabuntur  in  cinerem,  et  plerumque  (  nisi 
8ua  illis  magniiudo  subvcnerit,  aut  cuslodia  diligens 
sepserit )  in  prxdam  furibus  cedunt.  Quae  igitur  in- 
sania  est,  ea  timere»  proquibusautruinae,  aut  ignes, 
aut  furta  limeantur  ?  Quac  vanitas,  aliquam  ab  big 
spcrare  tutelam,  quae  tueri  semetipsa  nonpossuni? 
Qux  perversitas,  ad  eorum  praesidia  decurrere,  quse 
ipsa,  cum  violaniur,  inulta  sunt,  nisi  a  coientibus 


UDEA  )I.  D£  ORIGLNE  EIU10RI&.  m 

A  vindiceniujr?  Ubi  ergo  verilas  est?  ubi  nulla  vis  ad- 
biberi  potest  Religioni ;  ubi  nibil,  quod  violari  pos- 
sit,  apparei ;  ubi  sacrilcgium  fieri  non  potest. 

Quidquid  autem  oculis  manibusque  subjectum  est, 
id  vero,  quia  fragile  est,  ab  oroui  ratiooe  immorta- 
litatis  esi  alienum.  Frustra  igitur  homines  auro,  ebo- 
re,  geinnis  deos  escoiuatet  exornani;  quasi  vero  ex 
his  rebus  uUam  possini  capere  volnptatcm.  Quis  usus 
csi  preiiosorum  munerum  nibii  sentientibus  ?  an  ille 
qui  mortuis  ?  Pari  enim  ralione  defunctorum  corpo- 
ra,  odoribus  ac  pretiosis  veslibus  illila  et  convoluta, 
humi  condunt,  qua  deos  honorant,  qui  neque  cum 
flerent,  sentiebant,  neque  cum  coluntur,  sciunt ;  nec 


VARiORUM  NOTi£. 

£f  oisros.  Garmina  sunt  Yirgilii  in  IV  Georgioor.      B  P^Sanos  P^t^^  ^^  Pli"i<>  Secund.   lib.  v,  Episl.  16: 
"  "         -••-*•  ...  .  -  j^^^  pos$um  exprimere  verbi$   quantum  animi  vulnu$ 

aeceperim^  cum  audivi  Fundiuum  ip$um  prmcipientem^ 
quod  in  vestes^  margarita$^  ei  gemnm  fuerat  irrogaiu- 
ru$9  hoc  m  f/iNra,  et  uHgueulaf  et  Qdwres  impenderetur^ 
Ex  Ovid.  IV  Fast.  : 

Oscubque  applicuit  positosuprema  feretro, 

Atquc  ait :  in?iio  irater  adempte,  vale. 
Arsorosque  artus  unxit. 

et  Apuleio  Apol. :  Et  $i  thm»  et  easiam^  et  myrrham^ 
e4Btero$que  id  genu$  odores  funeri  tautum  empios  ar^ 
bitreris,  cum  et  medicamento  parentur  et  wrifido,  llic 
mo8  esiautiquissimus,elab  iEgyptiis  originem  trazis- 
8e  videtur.  Sic  enim  Geucs.  c.  ult :  Prwcepit  (Joseph) 
servis  suis  medicis,  ut  aromaiibus  cvndireni  patrem, 
Vide  etiam  versum  ultimum  hujusce  capiiis.  Quomodo 
autem  haic  fierent,  narrant  Herodoius  lib.   u.  et 


HeUespontiad,  Priapus  colebatur  apud  Lampsacum, 

?uae  Strabotti  urbs  insiguis  est  l}eUe»poDli ;  unde 
tiapus  et  Lampsacenus^  ^t  Hejiespontiacus  dicius 
est.  De  quo  vide  Ovidium  lib.  vi  Fasiorum,  et  Lac- 
UDtium  cap.  21  libri  i. 

Tutela.  Emmenessio  ad  h.  1.  Virgilii  ,  itc- 
ida  est  imago.  Sed  num  ea  vox  praeter  insigne 
navale,  ut  Lact.  lib.  i,  c.  11,  dietum,  id  valeat 
dobito.  Cst  igitur  bic  proprie  defeusio,  ut  en  iufra  hic 
apparet,  ubi :  Quce  vanitas  ab  hi$  $perare  lutelam,  qucs 
tueri  semetipsa  non  possunt?  Arnob.  1.  ii,  p.  89 :  />« 
certi  certas  apud  vos  habent  tutelaSf  liceatias,  pot^sto* 
ie$j  etc.  Bcff. 

Crenutri^  perire  possunt,  Sic  cura  editisGymuic, 
Tornes.,  Suubr.,  Cellar.,  omnes  mss.  rotundius, 
qoam  duo  rec.  Reg.  et  cxteri  edili,  cremari  possunt 


perire;  in  edil. Betul.  es*,  cremari,  perire  possent.  Q  Diod.  Sicul.  Bib.  Hist.  lib.  ii,  cap.  5.  Apud  Judaeos 
t*-  .;-.^—  ™ -...•!....    «.«  M«..  :..««««:«««««•«.      ^tiam  huucmorem  obtiuuisse  conslatcx  Matlhaiixxvi, 

vers.  10,  eic,  deinde  ad  Christiauos  pervenit.  Ter- 
tull.  de  Idololalr. :  Etiam  hominibus  ad  pigmenla  medi- 
dnalia,  nobis  quoque  imuper  ad  $olatia  upultura  mui 
smt;  iteui  Apol.  c.  42.  Nec  solummodo  ungi,  verum 
etiam  lavari  solebant  corpora  mortuorum  :  hinc  Vir- 
gil.  i£neid.  vi : 


Ea  timere,  pro  quibuSf  etc  Nou  iuconcinne  nolat 
Gallaeus  post  Gronovium,  reclius  forc  si  deleatur  vo- 
cula  pro^  et  legatur,  ea  timere  quibm  aut  ruincBy  aut 
ignes,  aut  furta  timeantur.  Sic  apud  Silium  ilal.  — 

Extrema  simul  gentique  urbique  timebant. 

Quibu$  timeoHtur.    Caeteri  scripti  et  editi , 

fro  quibmf  uti  Celsus  1.  lu,  c.  il,  pro  quibu^me- 
tmmm.  Bunkiian. 

Sperare.  Ita  cnm  Cellario  et  Wiiichio  lego  ex  om- 
diImm  BI8S.  ec  edii.  Paris.  1525,  Crat.,  Gymnic, 
Torn.,  Soubr.,  Cellar.,  Walch.  In  edit.  Rom.  U70, 
Fasitel.,  Egnat.,Tliom.,  Is.,  Thys.,  Sparli.,  $pectare; 
■ac  niale.  Sffectare,  pro  ejDpeciore,  forsan  genuina 
Laetaniii  iectio,  (jui  frequenter  vorbis  simplicibus 
■litur  pro  compositis,  ut  observo  alias.  —  Sperare 
Imilatur  Cyprianum  ad  Demetrian.  foi. 
Pudeal  U,  eo$colere,  quo$  ip$e  defendi$ ,  pu 


Corpusque  lavant  frigeutis  et  uugunt. 

Uic  abluondi  ritus  etiam  in  primitiva  Ecclesia  obli- 
nuit,  ut  constut  ex  Aciorum  cap.  ix,  v.  37,  ubi  legitur, 
Tabitham  vita  functam  confestim  lotam  fuisse.  Ex 
KiRCHMANNO.— Et  hic  mos  etiamnum  perseverat,  nou 
modo  in  omnibus  fere  monachorum  ac  monialium 
caenobiis,  sed  et  vulgo  in  nonnullis  provinciis  ac  dioa- 
cesibus,  ut  iu  Abrincensi  ,  in  Vascilania  et  iu  Be- 
nearno  erga  niortuos  laicos.  De  his  plura  disseruimus 
in  Itinerario  noslro  lilurgico,  gallice  ediio,  Parisiis 


I  toldam  de  ii$  sperare,  ^uoi  tu  ip$e  t%eri$.  S(epc  d  anno  1718.  lu  Joamkes  le  Brun. 


sperare,  epectare^  expectare  lu  mss.  confundi  docui 
«1  BpiUMn.,  eap.  64:  Ab  hi$  atiquod  sperare  priesidium. 
Ad  rem  Coiif.  Lact.  L.  v.  cap.  20.  ei  Justiu.  Mari. 
Apol.  i  aect.  9,  fin.  et  not.  Grabii.  Bun. 

Qum  tueri  $emetip$a  non  po$$unl.  Sic  mss.  anti- 
fttores  et  meiiores  cum  omuibus  ediiis.  Scripti  recon- 
iwres  %  Rcgii,  4  Coibert.,  Em.,  Brun.,  qute  tueri  $e 
vUlo  modo  pa$$unt. 

Ad pra^ndia    decurrere.  Ul    suceurrere  ^  est 

opem  ferre,  aic  decurrere  ad  prmidia,  esi  opem, 
Mxilioro  iinplorare.  L.  ii,  c  U,  I.  vi,  c  10,  juugit: 
ed  alioe  decurri$$e^  pr4e$idium  implora$$e.  Bun. 

Exeolunt  et  exomant.  Unum  alterum  explicat. 
Vid.  noi.  6.  cap.  15,  ubi  bis  ,  eimulacra  exco- 
kre.  Sic  Cyprianus  I.  ii,  ep.  2  ad  Donatum  : 
Qjeum  $deri$tee$u  excolendum  mag\$,  tepotius  ornan- 
dum.  Bcn. 

Pari  euim  ralione  defunctorum  corpora  odari6iu, 
de.  Unemram  mortuorum  in  usu  fuisse  etiam  apud 


Ac  preiiosis  vestibus.  Vesiibus  eliam  mortuorum 
corpora  induebani  pagaui.  Qnem  inorem  salse  deridet 
Lucianus  de  luciu^  alludeus  ad  velerum  superstitioucm 
existimanlium  morluos  iu  inferis  rigere  absque  vesti- 
bus,  et  irigore  confici ;  sed  el  Herudotus  Musa  v. 
Uxc  ernnt  Grxculorum  deiiria.  Narn  Romaui,  ut  ex 
sequcutibus  patebit,  aliovorsum  respexeruut,  vebti*- 
bus  iuvolventes  morluos,  quoruui  communem  per 
totam  adeo  italiam  amictum  fuisse  togam,  docuii  nos 
iuveualis  Satyra  5 : 

Pars  magna  Italiae,  si  verum  admittimus,  in  qua 
Nemo  logaai  sumit  uisi  morluus. 

Et  Martinlis,  lib.  ix,  £pigram.  58, 

£l  palleus  toga  mortui  tribulis. 

Apuleius,  lib.  i  Florid.:  Nam  illic  quoque  vidernt  ho- 
minem  prcesidere,  hominem  depugnare,  togam  quoquc 
parari  et  voto  et  funeri;  item  patlio  cadavera  operiri  et 


tli 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIt. 


m 


enim  sensum  consecratione  sumpserunt.  Non  place-  A  non  a  virginibus,  quarum  lusibus  venia  dari  potest. 


bat  Persio,  quod  aiirea  vasa  lemplis  inforaniur,  su- 
pervacuum  putanti  esse  inler  religiones,  quod  noii 
sanciitatis,  sed  avariliae  sit  instrumentum.  Illa  cnim 
saiiusest  Deo,  quem  recte  colas,  inferre  pro  munere. 

rx>inposilum  jiis,  fasqae  animi,saQCl08que  recessus 
Meotis,  et  incoclum  generoso  peclus  honeslo. 

Egregie,  sapienterque  sensit.  Verum  illud  ridicule 

subdidit :  hoc  esse  aurum  in  lemplis,  quod  siut, 

Yeneri  donatae  a  virgine  pup»  : 

quas  ille  ob  minuliem  fortasse  contempserit.  Non  vi- 

debat  euim,  simulacra  ipsa  et  effigies  deorum,  Poly- 

cleti,  ct  Euphranoris,  et  Phidise  manu  ex  auro  aique 

ebore  perfectas,  nihii  aliud  esse  quam  grandes  pupas, 


sed  a  barbatis  hominibus  consecratas.  Merilo  igiiur 
eliam  senum  stultiliam  Seneca  deridet.  Non,  inquit, 
bis  pueri  sumus  (ul  vulgo  dicitur)  ;  sed  semper.  Ve- 
rum  boc  interest,  quod  majora  nos  ludimus.  Ergo 
bis  iudicris,  et  ornatis,  et  grandibus  pupis  et  un- 
guenta,  et  (hura,  et  odores  inferunt :  his  opimas  et 
pingues  hoslias  immolant,  quibus  esl  quidem  os,  seJ 
carens  officio  dentium  :  his  peplos  ei  indumenia  pre- 
tiosa,  quibus  usus  velaminis  nullus  est:  his  aurum  et 
argentum  consecrant,  quae  tam  non  habent  qui  acci- 
piunt,  quam  qui  illa  donarunt. 

Nec  immerito  Dionysius,  Siciliae  tyrannus,  post  vic- 
toriam  Grsecia  potitus,  deos  tales  contempsii,  spolia- 


VARIORUM  NOTi£. 


philosophos.  Gaelerum  (oga  illa  fuit  varia  pro  condi» 
tione  eortim  quibus  funus  fiebat.  Nam  in  vulgo  ci- 
vium  et  tacito  funere,  vulgarem  togam,  qii»  alba 
erat,  usiirpatam  existimo.  El  de  hac  capiendus  Plu- 
tarchus  in  Problem.  qui  inter  alias  causas,  cur  foi- 
minae  in  Iiiclu  ulanlur  albis  vesiibus,  eiiam  hanc  po- 
nit,  quod  ipsemortuussit  hujusceinodi  vesle  indutus. 
Hnjiis  rilu<,  qui  hodieque  apud  Graecos  etiam  Chris- 
tianos  vigel,  meminit  qiioque  Homerus  liiad.,  de 
Patrodi  funere.  P;iuperes  lamen,  et  leniiioris  fortunae 
homines,  non  videntnr  elali  in  albis,  monente  Arte- 
miiioro,  lib.  n,  cap.  5.  Al  hos  vilibtis  pannis  fuisse 
involntos  existimo,  monitus  ab  Eusebio  in  Chronicis: 
Cassius  SeveruSf  oralor  egregius,  vigesimo  qmnlo  ext- 
lii  sui  anno  summa  inopia  moritur,  vix  panno  verenda 
eontectus.  Nam  alias  cadavera  in  honestissima  veste 
efTerri  mos  erat.  Valer.  Maximus  lib.  iv,  cap.  b:  UtC 
fratrem  germanum  esse  cognovit,  muUum  ac  diu  convi' 
cio  deos  ob  donum  impias  victoria  insectatus^  prope 
castra  transtulil^  et  preiiosa  veste  opertum  rogo  impO" 
suit,  llieronvmus  in  Vita  Paiihe  :  Cur  mortuos  vesiros 
auratis  obvolvitisvestibHs?  Suetonius  in  Nerone  :  cap.L: 
Funeratus  est  impensa  ducentorum  millium,  stragulii 
albis  auro  intextis,  quibus  usns  Kalend.  Januarii  fue^ 
rat.  Uinc  qui  pnblice  mngisiratnm  gesserant,  vel  hello 
lionorem  sibi  quresiverant,  induebantur  vestibus,  qnae 
barum  rerum  indices  essent  {Polybius,  /.vi),  etc.Tes- 
tanlur  id  ipsum  Livius  I.  xxxiv,  et  Valer.  Max.  lib.  v, 
cap.  1.  Non  autein  Romaesoluin,  sed  et  Lacedsenione 
bunesiiores  elatos  legimus.  Apud  Romanos  vesiium 
discrimen,  non  in  viris  tantum  fuit  observatum,  sed 
.  etiu  malronis.  Quarum  enim  (ilii  magistratus  cnru- 
les  gessissent,  eas  in  honoraiiore  vesle  clatas  patet 
ex  Properiio  lib.  iv,  Eleg.  ult. : 

£t  tamen  emerui  generosos  veslishonores. 

In  Oriente  etiamnum  perseverat  mos  deferendi  ad 
sepulcriim  ,  inhumandique  chrisiianorum  corpora 
pretiosiorihus  suis  vesiibus  induta ;  in  Occidenle  sa- 
cerdotum  etmonach.  lantuin  quotidianis. 

Inferantur.  Ms.  Brun.  et  Latinus,  inferrentur,  non 
male. 

Compositum.  Vide  Pers.  Satyr.  !2,  sub  finem.  At 
compositum  jus^  est  jus  humannm  scriptumei  raiuni; 
sicut  (as  est  jus  sacrum  el  religiosum. 

Incoctum.  Ms.  1  Bonoii.  antiq.,  m  coelu.  —  /n- 
coctum.  Plnra  notoad  lib.  de  Ira  cap.  15,  In  humidis 
incocla  :  malc  Goih.,  intactum.  Buneman. 

Ridicule.  Iia  reposui  ex  mss.  veierrimis  et  opiimis 
Boiion.,  Reg.,  5  Colberi.,  i  Chrom.,  Brun.  In  1 
Colb.  rec.  el  in  editis,  ridiculum.  Utraque  leciio  i)ona. 
lui  al.  C\i\rom. jridiculose. 

Aurum  in  templis.  lla  legendum  esse  censeo  ex  mss. 
RMt.|  Pal.|2  Brun.,  Cauc,  Juii.,Vet.  aliisqui  muUis, 


B  et  plerisque  editis.  In  edit.  Thomas.  et  Tbysii  baud 
bene  legitur  aureum.  GALLiEUS. 

Donatm  a  virgine  pupce,  Hoc  pariter  ex  Persio  de* 
sumptum  est,  Satyra  2,  cujus  bi  sunt  versus  inte- 
gri: 


D 


Atvos 
Dicile,  pontifices,  in  sacro  quid  facil  aurum? 
Nempe  hoc,  quod  Veneri  donatae  a  virgine  pupa*. 

Pupae  igitur  a  virginibus  pubertalem  consecutis  aut 
nupturis  Veneri  solit:e  dicari,  ut  ab  ephebis  bullae : 
quia  in  omni  mulatione,  insignia  vel  insirumeiita 
vitae  anteaciae  diis  consecrare  moris  erat.  Horatius : 

Vetanius,  armis 
HercuUs  ad  postem  fixis,  latet  abdilus  agro. 

Idem  alibi  : 

Donasset  jamne  catenam 
£x  voto  Laribus  quxrebat. 

Sic  zonam  virginalem  suspendebmt  nuptura; ,  et 
multa  testimonia.  Pupa  est.  TrXocyycl^v,  unde  plangun- 
cula  apnd  Cicer.  ad  Aiticum. 

Polycleti,  etc.  Hi  erant  eximii  statuarii.  Polycleti 
mentio  est  apud  Pliniiim  libro  xxxiv  ,  Quintilianum 
et  i£iianum  de  vaiia  llistoria.  Vixit  Polycletus  clrca 
Olyinpiadem  Lxxxvii.  Euphranor  Praxitelis  a>qualis, 
fnit  et  piclor  et  siatuarius  insignis,  vixitque  circa 
Olyinpiadem  civ  ;  de  eo  fit  mentio  in  eodem  Plinii  li- 
bro.  Phidias  vero  non  minus  pnestans,  Aiheniensig 
erat.vixitque  circa  Olympiad.  lxxxii.  De  quo  meniio 
est  apiid  Plinium  lib.  xxxv.  De  hoc  argiiinento  vide 
etiam  Tatianum  in  Oraiione  adversus  Graecos. 

Non  bis  pueri.  Veius  proverbium  est,  de  quo  vide 
Erasmum. 

Quidem  os.  AUudit  ad  illud  Davidicum :  Os  habent  et 
non  loquentnr. 

Uis  peplos  et  indumenta  pretiosa.  Dii  habebant  sua 
velamenta  atque  amicuia,  quibus  vestiebantur  alque 
ornabantnr.  Sueton.  in  Calig. :  In  templo  simulacrum 
stabat  aureum  iconium,  amiciebaturque  quoiidie  ve$le 
quali  ipse  uteretur.  Elcganter  Pbilo  in  Explicat.  De- 
calogi  observat,  simulacrorum  artifices  saepissime 
omnibus  miseriis  conQictiri,  cum  simulacra  ab  iis 
ficta  ei  formata,  purpura  auro  caeterisque  pretiosis 
ornamentis  decorentur.  Her4LDUS. — His...  indumenta 
pretiosa..  his...  argentum  consecranl.  Parum  abcst, 
quin  recipiam  lectionem  Bonon.,  his...  indumenta  pre* 
tiosa  consecrant,  tus...  argentum  conrcrunt  :  iiam 
praecedeniibus  singulis  verba  sua  adjunxiL  Conf. 

Epist.  C.  25.  BUNEMAN. 

Quas  tam  non  habent.  Ilerum  et  eleganler  plenius 
Bon.,  quce  tam  in  usum  non  habent,  Bunemin. 
Posl.    victoriam   Crascia  politus.   Graeciam   Ha- 


275  UBER  II.  DE  OHIGINK  EKRORIS.  m 

Tit,  illusil :  siquidem  sacrilegia  sua  jocularibus  eiiam  A  potissimum  non  relinqdant  ulcisccndi  sui  locum,  si 

eos  posse  aliquid  arbi(ranUir?Qiiin  cliam  pulanl  iilo- 


dictis  proscqueiiatur.  Nam  cum  Jovi  Olympio  aureum 
amiculum  delraxisset,  ianeuni  jussit  imponi,  dicens, 
aesiaie  grave  esse  aureum,  hyeme  frigidnm,  laneum 
vero  uirique  tempori  apium.  IJem  auream  birbum 
delrahens  iEsculapio,  incongruens  el  iniquum  esse 
ait,  cum  Apollo  paler  ejns  imberbis  essei  adhuc,  ac 
Ixvis,  priorem  fltium  quam  paircm  barbaium  viderl. 
Iiera  pateras,  et  exuvias,  et  parva  quaedam  sigilla, 
quae  simulacrorum  protentis  manibus  lenebantur, 
deirabebat :  et  accipcre  se  iila,  non  auferre  dicebat; 
perquam  enim  slultum  esse  et  ingratum,  noile  accj« 
pere  ab  bis  ultro  porrigeniibus,  a  quibus  bona  sibi 
homines  precarentur.  Haec  illefecit  impune,  quia  rex 
et  victor  fuit.  Quin  etiam  secuta  est  eum  solita  feli- 


rum  numine  accidisse,  ut  prxdones  rerum  sacrarum 
deprehensi  lenerenlur;etsxviunt  non  (am  ira,  quam 
melu,  ne  si  deorum  injuriain  noo  vindicaverint,  ip- 
sos  expetant  poen» ;  incrcdibili  scilicet  vani(a(e,  qui 
nocituros  sibi  deos  pntentob  aliena  scelera,  qni  ipsis, 
a  qnibus  violaii  spoliatique  sunt,  per  seipsos  nihil 
nocere  potucrunt.  At  enim  snppe  ipsi  quoque  in  sacri- 
legos  vindicaverunt :  potest  id  vel  casu  accidisse« 
quod  aliquando,  non  semper.  Sed  tamen  paulo  post, 
quomodo  id  acciderit,  os(endam.  Nunc  interim  quae- 
ro,  cur  illi  tot  et  tanta  sacriiegia  in  Dionysio  non  vin- 
dicaverunt,  qui  non  furtim,  sed  palam  deos  ludibrio 
habuit  ?  Cur  hunc  tam  potentem  sacrilegum  a  lem- 


cltas:  vixit  enim  usque  ad-  senectutem,  regnumque  B  plis,  a  ceremoniis,  abimaginibussuisnon  arcuerunt? 


per  manus  filio  tradidil.  In  eo  igitur,  quia  homines 
sacrilegia  vindicare  non  po(erant,  opor(uil  deos  ipsos 
sui  vindices  esse.  At  si  humilis  quispiam  (ale  quid 
commiserit,  huic  praesto  sunt  flagella,  ignes,  equulei, 
cnices,  et  quidquid  excogitare  iraiis  et  furentibus  li- 
cet.  Sed  cum  puniunt  deprehensos  in  sacrilegio,  ipsi 
de  dcorum  suorum  potestate  difTidunt.  Gur  enim  illis 

YARIORUM  NOTiE 


Cur  etiam  sacris  rebus  ablntis,  prospere  navigavit  ? 
quod  joco  ipse  testatus  est  (  ut  solebat ).  Videtisne 
(inquit  comitibus  suis  naufragium  timen(ibus)  quam 
prospera  sacrilegis  navigatio  ab  ipsis  diis  immor(ali- 
bustribuatur?Sed  bicforUsse  a  Piatone  didiceraty 
deos  nibil  esse. 


ffnam,  Italiae  partem,  a  Dionysio  subactam  fuisse, 

iusdnus  ex  Trogo  (radidit,  lib.  xx,  cap.  1  et  5,  nec 

plura  Diodorus  Siculus  1.  xiv.  At  Cicero,  ejus  sacri- 

legium  scripturus  I.  iii  de  Nal.  deor.,  c.  M, dicit  :Cum 

ad  Pelcpcnesum  clas$em  appulissel,  el  in  fanum  ventS' 

utJovis  OlympH,  Nec  vero  cessat  dnbitatio,  quia  eiiam 

Syracusis  in  parte  Acradina  Jovis  Olympii  templum  n  iigilla,  eic. 

fuit ;  Cic.  in  Verr.  i.  vi,  c.  53.  Cui  propius  est,  illa-  Protentis  manibus.  Sic  rec(e  secunda   li78-  Vi 

him  illud  aureum  amiculiim  vel  a  Gelone  Siculo,  ut      tiose  prinia  78,  potentis.  Snblac,  Rosl.,  Ven.  93, 97, 


Colb.,  1  Glarom.,  Brun.  etedit.  Rom.  1470,  lenis. 

Pateras^  et  exuvias^  et  parva,,.  sigiUa.  Eadem  TnN 
lius  I.  iii  de  Nat.  dcor.,  cap.  ^,  quem  consule. 
Ipse  Victoriolas^  pateras,  coronasque  vocal,  quw  sj- 
mulaerorum  porrectis  manibus  sustinebantur,  Gcll.  — 
Parva,..  sigilla,  Conf.  not.  ad  I.  vii,  c.  3,  Tamquam 


Gicero  habet  d.  1.  vel  ab  Hierone  fuisse,  iiti  est  apud 
Yai.  Max.  lib.  i,  c.  l,et,  in  qno  uienjue  consentiunt, 
conflatum  ex  maimbiis  Gurihnginiensinm.  Cell. 

Dionysius Jocularibus.Hxc  omnia  plenius  Ar- 

nob.,  1.  VI,  p.  205.  Add.  Perizon.  ad  i£Iian.  Ilist. 
Var.  I,  c.  !20.  SicJuslinus  deAlexandro  quodnm,  1. 
XXXIX,  c.  2 :  Templo  Jovis  solidum  ex  auro  victorioe  ri- 
gnum  toUi  jubet,  facetis  jocis  sacrilegium  circitmscri- 
bms;  nam  vic(oriam  commodaiam  sibi  ab  Jove  esse 
di>tf6af.  Sic  Brenniis  (Jnstin.  lib.  xxiv,  c.  6)  scur- 
riiiter  Jocatus,  locupletes  deos  hominibtts  largiri  opor- 
tere^  ctc.  Bunehan. 

Ckiii  Jovi  Olympio  aureum  amiculum  detraxissel. 
Hoc  enim  ornarat  ex  manubiis  Carthaginiensium  ty- 
rannus  Gelo,  ut  ait  Cicero.  Sed  de  hoc  jocnlari  facto 
et  faceds  verbis,  vide  Valerinm  Maximum  libro  i, 
cnn.  de  Neglec(a  religione.  I)e  hoc  e(  aliis  similibus 
TideEpiphaniumin  Anchorato,GIemen(em  Alexandr. 
iii  Protreptico,  Arnobium  libro  vi,  ac  Ciceron.  lib. 
Tin,  deNa(.  deor.  — Amiculum  habent.  Mss.  2  Reg., 
Briin..edit.  Rom.  U70,  Paris.,  AId.,Cra(.,  Graph., 
Is.«  Walch.,  Amictum  ;  1  Glarom.,  amictulum. 

Auream  barbam  detrahens  Muulapio,  Vide  Gi- 
cer.  el  Valer.  dd.  II.;  iEsculapius  nutem  barb<)tus 
lingcbatur,  scnilis  prudentix,  medico  necessariae, 
signi(icand;e  causn.  Phallicus  poeta  Carm.  36. 

lotODsa  semper  i£scu1apio  barba  est.      Cell. 

Imberbis.,.  adhuc.  Ita  idem  Apollo  Horaiio  l.  ly 
Carm.,  c.  6,  dicitur  Imvis.  Minuc.  Felicem  noster 
sequitur  c.  21  :  ApoUo  tot  astatibus  Ixvis,  jEsculapius 
bene  barbatus,  etc.  Bunehan. 

Ltnii.  Bene  resiiluinius  ex  ms.  i  Clarom.  et  edit. 
Fasit.,  Torn.,  Soubron.,  Thomas.,  Cellar.,  Walch., 
Sex  alii  scripli  cum4  editis  hnbent  levis;  5  Reg.,  4 


vortentis,  Cic.  lib.  iii  de  Natiira  deor.  c.  34;  et  Val. 
Mux.  I.  I,  ext.  3 :  Porrectis  manibus,  quod  est,  proten- 
lt<,  a  protendo,  Buneman. 

Hegnumque  per  manus.,.  tradidit.  Lib.  de  Mort. 
Perscc,  c.  24.  Sic  Livius  I.  i,  c.  3 :  Aventino  regnum 
per  manus  tradidit.  Bcnehan. 

iVofi  poterant.  Mss.  4  Colb.  e(  Brun.,  non  potue* 
runt, 

Oportuit.  Pro  oporluisset^  ut  lib.  vi,  cap.  24 ,  P<h 
liit<  (  pro  potuisset )  esseverus  Dei  cuUor^  si  quis... 
monstrassetj  I.  de  Mort.  Persec.  cap.  27 :  /n  fuga  op^ 
primi  facile  pottiil,  si  quispiam  sequeretur .  Buneman. 

Equulei.  Figuram  et  descriptionem  eqnnlei  Pi- 
(iscns  ad  Curt.  I.  vi,  c.  10,  not.  19,exhibuit.  Conf. 
Cnpcr.  ad  I.  de  Mort.  Pcrsecnt.  cap.  23.  Bunehan. 

Quum  puniunt.  Eadem  lib.  v,  cap.  20.  Quae  li- 
|\  cci  saepius  urgeanl  Paires,  e.  g.  Cyprianus  ad  De- 
me(r.,  c.  12,  fol.  328;  Arnob.  1. 1,  p.H,rec(etainen 
monei  lleraldiis  ad  Arnob.  1. 1,  p.  18,  S(|.  nou  h:i;c 
vera  esse  «TrXwf ,  quia  Deus  vuK  impietatem  ab  homi- 
nibus  e(iain  puniri.  Bunehan. 

JlUs  potissimum  non.  Melius  fere  Goth.  Reimm. 
et  Lips.  (erl :  Cur  enim  non  ipsis  potissimum  reUn- 
quant  ?  Buneman. 

Ipsos  expectant  poenas.Mss,  5Colb.,  Jun.,Rosloch.,l 
Clarom.  e(edit.  Itoin.  1470,  ipsos  expectant  pcence;  i 
Colb.  e(  1  Clarom.  a  secunda  manu,  exponant,  Scrip(i 
1  Bon.  aniiq.  et  Gauc.  hs^heut,  in  ipsos  expetant  posnce, 
Qua:  leclio  placeret  Isa^o,  si  scriplum  fuissel,  pce* 
nas. 

Putent  ob  aUcna  scelera,  Mss.  4  Colbertini  et  cdit. 
Rom.  MlOyputant. 

Comitibus  suis.  Vidc  apud  Gicer.  in  finc  lib.  iii  d<i 
Natnra  ilcornm. 

Platoue,  Qneni  diu  scc^im  hnbui(  Diony^ins,  ut  pa- 
tet  (um  ex  Luertio,  tum  ex  epis(oIis  Platonicis. 


276 


FIRM.  LACTANT. 


Qtiid  Gaius  Verres  ?  quem  Tullius,  accusator  ojus,  A 
eidem  Dionysio,  et  Phalaridi,  et  lyrannis,  omnibus 
comparat.  Nonne  omnetn  Siciliam  compilavil,  subla- 
tis  deorum  simulacris ,  ornameniisque  fanorum  7 
Otiosum  est  persequi  singula.  Unum  libel  commcmn- 
rare  ( Vid,  Verrin,  iv)  in  quo  accusator  omnibus  elo- 
quentiae  viribns,  omni  deniqoe  conatu  vocis  et  cor- 
poris  deploravit,  de  Cerere  Gatinensi,  vel  Eimensi ; 
quarum  alterius  tanta  fnit  religio,  til  adire  templi  ejus 
secreta  penetralla  viris  nefas  esset;  alteriusantiqui- 
tas  tanla,  ut  omnes  hisiorlse  ioqnantur  ipsam  deam 
frugesln  Ennx  soloprimum  reperisse,  filiamque  ejus 
virginem  ex  eodem  locoraptam.  Denique  Gracchanis 
temporibus,  tnrbata  republica  et  seditionibus  et  os- 
tentis,  cum  repertum  esset  in  carminibus  Sibyllinis 
antiqnissimam  Gererem  debere  placari,  legati  sunt  B 
Ennam  missi.  Hacc  tgitiir  Ceres  vel  religiosissima, 
quam  videre  maribus  ne  adorandi  quidem  gra- 
tia  llcebat,  vel  antiquissima ,  quam  Senatiis  Po- 
pulusque  Romanus  sacriflclis  doiifsque  placaverat, 
ez  arcanis  et  vetnsiis  penetralibus ,  a  Gaio  Yerre, 
Hmmissis  latronibus  servis ,  impune  snblata  est. 
]dem  vero  cum  affirmaret  se  a  Siculis  ,  ui  cau- 
sam  provinciae  susciperci,  oratum,  his  verbisusus 
est :  I  Sese  jam  ne  deos  quidem  in  suls  urbibus,  ad 
quos  confngerent,  habere;  quod  eorum  simulacra 
saiictissima  C.  Verres  ex  delubris  religiosissimis  sus- 
tuli&set :  I  quasi  vero  si  Verrei  ex  urbibus  delobrit- 
que  sostulerat,  de  coelo  qunqiic  sostulerat.  Uiide  ap- 
paret  istos  deos  nihil  habcre  in  se  amplius  quam 
maieriam  doqua  sunt  rabricaii.  Nec  imiiierilo  ad  te,  G 


DIVIN.  INSTIT.  276 

MarceTuIll,  hoc  est,  ad  hominem,  Siculi  confugeruiii; 
quoniam  triennio  sunlexpcrli  deos  illos  nihil  valerc. 
Essent  eniin  stultissimi,  si  ad  eos  ob  defendendas  in- 
jurias  hominum  confugissent,  qui  Caio  Yerri  nec  pro 
selpsisirati  esse  potuerunt.  At  enim  Yerres  ob  bnec 
facinora  damnatus  est.  Non  ergo  dii  vindicaverunt, 
sed  Ciceronis  industria,  qua  vel  defensores  ejus  op- 
pressii,  vel  graliac  restitit.  Quid,  quod  apud  ipsum 
Yerrem  non  fuit  illa  damnatio,  sed  vacalio?  utquem- 
admodum  Dionyslo  deorum  spolia  gestanli  dii  iin- 
moriales  bonam  dederant  navigationem,  sic  etiam 
Yerri  bonam  quieiem  tribuisse  videanlur,  in  qua  sa- 
cnlogiis  saistranquille  frul  posset.  Nam  frementibus 
posiea  civilibus  bellis,  sub  obtdiitu  damnaiionis  ab 
omni  periculo  et  metu  remotus,  aliorum  graves  casus 
et  miserabiles  exltus  audiebat,  et  qui  cecidisse  soliis 
universis  staniibus  videbatur,  is  vero  universis 
cadentibus  solus  stetit ,  donec  illuni  et  opibus 
sacrilegio  partls  et  vita  satiatum ,  ac  senectute 
confcctum,  proscriptio  triumviralis  auferrei,  eadem 
scilicct  quae  Tullium  violaue  deorum  majeslatis  ulto- 
rcm.  Qoin  eiiam  felix  ineo  Ipso^fuit,  qiiod  anie  suani 
mortem  crudelissimum  exitum  sui  accusatoris  audi- 
vit ;  diis  vldelicel  providentibus,ut  sacrilegus  ac  prxdo 
ille  religionum  soarumf  non  ante  moreretur  qoam 
solatium  de  ultione  ceplsset. 

CAPUT  Y. 
Quod  solus  omnium  erealor  Deu$  esi  colendM^  non  vero 
elementa,  nec  corpora  calestia  :  Refeltiturque  Stoico- 
rum  sententia,  qui  stetlas  et  aslra  deos  putanl, 
Quanto  igitur  rectius  esi,  omlssis  insensibilibiis  et 


VARIOUUM  NOTifi. 


Accutator.  Cic.  in  Yerr.,  act.  vi,  in  fine. 

Catinensi.  Ila  reposui  «X  mss.  codicibus,  et  vet. 
cdiiis  Rom.  4468,  1470.  Dicllur  etiam  a  Pomponio 
Mela  Catina ;  a  Cicerone  Catina  vel  Catine,  acl.  vi  in 
Yerrcm  iii  fine;  elSiliolib.  X1II.  Miilti  editi  hahent 
Catanensi.  Catina  vero  nunc  est  Catana  ad  ndicem 
iElnnR  montis,  a  cujiis  conflagratione  multum  passa 
est  his  ultimis  lemporibus. 

Ennensi.  "Ewh,  Enna,  urbs  in  meditiillio  Siciliae, 
ciiam  Strahonis  et  Melae  testimoniis,  Cereris  cullu 
nobiliit.  Slc  etiamapud  Claudianum  et  Silium  Ilalicum 
Geres  Ennea  nomiiiatur. 

Alterius  tanta  fUit  religio.  Alterius,  Catanensis.  De 
religione  ejus  Cic.  d.  I.  cap.  45.  Cbll. 

Gracehanis  temporibus,  CumTiberio  Graccho  occi- 
so,  magnoriim  periculorum  melut  ex  osteniis  porien- 
deretur.  Ex  Cicerone  de  Ciar.  or.  c.  45.  Cellar.  ^ 
De  his  seditionibus  Ennonsibiis  vide  Liviuin  De- 
cad.  IV. 

C^rei.  De  Cereris  cultu  vide  supra  libro  i,  cap.  21. 

Coio  Verre.  Cneio  Pompeio  priinum  et  M.  Cras- 
ao  Coss.  Caius  Yerre.^  perfunctus  qna^stura,  legatione, 
prsetura  urbana,  cum  eam  per  iriennium  tciiuissei, 
atque  iii  ea  fuisset  libidinose,  avare,  crudeliterqiie 
versaius,  repetundarum  reus  a  Siculis  poslulattis  est. 
Extaiit  7  Ciceronis  contra  Yerrem  orationcs.  Sed 
quod  ad  praesens  negoiium  aiUnet,  sexta  prai  caetc- 
ris  legenda  est.  Scribitur  hisioria  etiam  a  Yalerio 
lib.  I,  cap.  1. 

De  coelo  quoque  tustuleraL  Sic  restitul  ex  veteribus 
editis,  cunclisquc  mss.  deropto  uno  Golbertino»  cui 


esi  sustuteriL  Iii  12  impressislegiiur  sustulisset. 

Ad  te^  Marce  Tulli,  noc  est^  ad  fiominem.  Sic  lcgitur 
in  antiquis  mss.  Bonon.;  iu  cdiiis  qiiilHisdam  legpba- 
tur  :  Ad  te,  Marce  7u//t,  hoc  est  ad  teipsum  hominetn , 
quod  niinus  recle  est  propter  iniililem  repetitioncm» 
ut  inoiiet  Thomasius. 

Potuerunt.  Iia  restitui  ex  mss.  omnibus  el  cdiiis 
Rom.  1470.  Paris.,Crat.,  Torn.,  Soubron.,  Cellar. 
In  Ald.  1515,  cst,  poterunt;  in  caeteris  vulgalis,  pote- 
rant, 

Damnatus  est.  Quadragenlies  enim  sesieriiiim  abs- 
tulerat, tcsteCker.,  Piut.,  auctore. inierprcte  Budxo, 
l^  tricies  sesteriium;  id  est,  sepiuaginla  inillia  aureo- 
rum  coronatoruin ,  GOinpiiiante   eodem   Budaeo. 

Qua  vei  defensores.  Ms.  i  Bon.  aniiq.  et  edit. 
Walch.,  qua:  Jun.  et  ed.  Ald.  Paris.,  Graph.,  quia  ; 
edit.  Rom.  1468,  qua  vel  deprehensores. 

Qui  cecidisse,  De  triiimvirorum  proscriptione  lege 
Eulrop.  lib.  vii;  ^ppianum  iib.  iv;  Plul.  in  Antonio, 
Flor.  lib.  IV,  cap.  5;  Oros.  lib.  vi,  cap.  18;  Yclleium 
Paterc.  Ilh.  ii  ei  alios.  Nuspiam  tamcn,  quod  ego 
sciani,  de  Yerre  nieniio  fit.  Forsan  id  legerat  Lactnn- 
tius  iii  scripiis  quibusdam  depcrditis. 

Stantibus.  Id  esi,  salvis.  Exprimit  Ciceronem  lib. 
VI  ad  Famil.  ep.  6.  Bu.^veman.  —  Vniversis  stantibus. 
Sic  legocum  edit.  Torn..  Soubron.,Walch.  cunctis- 
que  mss.  proiter  2  rec.  Reg.et  14  edit.  in  qtiibus  est« 
omnibus  standbus.   - 

Quanto  igitur  rectius  est.  Mss.  i  Bonon.  anti(|.,  1 
Glarom.  ei  Cotlon.  habent  :  Quanto  igitur  honestiua 
et  rectius  est. 


S77  LIBER  II.  DE  ORIGINE  ERROMB.  S78 

vaiiis,  oculos  eoiendere,  ubi  sedes,  ubi   habitaiio  A  horoinis  perpetua  necessiiale  ramulari  ,  tamen  illa 


est  Dei  veri ;  qui  tcrram  siabiii  firmitale  suspendit ; 
qui  coelum  dislinxit  astris  fulgentibus ;  qui  solem  re- 
Ini8  bumanis  clarissimum «  ac  singulare  lumen ,  in 
argumentum  suie  unicae  majestaiis  accendit :  terris 
autero  maria  circumfudit,  flumina  sempiterno  lapsu 
fluere  precepit. 

Joasit  el  extendi  ctmpos,  subsidere  ?aUes, 
Fronde  tegi  silvas,  lapidosos  surgere  montes. 

Qwe  ulique  omnia  non  Jupiter  fecit ,  qui  ante  annos 

mille  septingentos  natus;  sed  idem  : 

Itte  opifex  rerum,  rooDdi  melioris  origo, 

qniTOcatur  Deus,  cujus  principium,  quoniam  non 

poiest  comprehendi ,  ne  quxri  quidem  debet.  Saiis 


deos  existimnnt  essc;  ingraii  advcrsus  bencficia  divi- 

na,  qui  Deoet  patri  indulgcntissimo  sua  sibi  opera 

prrelulerunt.  Sed  quidmirum  ,  si  aul  barbari,  aut  im- 

periti  homines  errant?  cum  eiiam  philosophi  Stoicae 

disciplina^  in  cadem  siiit  opinione,  ul  omnia  coclestia, 

quae  moventur,  in  deorum  numero  habenda  esse  cen* 

seant ;  siquidem  Lucilius  Sioicus  apud  Giceronem 

sic  loquitur  :  €  Hanc  igitur  in  slellis  constanliam , 

hanc  tanlam  in  lam  variis  cursibusin  omni  lelcrni- 

taie  convenientiam  temporum ,  non  possum  intelli- 

gerc  sine  menie ,  ratione ,  consilio ;  quae  cum  in  si- 

deribus  csse  vidcamus,  non  possumus  ea  ipsa  non  in 

deorum  numero  reponerc.  »  Item  paulo  superius  : 

......  ,   .  ...         .      f  Restat,  inqnil,  ut  motus  astrorum  sil  voluntarius ; 

esl  homini  ad  plenam  perfectamque  prudcntiam ,  sl  ...  .   .  ,  . 

^  .  .  n-    .       •     •  .  11-      .•     •     *  P  Qu«  quivideai,  non  indocie  soium ,  verum  etiam 

Deum esse mteliigat : cujus inielligeiitiae vis et summa  d^    ^  V  ' 

luec  est,  ut  suspiciat  et  honoriflcet  communem  pa* 


reniem  generis  humani,  ct  rerum  mirabiliiim  fabri- 
catorem.  Unde  quidam  hebetis  obtosique  cordis,  ele- 
menla,  qu»  el  facta  sunt  et  carent  sensu ,  tamquam 
deos  adorant.  Qoi  cum  Dei  opera  mirarentur,  id  est 
coelum  cum  variis  luminibus ,  terram  cum  campis  et 
montibus ,  maria  cum  fluminibus  el  slagnis  et  fonti- 
bus ,  earum  rerum  admiratione  obstupefacti ,  ei  ip- 
siu8  artificis  oblili ,  quem  videre  non  poterant ,  ejus 
opera  venerari  et  colere  coeperunt ;  nec  umquam  in- 
lelligere  quiveruni,  quanto  major  quantoque  mira- 
bilior  sit ,  qui  illa  fecit  ex  nihilo.  Quae  cum  vldeant 
divlnis  legibus  obsequeniia  commodis  atque  usibus 


impie  faciai ,  si  deos  esse  negel.  »  Nos  vero  et  qui  • 
dem  conslanter  negamus,  ac  vos,  o  phitosophi,  non 
solum  indoctos  et  impios,  verum  eliam  cxcos,  inep- 
losdelirosque  probamus,  qui  ignorantiam  imperilo- 
rum  vaniiate  vicistls.  Illi  enim  solem  et  lunam ,  vos 
etiam  sidera  deos  puiaiis. 

Tradile  igitur  nobis  siellarum  mysteria ,  ul  aras 
et  templa  singulis  erigamus ;  ut  sciamus  quo  quam- 
que  ritu,  quo  die  colamus,  quibus  nominibus  ,  qui- 
bus  precibus  advocemus;  nisi  forte  nullo  discrimine 
tam  innumerablles,  lain  minutos  deos  acervatim  co- 
lere  debemus.  Quid  quod  argumentum  illiid,  quo  col- 
ligunt  universa  coelestia  deos  esse,  in  contrarium 


VAR10RUM  NOTiE. 


Uki  $ide$.  De  hac  Lactantii  senteniia  vide  Plu-  G 
larcb.  de  Pladlis  Philosophorum  lib.  i ,  cap.  6. 

Qui  Urram  slabiU.  Philo  Jiidxus  libro  de  Mundo 
quxrit ,  qua^  sit  brisis  universi ;  tnndem  coiligit  enm 
esse  legem  ei  decreium  xlerni  Dei  :  huc  referas 
psalm.  cxLvni,  vers.  6. 

Terram,,.  Mu$pendit.  Lib.  iii,  cap.  3  :  Quibus  (un- 
damenli$  lerra  Ubrala  aut  suspensa  sit.  Bdn. 

In  argumentum^  etc.  Similia  leguntur  apud  S.  Au- 
gostin.  lib  de  Genesi  ad  liilcram. 

MttHa  eircumfttdit.  Ita  legunt  omnes  mss.  et  vul- 
gati ,  pncler  4  rec.  edit.  qiiibus  ost ,  circumfundit. 
JaiMfi.  Haec  ex  Ovid.  initio  i  MetHinorpb. 
Qui  ante  anno$  mille  septittgenlos  nalus,  Ms.Ghrisl. 
Qn  po$l  anno$  mille ,  etc.  Uiraque  leciio  bona ,  qu;e 
idem  signincai.  Lactaniio  ciiim  familiare  est,  cum  de 
lenpore  agitur ,  ume  usurpare  pro  post^  ut  in  lib.  iv. 
bifin.  Institulioniim,  cap.  iO  :  Ante  diem  decimum  J) 
ealendarum  Apiilimn  Judasi  Christum  cruci  affixerunt ; 
iolihro  autem  dcMoriibiis  persecutorum,  cap.  2,  ini- 
lio  :  Post  diem  decimum  calendarum  Aprilium ,  etc. 
utibi  fusius  demonstrubimus ,  el  in  Disseriatione  de 
boc  ipso  libro. 
!lle  opifex.  Ovidius  ubi  supra  paulo  post. 
VtibuM  honunis.  Mss.  3  rec.  Reg.  et  editi  habcnt , 
mtlKi  hominum  :  al  6  Reg.  quoruin  duo  sunl  anriquis- 
simi ,  2  Golbert.,  2  Glarom.,  homini$ ,  unile  factum 
esl  hunumi$  in  rec.  2  Rcff.,  ^  Golb.,  Em.,  Ghrist. 

Famuiari.  Sublac.  et  Yen.  prima  1478,  prave,  fa- 
mliariy  ubi  recte  mss.  et  Rosi.,  Ven.  1471,  etsecunda 
78,  93,  97,  et  aliae,  frimti/an.  De  Ira  lib.  xxni,  c.  21, 
lirreni$...  famulari,  Bun. 

Qui  Deo  el  patri  indu(genti$simo  sua  sibi  opera  prm- 
tuleruni.  Ita  cum  editis  Rom.  1468  ei  U70,  Is.  et 
•ei  rcceulioribus  impressis  aniiquiores  ci  potiores 
niss.  2  Bon.,  Reg.,  Tax.,  Jun.,  Pen.,  6  Golb.,  Lips., 


PaL,  Brun.  et2  Glarom.,  nisi  quod  in  uno  Glnrom. 
et  1  Reg.  rec.  deestef,  sicutin  sex  editis  ms.  Gauc, 
qm  Deo  Patri  indulgentissimo  suo,  sua  sibi  opera ;  an- 
tiquffi  enim  editiones  snns  et  ille  promisciie  usurpa- 
bani. 

Luciliu$.  Hoc  ex  Gicerone  dcsiimplum  est  lib.  ii 
de  Nat.  deor.  num.  54,  ubi  reprehcndunlur  ii  qui 
sidcribiis  diviniiatem  tribuunt.  Glinias  eliam  apud 
Plaionem  lib.  x  de  Legibus,  soii,  lunae  et  sideribus 
animain  tribiiit.  Ila  scriptum  reperio  in  mss.  9  Reg., 
2  Bonon.,  Tax.,  Pen.,  6  Golb.,  2GIaroin.,  Em.,  Gan- 
tabrig.,  Brun.  in  editis  Gyoiiiic.,Bclul.,  Torn.,  Sou* 
bron.,ls.,  Gellar.,  Walch.  etapud  Giceronem  ipsum. 
Scripli  Lips.,  Jun.,  Bodl.,  Goiton.,  edit.  Rom.  1470, 
et  Gral.  babent,  LuciUiu$ ;  edili  7,  LuciUus. —  Luci' 
Uus  Sioicus.  Gicero  lib.  i ,  de  Nat.  deor.  cap.  6  :  Q. 
LuciUus  Balbus,  qtu  tanto$  progre$sus  habebat  in  Stoi- 
cis^  ut  cum  exciilenlibus  in  eo  genere  GrcBcis  eompara- 
retur.  Gell. 

In  tam  variis.  Addiia  praeposilio  in  ex  omnibus 
mss.  et  cunciis  fere  edilis  :  deest  in  5  vulgaiis  rec. 

Hatat.  Hoc  ex  Gicerone,  ibid*  n.  44. 

Yerum  etiam  impie  faciat,  $i  deo$  esse  neget.  Plato  in 
Graty lo.  Simililer stoici,  ut Posidonius apud Stobseum. 
S.  August.  I.  IV  de  Giv.  Dci ,  cnp.  11  :  Dicunt  (sloici) 
omnia  sidera  partes  Jovi$  e$$e,  et  omnia  vivere^  atque 
rationale$  anima$  habere;  et  ideo  $ine  controver$iadeo$ 
e$$e.  Yossius. 

lUi  enim  solem  et  lunam.  Variis  gentibus  mos  fuit, 
Solem  et  Lunam  adorare.  De  Persis  Herodotus  in 
Glio  :  Sacrificant  et  SoU,  et  Lunm^  et  TeUuri^  et  Igni, 
et  AqucBy  et  Venti$  :  his  enim  solis  ut  sacri/icent,  anti- 
qua  oblinuit  con$uetudo.  Idem ,  de  Liby:e  populls ,  in 
Melpomene :  Sacrificant  SoU  et  Lunte  soU$,  quibus  om- 
ne$  LibytB  popuii  $olent  immotare.  Schedius. 


479 


rmM.  LArTANTII  DIYIN.  INSTIT. 


180 


valcl.  Nam  si  deos  cssc  idcirco  opinaniur,  quia  cer-  A  «re  picias  efficiasque  vidisset ,  suo  illa  consilio  mo- 


los  el  ralioiiabilcs  cursus  liabent,  orrant.  E\  hoc 
eniin  ai^pnrel  deos  non  cssc,  quod  cxorbilarc  illis  a 
prxstiliitis  iiincrihiisnoa  liccl.  Csctcrum  si  dii  essent, 
Iiuc  alque  illuc  passiin  sine  ulla  nccessilale  fcrreiitur, 
sicut  animanles  in  (erra  ,  quarum  quia  liber»  sunl 
Toluntalcs,  biic  alque  illuc  vagantur,  ui  libuil,  el 
quo  quamque  mens  duxcrii,  co  fcriur.  Non  est  igilur 
aslrorum  moius  voluniariiis,  sed  nccessarius,  qoia 
praistiiuiis  legibus  officiisque  deserviunt.  Sed  cuni 
dispuiarei  de  cursibus  siderum,  quos  ex  ipsa  rerum 
nc  iemporum  congrueniia  iniclligebat  non  esse  for- 
luiios,  cxistimavit  voluniarios  esse,  tamqiiam  non 
posscni  lam  disposiie,  lam  ordinaie  moveri,  nisi 
sensus  illis  inesset  officii  sui  sciens.  0  quam  diffici- 


veridiceret,  ac  non  poiius  artificis  ingenio  ?  Inest 
ergo  sideribus  ratio  ad  peragendos  meatus  snos  apta  : 
sed  Dei  esi  ilia  raiio ,  qui  ei  fecit ,  et  regit  omnia , 
non  ipsoriim  siderum,  quae  moyentur.  Nam  si  solem 
stare  voluissei ,  perpeiuus  utlque  dies  esset.  Item,  si 
moius  astra  non  haberent,  quis  dubiiet  sempiternam 
nociem  fuisse  fuiuram?  Sed  ut  diei  ac  noctis  vicet 
esseni,  moveri  ea  voluil  :  et  tam  varie  moveri,  ut 
non  modo  lucis  ac  tenebrarum  muiux  vicissitndines 
fierent,  quibus  laboris  et  quieiisalierna  spatia  coih 
starent;  sed  etiam  frigoris  ei  caloris,  ut  diversoruro 
icmporum  vis  ac  poiestas,  vel  generandis,  vei  ma- 
iuraiidis  frugibus  conveniret.  Quam  soleriiamdivin» 
potesiatis  in  macbinandis  itineribus  aslrorum ,  quia 


lls  csi  iguoraulibus  veriias,  ci  quain  facilis  scienli-  p  philosopbi  non  videbanl,  animalia  esse  sidera  puU- 

verunt  ;  lamquam  pedibus ,  et  sponie,  non  divina  ra- 
tione  procederenl.  Cur  autem  illa  excogitaverit  Deus, 
quis  non  inielligit?  Scilicei  ne  solis  luminedecedente, 
iiimium  caeca  nox  teiris  atque  iiorrentibus  tenebris 
ingravescerei,  noceretqueviventibus.  liaqueeicoeluni 
slmul  mira  varieiale  disiinxit,  et  tenebras  ipsas  mul- 
lis  iniuuiisqiie  luininibus  iemperavit.  Quanto  igitur 
Naso  prudenlius ,  quam  ilJi ,  qui  sapientix  studere 
se  pulant,  qui  seniii  a  Deo  lumina  illa,  ut  honorem 
iencbrarum  depellerent,  instiiuu !  Is  eum  librum » 
quo  «acvoficva  brevlier  comprebendit ,  his  tribus  ver- 
sibus  terininavit  : 


bus!  Si  molus ,  inqnit,  asirorum  foriuiii  non  sunt , 
niliil  aliud  rcslat,  nisi  nl  volniitarii  sioi ;  iiniiio  vero, 
ui  non  cssc  fortuiios  manireslum  est ,  iia  nec  vo- 
luniarios.  Quoinodo  igitur  In  conficiendis  iiiiieribus 
consianiiain  suam  servanl?  Niinirum  Deus,  nuiversi 
arlifc^x,  sic  illa  disposuii,  sic  inacbinalus  ost ,  ut  per 
spalia  coeli  diviiia  cl  adinirabili  raiione  decurrcrent, 
ad  cnicicudas  succedeniiuin  sibi  leinporum  varieU- 
lcs.  An  Arcbimcdes  Siculus  coiicavo  a^re  similitudi- 
ncin  inundi  ac  figuram  potuit  machinari,  in  quo  ita 
solein  ac  lunam  composuil,  nt  inxquales  muius,  et 
coRlcstibus  similos  convcrsionibus ,  singulis  quasi 
diebus  efficerenl ,  ei  non  modo  accessus  solis  et  re- 


Tot  numero,  ialique  Deus  simulacra  figura 
Imposuit  cu}lo,  perque  atras  sparsa  ienebras 
Clara  pruiuo:iaejus$ildare  iumina  nocli. 


cessus,  vel  increnienia  diminutionesque  lunx,  ve- 
rum  eiiam  slellarum,  vel  inorraniium,  vel  vagarum,  Q  Quod  si  fieri  noii  poicst,  ut  steli»  dii  sint;  ergo  nec 
dispares cursiis  orbis  ille,  dum  vertiiur,  exhiberet?  sol  quidem,  nec  kina  dii  esse  possunt,  quoniam  lu- 
Deiis  ergo  illa  vera  non  potuii  macbinari  el  erficere  minibus  astrorum,  non  ralione  differuni,  sed  magni- 
qux  poiuit  solertia  hominis  iniitatiune  .simulare?  tudine.  Quod  si  bi  dii  non  sunl;  ergo  nec  cceiuro 

Ulruinne  igilur  stoicus,  si  a8iroruin  figuras  in  illo     quidem,  in  quo  illa  orania  contineniur. 

VARIORUM  NOTiG. 


Rationabiles.  Mss.  Brun.  rationale$;  et  sic  legere 
malebai  Francius. 

Exorbitare.  Cyprian.  lib.  1.  ep.  12.  Exorbitan$  ef  a 
via  veritatis  exerrans.  BuN. 

Passim.  Id  cst,  sine  ordine,  sine  certis  legibns,  nt 
libuit  :  sicnl  omiiia  vcrba,  conlextus  produiit.  Noto 
m1  1.  n,  rap.  6,  et  ad  I.  ni,  cap.  9.  Bun. 

Ut  libun.  Iia  omiies  editi  et  inss.  prscier  fex  rec. 
in  (luibus  est,  nt  libet. 

Eo  (ertur,  Mss.  2  rcc,  feruntur. 

Non  est  igitur  astrorum  motus  voluntarius.  Veteres 
moveri  sidera  diccbant,cumorieb:iniur  vel  occidcbanl, 

Officii...  sciem.  Ul  I.  n,  cap.  U,  Rerum  scios.  Episi. 
cap.  5,  rerum  scienles.  Bon. 

An  Archimedes^  eic.  Cic.  Tiiscul.  i.  Nam  cnm  Ar- 
chimcdes,  lunoR,  solis,  quinque  errantiwn  motus  in 
sphccram  iUigavit^  effecit  idem,  quod  iUe  qui  in  Timceo 
rnundum  cedificamt  Platonis  Deus,  ut  tarditate,  celeri- 
tate  dissimiUimosque  motus  una  regeret  conversio  :  quod 
ii  in  hoc  mundo  sine  Deo  fieri  non  potest,  ne  in  sphoera 
quidem  eosdem  motus  Archimedes  sine  divino  ingenio 
poiuisset  imitari.  Jul.  Firmic,  lib.  vi,  cap.  3  iHic  est 
iUe  noster,  cujus  ingenio  sphmra  fabricata  cceli  lapsum 
et  omnium  siderum  cursus  exemolo  divincB  imitaiionis 
ostendit.  Soiiuus  cap.  21  :  llic  domus  Archimedis,  qui 
juxta  siderum  discipUnam  machinarius  commentator 
fult.  Nec  iamcii  liac  machina  soliim  celebris  fiiii,  sed 
nliis  in  obsidioue  Syracusaruin  abumnibus  celebratis. 
Itcm  iiydraulica  machina  qiiapiam  ,  qiiam  Tertull. 


laudat  cap.  14,  lib.  de  Anima  :  Specta^  inquit,  portai' 
tosissimam  Archimedis  munificentiamj  organum  hydro- 
licum  dicOj  tot  membra,  tot  partesy  tot  compagines  ,  tot 
itinera  vocum ,  tot  compendia  sonorum,  tot  commerda 
modorum,  tot  acies,  etc  Barthius.  Hujiis  sphxrae  me- 
minii  eiiain  Cicero  lib.  ii  de  Nalura  deoruin,  ei  lib.  v 
Tuscnlan.  Quii-siionum.  Vide  etiain  Claudianum  in 
E|)igraminale  de  Archimede.  —  Archimedes.  App-ircl 
Lacianiium  rcspexisse  ad  Cic  lib.  ii  de  Nai.deorum, 
D  c  56  ;  Archimeaem arbilrantur  plusvaluisse  in imitandis 
sphoeroB  conversionibus,  quam  naturam  in  efficiendis, 
Add.  c  54.  BuNEMAN. 

Incequales  motus.  De  his  vide  Plinium,  lib.  ii. 

Conversionibus.  Id  est  rcgressibiis  soiis  ab  uno 
Trdoico  ad  aliuin.  Vide  Pliuium  lib.  xvni. 

Vel  inerrantium.  lixc  lectio  est  oinnium  mss. 
(deinpto  i  Oxoniensi)  el  veterum  2  edit.  Rom.,  Vc- 
nei.,  1490,  ac  Bcitil.,  Is.,  Spark.,  Cellar.,  Valch., 
id  esi,  fixarum.  Edil  plures  habeni,  «rranliifm,  male  : 
idem  eniin  esl  ac  t6  vagarum,  quod  sequitur,  pro  quo 
est  vagantium  in  1  Clar.  et  Coiton. 

Sotem  slare.  Vide  Pliiiium  lib.  ii ,  cap.  i9. 

AnimaUa  esse  sidera.  In  quo  errore  fuit  et  Orige* 
nes  iii  libro  de  Principiis. 

Minutisque  luminibus.  Qnoad  oculum  scilicet. 

«oecvofAcva.  Hic  Ovidii  liber,  sive  translaiio  ex  Arati 
Pliu:iiomenis ,  dcsnmptus  csi.  Hxc  carmina  ex  Araio 
graece  refert  Piuiarchus  lib.  ii  de  Pbilosophor.  Pla- 
citis,  cip.  19. 


m 


UBEU  n.  DE  ORIGINt:  ERR0U1S.  382 

CAPUT  M.  A  scnsum.  Proposiiiones  quidem  ver»  sunt ,  ei  sensl- 

bile  essc ,  quod  sensu  prsedilum  gignat ,  et  habere 
sensum,  cujus  pars  sensu  aucta  sii :  sed  assumpiio- 
ncs  falsx,  quibus  argumenta  concludunt,  quia  neque 
mundus  generai  hominem ,  neque  bomo  mundi  pars 
est.  Nam  hominem  a  principio  idem  Deus  fecit,  qui 
et  mundum  :  et  non  esl  mundi  pars  homo,  sicul  cor- 
poris  membrum ;  poiest  enim  mundus  esse  sine  ho- 
mine,  sicut  urbs,  et  domus.  Atqui  ut  domus  unius 
bominis  habitaculum  est ,  et  urbs  unius  populi ;  sic 
et  mundus  domicilium  totius  generis  humani.  Et 
aliud  cst ,  quod  incolilur,  aliud  quod  incolil.  Sed 
illi,  dum  student  id,  quod  falso  susceperant ,  confir- 
mare,  et  sensibilem  esse  mundum ,  el  Deum ,  argu- 
meniorum  suorum  coiisequeniia  non  viderunt.  Nam 


QHod  nee  mundui  totus,  nec  elementa  sint  Deus^  nec 
animata, 

Simili  modo  si  terra,  quam  calcamus,  qunm  subi- 
gimus  et  colimus  ad  victum,  deusnon  est,  neccampi 
quidem  ac  montes  dii  erunt :  sed  si  hi  non  sunt,  ergo 
ne  tellus  quidem  universa  Deus  videri  poiest.  Iiem 
si  aqna,  quae  servil  animantibus  ad  usum  bibeudi  aut 
lavandi,  deus  non  esi,  nec  fontes  quidem,  ex  quibus 
aqua  profluit.  Si  fontes  non  sunt,  nec  flumina  qui- 
dem,  quae  de  roniibus  colliguntur.  Si  flumina  quoque 
dii  non  sunt,  ergo  et  mare,  quod  ex  fluminibus 
constat,  Deus  haberi  non  polesl.  Quod  si  neque  coe- 
lum,  neque  terra,  neque  mare,  qu£  mundi  partes 


sunt,  dii  esse  possuni;  ergo  ne  mundus  quidem  lo-  B  si  mundi  pars  est  homo,  ei  sensibilis  est  mundus'. 


tos  Deus  esi,  quem  iidem  ipsi  stoici,  et  animaniem, 
et  sapientem  esse  contendunt ,  ct  propierea  Deum  : 
in  quo  tam  inconstantes  fueruni,  ut  nihil  diclum  sit 
ab  his  quod  non  ab  iisdem  fuerit  eversum.  Sic  enim 
argnmenlantur  :  Fieri  non  posse,  u(  sensucareat, 
quod  sensibilia  ex  sc  generat.  Mundus  autem  gene- 
rat  hominem,  qui  est  sensu  prxdilus;  ergo  ei  Ipsum 
sen&ibilcm  esse.  Ilem  :  Sine  sensu  esse  non  posse , 
CQjus  pars  habeat  sensuin ;  igitur  quia  homo  sensibi- 
lis  est,  etiam  mundo,  cujus  pars  honio  est,  inesse 


quia  homo  seniit :  ergo  quia  mortalis  est  homo, 
morfalis  sit  ei  mundus  necesse  esi ;  nec  tanlum  mor- 
talis,  scd  et  omnibus  morbis  et  passionibus  subjeclus. 
Ei  e  conlrario :  Si  Deus  est  mundus,  et  partes  ejus 
utiqnc  immortales  sunl ;  ergo  et  homo  Deus  est, 
quia  pars  esl  (ul  diciiis)  mundi.  Si  homo;  ergo  et 
jumenia,  el  pecudes,  clcaeleragenerabesliarum,  et 
avium,  ctpiscium;  quoniam  el  illa  eodem  modo  sen- 
tiunl,  el  inundi  partes  sunl.  Al  hoc  lolerabile  est : 
nam  el  hxc  colunt  iEgypiii.  Sed  res  eo  pervenit ,  ut 


YARIORUM  NOTiE. 


Siterra^  quam  ealcamus^  elc.  Bfullae  nationcs  ler- 
ram  lamquam  deam  coluere.  A  Phrygibus  colcbalur 
sub  nomine  Rhea;,  Cybeles,  elc.  Assyrii  iiidem  illnm 
prode;!  habuere,  tesieMacrobio  Sal.  lib.  i,  cnp.  ^23: 
Assyrii  Deo^  quem  sumnium  maximumque  venerantuVf 
Adad  nomen  dederunt :  subjungunl  eidem  deam ,  no- 
mine  Adargatim ,  omnemque  potestatem  ciinctarum  re- 
rum  his  duobus  attribuuni ,  solem  terramque  intelli- 
gentes.  i£gypiii  etiam  illi  divinos  demlere  honores 
sub  nomine  Isidis,  teste  Servio  in  viii  Mneid. :  Isis, 
inquit,  tingua  jEgypliorum  esl  terrOy  quam  Isin  esse 
totunt.  Ilem  Mncrob.  Sat.  i7,  cap.  20  :  Isis  juncta 
retigione  celebratur^  qua:  est  vel  terra,  vet  natura  re- 
mm  subjacens  soli.  Germani  eliam  hanc  deain  co- 
luere,  ut  lestatur  Taciuis,  qui  dicit  illam  vocalam, 
Hertham.  Vid.  Yoss.,  de  Jdol.,  cap.  55. 

Quam  subigimus  et  coUmus  ad  victnm.  I(a  rcsiilni- 
mns  ex  veteribus  ediiis  cunctisque  inss.  pricier  i 
Bonon.  antiq.  in  qtio  decst  et  colimus.  hc  hocCato 
apud  Ciceronem,  de  Scnectuie. 

Nee  campi  quidem.  Lego,  ne  campi  quidem^  ut  Vcn. 
1495.  97.  KuN. 

Item  si  aqua.  ?rx  cnnclis  gentibus  prxcipuc  aquam 
venerati  videntnr  i£gyp(ii  et  Pcrs(c.  De  prioribus  iia 
Plularch.  lib.  de  Is.  el  Osir.  :  Nihit  in  majore  est 
JEgypiiis  honore,  quam  Nilus.  E  nostris  Alhannsius, 
qui  i£gyptius  ipse  fuit,  Orat.  conl.  Gcnles  :  Alii  ftu' 
xAos  ei  fontes^  et  omnium  maxime  ^€gyptii  aquam  prw- 
eipuevenerati,deosque appetlant.  Siniililer  Jui.  Firuiic. 
de  Err.  prof.  Relig.  Vossiis. 

Neefontes  quidem.  Ex Goib., Lips.  tert.,Ven. liTi, 
Rost.,  ne  fontes  quidem,  ul  mulli  libri :  ne  tellus  qni- 
dem,  ne  flumina  quidem ,  ne  muudus  qui dem  :  iimla 
ne  ecetum  qrut</m corrigcndum  ptitavi.  (^)nt'.  Graivium 
etalios,  ad  de  M.  Pcrs.  cap.  i,  not.  8  el  not.  ad 
Lact.  lib.  VI,  cap.  15.  Dln. 

Nec  ftwnina  quidenu  Pro  ne  reposui  nec  ex  mss. 
1  Reg.,  5  Colb.,  Brun.  ei  editis  inuliis  :  quod  prui- 
cedentia  requirunt. 
Qum  mundi  partes  sunt.  Eadem  mens  est  Ciceronis 


C  de  Natura  dcorum,  scilicei  partes  mundi  non  esse 
paries  Dei. 

Ergo  ne  mundus  qnidem  totus  Deus  est,  De  hac 
stoicorum  senlo.niia  vide  Ciceroneni  in  iv  Acade- 
nucarum  Qii:eslion.  Mundns  erai  Sioicis  Deus  ipse. 
Vid.  Plularcb.,  dc  l»bil.  Plac. ,  lib.  i,  cap.  5  el  7; 
Epipban.,  Ilxrcs.  prxfat.  :  StMieca ,  Qua>st.  nal., 
lib.  11,  cap.  45  :  Vis  Deum  mundum  vocare?  non  fnt- 
leris.  Ipse  enim  est  totum  quod  vides .  totus  operibus 
suis  indiius  et  se  sustentans  vi  sua.  Mnnil.  Aslron., 
lib.  I  : 

Qua  patcat  nmndum  divino  numine  verli, 
Aique  ipsuni  esse  Deum. 

Sic  ct  Cato  apnd  Lucanum,Iib.  ix  : 

Ju|>ilcr  est  qiiodcuirique  vides,  quodcumque  movetur. 

Propositiones  qnidem  vera:  sunt...  sed  assumptiones 

(nlsce.  Ciccroniano  inore  loquilnr  Lactaniius,  propo- 

silionenique  vocat  eam  syllogismi  partein  quain  sclio- 

D  bistici   majorem  nominant,  et  assumptionem   dicit 

quam  scbolastici  minorem  vocaiit.  Ex  hMO. 

Mundus  domicilium.  Sic  Cicero,  lib.  iii  dc  Finibus 
ait:  Mundum  autem  censent  regi  numinedeorum,  eum~ 
que  esse  quasi  communem  urbem  et  civitatem  hominum 
et  deorum ;  et  unumquemque  nostrum  ejus  mundi  esse 
partem. 

Aliud  quod  incolit.  Ita  ex  omnibus  niss.  et  velcri- 
bus  editis  resiiiui.  In  pluribus  iinprcssis  cst  cotit. 
Viile  priicedentia. 

Consequentia.  Reimm.  ,  TornaRS.,  Consequentinm. 
Idem  Reimra  :  Ergo  et  Jumenta ;  benc.  Bc>. 

Sed  et.  Omnium  niss.  est;  sed  etiam  edilorum , 
praeter  Tornes.  et  Soubron. 

Jumenta  et  pecudes.  Quod  confirmatur  ex  Epistola 
Pauti  ad  Roman.,  cap.  i,  v.  25. 

Nam  et  hosc  colunt  ^gyplii.  Absurdioribus  supcr- 
stitionibus  niaxiine  addicti.  De  supcrslitionibus  reli- 
giosis  iEgypiiorum  vide  Herodolum  lib.  ii;  Cicero- 


m  FmM.  LACTANTII 

el  rana?,  el  culiccs,  et  formicae  dii  esse  videantur,  X 
quiaet  ipsis  inest  sensus,  et  partes  mundi  suni.  Iia 
sempcr  argumenta  ex  falso  petita  ineptos  ct  absurdos 
cxilus  habenl.  Quid,  quod  iidem  ipsi  aiunt,  deorum 
el  hominum  causa  mundum  esse  construclum,  quasi 
communem  domum  :ergo  nec  mundus  Deusest,  nec 
animnns,  si  constructus  est ;  animans  enfm  non 
construitur,  sed  nascitur.lEt  si  est  acdificatus  sic  uli- 
que  tamquam  domus,  tamquam  navis ;  estergoaliquis 
nrtifex  mundi  Deus ;  et  seorsum  erit  mundus,  qui 
factus  cst ,  seorsum  ille ,  qui  fecit.  Jam  illud  quam 
rcpugnans  ct  absurdum  ,'quod  cum  coelestes  ignes 
cxteraque  mundi  elcmenta  deos  affirmenl ,  iiem 
ipsum  deum  mundum  dicunt.  Quomodo  potest  cx 
deorum  muUorum  acervo  unus  Deus  confici  ?  Si  as- 
tra  dii  sunt,  mundus  ergo  non  Dcus,  sed  domi- 
cilium  deorum  est.  Si  vero  Deus  mundus  esl;  crgo  ^ 
omuia  illa  quac  sunt  in  eo  dii  non  suni,  scd  Dci 
membra,  quse  utique  sola  Dei  nomen  accipcre  non 
possunl.  Ncc  cnim  recte  quis  dixerii,  membra  homi- 
nis  unius  multos  homines  esse  :  sed  tamen  non  est 
similis  comparatio  animalis  et  mundi.  Auimal  cnim, 
quia  sensu  praeditum  est,  eliam  membra  ejus  ha- 
bent  sensum,  nec,  nisi  a  corporedivulsn,  brutescunt. 
Gujus  igitur  rei  siuiilitudinem  gerit  mundus?  Nimi- 
rum  ipsi  docent,  cura  factum  esse  non  diffilentur,  ut 
csset  diis  et  hominibus  quasi  communis  donius.  Si 
crgo  est  constructus,  ul  domus,  nec  ipse  Deus  est, 
nec  elementa,  qnac  sunt  partes  ejus;  quia  neque  do- 
mus  habere  dominium  sui  polest,  neque  illa  de  qui- 
bus  domus  constat.  Non  tantum  igitur  veritate ,  sed  G 


DIVIN.  INSTIT. 


28i 


etiam  verbis  suis  revincuntiir.  Sicut  cnim  domus,  iu 
usum  habitandi  facta,  pcr  sc  nihil  senlit,  dominoque 
subjecla  cst,  qui  e»m  fecit,  aut  incolit :  ita  mundus, 
per  se  nihil  scntieus,  faclori  Deo  subjacet,  qui  eum 
in  usum  sui  fecit. 

CAPUT  VII. 

De  DeOy  el  religiontbu»  imifnentium ;  de  aparitia   et 
majorum  auctoritale. 

Duplici  ergo  ratione  peccaiur  ab  insipientibus : 
primum,  quod  elementa,  id  est  Dei  opera  Deo  prae- 
fcrunt ;  dcinde,  quod  elcmentorum  ipsorum  figuras 
humana  specie  comprehensas  colunt.  Nam  solis  lu- 
naeque  simulacra  huroanum  in  roodum  formant;  item 
ignis,  et  terrac,  et  maris,  qux  illi  Vulcanum,Vcsiam, 
Neptunum  vocant ;  nec  elemenlis  ipsis  in  aperto 
liiant.  Tnnta  homines  imaginum  cupiditas  tenet  • 
ut  jam  viliora  ducanlur  illa  quac  vera  sunt :  aurosci- 
licet,  gcmmis,  et  ebore  delectantur.  Horum  pulchri- 
tudo  ac  niior  prsestringit  oculos  :  nec  .ullam  religio- 
nem  putant  ubicumque  illa  non  fulserint.  Iiaque  sub 
obtentu  deorum  avaritia  et  cupiditas  colitur.  Credunt 
enim  deos  amare  quidquid  ipsi  concupiscunt ;  quiquid 
est,  propter  quod  furta  ,  ei  lairocinia ,  et  homicidia 
quotidie  sxviunt;  propter  quod  bella  per  totum  or- 
bem  populos  urbesque  subvertunt.  Consecrant  ergo 
diis  manubias  et  rapinas  suas  ,  quos  certe  necesse 
est  imbecilles  esse ,  ac  summae  virtutis  expertes,  si 
subjecti  suut  cupiditatibus.  Cur  enim  coolestes  eos 
putemus,  si  desidcrant  aliquid  de  terra?  vei  beatos, 


VARIORUM  NOTiE. 


nem,  in  v  Tusculan.;  Philostralum,  iu  Vita  ApoIIo- 
nii,  lib.  vi ;  Lucianum  ,  de  Sacrificiis;  Solinum,  cap. 
45;  el  Euseblum,  lib.  ii  de  Praepar.  Evang.,  cap.  1. 

Vt  et  ranoB,  Et  rcslilui  ex  niss.  nc  veteribus  editis 
Rom.  lu  I  Clarom.  est,  ut  et  araiiece;  forsan  gcniiina 
lectio,  quae  melius  cotivciiit  culicibus  et  fonnicis 
qiiam  rana, 

Jidem  ipsi.  Scilicet  sloici.  Conf.  Cic.  lib.  ii  de  Nat. 
deor.,  cap.  53,  et  cup.  Gi;  et  Lact.,  de  Ira  cap.  13 
ct  seqq.  Bunehan. 

Mundum  e$ie  conslructum,  Plato  quoquc  ulraque 
utilur  loquendi  ratione  iii  Timaeo.'<Si  inuiidus  a  Deo 
ex  nihilo  faclus  esl,  quemadmodum  professio  Ciiris- 
tiana  credit ,  genilus  noii  fuit.  Nnm  yhgfrt^  fil , 
quaudo  maleria  aliam  formam  substanlinlcin  induit. 

Detuleius. 

iVfltJij.  Es/ergfo.Sicrescripsi.uii  nmnesedd.disiin- 
guiint,  uhi  Cell.  navi$  e$t.  Ergo.  Post  navi$,  subaudi, 
e$t  <edificatu$.  DuN. 

Jnm  itiud  qunm  repugnans  et  abeurdum.  {  Reg. 
Nam.Ms.  Pcn.  clcd.  Is.,  Spnrk.,  quam  absurdum. 

Affirment.  Cunctorum  prope  inss.  est  et  edit  Rom. 
H68.  In  i  Coibert.  et  1  Clarom.  etin  omuibus  pcne 
vulgaiis,  affirmant. 

Si  vero  deu$  mundus  e$t.  Ordine^meliori  Reimm., 
Si  vero  mundn$  deus  est.  BuN. 

Quee  utique  $ola  Dei  nomen.  Sic  reposuimus  ex 
qiiamplnribus  niss.  In  2  Reg.  et  editis  est,  $oliu$ 
Dei ;  iii  2  Reg.,  2  Colb.,  2  Claroni.,  $olidi. 

Brulescunt.  Ila  edit.  Spaik.,  Cellar.,  Walch. ,  cl 
cuncti  mss.  pru^ler  3  Colb.  et  miiltos  cdiios  qnibus 
est  putrescunt;  corrupte  oinnino.  Brutefcunt.  Lactan- 
lio  esl,  seiisum  perdunt.  —  Brntescunt.  L,  vii,  cap. 
12  :  yon  anima  corporc  deficiente,  sed  corpu$  attima 


decedente  brulescit,  quia  sensum  omnem  trahit  $ecum, 
Utroque  vero  loco  Lactantius  agit  de  sefutt,  non  vero 
deputredine.  Bun. 

Neque  domus  habere  dominium  $ui  potest,  Sic  le- 
gendiim  est  ex  utroque  codice  Bonon.  et  quinque 
Vaticanis.  Operariorum  oscilanlia  t  oniissum  esse  , 
recie  ceiisei  Thomasius,  et  sic  Icgendum  esse 
tcxius  ipse  evinclt :  nam  eo  quod  domus  non  habet 
doiniiiiuui  sui,  hinc  eiiani  niundus  eo  jure  non  gau- 
det.  Prseter  codices  a  Thomasio  laudatos  reperio 
mss.  Regios,  3  Colb.,  Cauc,  Jun.,  iUItr.,  iSm., 
Canl.,  1  Lips.,  1  Clarom.,  Brun.,  edit.Rom.  1470, 
ii74,  Ald.,  Cral.,  Gymnic,  Graph.,  Soubron.,  Is. , 
Gal.,  Spark.,  Cellar.,  Walch. 
j^  Soli$  lunwqne.  Conira  hanc  Groecorum  superstitio- 
'^  nem  dispulal  Gusehius  I.  lu  Prtfiparal.  Evangel.  c.  ^. 
/7t  aperto  litant.  Ita  cuncti  editi  et  omnes  pene  ma- 
nuscripii  Jun. ,  ^acrificant.  i  Reg.  et  i  Colb.,  tii 
operto  litant,  malel  Bonon.  antiq.,fn  compita  litant ; 
alier  Bonon.  rec.  et  Tax.,  in  evento  aperto  litam. 

Nitor  pr(B$tringit  oculo$.  Pro  recepta,  Epitome  cap. 
25,  oculo$fulgor  praistringeret.  Cic.  lib.  iv  Fin.,  cap. 
14,  aciem  animorum  virtuti$  $plendore  prmtringitii. 

BUNEHAN. 

Con$ecrant  ergo  dii$  manubia$.  Florus»  lib.  i,  cap.  7, 
de  Tarquinio  Siiperbo  :  De  manubii$  captarum  urbium 
lemplum  erexit.  Manubiai  auieni  proprie  quid  sint,  et 
ut  a  prsedis  sive  spoliis  difTerani,  docet  Nonius  Mar- 
cellus  duin  inqiiil :  Manubia$  a  prceda  hoc  di$tare  ve- 
teres  exislimarunt  ^  ut  sit  prada  corpora  ip$a  rerum 
qvoi  capiuntur  :  Manubice  vero  pecunice  ex  prada  ven- 
dita  redactce. 

lmbecillc$.  Goth.  ^ehnm.yimbeciUo$.  Optime,  ne  tot 
sccundae  vocales  coiicurrant.  Hiuc  fm6£Cf7/e<  proscripsL 


385  LIBER  II.  DC  ORIGINC  ERROftlS.  m 

81  aliqua  re  indigenl?  vel  incorniplos ,  si  volupiali  A  pulas  ,  ergo  noo  credis.    Ideo  enim  quaeris,  ut  eam 

sequaris,  cum  inveneris.  Docctecite  te  raiio  non  esse 
veras  reiigiones  dcorum.  Quid  facies?  roajoresne  po- 
tius,  an  rationem  sequeris?  quas  quidem  libi  non  ab 


habent  ea  in  quibus  appetendis  cupidilns  hominum 
non  immerito  damnatur?  Teniunt  igiturad  deos, 
non  tam  rellgionis  graiia ,  quae  nulla  potesi  esse  in 
rebus  male  pariis  el  corruplibilibus,  quam  ut  aurum 
oculis  hauriant ,  niiorem  levigati  marmoris,  aut  ebo- 
ris  aspiciant ;  ut  insignes  lapillis  et  coloribus  vestes, 
irel  distincta  gemmis  fulgentibus  pocula  iiisaiiabili 
contemplatione  conirectent.  Et  quanto  fuerint  orna- 
tiora  templa,  etpulchriora  simulacra,  tanto  plus  ma* 
jestatis  haberc  credunlur  :  adeo  reiigio  eorum  nibii 
aliod  esi,  quam  qiiod  cupiditas  humana  miratur. 

H»  snnt  religiones,  quas  sibi  a  majoribus  suis  ira* 
ditas  periinacissiine  tucri  ac  defendere  perseverant : 
nec  Gonsiderant  quales  sint ;  sed  ex  hoc  probatas  at*- 
qoe  veras  esse  confidunt ,  quod  eas  veieres  iradide-  B 
nint,  tantaque  est  auctorilas  velusiatis,  ut  inquirere 
in  eam  scelus  csse  dicalur.  Iiaque  crediturei  passim, 
tamquaih  cognilae  veritati.  Denique  apud  Giceronem 
sic  dicit  Gotia  Lucilio  :  €  Habes,  Balbe,  quid  Golia, 
quid  pontifex  sentiat.  Fao  nuiic  ego  inteliigam ,  quid 
lu  sentias ;  a  te  enim  philosopho  rationem  religio- 
nis  accipere  debeo,  majoribus  autem  nostris ,  etiam 
Dulla  ralione  reddila,  rationis  est  credcrc.»Si  credis, 
cur  ergo  rationein  requiris ,  quae  potest  cfficere  ne 
credas?  Si  vero  rationem  requiris,  et  quxrendam 


alio  insinuata  ,  sed  a  te  ipso  inventa  et  electa  est, 
cum  omnes  religiones  radiciius  eruisti.  Si  rationem 
mavis,  discederc  le  necesse  cst  ab  instllutis  et  aucto- 
ritate  majorum ;  quoiiiam  id  solum  rectum  est  quod 
raiio  prsescribit.  Sin  autem  pieias  majores  seqiii  sua- 
det ,  faterie  igitur,  et  stullos  illos  fuisse ,  qui  cxcogi- 
tatis  contra  raliouem  religionibus  servicruiii ,  et  te 
ineptum  qui  id  colas,  quod  falsum  esse  convinccris. 
Sed  tamen  qnoniam  nobis  laiitopcre  majorum  nonicn 
opponitur  ,  videamus  laiidem  qui  fuerint  luajores 
illi,  a  quorum  auctorilate  discedi  nefas  ducitur. 

Romulus  urbeni  conditurus ,  pastorcs  inier  quos 
adoleverat  convocavii,  cumque  is  numerus  conden- 
dae  urbi  parumidoneus  videretur,  constituit  asylum. 
Eo  passim  confugerunt  ex  finitimis  locis  pessimi  qui- 
que,  sine  ullo  condiiionis  discrimine.  Ita  conflavit  ex 
his  omnibus  populum  ;  legitque  in  senatum ,  eos  qui 
xtate  anleibant ,  et  Patres  appellavii ,  quorum  con- 
silio  gereret  omnia.  De  quo  seuaiii  Propertius  Ele- 
giarum  scripior  haec  loquitur  : 

Baccina  co$(ebat  priscos  ad  vcrba  Quirites : 
Geaium  illi  in  prato  sepe  Senatus  erat. 


YARIORUM  hOTM. 

Nitarem  levigati  marmoris  f  etc.  Vide  Terlull.  Apol.  C      Sin  autem  pieta$  majores  scqui  suadel,  Thomasius 


cap.  12,  Justin.  Mart.  Apol.  ii,  pro  Ghrislianis 

Adeo  religio  eorum,  Sic  restituimu^ex  m^s.O  Reg., 
i  Bonon.,  plur.  Valic,  6GoIb.,  2GIarom.,  Em., 
Cantab. ,  Christ.,  Gotton. ,  Bailliol.,  et  edit.  Roin. 
1470  :  impressi  8 ,  adeo  reltgio  deorum;  Egnat.  seu 
Ald.  1515,  Paris.  1525,  Graph.,  an  ideo  religio  deo- 
Tum. 

Scetus  esse  dicatur,  Sic  legendiim  est  cx  uiroque 
Bon.  codice,  et  tribus  Vaticanis;  quia,  inquit  Tho- 
masius,  docti  et  sapteiUes  cuin  simularent  sc  magni 
bcere  veierum  aucloritatcm  ,  dicebant  quidein  sceliis 
esie  iu  eam  inquirere ,  non  lamen  id  scelus  esse  dn- 
cebanty  cum  saepc  ipsi  nuilla  siiorum  inajorum  irri- 
derenl.  Nec  boluiii  dicalur  habenl  codices  2  Boiion., 
dVaiic. ,  sed  et  5  Golb.,  Jun.,  Lips. ,  Tax.,  Ultr., 
Em.,  Gantab.,  Rostoch.,  l^en.,  2  Glarom.  et  edii.  i 
vei.  Rom.  ac  Is. ,  Gall. ,  Spark.  ,  Ceilar.,  Walch.; 
quasi  ita  dicant  paganorum  eruditi ,  elsi  aliter  sen- 


notat  liuic  sententiae  ininoribus  litieris  in  codice  Bon. 
hxc  verba  fuisse  superscripta  :  Sinautem  veritas  ma- 
jorest  qu(B  suadet.  Verum  in  nuUo  alio  codice  nobis 
quideni  viso  ita  habetur;  quare  iiihil  mul.indnm  ccn- 
suiinus.  Gall.  —  Qtiain  lcctioncm  iinmiitari  non  vult 
Thomasius  propter  codicis  anliquitatem.  Altamen 
minoribus  lilteris  legitur  In  eodem  codicc:  Sinaulem 
veritas  major  est,  qu(8  suadet^  falere  igilnr, 

Fatere,  Sic  reposui  ex  luss.  et  veieribus  edilis 
Roin.  Iii  ca:teris  vuigatis  csi,  fateris. 

Servierunt,  Oinniuni  fere  uiss.  est.  \n  mss.  Jun.  et 
in  vet.  cdiiis  sex,  serviunt;  in  eex  aliis  excusis  ,  ser- 
vierint,  —  Servierint.  [loc  reclius,  quum  unius  Bou. 
Reim.  et  Gotli.  s^rvi^ruitt,  aut  cdd.  Siiblac,  Rosl. 
Veu.  U74-97,  Paris.,  Junl.,  Crat.,  Ald.,  Pairh., 
Gymn.,  serviunt,  Bu^n. 

Quod  falsum  esse  convinceris,  Iia  lego  cum  mss.  5 
Regiis,  quoruin  duo  siiut  veierrimi ,  7  Val.,  4  Coi- 


Uant.  In  scripiis  4  Reg.,  1  Golb.,  Brun.  et  8  impres-  ^.  beri.  aliisque  multis,  ac  10  vet.  cdit.  In  scriptis  19« 
^,  ditcaltir.  ^  inter  quos  est  1  Bonon.  aniiq.,  et  in  G  iinpressis  rc- 

Pawim.  Id  esl,  temere,  sine  ulla  ratione.  Vid.  not. 
iop.  et  I.  111,  c.  9.  BuN. 

buitio,  Ita  restitutum  ex  omnibus  fcrme  mss.  et 


(ditis.  In  1  Reg.  rcc.  ac  4  ediiis,  Lucillo;  iii  edil. 
Grapli.,  Lueitlio,  Hxc  Ciceronis  verba  sunt  ex  lib.  ni 
deRat.  deorum,non  longea  princfpio. 

Balbe.  Balbus  est  ipse  Luciliiis  (vid.  cap.  5),  et 
Cotia  est  idem  poniirex.  Gic.  de  Nat;  deorum  lib.  i, 
cap.22. 

hationis  est  credere,  Absuiit  a  Ciceronis  libris  ra' 
^nis  est ;  nec  vero  displicent  Gruiero.  Gell 

Qua  quidem  tibi  non  ab  alio  insinuata.  Sic  habent 
mss.  2  Bonon.,  Tax. ,  Pen. ,  5  Vatic,  5  Golb.,  Em., 
Cant.,  Cauc,  Pal.,  Lips.,  Rosloch.,  Uit.;  !2  Clarom., 
firan.  et  veteres  edit.  Rom. ,  Paris. ,  Is. ,  aliique 
Regii  quatuor  et  nonnullse  editiones  carcnt  illa  nega- 
tiva,  qwe  necessario  cst  addend.i,  ut  sensus  constet. 

Electa  e$i.  Mss.  14,  elata  est.  Vcruin  Thomasius 
pvtat  legendum  esse  :  Eiata  est. 


centioribus  est,  conviceris,  Aitainen  pulat  Tlionasius 
ex  1  Bonon.  ei  5  Valicanis  legendum  csse,  quod  fal- 
sum  esse  conviceris.  Et  lioc .  inquil,  referlur  nd  Gice- 
ronem  diceiilcm :  Qui  ea  ob  pietatem  sequebalur,  quas 
falsa  esse  conviceret. 

Yideamus  tandem,  Mss.  11  et6  vct.  edit.  pro  tan- 
denif  repetiint  lamen,  qiiod  proxiine  praecessit. 

Asylum,  De  quo  vide  Dionysium  ^Halycarn.,  Li- 
vium.,  Pluiarchum  et  Strabonem. 

Passim,  Pcroilus  in  Cornu  copiac,  ed.  Ald.  f.  844 
vassim  hic  expouil  pcr  undiqne,  Iino  signincai  liic 
indistinctey  sine  ordine;  qiiod  suadent  verba,  sine  ullo 
discrimine,  BoN. 

Propertius.  Lib.  iv,  Elegia  1,  in  qua  veterum  Romn- 
Dorum  frugaliiatem  cum  sui  temporis  luxu  confert. 

Buccina  cogebatf  ctc.  Ilic  ordo  esi  manuscriptorum 
et  vet.  editorum  :  plures  vulgali  priiis  distichon  po- 
aleriori  ponunt  loco.  His  ver»ibus  si^nilicat  Proper- 
tiust  primos  senatores  iion  usos  fuisse  logis  pra> 


287  PIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INSTIT.  588 

A  humani.  Quare  cum'  sapeft,  id  est,  vcriialem  qu;c- 
rere,  omnibus  sit  innalum,  sapientiam  sibi  adiinunt, 
quisine  ullo  judicio  invenia  majorum  probant,  et  ab 
aliis  pecudum  more  ducuntur.  Sed  hoc  eos  fallit, 
quod  majorum  nomine  posilo,  non  pulant  fieri  posse, 
ut  aut  ipsi  plus  sapianl,  quia  minores  vocantur,  aut 
illi  desipuerint,  quia  majores  nominantur.  Quid  ergo 
impedit,  quin  ab  ipsis  sumamus  exeniplum ;  ut  quo- 
modo  illi ,  quae  falsa  iiiveneranl,  posleris  tradide- 
runt,  sic  nos,  qui  verum  invenimus,  posteris  me- 
liora  tradamus  ?  Superest  ingens  quxsiio,  cnjus  dis- 
putatio  non  ab  ingenio,  sed  a  scientia  venit,  quae 
pluribus  explicanda  erit,  ne  quid  omnino  dubium 
relinquatur.  Nam  foriasse  aliquis  ad  illa  confugiat, 
quac  a  mullis  et  non  dubiis  iraduniur  auctoribus  ; 
Quare  oportet,  in  ea  re  maxime  in  qua  vitae  ratio  B  eos  ipsos,|(|uos  docuimus  deos  non  esse,  majestatem 


Curia,  praetexto  quae  nnnc  nitet  alta  Senatu, 
Pellitos  liabuit  nisiica  corda  Palres. 

Hi  sunt  Patres,  quorum  decretis  eruditi  ac  prudentes 
viri  devoiissime  serviunt ,  idque  verum  ac  immu- 
tabile  omnis  posleritas  judicet,  quod  centum  pelliti 
senes  statutum  esse  voluerunt ,  quos  tameo  ,  ul  in 
primo  libro  dictum  est,  cap.  %%  Pompilius  itlexit,  ut 
vera  crederenC  essc  sacra  quae  ipse  iradebat.  Est 
vero,  cur  iilorum  auctoritas  tanli  habeatur  a  posteris, 
qnos  nemo ,  cum  viverent ,  ncque  summus,  neque 
inflmus  afflnitate  dignos  judicavit  ? 
CAPUT  VIII. 

De  ralionis  u$u  in  religtone  ;  deque  somniis^  auguriiSf 
oraculis^  lalibusque  porlentis. 


versatur,  sibi  quemque  confidere,  suoque  judicio  ac 
propriis  sensibus  magis  nili  ad  iiivestigandam  el 
perpendendam  veritatem  ;  quam  credentem  alienis 
erroribus  decipi  tamquam  ipsura  raiionis  expertem. 
Dedit  omnibus  Deus  pro  virili  porlione  sapientiam, 
ut  ei  inaudita  investigare  possent,  et  audila  perpen- 
dere.  Nec  quia  nos  illi  temporibus  antecesserunt, 
sapieiitia  quoque  antecesserunt ;  qiiae  si  omnibus 
aoqualiter  datur,  occupari  ab  aniecedentibus  non  po- 
test.  lllibabiiis  est  tamquam  lux  et  claritas  solis, 
qiiia  ut  sol  oculorum,  sic  sapientia  lumen  esl  cordis 


suam  persaepe  osiendisse,  et  prodigiis,  et  soniniis,  et 
auguriis,  et  oraculis.  Et  sanc  multa  enuraerari  pos- 
sunt  digna  miraculo:in  primis  illud,  quod  Accius 
Navius  summus  Augur,  cum  Tarquinium  Priscum 
commoneret,  ul  nihil  novi  facere  inciperet,nisi  prius 
esset  inauguratus,  eique  rex  ariis  ejus  elevans  fldem 
dicerel,  ut  consultis  avibus  renunliaret  sibi,  utrumne 
fieri  posset  id  quodipse  animoconcepisset,  atflrmarei- 
que  Naviusposse:  Cape  igiiur  hanc,  inquit,  cotem, 

eamque  novacula  dissice.  At  ille  incunctanter  acce- 

pit  ac  secuit. 

VARIORUM  NOTiE. 


texiatis ,  sed  pellibus ,  more  rtisticorum ,  quorum  G 
ve^tes  eraiil  pelles.  Walch.  Attamen  in  omnibus , 
qu.-is  vidi ,  Properiii  edilionibus  disticon  istud  Curia 
priBtextOf  etc,  praeponiiur  huic :  Buccinacogebatt  etc., 
sed  baec  sonsum  noii  inuiant.  Vide  igilur  Proper- 
tium  libro  iv,  Elegia  1. 

Pro  virili  portione,  Id  cst  aequaliter  ;  namque  por- 
tioncs  viriies  jurisconsulti  ul  plurimum  aequales  iii- 
terpretantiir,  qtiae  scilicel  pro  niimero  persoiiarum  et 
in  capita  consliluantur,  ut  totflanl,  quol  snnt  el  per- 
son:p.  Betijleius. — Pro  virili  porlione.  Hinc  Lactait- 
tius,  Sapientia^  iiiquit,  omnibus  aequaliler  datur  ;  et 
I.  III,  c.  35  :  Sapientia  sine  ullo  discrimine  omnibus 
data  est^  eic.  Addas  reliqua.  Bdn. 

Occupari.,,  nonpotest,  Eteganler  Sencca,  ep.  35, 
fln.  :  Patel  oninibus  verilas  :  noiidum  est  occupata  ; 
multum  ex  ida,  etiam  futnris,  reliclum  est.  Cell. 

lllibabitis.  Vox  niaxiinc  rara.  Mss.  \  Colb.,  Em., 
Cniilabri}(.,  illnbilis ;  1  Lips.,  iUibalis  :  Gronov.,  ha- 
bilis.  — JlUbabilis,  Id  esi.  nibil  ex  en  delibiri  aut  de- 
cerpi  poiesi.  Docle  Gronovius  ad  Senoc;E  ep.  85  , 
p.  547  :  Delibatuh,  quod  ab  alio  sumiiur  et  propaga- 
lur  sine  iUins  lcesione,  lumena  tumineaccenditur.  Ubi 
plura.  BuN. 

Cordis  hiimani.  1d  esl,  anima;  nostrae,  intollectus 
noslri :  loqniltir  Laclaiilius^more  llcbrxorum.WALCH. 

Pecudum  more.  Seneca  Vit.  Beat.,  c.  1  :  Nepe- 
corum  ritu  sequamur  antecedentium  gregem,  pergentes^ 
non  qua  eundum,  sed  qua  itur.,.  optima  rati  ea,  qum 
magno  assensu  recepia  sunt  quorumqne  exempla  nobis 
mulia  suntjuec  ad  rationem,se(/  ad  similitiidiiiein  vivi^ 
mus.  Conf.  L.  ii,  c.  5. 

Minores.  Id  est,  posleri,  c.  <5.  Sic  ssepe  Virgilius, 
ad  qiiem  Servius,  Eryibru;us,Tanbman.  Cerda  plura; 
ciad  Jnvenal.  Sat.  i,  148.  Rigalt. 

Quoi  falsa  invenerant.  Scitelegitur  qucein  mss.  Re- 
giis.  in  5,  Colb.,  Golb.,  1  Claroin.  ac  veterib.  editis. 
In  5  Colb.,  i  Clarom.  firun.  et  vulgatis  rec.  csi,  qui. 

Et  auguriis,  Auguria  non  solum  apud  Graecos,  sed 


D 


et  npud  barbaras  quasque  nationes  in  preiio  fuerc^ 
i£Iian.,  I.  ii  Var.  Ilist.,  c.  51.  Ilnnc  ad  Gra'Cos 
scicnliam  mannsse  iradenle  Telegono,  primo  ejus 
inventore,  prodidil  Suidas  in  voce  Tu^i'/.  At 
Eirusci  se  auciores  praedicabnnl ,  reperioremque 
cxliiisse.  Tagem  qucmdnni.Ovid.,  I.  xv  Metamorpli.  : 

Indigense  dixere  Tagem,  qui  priinus  Etniscam 
Edocuit  genlem  casus  aperire  futuros. 

Qui  plura  deangtiriis  vult,  adeai  Dempsterum,  ex  quo 
li:rc  hnusimiis.  Exempla  quac  sequuntnr  ex  Cirerone 
potissiiniim  desumpta  snnt  ex  libris  deNninra  deorum 
et  do  Divinniione.  Vide  eliain  Valcrium  Maxim.,1.  i, 
c.  i  et  senucni. 

Accius  Navius,  Ita  omnes  ferme  mss.  et  edii.iBon. 
antiq.  et  i  Colb.  a  secunda  manu,  Nccvius.  Aliquibus 
dicilur  Actius  Navius,  In  2  Reg.  est  Attus ;  apud 
Ciceronem  vulg;)tnm,  Attius  Navius,  De  bac  hisloria 
vide  Cic,  I.  ii  de  Nat.  deor.,  et  1.  i  de  Divinatioue. 
Extal  in  Livio,  I.  i ;  Floro,  1. 1,  c.  5  ;  Dionys.  Hali- 
carn.,1.  iii ;  Valer.  Maxim.,  1. 1,  c.  de  Auspiciis. 

Facere.  Hrcc  vox  abesl  a  ms.  Canl,  iiec  inde  sen- 
sns  delicil.  Altainen  codices  quos  mihi  videre  liciiit 
habenl,  facere  inciperet,  ui  legitur  in  hac  nostra  edi- 
tione. 

Nisi  prius  esset  inauguratus.  Inaugiirare,  hoc  loco 
est,  anguria  consulerc.  Inaugninbaniur  etiam  loca 
quando  consecrabanliir.  Et  qoia  crenti  mngistrntus 
mufiera  sibi  delcgata  sinc  angnriis  non  adibant,  in- 
aiigurabnntur,  hoc  cst,  ut  bodic  barbare  loquuntur, 
investiebantur.Vide  ad  h;ecFrancis.  Petrarch.,  1.  iv 
Rer.  Mem.,  liacl.  5,  c.  5.  Bet. 

Eamque  novacula  dissice,  Sic  habent  mss.  omnes  • 
alque  ita  legcndnni  esse  censeo  cuin  CI.  Puieano,  qui 
verbnm  hoc,  dissiclOj  erudite  expiicat  :  quasi  dice- 
res  disseco.  ILncc  vox  sic  legendn  npud  nuclorem  no- 
slrum  Laclanlium,  1.  iii,  c.  17,  non  disjice,  ut  vitiose 
impressi  fere  omnes  habeiit,  si  excipias  tamen  edi- 
tionem  Rostoch.  annii476,  qiiae  habet  dissice:  qua 


S9  LIBER  II.  Dt:  ORIGINC  ERRORIS.  m 

Deindc  illi]d«  quod  Caslor  et  Pollux,  bello  lalino,  A  feruni,  quae  semper  impudica  esset  habita  ob  mmios 


apiid  Lacuni  Julurnae  visi  sunt  equorum  sudorein 
abluenles,  cum  xdes  eorum,  qux  juncta  fonii  erat, 
suasponle  paluisset :  iidem  bello  macedonico  equis 
albis  insidenlcs,  Publio  Vatieno  Romam  nocte  vc- 
nienti  se  obluiisse  dicuntur,  nuntiantes  eo  die  re- 
gem  Perscn  vicium  atque  caplum,  quod  paucis  posi 
diebus  liiierae  Pauli  verum  fuisse  docuerunt.  Illud 
etiam  mirabile  ,  quod  simulacrum  Fortunae  mulie- 
bre  non  semel  locuium  esse  iraditur;  ilem  Junonis 
Monelae,  cum,  capiis  Yeiis,  unus  ex  miliiibus  ad  cam 
Iransferendam  missus,  jocabundus  ac  ludcns  inter- 
rugavit,  utrumne  Romam  migrare  vellet,  respondit 
velie.  Claudia  quoque  proponiiur  in  exemplum  mi- 
raculi.  Nam  cum  ex  libris  Sibyllinis  Idsba  mater  esset 
accila,  et  in  vado  Tiberini  fluminis  navis  qua  vehe- 


corporis  cultus,  deam  submissis  genibus  orasse,  ut, 
81  se  caslam  judicaret,  suum  cingulum  sequeretur, 
ita  navim,  qux  ab  omni  juventute  non  valuit  com- 
moveri,  ab  una  inuliere  esse  con^motam.  Illud  aeque 
mirum,  quod  lue  saevienle ,  iGsculapius,  Epidauro 
accitus,  urbem  Romam  diutnrna  pesiilentia  liberasso 
perhibelur, 

Sacrilegi  quoque  numerari  possunl, \  quorum  prx- 
seniibus  poftnis  iiijuriam  suam  dii  vindicasse  credun- 
lur.  Appius  Claudiiis  Censor,  cum  adversus  respon- 
sum  ad  servos  publicos  sacra  Hcrculis  transtulisset , 
luininibus  orbaius  est,  el  Poiiiiorum  gens,  quac  pro- 
didit,  inira  unius  anni  tempusextincia  est.  IteraCen- 
sorFulvius,  cum  ex  Junonis  Laciniai  templo  mar- 
baiur  bxsissel,  ncc  ulla  vi  commoveretur,  Claudiam  B  moreas  tegulas  abstulisset ,  quibus  aedem  Foriunae 

YARIORUM  NOTifi. 


de  re  vide  Pareiim  in  suo  Lexico  Critico,  ubi  hoc 
verbuin  ex  nntiquis  auctoribus  cxplicat.  In  ms. 
Rohanneo  legilur  deffice,  sed  male ;  al  Sangerma- 
nens.  liabet  dissicey  ul  alii  codices. 

Et  PoUux.  Haec  historia  legilur  apud  Piularcli.  in 
Paulo  i£nnlio  :  memiiierunt  et  Yaler.  Maxim.,  i.  i, 
c.  de  Miracuiis  ;  Ovid.,  1.  i  Fast. ;  Cic,  1.  ii  eliii, 
de  Nat.  deor. 

JuturntB,  Mss.  1  Rog.  rec,  1  Colb.  el  Brun.,Dm- 
lurnig ;  al.  i  Reg.,  Tornes.,  i  Colb.,  ^liturnas ;  i 
Claroin.,  Vnilurna;  i  Bonon.  antiq.,&*a(ttrNi.Juuiriia 
Dauni  lilia,  Turni  Rniiiloruin  regis  soror,  ciijus  no- 
niine  fons  el  lacus  erat  influens  in  Numium  Fiuvium 
in  Latio  non   longe  a  Lavinio.  Hujus  mciitio  jit  ii 


di<:se.  nut  Cicero  Yalerium  Max.  et  Laclanlium  in 
errorem  induxisse.Conf.  FreinsU.et  Duker.adFlor., 
c.  1.  pag.  40-i.  Blneman. 

Simulacrum  Forlunoe  muliebre.  Sic  reposui  ex  anli- 
quioribus  el  poiioribiis  mss.  In  receniioribus  cl  in 
vulgatis  est  muliebris.  Super  boc  lcge  Dioiiys.  linlic, 
I.  VIII ;  Plularcb.  iii  Coriolano  ;  Liviuin,  I.  ii ;  Yaler. 
Mnxini.,  1.  i,  c.  de  Miracul.;  S.  Augusiin.,  1.  iv  de 
Civit.  Dei,  c.  i9. 

Junonis  Monetas.  Ms.  i  Bon.antiq.,  Monita:.  Juno 
Monela  a  nionendo  cognominata.  Cic,  1. 1  de  Divi- 
naiione,  c  45,  et  1.  ii,  c.  3i.  Junonis  Moneta:  bislo- 
ria  Cbt  npiid  Livium,  I.  v ;  Yaler.  Maxim.,  1. 1,  c  de 
Miraculis.  Piutarcbus  inCaroillo  scribii,  Monetx  lem- 


Fastor.  ab  Ovidio. — Apud  lacum  Juturnas.yid.  Gro- G  plum  eo  loco  fuisse,   quo  Manlii  Capiiolini  domus 
nov.  ad  Minuc  Fel.,  c  7,  p.  62.  Aiiclor  quidcm  est      ruerit 


Dioiiys.  Halic,  I.  vi  Ant.f.  551, in  bello  Latiiio  simile 
quid  accidisse  ised  bancbistoriam,  loco  cit.  adaliud 
lempus,  ad  macedonicum  scil.  bclluin,  cum  Fluro, 
1.2,  c  ii  reciius  referl.  Lnpsus  ergoesl  Lactan- 
lius ;  quoiiiodo  enim  bello  Latino  aides  Cistorum 
potuit  patere,  quae  post  id  belium  demum  a  Pusiliu- 
mio  dedicata,  secundum  Ciceronem,  i.  iii  de  Nat. 
dcor.,  c.  5;  Liv.,1.  ii,  c  42,  Dionys.  c  I.  Bun. 

jEdes...  erat,..  puluisset.  Gotb.,  cedeSj  quoi  junctcB 
fontieranttpatidssenty[i\\ir2L\'\  nuriiero  de  leiiiplo  ;  iic- 

2ue  male,  uicoiitra  Yallain  docet  Aiexand.  ab  Aiex. 
>ier.  Gen.,  I.  vi,  c.  S),  de  Duobus  teniplis.  Lixiiis, 
J.  XL,  c  34  :  yi^des  duce  dedicalas  sunt..,  hm  cedes 
didicatas.  L.  xlv,  c  2.  Ad  Yoss.  dc  Analog.  L.  i, 
c.io.  Bun. 
Publio  Vatieno.  lla  rcsliluimus  ex  mss.  iO  Reg., 


Interrogavit.  Ila  mss.  antiquiores  et  meliorcs.  Re- 
ccnliorcs  et  editi  Jegunt,  interrogaret. 

Claudia  quoque.  Haec  bistoria  est  apud  Livium  I.  ix, 
Decad.  iii ;  apud  Herodiaiiuin,  1. 1 ;  apud  Ovid.,  I.  iv 
Fasior.  —  Ciaudia.  De  bac  plures  auctores  indi- 
civil  Savaro  ad  Sidon.  Apollin.  Carro.  24,  pag.  207. 

BUNEMAN. 

Proponitur  in  exemplum.  Ita  edoex  Reinim.,Goth. 
cl  Lip.  leii.  III  Yel.  Inlerpr.  Lat.  Nabuin  3,  6,  Po- 
nam  te  in  exemplum.  Scile  Minuc  Felic,  c  36, 
aliquem  iii  exempluui  prcedicare.  Immo  ipse  ilerum 
Lactanlius,  1.  iii,  c  6.  Quod  proponi  soletin...  exem- 

plum.  BUNEMAN. 

/Esculapius  Epidauro.  Hiijiis  hisloriae  meminit  Li- 
vius,  lib.  x;  el  1  iuiarch.,  in  Probl. 
Appius  Claudius  Censor.  Yid.  Yal.  Max.  1.  i,  cap. 


SColb.,  2  Claroin.  ac  editis  Roin.  1470  et  Betul.,  ^  i ;  Livium,  ix,  cap.  29.  Cell 


r; 


faventibus  iiiss.  i  Colb.  el  Brun.,  quibus  cst  Yatreno 
)ro  Vatieno ;  in   multis  edilis,   Vatinio.   Apud  Cic, 

.  m  dc  Nal.  deor.,  n.  ii,  leg.  Vacieno,  et  in  marg. 
yafi^iio ;  c  et  I  sxpc  coiifiinduntur  in  maiiuscriplis. 

,  Eo  die  regem  Persen  victum  atque  captum.  Ex  Livii 
I.  xuv,  fin.,  et  I.xlv,  princ  itein  Plularcbi  iEiniiio, 
f.  266...  269,  clarum,  vel  quaiuor  aui  plures  victum 
inler  et  capluin  inicrcessisse  dics  :  Lactanlius  vero 
sequiturCiccroiiem.  Quod  Fiorus,  I.  ii,  ci2  :  Eodem 
die  qno  victus  Perses  in  Macedonia^  Homas  cognitum 
tst.  Plifl.,  I.  VII,  c  23  :  Caslores  romani  pcnicam  ui- 
etoriam  ipso  die,  quo  contigit,  nuntiavere;  et  Minuc.7  : 
Yictoriam  eodem  d/>,  quo  fecerant,  nuniiavere.  De  »t- 
cto  tantum  dixere ;  id  de  capto  cliaiii  expressc  Ci- 
cero,  1.  II  de  Nat.  deor.,  c  2  :  Tgndaridm  Persen  vi- 
eium  nuntiavere.  P.  enim  Vatienus,  quum...  venienti 
twctu  duo  juvenes  cum  equis  albis  dixissent,  reijem 
Perun  illo  die  capium,  senalui  »Mw/iflvif.Yidelur  Ya- 
tJiiius  Persen  illo  die  captum  ex  suo  ad  victum  addi- 


Adversus  responsum.  Uaec  duo  verba  desimt  in  mss. 
i  Bon.  aniiq.  el  3  Reg. 

Orbatus  est.  De  Appii  Claudii  csecitale  lege  Gicero- 
nem  iu  Catone  majore. 

Ei  potiliorum  gens.  Livius  d.  1.  Potitia  gens ,  cujui 
ad  aram  maximam  Herculis  familiare  sacerdotium  fue^ 
rat,  eic  Eral  tum  in  xii  familias  divisa  :  quo  mira- 
biliu^,  omnes  intra  annum  cum  stirpe  exiinctos.  Livius 
ibidem.  Cell. 

Censor  Fulvius.  De  hoc  lege  Livium,  Decad.  v,  lib. 
II,  et  Yaier.  Maxim.,  de  Neglecia  religione. 

Junonis  Lacinias.  Ita  legendum  ex  potioribus  mss. 
Reg.,  5  Colb.,  Toriies.,  i  Clarom.,  Tornes.,  Brun., 
et  oinnibus  fere  edilis,  ac  Yirgil.  ^neid.  lib.  iii,  v. 
552;  Plin.,  lib.  ii,  cap.  7;  Arnob.,  lib.  vi. In  i  Clarom., 
Lascinias,  pravx;  in  aiitiq.  i  Bon.  et  i  Reg.  ac  cdit. 
Jun.,  LucincB ;  i  Colb.,  (JcimiF.  Yide  Yaler.  Max., 
lib.  I,  cap.  i,  u.  20.  Juno  Lacinia  a  Promoutorio 


291  FIRM.  UCT-iNTU  DIVIN.  INSTIT.  m 

equestris/quam  Romae  fecerat,  tegeret,  el  mente  cap-  A  scrvum  sub  furca  medio  circo  ad  supplicium  duxcrat. 


tus  est,  ct  amissls  duobus  (iliis  in  Iiiyrico.*mili(antibus, 
summo  animi  moerore  consumptus  est.  Prserectus 
eliaro  M.  Antonii  Turullius ,  cum  npud  Coos  everso 
^sculapli  luco  classem  fecisset ,  eodem  posiea  loco 
a  militibus  Caesaris  est  inierfcclus.  His  exemplis  ad- 
jungitur  Pyrrhus,  qui  sublaia  ex  thesauro  Proserpi- 
nx  Locrensis  pecunia,  naufragium  fecit,  ac  vicinis 
dese  lilioribus  illisus  esi,  ut  nihil,  proeler  eam  pecu- 
niam ,  incolume  reperiretur.  Ceres  quoque  Milesia 
multum  siDi  apud  homines  veneralionis  adjccit.  Nam 
cum  ab  Alexandro  capta  civitas  essel,  ac  milites  ad 
eam  spoliandam  irrupissent,  omnium  oculos  repenie 
objectus  fulgor  ignis  exlinxit. 
Reperiuntur  etiam  somnia,  quoe  vim  deorum  vi- 


Sdcoque  ludos  instaurari  oportere ;  ^uod  cum  ille 
neglexisset,  eodem  die  fiiium  pcrdidisse,  ipse  autem 
gravi  morbo  esse  correptus :  et  cum  rursus  eamdem 
imaginem  ceracret  quaerenicm,  saiisne  poenarum  pro 
neglecto  imperio  pependisset,  leciica  delaius  ad  Con- 
sules,  et  omni  re  in  Senatu  exposita,  recepisse  cor- 
poris  firmiiaiem,  suisque  pedibus  domum  rediisse. 
Illud  quoque  somniumnon  minoris  fuitadmirationis, 
quo  Caesar  Augustus  dicituresse  servalus.  Nam  cum 
bello  civiii  Bruliano,  iroplicitus  gravi  morbo,  absii- 
nere  praeiio  slatuisset,  mcdico  ejus  Artorio  Minervae 
species  obversata  est,  monens  ne  propter  corporis 
imbecilliiatem  casiris  se  contineret  Caesar.  Itaque  ia 
aciem  iectica  per laius  est,  et  eodem  die  a  Bruto  cas- 


deanlur  ostendere.  Tiberio  Nanique  Atiinio ,  homini  B  tra  capta  sunt.  Multa  praeterea  exeropla  similia  pos- 
plebeio,  per  quiciem  obversaius  esse  Jupiier  diciiur,  sunt  proferri :  sed  vereor  ne,  si  fuero  in  propositione 
et  prajcepisse,  ui  Consulibus  el  Senalui  nuntiaret ,  rerum  conlrariarum  diutius  immoratus,  aut  oblilus 
ludis  Circensibus  proximis  prxsuUorem  sibi  displi-  esse  propositi  videar,  aut  crimen  loquacitatis  in« 
cuisse,  quod  Antonius  Maximus  quidam  diverberatum      curram. 

VARIORUM  NOTiE. 


cognoroine  juxta  Crotonem;   sic  Virgilius  lib.   iii 
i£neid.t: 

Attollit  86  dira  Lacinia  coDtra. 

^dem  FoTtHna  etfuestrii.  Quam  Pmconsul  voverat 

bello  Celilberico,  Livius  lib.  xl,  c.  40  ,   el  post  sex 

annos  dedicabai  Censor ,  scu  ex  Censura,  idem  lib. 

xxxxii,  c.  18.  Veius  iiiscripiioapudCruL,  p.75,  u.  4 : 

FORTUNiE  EQ.  SACRIS. 

Cellarius. 

TuruUiut.  Sic  plurimi  mss.  et  editi.  At  in  mss.  1 
Reg.  rec.  est,  Curuiliu$;  I  Clarom.,  TuralUus;  1  Col- 
berl.,  TuriuUius  ;  1  al.  Colb.,  Turculius;  3  Colb.  et 
Bruii.,  Thurillius ;  Torn.,  Turillus ;  al.  Clarom.  et 
Em.,  Tertutlius.  i>e  hoc  etiam  vide  Valerium  Maxim. 
capile  jamciiaio.—  Proefectus,,.  M.  Anlonii  Turut- 
lius.  Fuit  ex  percussoribus  Ca^saris,  posiea  Anlonio 
triumviro  aniicus,  ut  Oio  1.  li,  p.  44$.  Cell. 

Loco.  Ms.  1  Clarom.  ac  editi  Ald.,  Paris.  i525 » 
Graph.,  Is.,  tuco  :  sed  male;  siquidem  iuco  everso 
taiitum  supererat  locus. 

C(Bsaris,  Augusti  sciliccL— A  mitilibus  Ccpsaris.  Cae- 
saris  Octiviani  iFiuroviri,  cui  Turullius  ab  Antonio 
44  traditus  fuii ;  Dio  ibid.  Cell. 

Pyrrhus.  De  hoc  vide  Valerium  ibidem. 

Ex  thesauro  Proserpince  Locrensis.  De  hac  spolia- 
liane  Valer.  Maximuslib.  i,  cap.  1,  exiern.  1  et  Livius 
lib.  XXIX,  cap.  8.  Uterque  etiam  aliani  ejusdem  fani 
spoliationem  memorani,  a  Plemiiiio  Scipionis  legato 
factam,  eamdemque  iion  impunitam.  Cell. 

Milesia.  De  qua  vide  Valerium. 

Capra  dviras.  InFabri  ihesauro  legiinus  :  Lactantio 
esi  vox  (civilas)  pro  urbe ;  uoiavil  quoque  Walchius  in 
Diair.,  p.  60,  ex  Lact.  1.  iii,  cap.  21.  Adde,  I.  iv, 
cap.  13;  lib.  vi,  c.  6;  lib.  vii,  cap.  26»  cap.  2i,  ut 
omitlam,  Vossiuiu  slatuere  Cflesarem  I.  i.  B.  Civ.,  c. 
1,  dixisse  citHtatem,  pro  urbe  Roma.  Bon. 

Objectus  futgor  ignis.  Doetiss.  Fraucius  siispicaba- 
tur  legendum  esse,  objeeli  fuloor  ignis. 

Somnia.  iluc  perlinet  Vul.  Max.  lib.  i ,  c.  7,  lute- 
grum.  BuN. 

Per  quietem.  Scite  Latini  insomnia  quietis  vocabulo 
siguiricant.  Cellar.— De  hoc  vide  Valerium,  cap.  de 
Iiisoiiiuiis ;  Ciceronem ,  lib.  i  de  Divinat,  Dionys. 
llalicarn.,  lib.  vu;  Plutarch.,  iu  Coriolano;  vide  etS. 
Aiigusi.  dc  Civltaie  Dei  lib  iv,  cap.  26. 

Prmuitorem,  Sic  babent  cuncti  lere  inss.  et  editi , 
ei  sicValerius  Max.  d.  \.  Ai  Cicero  et  Arnob.  iib.  iv, 
prcesutem;  Livius,  proesuitatorem^  qui  saliando  inUium 


facii  ludorum. 

Antonius.  h\  edit.  Buneman.  legitur  AnfnmiuM^  se 
quensque  de  hoc  nomine  habelur  nota.— An/romus.  Sic 
habent  mss.  Lips.,  Goth.,  Rost.,  Vcn.,  1471,  utraque 
Gryph.  In  Macrobii  ed.  Groiiov.  1670,  lib.  i ,  Sat. 
21,  legitur,  AuTRONifis.  In  mea  rariori  Brixiensi  1485, 
et  alia  Ven.  1500,  in  Macrobio,  Atronius  :  In  plu- 
ribus  Lact.  Ven.  1495, 97.  Parrh.,Paris.  ct  pluribus, 
Antonius.  Ex  voce.  quidam^  posset  videri  homo  ob- 
(;  scuriis.  at  dicilur  Diouysio  in  Antiq.  f.  475,  ocfhp 
oOx  oLtfQmi'  Lipsio  lib.  iii  de  Cruce,  cap.  5,  reciius 
noineti  videiur,  Autronius.  Ciceroni  in  Bruto ,  cap. 
68,  inemoralur  P.  Antronius,  Bun. 

Servum  sub  furca.  Moris  erat  servos  infidos  snb 
furca  virgis  caidere;  ille  vcro  qui  hoc  supplicii  genere 
fuerat  affectus,  Fiircifer  audiebat,  ut  refertPlutarchus 
in  Coriolani  vita.  GALLiBUS. 

Ipse  autemgravi  morbo  esse  correptti$...tectica  deta^ 
tus,  elc.  Sic  restitui  ex  potioribus  mss.  2Reg.,  2Col- 
bert.,  2  Clarom.  Subintellige  utrobique  Ycrbum  i/fd- 
lur,  qiiod  prsecessit ;  alioquin  syntaxis  non  constabit» 
sicut  nec  iii  lectione,  est  correptus  :  quae  est  1  Colb.» 
Brun.  et  ed.  Rom.  1468,  1470,  Paris.  152^,  necfuein 
ea,  ipsum  autem  gravimorbo  essecorreptum.,.  tecttca  de- 
iatus,qndSi  est  2  Reg.  ct2Colb.  ac  plurimum  editoniro. 

lllud  quoque  somnium,  etc.  Varinnl  nonnihil  scriiH 
tores;  quidam  enim  tradunt,  Augustum  propter  illud 
somnium  in  aciem  descendisse  ,  aiii  vero ,  propter 
-^  idem  somnium  proelio  non  adfuisse.  Lactantius  Au* 
^  clorcm  liabuit  Valerium  lib.  i,  cap.  de  Soinniis.Vide 
eiPlut.,inBrul.,ad  Un.;Suei.  in  Octav.  cap.  15  et  9; 
Appian.  ad  fin  iv  deBeil.  Civii.;  Paterc.,  ibidem;  ct 
Flor.  I.  IV,  cap.  6;  Teriull.  in  lib.  de  Anlma.  Is^os. 

Augustus.  Cum  dc  hoc  dissentiant  Scriplores,  vide 
Suetonium,  Plutarch.,  Paierculum,  Florum. 

Obversata.  RosL,  Ven.  1471,  uiraque  78,  93,  97. 
Paris..  observata  :  at  reciius  el  elegantius  mss.  et 
Parrh.,  Ald.,  Gymn.,Gryph.,Tornaes.,Tiioro.eteoiii 
sccutx  edd.jObversata.  Sic  supra,  nerquietem  obver- 
satus...  Jupiter.  Confusse  quoque  nae  voces  in  codd. 
Valerii  Max.,  lib.  i,  cap.  7  :  Atqueeadem  amnuf  ejus 
obversata  est  species.  Bunehan. 

Crimen...  incurram.  Sic  libri  sine  pnepos.  In.  Ite- 
rum  lib.  vi,  cap.  25  :  Ne  quis  tumoris  ei  arrogantim 
crinien  incurrat.  Scriptoribus  sacris  boc  solerone.fAr* 
Dob.,  I.  IV,  p.  158,  stuititia  crimen  incurrat.  Cypr« 
exhort.  ad  Hart.  f.  585...  incurrere  eetema  supfltcia. 
Sulp.  Sev.,  lib.  ii,  DiaL  9,  venantiuni  agmen  tneurn 


±0o 


CAPUT  IX. 


LIBER  II.  DE  ORIGiNE  EnUORIS.  294 

A  ct,  lumine  acccplo,  suos  ac  loiius  generls  liumani 


De  Diabolo^  Mundo,  Deo,  Providenlia^  Uomine  ei  eju$ 
sapienlia, 

Exponam  igiiur  omniuni  islorum  raiioncm,  quo  fi- 
ciiiusres  difliciles  et  obscurae  inielliganiur,  ei  lias 
omues  ftimulati  numiuis  pr^estigias  rcvelabo,  quilms 
inducti  homines ,  a  verilalis  via  longius  rcccsserunt. 
Sed  repelam  longc  aliius  ;  ut  si  quis  ad  legendum 
Teri  expers  et  ignarus  accesserit,  inslruaiur,  atque 
iolelligat,  quod  tandem  sit 

Caput  horam  et  causa  malorum ; 


pcrspiciat  errores. 

Cum  cssetDcus  ad  excogiiandum  provideniis  simus, 
ad  faciendum  solertissimus,  aniequam  ordirelur  hoc 
opus  mundi  (  quoniam  pleni  et  consommali  boni  fons 
in  ip«o  erat,  siculest  semper ),  tit  ab  eo  bonum  lam- 
quam  rivus  oriretur,  longeque  proflueret,  produxit 
siniilem  sui  spiritum,  qui  essei  virtuilbus  Dei  Patris 
prxdiius.  Qu<imodo  autcm  id  voluerit,  in  quarto  libro 
docere  conabimur  ( tcilicet  cap,  6 ).  Deinde  fccit  al- 
terum,  in  quo  indoles  divinae  stirpis  non  permansit. 
Itaque  sunpte  invidia  tamquam  veueuo  iofectus  est,  et 


VARIORUM  NOTiE. 


nmiu.  BcifEMAii. 

Et  ha$  omnes  timuiali  numinis  prasiigiat  reveiabo* 

Ita  mss.  plerique  Regii  et  Vaticaui ,  G  Colb.,  Pen.,  t 

Chroni.,  Brun.,  omnesque  ediii  praiier  Rom.,  1468 

el  1470,  in  quibus  est,  iimulalai;  in  Regio-Put.,  et 

ha»  omnes  simuiaiiotnun  in  his  prwstigias  reveiabo ; 

ID  Bon.  antiq.,  el  has  omnes  simulaiionum  causat  in 

ku  vrastigiis  revelabo ;  iii  1  Clarom. ,  ei  has  omnes  u- 

nuuaiionum  cautas  in  fut  pr^estigiis  simulaii  uuminis 

prasiigias  revelabo. 

Inducii,  llss.  1  Bon.  aiitiq.  et  1  Ciarom..  iiidocii, 

Inslrualur,  Ita  quainpluriini  mss.  et  ed.  Cellar.  bi 

oclo  rec.  mss.  ct  cunctiii  ferme  editis,  InsUiuaiur. 

Capui.  Kx  Virgil.  ii  i£neid. 

Perspiciat  erroret.  Post  li«c  verba  in  deccin  rcc. 

mss.  etin  pluriniis  iinpressis  sequentia  ba>c  legnnlur  : 

Sicul  mnter  sine  exemplo  genuit  aueiorem  tuum ,  tic 

inefabiiiier  Pater  genuisse  credendus  est  coaternum.  De 

atatre  natus  esi^  qui  jam  ante  fuii ;  de  Paire,  qui  aii- 

ifiuindo  non  (uit :  hoc  fidet  credai,  inielligentia  non  re- 

qmrat,  neaui  non  inventumputel  incredibile,  aut  reper» 

IMI  non  credai  tingulare.  Sed  illa  non  reperiuniur  in 

«ntiquisftimis  ross.,  i  Bonon.,i  Reg.,  Gauc,  5  iiein 

tliis  Regiis,3  Vaticanis.lSorbou.,  4  0xon.,Tornc8., 

Betul.,  Gat.,  2  Coib.,  t  Clarom.,  edit.  Is.,  Spark. 

aliisque.  Li  1  Clarom.  cod.  margiiie  scripiutn  est: 

Bac  non  credo  esse  Lacianiu  terba.  In  editionibus  an- 

liquiftsimis  1475  ct  1490,  paulo  post  incdium  legiiur, 

iioii  defuii;  bicut  ct  in  inss.  Rohanneo  et  Sangerina- 

nensi.  At  rectius  illa  sustuieris,  quam  si  in  einen- 

dandis  ( qiiod  alii  faciuni )  operam  luseris.  Ltenim 

ab  Arianisaddita  sunt,  elredolenl  ha^resim  Arianain, 

quae  toties  de  Christo  pronunliavii  ''Uv  gItocv  oOx  iSv. 

Ego  liacc  in  tcxtuin   propier  illos  inaximo  nuiiiero 

uss.  iion  esse  admittenda  iiuio  cuin  Gaiheo.  Betu- 

leiusqui  lixc  verba  admiitii  in  teitu  Lacianiiaiio, 

ttonet  tamen  ea  non  esse  in  vetcri  codice,  ac  nil  non 

Bovet,  ut  ipse  sensuin  his  (ribuai  CaLholicuin,  fate- 

Uirque  ea  sapere  h;bresim  Ariaiiam.  Verum  prxstan- 

Ussiiua  editio  Coloniensis anni  I5U,  illa  noii  adiniliit 

libi  ininutioiicharactere,moneique  ea  non  haberi  in 

■lanuscriptis  quibus  editor  usus  est. 

Deus  ad  excogilandum  providcntisnmus,  Sic  habent 
mnlti  aniiquissimi  et  optiiu  mss.  quod  ex  infra  se- 
queiitibus  confirmatur  :  Et  meximum  Fiiium  proifecit 
operi  universo;  eoque  simui  et  consiliatore  utut  ett  et 
vtifice  in  excogiiandis,  ornaudis  perficiendisque  rebut^ 
quoniam  is  et  provideniia,  et  ratione  ei  potesiaie  perfec- 
ttu  est.  Et  inferiiiB  :  Provideniia  exco^tandi,  ei  soter- 
Ha  potetiasque  faciendi.  In  8  rec.  scripiis  el  in  edilis 
esi,  prudeniissimus. 

Ordireiur  hoc  opus  mundi.  Post  hiec  verba  in  inss. 
Marm.,  Goth.  et  in  muUis  impressis  hiec  scquiintur  : 
Fecitin  principio  bonum  ei  malum;  id  planequid  sit^ 
aperiius  expUcabo  ^  ne  qms  me  iia  ioqui  arbitretur^  ut 
poetm  soleni^  qui  ret  incorporalet  quibusdam  figuris 
putsi  vitibHibUM  comprehenduni^  cum  prwseriim  ( vel  prth 
ier)  ipsum  adhuc  nihii  estet.  Sed  quia  Maiiichieani 
baercsim  flmuvot,  a  qua  Ladantius  plaoe  fuit  alienus, 


B  ut  paiet  ex  sequeiitibus,  e  textu  expunximus  lam- 
qiiam  adulierina  nianu  addita ;  non  enim  inveniuntur 
in  antiquiss.  Bon.,  Tax.,  8  Regiis,  6  Colb.,  ±  Cla- 
rom.,  uiideciin  Vaticanis,  2  Br.,  necOxoniensibus, 
nec  in  mss.  Jun.,  Rohan.  et  Sangerni.  Iliseiiam  ca- 
renl  opliniae  editiones  Roin.  Ii08;  li70,  Venetaanni 
1190,  Floreniina,  Plantiniaiia,  Cratandri  15i4,  Ald. 
1515,  Antucrf).  Gymnici  1539,  ct  Grach.  Gali^us. 

Bonum.  Sic  reposuimiis  ex  anliquissimis  et  optiinis 
mss.  2  Bonon.,  12  Vatic,  6  Rcg.,  quorum  unus  est 
900  annornm,  6  Colb.,  Tax.,  Pen.»  1  Clarom.,  cd. 
Torncs.,  Is.,  Ccllar.,  niss.  Cauc,  2  Reg.  rec.  et  12 
cdil.,  bono.  Mss.  Regio-Puteanus,  Ultr.,  Clarom.  et 
Briin.,  bonut.  B»niL*  sunl  ties  tilu:  lectioues,  quoi 
nifs.  codicum  auctoriiaie  fulciuniur. 

Similem  sui  tpiritwu.  A  S.  Ilieronymo  Epitt.  ad 
Paiiiiuach.  crroris  redarguitiir  Lactaiiiius,  quod  Dci 
Filium  Dei  tpiritum  appcllavcrit  locutione  caMcris 
usiiata  i^alribus,  TcrluUiaiiO  Apologet.,  cap.  21,  do 
Oral.,  c.  1,adv.  Marcion.,  lib.  i,  cap.  19,  lib,  in,  cap. 

^  6el  16,  lib.iv,  cap.  21,  adv.  Prax.,cap.  2G;Cypriano 
de  Vanii.  idolol.  num.  71,  juxta  Pamelinm,  etc.Vide 
S.  Thom.  1  part.  quicst.  30,  art.  1.  Ex  Isjso.  in  inss. 
Brun.eiCoib.,  similemtibi.  At  malc  Lactantiusdixit, 
Patrem  produxitte  Filium ;  Filius  eniin  non  fuit  pro^ 
duclus,  sed  genitus. 

Quomodo  autem  id  voluerii ,  tit  quarto  iibro  docere 
conabimur^  etc.  Sic  legendum  est  cum  7  Reg.,  i2Vatic.y 
2  Ron.,  Cauc,  Tax.,  Pen.,  G  Colh.,  3  Oxon.,  Uitr., 
2  Ciarom.,  Ein.,  Cant.,  Brun.,  Jun.,  Sic  veL  edit. 
Rom.  1468,  Venet.  U90,  Ald.  1515  et  aiiu:  7  editio- 
nes.  NonnuIIai  cum  mss.  3  Reg.  et  Balliol.,  fecerii^ 
pro  voluerii :  cum  toius  essel^  sed  male,  quia  Christus 
Bon  potest  dici  uinquain  soius  fuisse,  ut  dictuin  esi  iii 
iiolisad  1. 1,  c.  7.  \sjevs. — Quomodoautem  id  voiuerit; 
h.TC  verba  lleumaiinus  putal  esse  additamenlum.-^ 
BuneiKun  habet,  Quomodo  autem  id  feceritf  cum  so- 
lus  esseif  tn  libro,  etc,  duasque  in  hunc  locum  cxhi« 
fotft  notas,  qux'  sciiuuntur.  —  Quomodo  autem,  etc,  I. 

D  iv,  c.  6  et  seq.  Deus  igitur  machinator...  rerum^  sicut 
in  secundo  iibro  diximus,  aniequam...  opus  mundi 
adorireturf  sanctum...  spiritum  genuit.  Hoc  ibid.  ex 
Uermete  exprimii,  sTrcirov  dcvTcpov  iizolnn  6cov;  ilcni 
ex  Sibylla,  ii:oix,fTs.  Suot  auteni  Lactanlio,  fecil^  ge- 
nuii^  produxit^  procreavit^  synonyiua.  Iliuc  ulterius 
iib.  IV,  cap.  8,  ut  nostro  loco  qii;erit :  Quomodo  igi- 
lur  procreavit.  Idem  suadet  Epit.  cap.  42  :  fiUum  sibi 
progcnuit;  deinde ,  sccuik/wiii  fecit  lietiiR  vinbiiem... 
Quum  ergo  hunc  fecisset  primum.  Qine  commode  ex- 
plicat  Pfaflins  in  Dissert.  Prailimin.  ad  iLpii.,  §  t28, 
pag.  35,  ex  Act.  ii,  36  et  Hebr.  ii,  'i.—Fecerit,  quuni 
solusessei.  Hxc  putavitextui  inserendaex  Gryphiaiia, 
Golh.  vero  legit,  fecerit^  quum  soius  est.  {»  libro 
qiiarto  enim,  cap.  8,  Deus...  quum  soius  adhuc  esset,.. 
ad  creandum{'\^  est  geiieranduin,  gigiieudum )  so- 
cietaie  aiierius  non  indigebai.  BuN. 

Invidia  iamquam  veneno  infeclusest.  Qiiod  confirma- 
tur  Sap.  eap,  ii,  v.  24  :  Invidia  diaboH  mors  iniroivit 
in  orbem  terrarum.  Irenaeus  quoque,  lib.  iv  adv.  faxr., 


m  FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT.  iOG 

exboiioad  malum  Iranscendit ;  suo(iue  arbilrio,  quod  A  fecium  Grxci  dia6o>ov  appelanl;  nos  criminalorem 


a  Deo  illi  liberum  datum  fueral,  conlrarium  sibi  no- 
men  adscivil.  Unde  apparet  cunctorum  malorum 
foniein  esse  livorem.  Invidit  enim  illi  antecessori 
suo,  qui  Deo  Pairi  perseverando,  cum  probalus,  lum 
ciiam  cbarus  est.  Hunc  ergo  ex  bono  per  se  malum  ef- 


vocamus,  quod  criiiiiiia,  in  quae  ipse  illicil,  ad  Deum 
deferal.  Exorsus  igiuir  Deus  fabricam  miindi ,  illum 
primum  el  maximuin  Fiiium  praefecil  operi  universo, 
eoque  simul  et  consilialoro  usus  est ,  et  ariifice  iu 
excogitandis  ,  ornandis,  perficiendisque  rebus,  quo- 


YARIORUM  NOTiE. 


cap.  78,  lib.  v,  cap.  24;  et  Cyprianus,  lib.  de  Zeloet 
Livore,  post  itiil.,  eiiam  asseruere  diabolum  pecca- 
visse  superbix  iiidissolubili  iiexii,  jtixia  Augostiuum 
lib.  1  de  Gen<'s.  ad  litier.,  c.  14 ,  coiijuncia  invidia  , 
t»ni  in  Dei  Filium,  qiiain  in  hominem,  ex  Lacianlio, 
lib.  n,  c.  8  ei  li.  Vide  Eslium  in  iib.  ii  Senlent., 
disiiiict.  6,  §  ^2  et  5.  —  llaque  suapte  invidia,  Non 
priino ;  sentiunt  eniui  SS.  Paires,  Rasilius  ,  Cliry 


mu8,  Ita  duo8  ad  certamen  compo8uit  et  in8truxit  :  ted 
eorum  alierum  dilexit,  ul  bonum  filium,  alterum  abdi» 
cavit^  ul  malum.  Po8tea  autem  multo8  genuit  aliot  ope* 
rum  8uorum  minitlrot,  quo8  Grfcci  ayyiko^g  nominant ; 
et  iUo8  uniusj  8ed  repuynanlis  naturcBt  quali8  duorum. 
Sed  par8  illa  corruptibilis  non  ulique  8tatim  corrupta 
est  in  ortU8  8ui  principio  :  8ed  po8t  compositum  ordi" 
natnmque,  8icut  mox  docebimus ,  a  substantiiB  OBlestit 


sostomus ,   Anibrosius  ,  Hieroiiynius,    Auguslinus,  B  vigore  perversa  voluntatedescivit.  Cceierum  inprincipio 


Gregorius  M.  et  S.  Tliomas,  diaboiuin  priino  pec- 
casse  peccato  superbiic.  Consequeiiier  vero  pec- 
casse  peccalo  iiividix  dicitur,  affeciando  excellen- 
tiatii  quaindam  singularem.  Ex  sucro  lextu  dicilur  : 
Jn  veritate  non  ttelisse  (Joan,  viii,  44). 

Quod  ab  Deo  iUi  liberum  datum  (uerat.  Poterant 
lixc  abesse ,  et  fere  suspecta  stint  inihi  xqtie  ac  I. 
11,  cap.  14,  ubi  eadem  in  optiiiiis  inanuscriplis  non 
liabentur.  Bun. 

Livorem.  Vide  Sapieiit.  c.  ii,  !24. 

Cum  probatuSf  tum  eiiam  cliarut  ett.  Ila  reslitui  ex 
inss.  antiquissimisl  Bonon.,  1  Kc^ioPul.,  1  al.  Reg., 
1  Colb.  aliisque  ,  faventibus  1  Reg.,  1  Colb. ,  Pal., 
Lips.,  Brun.,  et  edit.  Gymnic.  in  quibus  est,  compro^ 
bntu8 ;  in  1  Clarom.  et  ed.  Ald.,  Paris.,  Crat.,  Graph., 
tum  comprobatus;  in  4  Colb.,  1  Ciarom.  et  6  editis, 
tum  probatus. 

Per  se  malum  effectum.  Hffic  pugnant  cum  doctrina 


pares  universi  cequa  conditione  apnd  Deum  fuere^  et 
idcirco  Angeli  omnes^  quorum  principes  erant  iUi  duo. 
Cum  autem  Deus  ex  his  duobut  aUerum  bono  prtepo^ 
8ui88et,  aUerum  malo^  exorsusest  fabricam  tiiundt,  om- 
nibtts  his,  quot  creaverat,  minislrantibus  ^  et  per  certa 
officia  dispo8itit,  Sed  hanc  oralionein  tamquam  adul- 
teriiiani  in  textum  admittere  noluimus;  abest  enim  a 
duoJeciin  Vaticanis,  8  Rcg.  1  Bon.,  antiquiss.  Tax., 
Pen.,  Lips.,  Nav.,  Pal.,  2  Brun.,  4  Oxon.,  Tornes., 
Rosioch.,  6Culb.,  Gui.,  Vici.,  1  Sorbon.,  2  Clarom. 
Abest  etiam  a  mss.  Rohanneo  et  Sangeriiiati.  non  in- 
veiiilur  in  antiquiss.  ed.  Rom.,  Venet.,  1490,  nec  in 
Ald.  1515,  Paris.,  15i5,  Graph.,  Antuerp.,  1539. 
Cralandri  1524,  Is.,  etc.  Neque  etiam  uilo  modo  ad- 
mittenda,(|uamvis  siylum  Lactantii  redoleat,  qutppe 
qu:e  inultoserrorescontinet :  primodocetManichffium 
errorem,  nempe  Deum  creasse  duo  principia,  unum 
boni,  alterum  mali.  Falsum  etiam  est,  bonum  et  nia- 
lum  iia  colixrere,  ut  si  uiiuin,  etiam  alterum  susiu- 


Manich;eoriim,quiputantDeumaucioreinmali  fuisse.  G  leris;  in  coeloenim  hoc  noii  oblinet.  Deinde  diabo- 


llic  e  contra  angelus,  qui  bonus  esset,  per  se  malus 
tifrectus  est. 

Ad  Deum  deferat.  Post  hnpx  verba  in  mss.  1  Reg. 
900  annor.,  1  al.  Reg.,  rec,  Marm.,  Balliol,  et  in 
nonnullis  editis  sequitur  :  Cur  autemjusius  Deut  ta- 
lem  voluerit  etse,  quantum  sensus  nostri  mediocriias  po- 
terit,  explanare  conabor.  Fabricaturus  Deut  hunc  mun- 
dum^  qui  constaret  in  (vel  ex)  rebus  inler  se  contrariit 
atque  discordibus,  constituit  ante  diversa,  fecitque  ante 
omnia  duos  fonies  rerum  ^bi  adversantium^  inier  seque 
pugnantium ,  iUos  videticet  duos  spiritus,  rectum  atque 
pravum^  quorum  aUer  est  Deo  tanquam  dexlera ,  aUer 
tanquam  sinisira^  utin  eorum  essent  potestute  contraria 
iUa,  quorum  mixtura  et  temperatione  mundus,  et  qum  in 
eo  sunt,  universa  constarent.  Item  facturus  hominem  , 
cui  virtutem  ad  vivendum  proponeret,  per  quam  immor- 
taUtatem  as^equerelur^  bonum  et  malum  fecit^  ut  possit 
esse  virtut ;  quas  niti  maUt  agitetur^  aut  vim  tuam  per- 


lum  cuin  Dei  Filio  confert,  quod  plane  impium,  ac  ab 
Ariano  quopiain  excogitatum.  Etiam  hoc  icr:iypafWt 
Deum  habiiisse  increationeAngelos  operissui  ininis- 
tros,  imino  et  Lactaniio  repugnaii8,qui  hoc  eodem  cap. 
sic  inqiiit  :  Quomodo  igitur  ab  homine  divina  ilta  vi$ 
di/ferret^  si  ui  homo,  ita  etiam  Deu8  ope  indigeat  alienaf 

GxLLiEUS. 

lUum  primum  et  maximum  FiUum,  Cave  putes  Lac- 
lantiuin  arbiirari,  angelos  Dei  filios  iiaiura  esse,  et  ita 
vel  ad  Dei  iiaturam  illos  exiollere,  vel  Filiuin  Dei  ad 
naturani  angelorom  dejicere.  Lactaniins  unum  Det 
Filiuin  Jesuin ,  et  cogtiovit,  et  docuit,  iit  infra  lioc 
libro,  cap.  17,  et  lib.  iv,  cap.  8,  ipsumqucDeum  de 
Deo  conlitelur  eodem  cap.  8  et  cap.  18  ejusdem  libri 
IV  :  Qttid,  inquit,  de  hujus  crucis  indigniiate  dicemut^ 
in  qua  Deut  a  cultoribus  Dei  tuspensus  est  alque  fit/'- 
fixus?  Idein  habet  eodem  lib.  iv,  cap.  10,  15,  14  et 
29,  itein  de  lumiiie  lumen  eodeni  cap.  29,  Patri  con- 


detfauiomninonon  erit.  Namuiopulentiabonum  videa"  j)  substanlialem  cap.  eodein  :  Uirique^  inquit,  una  su^ 


tur,  acerbitat  egestalis  facit;  et  gratiam  luci8  commen 
dat  obscuriias  tenebrarum;  valetudinis  et  sanilatis  voUip^ 
tas  ex  morbo  ac  dolore  cognoscitur  :  ita  bonum  sinemalo 
in  hae  vita  esse  non  potest,  Et  utrumque  licet  contra- 
rium  sitf  tamen  ita  cohceret^  w  aUerum  si  toUas,  utrum-' 
qne  tuttulerit;  nam  neque  bonum  comprehendi  ac  per^ 
cipi  potetl  tine  decUnatione  ac  fuqa  maU ,  nec  malum 
caveri  aevincitine  auxilio  compreliensi  ac  percepti  boni, 
Necuse  igilur  fuerat^  et  malum  fieri ,  ut  bonum  fieret. 
Et  quoniam  fat  non  eraty  ut  a  IJeo  proficisceretur  ma- 
tum  (neque  enim  contra  te  ipte  faciet),  iUum  consiituit 
matorum  invenlorem;  quem  cum  faceret^  dedit  iUi  ad 
mala  excogitanda  ingenium^  et  astutianij  ut  in  eo  ettet 
et  voluniat  ptava^  et  perfecta  nequitia^  et  ab  cocontraria 
virtutibut  tuit  voluit  nriri ,  eumque  tecum  contendere^ 
uirumne  ipte  plut  bonorum  daret^  an  iUe  plus  malorum, 
Sed  rursus  quoniam  Deo  tummo  repugnari  non  potett^ 
bonorum  tuorum  potettatem  UU  uUori  (forte  leg.  alteri) 
ftttignavUf  qum  $upra  bonum  ac  perfectum  ette  dixi* 


ttantia  ett;  ejusdein  cum  eo  poiestatis  lioc  eodein  lib. 
cap.  17  :  Solut  iiiquit,  fiabet  rerum  omnium  cum  Fitio 
potettatem;  etunnin  cum  Patre  toiocapite  eodem;  eC 
cap.  8  ejusdem  libri  iv,  citat  illud  Joannis ,  et  confi- 
tetur  :  In  principio  erat  Verbum^  et  Verbum  erai  apud 
Deum,  et  Deut  erat  Verbum;  in  quo  divinitas  et  coae- 
teriiitas  Filii  luculenter  asseriiur.  Oinnia  deniqueper 
ipsnm  facta  fuisse  confirmat  hoc  loco,  et  iib.  iv,  cap. 
6  et  cap.  8,  in  fiue.  Poiius  igiiur  ex  Lactaniioconfo- 
ditur  Arius,  quam  ut  ei  vei  niinimum  assentiatur. 
Cum  igitur  Lactaiitius  hic  et  lib.  iv,  cap.  6,  angelos 
censere  Dei  niioruin  nomine  videatur,  respectu  qui- 
dein  Yerbi,  id  est  unigeniti  Filii  Dei  noii  univoce , 
sed  a:quivoce  illo  uti  noinine  putandus  est. 

Artifice,  Id  concordat  cum  verbis  Pauli  ad  Coloa- 
senses,  cap.  i,  v.  16  et  17 ,  ubi  creatio  oiundi  VeiiN» 
tribuilur. 

Ornandit,  Mss.  1  Bonon.  antiq.  ordinandit,  Sed  e| 
iufra  instruxitte  mundum  pariter  et  ornatte^ 


2^7  LIBER  II.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  298 

niani  is  el  providenlia,  e(  raiione,  ei  poiestaic  per-  A  liam  conaius  esl  loUere :  in  quo  si  conlradicere  velis, 


feclus  est  :  de  quo  nunc  parcius,  quod  alio  loco  (sci- 
Iketlib.  IV,  cap.  6  ei  seqq.  )  el  virtus,  el  nonien 
ejus,  el  ralio  enarranda  nobis  erit.  Nemo  quaorat, 
ex  quibus  ista  roaleriis  (am  magna,  tam  mirifica 
0|>era  Deus  fecerit ;  omnia  enim  fecit  cx  nihilo. 

Nec  audiendi  sunt  poetaR,  qni  niunt  chaos  in  prin- 
cipio  fuisse,  id  est ,  confusionem  rerum,  atquc  clc- 
mentoruro ;  postea  vero  Deiim  diremisse  omnem  11- 
lam  congeriem,  singulisque  rebus  ex  confiiso  accrvo 
separatis,  in  ordinemque  descripii-;,  inslruxisse  miin- 
doin  pnriter  et  ornassc.  Qiiibus  facile  est  respoiidere 
potestatem  Dei  non  intelligentibus,  qucm  credaiit 
pibil  efficere  posse,  nisi  ex  m.iteria  subjacenle  ac  pa- 
rata ;  in  quo  errore  ctiam  philosophi  fiierunt.  Nam 


nec  cogiiaiione  opus  est,  nec  iabore ;  sua  illi  dicla 
recitaiida  sunt.  Nec  enim  ab  ullo  poterii  Cicero, 
quam  a  Ciccrone  vehemenlius  refulari.  Sed  conce- 
damus  hoc  mori  et  inslituto  Academicorum  ;  ut  liceat 
hominibus  valde  liberis  dicere,  ac  seniirequai  velint. 
Seniciitias  ipsas  consideremus.  Non  est,  inqiiit,  pro- 
babile,  maleriam  rerum  a  Deo  faciam.  Quibus  hoc 
arguitientis  doces?  Nihil  enim  dixisti,  quare  hoc  non 
sit  probabilc.  Itaque  niihi  c  contrario  vel  inaximc 
probabile  videtur  :  iiec  lamen  l(?mcre  videlur,  cogi- 
lanli  plus  csse  aliquid  iii  Dco,  quem  profeclo  ad  im- 
becilliiaicm  hominis  rcdigis;  cui  nihil  aliud ,  quam 
opificiuni  concedis.  Qiio  igitur  ab  homine  divina  illa 
vis  difTerel,  si  ul  hoino,  sic  etiain  Deiis  opc  iiidiget 


Cicero  de  Natura  dcorum  dispuians,  sic  ait :  f  Pri-  B  allena?  Iiidigct  aulcin,  si  iiihil  iiioliri  potcst,  nisi  ab 


mum  igilur  non  est  probabilc,  eam  materiam  rerum, 
nnde  orta  sunt  omnia,  esse  divina  providentia  cflec- 
tam ;  sed  habere,  et  habuissc  vim  et  naluram  suam. 
Ut  igitur  faber,  cum  quid  xdificaturus  est ,  non  ipse 
facit  maleriam,  sed  ea  utilur  quoe  sit  parala,  fictor^ 
que  item  cera :  sic  isti  providenlix  divinsc  materiam 
prxsto  csse  cportuit,  non  quam  ipse  faceret,  sed 
qoam  haberet  paraiam.  Qnod  si  non  est  a  Deo  male- 
Tia  facta  ,  ne  terra  quidcm,  cl  nqua,  et  aer »  et  ignis 
a  Dco  factus  est.  >  0  qiinm  mulla  sunt  vitia  in  his 
decem  versibus  !  Primum,  quod  is,  qui  in  aliis  dis- 
putationibus,  et  libris  fere  omnibns  providentiai  fuc- 
rit  assertor,  ct  qui  acerrimis  argumenlis  impugnave- 
riteo8,qui  provideniiam  non  cssc  dixerunt,  tdcm 


altcro  illi  maleria  minisirclur.  Quod  si  fit,  iinperfccipe 
utique  virtutis  est ,  ct  erit  jani  polentior  judicandus 
roateria:  institulor.  Quo  igitur  nomine  appellabitur  , 
qui  poteniia  Deum  vincii?  Siquidem  majus  est,  pro- 
pria  faccre ,  quam  aliena  disponere.  Si  aulem  fieri 
non  potest,  ut  sit  potentius  Deo  quidquam,  quem  ne- 
ccsse  est  perfeclai  esse  viriutis,  potestatis,  raiionis  : 
idem  igiiur  materi.^e  fictor  cst,  qui  et  rerum  ex  ma- 
leria  conslaniium.  Ncque  enim  Deo  non  facienie,  et 
inviio,  csse  aliquid  aut  potuit ,  aul  debuii.  Sed  pro- 
babile  cst,  inquil,  inateriam  rerum  haberc,  el  ha- 
buisse  scinper  vim  cl  iiaiuram  suam.  Quam  viir» 
poluil  hnbere,  nullo  dunte?  quam  naluram,  nullo  ge- 
ncrante?  Si  habuil  vim,  ab  aliquo  eain  sumpsil.  A 


nunc  quasi  proditor  aliquis,  aut  transfuga,  providen-  C  quo  auiem  sumere,  nisi  a  Dco  poluil?  Porro  si  ha- 

VARIORUM  NOTiiC. 


Quoniam  i$  et  providenlia,  Mss.  i  Reg.  et  Rosioch. 
ic  edit.  Rom.  1468 et  1470.  prudenlia,  qu:c  pariim  ap- 
posite  de  Deo  dicitur.  Est  eniin  virlus  prudentia  lio- 
minibus  propria,  providentia  Deo,  ut  rcclc  Thomasius 
observat. 

Poetce,  Hesiodus  scilicet  et  Ovid.  inilio  i  Melam.  ct 
iFasl.  Vide  supra  1. 1,  c.  5.  Nim  ideo  poetas  repre- 
bendit  Lactantius ,  qiiod  cli:tos  qiioddain  constilue- 
rint,  e  quo  postea  emerseril  uiiiversi  piilcliriiudo;  sed 
quodillud  fecerini  Deo  co;vternum.  Notiim  esi  enim 
exsacrb  Scripturis,  confusain  aliqunin  iiidigestam- 
que  molem,  id  e.stchaos,  ex  iiihilo  creasse  Deum. 

Deuriptii.  Iia  orones  fere  mss.  el  impressi.  At  1 
Bon.  antiq.  el  1  Clarom.  cum  edit.  Is.,  digegtis. 

Credant.  Manuscriptorum  est;  credunt,  editorum.     ^ 

De  Natura  deorum.  Scilicet  in  fraginentislibri  i,  dc 
Naiura  deonim. — Nam  Cicero  de  Natura  drorum  dis- 
pntans.  Materiam  disputationis  significat,  non  titulum 
libro  praescriptinn  ,  quia  verba  hxc  in  tribus  de  Na- 
tura  deoruro  libris,  quos  lubemus,  non  reperiuntur ; 
auiergo  ex  libro  sunt  deperdito ,  aut  aropliores  fuere 
de  natun  qui  siinl  deorum. 

Promdentias  divinas.  De  hac  vide  librum  Lactant. 
de  Ira  Dei. 

Non  quam  ipse  faceret,  Forte  legendum,  ipse  fecerit. 

Jn  his  decem  versibus.  Latinis  vtrsus  non  taiitum 
jnetrici,  sed  quaicumque  line»  scripturaruin.  Ciccr. : 
Non  paginas  tantum  epinola!,  sed  etiam  versus  sylla- 
basque  nwnerabo, 

Concedamus  Iwc  mori.  Iia  legendiim  ex  mss.  oinoi- 
bus  cl  edilis,  prasicr  Torn.,  Soubr.,  Tliom.,  Walcli., 
jn  quibus  es^  huic  mori;  el  Rom.  1470,  2  Paris., 
Ald.y  Fasiiel.,  ac  Betul.,  io  quibus  est,  hoc  more ; 

Patrol.  VI. 


male.  Cicero  enim  Academicorum  more  dispulabat, 
atque  illi  mori  concedeuduin  aiebat  Lacianiius.  Ex 

IS£0. 

Sententias  ipsas  consideremus,  Ex  4  vet.  mss.  Re- 
giisy  Goth.,  1  Clarom.  et  cdit.  Cellar.,  approbante 
Fraiicio,  reposui  ipsas,  quod  cfficacius  est,  qiiam  ip-- 
sius  aliorum. 

Doces,  Omniuin  est  mss.  ac  cdit.  Rom.  1468,  li70, 
Torn.,  Soubron.  In  14  edilis  legitiir,  probas? 

Nihitenim.  Sic  plurimi  ms<.  Regii,  6  Colb.,  2CIa- 
rom.,  Eiii.,  Cant.,  Brun.  el  edili  supra  citaii.  In  mss. 
i  Bonon.  sex  aliis,  el  in  nonnullis  editis  esi,  Non 
enim, 

Quo  igitur  ab  homine,  Ita  cum  ed.  Rom.  1470, 
Thys.,  Gall.  et  Celiar.  ct  mss.  omnibus,  pro^ier  rec, 
2  Colb.  ct  Jun.  et  editos  duodecim,  in  qiiibus  est 
Quomodo. 

Divina  illa  vis  differet.  Sic  restilui  ex  veterrimis 
mss.  1  Regio-Put.,  1  Bon.,  4CoIb.,  1  Claroin.,  Brun., 
et  edit.  Gall.  1563,  faveniibus  1  Reg.  antiquissimo, 
Jun.,  Lips.,  Pal.,  Pen.,  Ulir.,  1  Colb.,  1  Cilarom.,  :ic 
edilis  quibus  est  differet,  prastcr  ed.  Rotn.  1470,  in 
qua,  sicut  el  in  1  Bon.,  1  Reg.  el  1  Colb.  legitur, 
differt. 

Ope  indiget  aliena.,,  Indiget^  omiiium  fere  mss.  ct 
vet.  editorum  cst ;  in  cxicris  inipressis  ei  Reg.  1 
Colb.  et  Brun.,  indigeat. 

Institutor.  Variat ;  alias  /jcfor,  nlias  factor.  Uxc 
noiio  in  mcoFabro  iiondum  indicaia.  SicTerlullian. 
lib.  V,  adv.  Marc,  cap.  5  :  Patrem  dominum  dicit,  ct 
hominiSf  et  universitalis  creatorem  et  instilutorem. 

Sumpsit.  Manuscriptorum  esl  et  vcl.  cdiloruin  ac 
Cellar.  In  rec  vulgalis,  assumpsit. 

10 


m  FIRM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT.  500 

buit  naturam,qux  utique  a  uascendo  dicitur,  nataest.  A  materiam,  quia  potest.  Poiise  enim,  Dei  est :  nam  si 


A  quo  autem,  nisi  a  Deo  potuit  procreari  ?  Natura 
enim,  qua  dicitis  orta  esse  omnia,  si  consilium  non 
habet ,  efflcere  nihil  potest.  Si  auiem  generandi  et 
faciendi  poiens  cst,  habet  ergo  consilium  et  propter- 
ea  Deussit  necesseest.  Necalio  nomine  appellaripo- 
tesi  ea  vis,  in  qua  inest,  et  providentia  excogiiandi, 
et  solertia  potestasque  faciendi.  Melius  igilur  Seneca 
omnium  stoicorum  acutissimus,  qui  vidit  €  nil  aliud 
esse  naturam^  quam  Deum.  Ergo ,  inquit,  Deum  non 
laudabimus,  cui  naturalis  est  virtus?  >  nec  enim 
illam  didicit  ez  ullo.  Immo  laudabimus  :  quamvis 
enim  naturalis  illi  sit,  illa  sibi  iliam  dedit ;  quoniam 
Deus  ipse  natura  est.  Cum  igitur  ortum  rerum  tribuis 
naturae ,  ac  detrahis  Deo,   in  eodem  luto  haesitas ; 


non  polest,  Deus  non  est.  Homo  facit  ex  eo ,  quod 
est;  quia  per  mortalilatem  imbecillis  est,  perimbe- 
cillitatem ,  deGnii»  ac  modicae  potestatis :  Deus  au- 
tem  facit  ex  eo,  quod  non  est;  quia  per  xternitalem 
foriis  est,  per  fortitudinem,  poteslaiis  immensae,  qux 
flne  ac  modo  caret,  sicut  vita  factoris.  Quid  ergo  mi- 
rum,  si  facturusmundum  Deus,  priusmaleriam  dequa 
faceret  prseparavit,  et  praeparavitex  eoquod  non  erat? 
quia  nefas  est  Deum  aliunde  aliquid  mutuari ,  cum  in 
ipso  vel  ex  ipso  sint  omnia.  Nam  si  est  aliquid  anie 
illum,  et  si  factum  est  quidquam  non  ab  ipso,  jam  et 
polestatem  Dei ,  et  nomen  amiitet.  At  enim  materia 
nunquam  facia  est,  sicut  Deus,  qui  ex  materia  fecit  hunc 
mundum.  Duo  igitur  constituunlur  aeierna,  et  quidem 


versuram  solvis,  Ceta.  A  quo  enim  fieri  negas,  ab  B  inter  se  contraria;  quod  fleri  sine  discordia  et  per- 


eodem  plane  fieri  mutato  nomine  confiteris. 

Sequitur  ineptissima  comparatio.  c  Ut  faber,  in- 
quit,  cum  quid  aedificalurus  esl,  non  ipse  facit  ma- 
teriam,  sed  utitur  ea  quae  sit  parata,  fictorque  item 
cera  :  sic  isti  providentiae  divinasmateriam  esse 
proRsto  oportuit,  non  quam  ipse  faceret,  sed  quam 
haberet  paraiam.  >  Immo  vero  non  oporluit;  erit 
enim  Deus  minoris  poleslatis,  si  ex  parato  facit,  quod 
est  hominis.  Faber  sine  ligno  nihil  aedincabil,  quia 
lignum  ipsum  facere  non  potest;  non  posseautem, 
imbecillitalis  est  humanae  :  Deus  vero  facit  sibi  ipse 


nicie  non  potest.  Collidant  enim  necesse  est  ea  quo- 
rum  vis  et  ratio  diversa  est :  sic  utraque  aeiema  esse 
non  poterunt,  si  repugnant,  quia  superare  allerum 
necesse  est.  Ergo  fieri  non  potest,  quin  aeterni  natura 
sii  simplex,  ul  inde  omnia,  velut  exfonle,descende- 
rini.  Itaque  aut  Deus  ex  materia  ortus  est,  aut  mate- 
ria  ex  Deo.  Quid  horum  sit  vcrius,  facile  est  inteliigl. 
Ex  his  enim  duobus  allerum  sensibile  est ,  alterum 
caret  sensu.  Potestas  faciendi  aliquid  non  potest  esse, 
nisi  in  eo  quod  sentit,  quod  sapii,  quod  cogitat,  quod 
movelur.  Nec  incipi,  aut  fieri,  aut  consummari  quid- 


YARIORUM  NOTiE. 
Qtia  (fMrfrii^Sic^resa^^^  1468, 1470,  C  pecuniam  mutuam  majori  foenore  iterum  accipiunt, 

«..«/»#.0«..^  «.««  M      g^  Competit  in  eos,  qui  sic  implicanlur  didicili  ne« 


Betul.,  Tornes.,  Soubron.  cunctisque  mss.  praeter  1 
Clarom.  in  quo  est,  qua  dici$;  in  altero  Clarom. 
muUisque  edilis,  qua  dicitur. 

Ei  (aciendi.  Ila  plures  edili  et  onines  mss.  pnpier 
Colton.  in  quo  est  ac  faciendi;  in  mullis  impressis, 
aut  faeiendi, 

Seneca,  Vid.  Senec,  lib.  iv  de  Benefic,  c  7.  Adde 
Plinium,  lib.  ii,  cap.  7;  et  lib.  xxvii,  cap.  3«  De  hoc 
infra  iib.  m,  cap.  18. 

Nec  enim,  Addilum  est  enim  ex  mss.  Regtis ,  3 
Colb.,  2  Brun.  et  vetustioribus  ac  meiioribus  editis : 
quod  in  9  mss.  deest. 

JSaturali$  iUi  $it ,  illa  $ibi  illam  dedit,  I(a  mss.  2 
Bonun.,  9  Reg.,  4Colb.,  2  Clarom.  In  scriptis  Tax., 
Pen.,  Cantabrig.  el  Bruii.  ediiisque  pluribus,  illa  $it, 
In  1  Reg.,  rec.  et  ed.  Roirt.  1470,  Ald.  1515,  Paris. 
1545,  Crat.,Graph.,  Gjmnic,  Fasii.  el  edit.  Colon. 
iHi,Naturali$illaei  $tl,  $ibi  illam  dedil;  quodapiius 


gotio,  ut  se  nequeant  sine  niagno  dispendio  ex- 
tricare.  Erasm.  —  Translalio  esi  a  viatoribus,  qul 
statim  ut  iii  lutum  inciderini,  alterum  pedem  eda- 
cere  conati,  aliero  altius  imroergimiur. 

Fieri  nega$,  Ita  inss.  velusiissimi  et  optimi  1  Bo- 
non.  et  2  Reg.,  6  Colb.>  Cant.,  Em.,  2  Clarom.» 
Brun.,  2vet.  edit.  Rom.,  Ald.,  Paris.,  Graph.,  Crat. 
et  Gallica  versio.  At  rec  mss.  2  Reg.,  7  editi  post 
fieri  addunt  mundum;  sed  perperam.  Vide  praece** 
dentia. 

Quam  ip$e  faceret,  Forte  legendum ,  quam  ip$a  /«« 
cerit, 

JEdificabit.  Ita  reposui  ex  mss.  prxler  1  Reg.  ia 
quo  legitur  tedificavit^  v  pro  6.  In  editis  est,  wdificai. 

Facit  ex  eo,  Sic  mss.  et  vet.  editi.  In  octo  impres- 
sis  rec  est,  fecit, 

Prmparavit^  et  praparavit  ex  eo.  Sic  codices  Bono- 


crederem.  Iii  Em.,  naturali$  iUi$ii,  $ibi  eam  dedit.  ^nieuses  alque  unus  Valicanus ,  teste  Thomasio,  qul 
flse  duae  postenores  lectiones  mihi  non  displicent.     ^  »«'>»'«  ..^«>^i:i:^..^».  »»..»:..»«...  :..»^»:t.  ^..... ...:...:» 


Deu$  ip$e  natura  e$t,  Sic  lego  cum  mss.  2  Bonon., 
8  Reg.,  quorum  duo  sunt  vetustissimi,  3 Colb., 2  Cla- 
rom.,  Tax.,  Brun.  aliisque.  Sic  infra  Lactaniius  lib. 
ui,  c.  26.  iii  1  Reg.,  3  Colb.,  Jun.  muliisque  ediiis. 
Deu$  ip$a  natura  e$t, 

In  eodem  luto  hanitas,  etc.  Duo  hsec  sunt  ex  Phor- 
mione  Tereniiano  acl.  v,  scen.  2,  v,  15.  Proverbium 
est,  quosigniHcaturalktiiosimplicarinegoiio,  quos^ 
exiricare  nequeunt.  Vide,  si  lubet,  Erasmi  Adagia 
Chiliad.  I  aiil.  iv,  Adag.  99.  Priorismeniinit  idem  Lao- 
t«)ntius  lib.  vii,  cnp.  2.  —  In  eodem  luto  h<B$iia$,  ite- 
rum  1.  vii,  cnp.  2  :  In  eodem  lulo^  $icut  Comicu$  ait^ 
hcB$itaverunt,  BuN. 

Ver$uram  M/ifu,  QeUt.  Mss.  1  Bon.  anliq.,  3  Reg., 
Ultr.,  Brun.  altiquc  a<tdttiil  Geia.  Muretus  h»git,  »or- 
mram  ;  alii  »orwa  scriplum  voiunl  a  Terentio. 
I^erwiriimaulemjjrtgfire  Budaeo  dicuntur,  qui  ut  syn- 
grapham  uAaM  dislmaBt.et  una  cautlone  seliberoiHt 


hanc  repetiiionem  concinnain  invenit;  cum  prius  in 
ediiis  semel  tantum  legeretur,  pra:paravit  ex  eo, 

Nefa$  e$t.  Ita  restitui  ex  mss.  In  2  Reg.  rec.  et 
editis,  nefa$  e$$et, 

JNam  $i  e$t  aliquid  ante  i7/tim,  pote$tatem  Dei  et  ntn 
men  amitiet,  Sic  emendavimus  ex  inss.  codicibus  anti- 
quissimis  1  Bonon.,  5  Reg.,  4  Colb.^  1  Clarom., 
.  £m.,  Balliol.,  2  Brun.  Mire  variant  caeteri  mss.  et 
editi ,  quorum  nobis  videiilur  incongruae  iectiones. 
Sed  lcciio  quam  ailmittimus  optimuin  ellicit  sensumy 
ouod  prius  non  erat  in  quibus  legebatur  his  yerbis; 
Nam  n  e$t  aliquid  ante  iUum  factum. 

Ifon  poterunt,  Sic  lego  cuin  omnibus  prope  mss. 
et  veteribus  editis.  Caeteri  vulgaii  cum  2  Colb.  ha- 
benl,  potuerunt. 

Itaque  aut  Deu$.  Additum  aut  ex  cunctis  mss.  et 
qoampluribus  editis. 

NUi  in  eo  quod  MfUil,  quod  $afnt.  Addidimus,  ^iioil 


ZQi  LIBCR  11.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  502 

qiiam  poiest,  nisi  rueril  ratione  provisom ;  et  qncm-  A  erit.  Maleria  enim  est,  ex  qua  flt  aliquld.  Omne  au- 


admndum  fiat,  antequam  est,  et  qiieinadmodum 
constei,  postquam  fuerit  efrectum.  Deniqne  is  facit 
aliquid,  qui  liabet  voluniatcm  ad  fiicicndum  et  ina- 
nusad  id  quod  voluit  implenduin.  Quod  auiem  iiisen- 
siMIe  est,  iners  et  torpidum  seinper  jacel,  ei  niliil 
iude  oriri  potest,  ubi  nullus  est  motiis  voliintarins. 
Nam  si  omne  animal  raiione  con^tat,  certe  nascl  ex 
eo  non  potesi,  quod  ratione  pruidilum  non  e<^l;  nec 
aliunde  accipi  poiest  id,  quod  ibi,  unde  peiiiur,  tion 
esi.  Nec  lamen  commoveat  aliquem,  qnod  animalia 
quxdam  de  terra  nasci  videniur.  Hsec  eniin  non  tcrra 
per  &e  gignil,  sed  spiriius  Dei ,  sine  quo  nihil  gigni- 
tur.  Non  ergo  Deus  ex  materia,  quia  sensu  prxdiium 
ex  iiisensibili,  sapiens  ex  bruto,  impatibile  de  palibili, 


teni  ex  qiio  fii,  qiiia  recepit  opificis  manum,  destrui- 
tiir,  et  nliiid  esse  iiicipil.  Ergo  quoniam  fiticm  habuit 
malerin,  tum  cum  factus  est  ex  ea  mundiis,  et  iniiium 
quoque  habuit.  Nam  quod  destruilur,  acdificatum  esi; 
quod  solviiur,  ailigntum ;  quod  finitur,  incoBptum 
cst.  Si  ergo  ex  commutaiione  ac  fine  materia  colligi* 
tur  habuisse  principiuin,  a  quo  alio  fieri  nisi  a  Deo 
potuil?  Solus  igilur  Deus,  qui  factus  non  est,  et  id- 
circo  dcstruere  alia  poiest ,  Ipse  d(*strui  non  potest. 
Perinanebit  semper  in  eo  quod  fuit,  qiiia  non  est 
aliunde  generatus ,  nee  ortus,  nec  nativiias  ejus  ex 
aliqiia  alia  re  pendet,  quae  lllum  muiaia  dissolvai.  Ex 
seipso  est,  ut  in  primo  diximus  libro  ( seilieet,  c.  3 
et  7) ;  et  ideo  talis  est,  qualem  se  esse  voluit,  impas- 


expers  corporis  de  corporali  nuniquam  potest  oriri :  j  sibilis,  immulabilis,  incornipius,  beatus,  aeternus. 


sed  maleria  potius  ex  Deo  est.  Quidquid  enim  est  so 
lido  et  contrectabili  corporc,  accipit  externam  vim. 
Quod  nccipit  vim,  dissolubile  est.  Qiiod  dissolvitur, 
interii.  Quod  interit,  ortum  sit  iiecesseest.  Quod  or- 
tum  est,  babnit  fontem  unde  oriretur ,  id  est  facto- 
rem  aliquem  sentientem,  providum,  peritumque  fa- 
ciendi.  Is  est  profecto,  nec  ullus  alius  qiiam  Deus. 
Qui  quoiiiam  sensii ,  ratione ,  providentia,  potestate, 
Tirtute  praeditus  est,  et  animantia,  ei  inanima  creare 
et  effic^re  potest ,  quia  tenet  quomodo  quidque  sit 
facieiidum.  Materia  vero  semper  fuisse  noii  potest , 
quia  inutationem  non  caperel,  si  fuisset.  Quod  enini 
seroper  fuit,  seinper  esse  non  desinit ;  et  unde  abfuit 
principium,  abesse  hiiic  eiiam  finem  necesse  est. 
Qoin  etiam  facilius  est,  ut  id  quod  liabuii  iniiiura, 


Jam  vero  illa  conclusio,  qua  sententiam  terminavit 
Tullius,  iniilto  absurdior.  €  Quod  si  materia,  inqiiit,  a 
Dco  non  esi  facta,  nec  terra  quidem,  ei  aqua,  et  aer, 
ct  ignis  a  Dco  facius  est.  i  Quatn  callide  pericuium 
prxicrvolavit.  Sic  eniin  siiperius  iilud  assnmpsii,  tan- 
qtiam  probalione  non  indigcret;  cum  id  muito  esset 
incertius  quain  illud  propter  quod  assuniptum  esi. 
Si  noii  est,  inqiiit,  a  Deo  facta  materia,  nec  mundus 
a  Deo  factus  est.  Ex  f:iIso  inaliiii  colligere,  quod  fal- 
sum  esi,  quam  ex  vero,  quod  verum.  Et  cuin  debeant 
incerla  de  certis  probari,  hic  probalionem  sumpsit 
ex  inccrto,  ad  everlenduin  quod  erat  certuni.  Nam 
divin.i  Providentia  cfieclum  esse  muiidiim  (ut  laceam 
de  Trismegisto,  qui  hoc  propdicat,  taccam  de  carmi- 
nibus  Sibyllaruin,  quac  idem  nunliant ;  laceam  de  pro- 


fine  careaty  quain  ut  habeat  finein,  qiiod  inilio  caruit.  ^  pheiis,  qui  opus  muiidi,  ac  opificium  Dei  uno  spirilu 
Materia  ergo  si  facla  iion  est,  ne  fleri  ex  ea  quidquam  ac  pnri  voce  lestuntur)  etiam  inter  philosophos  pene 
potest.  Si  fieri  ex  ea  non  potest,  nec  materia  quidem      universos  convenit;  id  enim  Pyihagorxi,  Stoici,  Pe- 

VARIORUM  NOTiE. 


mtit ,  ex  omnibus  scriptis  et  veteribos  editis.  Vidc 
ea  qu»  praecesscrunl. 

Proviium.  Ita  resiiiuimus  ex  inss.  Valicanis  ,  2 
Bon.,  8  Reg.,  Tax.,  Pen.,  Lips.,  Pal.,  Brun.,  edii. 
Kom.  Ufi8,  1470,  et  cdit.  Is.  In  2  GoL,  1  Glarom.  et 
iii  cunciis  fere  ediiis ,  prcmsum,  Vide  infra  ratione^ 
fmidentia, 

Et  qnemadmodum.  Bis  in  supradictis  29  mss.  Le- 
gilur  aut  bis  in  !2  Reg.,  1  Bon.  rec,  i  Golb.  et  in 
Clarom.  et  in  omnibus  fernie  edilis.  In  Em.  el  Chrisi., 
fii  antequam  faetum  est. 

Animat  ratione.  liic  iiinucre  videlur  Lactanlius  ani- 
nalia  ratione  esse  prsedita. 

tontreciabili  corpore.  Iia  emendavimns  ex  mss.  7 
Reg.,  6Golb.,  2  Glarom.,  Brun.,  aliisque,  ac  editis 
Torn.,  Tbomas.  In  cxleris  vulgalis  tribusque  Regiis 
rec.  est  coniraetubiti. 

Et  inanima.  Sic  inss.  2  Bonon.  et  t  Reg.  vetustis- 
siini,  et  coinpliires  edili.  In  1  Glarom.,  inanimia ;  \n 
4  Reg.,  5  Golb.  el  1  Glaroin.,  inanimata;  iii  aliis 
3  lieg.,  3  Golb.  et  Brun.,  inanimantia. 

Materia.  Yide  Plutarch.  de  Placilis  philosopbor., 
lib.i,  cap.  9. 

Quod  enim  semper  fuit^  semper  esse  non  desinit.  Ex 
antiquioribus  et  iiielioribus  ediiis  codicibiisomnibus- 
qne  mss.  addidimus  semper  esse^  quod  deest  in  pluri- 
bus  vulgatis  et  3  scripiis  Oxoniensibns. 

Quas  ittum  mutata  dissotvat.  Ms.  i  Bonon.  anliq., 
Qum  ittum  mutet  ac  dissotvat. 

ImpoiubUU.  Vide  annotau  ad  libr.  de  Ira  Dei. 


Sibyllarum.  loilio  scHicet  sermonis  primi. 

De  pruphetis.  Harc  ego  non  de  veris  propheiis  in- 
lelligo,  sed  de  alieiiigenis ;  ut  puta  Orpheo,  Zoroas- 
tre,  vel  de  Persarum  ma^is,  Indoruinve  gymnoso- 
piiisiis,  aut  Galloruin  Druidis  vel  Semiiotheis.  Nani 
sic  Auguslinus  quoquc  aliquoiies  borum  vatum 
mciitioiiem  f.:cii.  Lactaniiiis  siqiiidem  lioc  agit ,  ut 
gciites  siioruin  hoiniiium  testimoiiiis  convincal.  Quid 
euiiii  attinebat,  Mosen  et  alios  ex  professo  vero  Deo 
iniiiidi  opinciiiin  assigoantes,  cnm  genlilibus  iiume- 
I)  rari?  Betuleius.  —  Eihocmihi  videtur  «leveris  pro- 
phetis  etiain  inteliigi  pobse.  Gonfer.  Uuetiuiu,  De- 
nionstr.  Evaiigelic,  p:tg.  497. 

Jd  euim.  Sic  eineiidavi  ex  mss.  veiustissimis,  2 
Boi).,2  ileg.  aliisqne  4Reg.,  4Golb.,  Goih  ,  i  Lips., 

2  Glarom.,  Brun.,  et  cd.  Toriies.,  Gcllar.,  Walch. ; 
quod  apiiiis  est  qiiam  pleroruiiique  vulgatorum,  idem 
eiiamy  ±  Gnlb.  cl  ed.  U..  idem  enim. 

PyUtagorcei.  Iia  resiilui  ex  niss.  fere  omnibiis.  lu 

3  Gcilb.,  Bnin.,  el  iii  viilgaiis,  Pyihagorici.  Dc  (|U0 
Plularchus  in  Placitis  philosoplior.  ait  Pyihagoram 
&luluisse  Dcuin  ul  principiuin  omiiium. 

Stoici.  Hi  do(  iicruiit  nos  Dei  cognilionem  habcre 
ex  pulcliriludinesiniul  et  magniiiidiiie  reruin  ab  ipso 
faciaruiii;  ul  Galen.  in  liisi.  Philos.  retiilit,  cap.  i7. 
Apud  Lierlium,  in  Zen<»nis  Vila,  deliiiiunl,  esov elvat 
foiov  «GavaTov.  Miror  auiem  quid  llieronynio  veneril 
in  meiitein,  qui  capite  noiio  iii  Ezechielein  negai 
Stoicos  providentiam  Dei  asserere ,  pra;sertim  ciiiu 
Senecie  stoici  liber  egregius  de  Providentia  extet« 


S03 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


504 


ripaleiici,  qni  sunl  principes  omnis  disciplinoe.  Deni-  A  bus  argumenlis,  in  Iianc  foveam  neccssario  decidii. 


que  a  primis  illis  sepiem  sapienlibus  ad  Socralem 
nsque  ac  Piaionem  pro  confesso  el  indubitato  habi- 
tum  est,  doncc  unus  muUis  post  saeculis  extilii  delirus 
Epicurus,  qui  auderct  negare  id  quod  est  evidentissi- 
mum,  studio  scilicet  invcniendi  nova,  ut  nomine  suo 
constitueret  disciplinam.  Et  quia  niliil  novi  poluit 
reperire  :  ut  lamcn  dissenlire  a  caeteris  videretur,  ve- 
tera  voluit  evertere.  In  quo  illum  circomlairantes 
philosoplii  omnes  coarguerunt.  Cerlius  est  igitur 
mundum  providenlia  instrucium,  quam  materia  pro- 
Tideniiam  conglobatam.  Quare  non  oporiuit  putare , 
idcirco  mundum  non  esse  divina  providentia  faclum, 
quia  materia  ejus  divina  provideniia  facta  non  sit  : 
sed  quia  mundus  divina  providcntia  sit  cCfectus ,  et 


unde  se  cxtricare  non  possct.  Hic  ergo  illum  teneo 
haerentem ,  teneo  deGxum ,  quo  Lucilius,  qui  contra 
disserebat,  obmutuit.  Hic  est  ergo  cardo  rerum ;  hic 
vertunlur  omnia.  Explicet  se  Cotta,  si  polest,  ex  hac 
voragine;  proferat  argumenta,  quibusdoceat  semper 
fuisse  materiam,  quam  nulla  providenlia  efiecerit. 
Ostendat,  quomodo  quidquam  ponderosum  et  grave, 
aut  csse  potuerit  sineauctore,  aut  Imnmtari  valucrif, 
ac  desierit  esse,  quod  semper  fuit,  ut  inciperet  esse, 
quod  numquam  fuit.  Quas  si  docuerit,  tum  demum 
assentiar,  ne  mundum  quidem  divina  providentia 
constitutum;  et  tamen  sic  asseniiar,  utaliis  illum  la- 
qucis  leneam.  Eodem  enim,  quo  nolet  revolvetur,  ut 
dicat,  et  materiam  de  qua  mundus  est,  et  mundum 


materiam  esse  factam  divinitus.  Credibilius  est  cnim  B  qni  de  materia  est,  natura  extitisse  :  cum  ego  ipsam 


materiam  potius  a  Deo  faclam,  quia  Deusomnia  po*- 
lest,  quam  mundum  a  Deo  non  esse  facium,  quia  sine 
menie,  rationc,  consilio  nihil  fieri  potest.  Verum  haec 
non  Ciceronis  est  culpa,  sed  sectac.  Cum  enim  susce- 
pisset  disputationem ,  qua  deorum  naturam  tolleret, 
de  qua  philosophi  garriebant,  omnem  divinitatem 
ignorantia  veri  putavit  esse  tollendam.  Itaque  deos 
potuit  tollere,  quia  non  eranl.  Cum  autem  providen* 
tiam  divinam,  quae  est  in  uiio  Deo,  conaretur  ever- 
tere ,  quia  contra  veritatem  niti  coeperat,  deficienti- 


naturam  Deum  esse  contendam.  Nec  enim  potest  fa- 
cere  mirabilia ,  id  est  maxima  ratione  consianlia, 
nisi  qui  habet  mentem,  providentiam,  potestalem.  Ita 
fiet,  ut  Deus  feceril  omnia,  nec  quidquam  essc  possit 
omnino,  quod  non  originem  a  Deo  traxerit. 

At  idem  quoties  Epicureus  est ,  et  non  vult  a  Deo 
factum  esse  mundum ,  quaerere  solet  quibus  mani- 
bus,  quibus  machinis,  quibus  vectibus,  qua  moliiionc 
hoc  tanium  opus  fecerit.  Yideret  fortasse,  si  co  tem- 
pore  potuisset  esse,  quo  fecit.  Scd  ne  pcrspiceret 


VARIORUM  NOTiE. 

Quid  quod  Salvianus,  sub  initium  sui  operis,  ubi     Lips.  et  Goth,  in  quibus  est,  materice  providentiam 
eorumdem  fere  testimonia  profert,  stoicos  nequa- C  conglobatam,  Providentiam  aulem  cum  materia  con- 


quam  silentio  praetcrit.  Betuleius. 

DiscipiiniB,  id  est,  secitc.  Saepc  ila  cum  Cicerone, 
Macrobiocl  aliisnosier.  Tereut.  Eun.,  nct.  n,  sc.  ii. 
PhUotophoTHm  habeni  disciplinae  ex  ipm  vocabida. 
Cicero,  lib.  i,  de  Nat.  deor.,  c.  7 :  Tret  trium  discip^*- 
narum  principes  eonvenislis;  1.  v,  Tuscul.,  c.  52  :  Om- 
nes  fere  philosophi  omniumdiscipUnarum,  Conf.,  Lact., 
lib.  II,  c.  5,  lib.  ni.  c.  12, 14, 15, 17, 28  ei  50.  Bun. 

Qui  sunt  prindpes  omnis  discipUniB,  Ilanc  reslitui 
lectionem,  quae  melior  visa  est,  quam  sequentes  re- 
centinrum.  4  mss.  quw  sunt  principes  omnium  disei^ 
plince ;  2  Bon. ,  8  Reg. ,  quorum  duo  sunt  anliq. ,  5 
Colbert.,  Pal.,  Lips.,  Ult.,  1  Clarom.,  Brun.,  ed. 
Rom.  1468,  1470,  quce  sunl  principales  omnium  dis- 
cipUnce;  2  Reg.  et  5  Colb.,  qui, 

Ad  Socraiem  usque  ad  Platonem,  Ex  2  codicibus 
Regiis  900  annor.  alioque  rec.  Regio,  sed  bonoe  noix, 
sic  emendavi.  Et  haic  est  vcra  leciio.  A!ii  mnlti 


globatam  ait  ille,  qui  providentiam  eodem  tempore 
cum  materia  fuisse  existimat,  et  putat  niliil  potuisse 
efficere  providentiam ,  nisi  aiite  vel  simul  matcriam 
habiiisset.  In  quo  quidem  mullum  providenii»  detra- 
hitur.  Thomasios.— Mss.  28etvel.  ed.  Rom.  liabenl, 
materiam  providentia  conglobalam;  12  editi ,  materia^ 
providentia  eonglobatum,  —  Quam  materiam  prcviden" 
tia  conglobatam,  In  lib.  de  Ira,  c.  9  :  Naturam  rerum 
quibusdam  minutis  seminibus  et  insecabilibus  congloba' 
tam;  et  cap.  10,  hanc  atomorum  coitionem  et  congloba' 
tionem  eficere  omnia.  Bun. 

Quo  Lucitius.  Plurimi  mss.  ct  editi  ita  ferunt. 
Scripli  9  et  diio  impressi,  quoniam  Lucilius ;  1  Bo- 
non.  antiq.  et  edit.  Rom.  1470,  quia  Lucilius;  non- 
nulli  vulgati,  Lucillius.  Hoc  vide  in  Ciceron.,  lib.  i 
de  Nat.  deor.  Lucilius  apud  Ciceronem  paries  stoico- 
runo  defendit. 

Explicet  se  Cotta.  Sic  lego  cum  omnibus  mss.  ct 


scripti  et  impressi,  a  Soerate  usque  ad  Platonem.  Sic  -q  cunctis  fere  edilis.  In  nonn"ulUs  vulgatis  est  Rxplicet 
Thales  apud  Laertium  dicit  mnnduni  esse  opus  Dei.      C.  CottOy  ^  -'  '  "' 


Multis  scecxdis.  Hic  errat  Lacianiius;  non  mullis 
post  saeculis,  sed  paucis  post  annis  a  Platone  vixit 
Epicurus  :  bic  natiis  est  annoii,  cix  Olymp.;  Plalo 
vero  obiit  ann.  1 0lymp.  cvni. 

Circumlatrantes.  Hic  innuere  vidctur  cynicos.  — 
Circumlairantes,  Auctoritas  melior,  quam  quae  est  in 
Lexicis  ex  Avicno  et  Nolano.  Invenio  quoque  in  Se- 
nec.  ad  Marciam,  c.  22  :  Circumlatrare  hominem;  et 
Ammian.  Marcell.,  lib.  xvi  :  Cireumlatrabat  Arbetio- 
nem  invidia,  Add.  Falsteri  Snppl.,  lib.  l,  pag.  54.  Bun. 

Provideniia  iustructum.  Sic  omnes.  Heiimann.  le- 
git :  mundum  a  providentia  instruclum.  Potest  praspos. 
a  abesse,  ui  lib.  i,  c.  2  :  Consilio...  instructum;  lib. 
de  Ira,  c.  9  :  Mundum  ipsum  nec  ratione  uUaf  necarte^ 
nec  fitbrica  insiructum;  et  lib.  de  Opif.,  c.  2  :  NuUa 
providentia  inslrucium  esse  ae  regi  mundum.  Bun. 

Quam  materia  providentiam  conglobatam.  Sic  habet 
ins.  1  Bonon.  antiquior,  suffiragantibus  3  Vatic»  1 


,  prave.  Coita  quidein  apud  Ciceronem  erat 
Academicus.  —  Teneo...  teneo...  explicet  se.  Elegans 
formula,  qua  utuntur,  quum  alter  in  angusiias  se  con- 
clusii,  alter  de  victoria  gaudet.  Cic.  iv  Acad.,  48  : 
Teneo  te,  inquam,  elc;  pro  Quinctio,  c.  20  :  Hie  te 
teneo;  et  lib.  iii,  in  Verr.,  c  60.  Bun. 

Nolet.  2  Reg.  rec,  nolit;  scripti  5  rec,  noUet; 
Reg.  Put.,  non  vuU. 

Quibus  manibus.  Vide  Cic.  i  de  Nitura  deorum. 

Qnibus  machinis...  vectibus...  motitione.  Add.  in- 
fra  ferramentis.  Respcxit  ad  Cic  I.  i  de  Nat.  deor. 
c  8:  Quas  motiiio?  Quce  ferramenia?  Qui  vectes?  QuiB 
machinas?  Bun. 

Viderei  fortasse,  etc  Mss.  9,  Videres...  potuisses.  1, 
Bon.  aniiq.  etPal.  Videre  fortassepotuisses,...  potuisses. 

Quo  fecil.  1,  Colb.  fecerit;  plurcs,  quo  Deus  fecit^ 
inter  quos  Buneman.  ,  qui  hunc  locuin  sic  aiinomt : 
^QuoDeus  fecii.  Addiint  Deus,  Lips.,  Gotb.,  Em- 
mau.,  Bodl.,  Coit.,  Sublac,  Ven.  1471,  72,  97, 


305  LIBER  U.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  306 

homo  Dei  opera,  noluit  eum  inducere  in  liunc  mun-  A  opus  lotum  sublime  et  excelsum  vidercs,  nonne  haec 


dum»  nisl  perfeciis  omnibus.  Sed  ne  induci  quidem 
poterat:  quomodo  enim  subsisteret,  cum  fabricare- 
lur  desuper  coelum,  (erraque  subler  fundarelur ;  cum 
fortasse  humida,  vel  nimiis  rigoribus  lorporau  con- 
crescerent ,  vel  igneis  caloribus  incocia  ei  solidala 
durescerenl?  Autquomodo  viverel,  sole  nondum  in- 
siituio,  nec  frugibus ,  nec  animalibus  natis  ?  Itaque 
necesse  fuit  hominem  posiremo  fieri ,  cum  jam 
mundo  cacierisque  rebiis  manus  summa  esset  impo- 
sita.  Denique  sanctx  liilerae  docent  liominem  fuisse 
uliimum  Dei  opus ,  et  sic  inductum  fuisse  in  hunc 
mundum,  quasi  in  domum  jam  paratam  et  instru- 
ctam :  illius  enim  causa  facia  sunt  omnia.  Idem  eiiam 
poetse  fatentur.  Ovidius  ( principio  Metam.  )  perfecto 


tibi  humanarum  virium  modum  viderenlur  ezcederey 
quia  illa  non  tam  viribus  quam  ratione  atque  artifl- 
cio  facta  esse  nescires  ? 

Quod  si  homo,  in  quo  nihil  perfectum  est,  tamen 
plus  efficit  ratione ,  quam  vires  ejus  exiguae  paiian- 
lur,  quid  est  cur  incredibile  tibi  esse  videaiur,  cum 
mundus  dicitur  faclus  a  Deo,  in  quo,  qiiia  perfectus 
est,  nec  sapientia  potesi  habere  terminum ,  nec  for- 
tiiudo  mensuram?  Opera  ipsius  videntur  oculis.  Quo- 
modo  autem  illa  fecerit ,  ne  mente  quidem  videtur  : 
quia  ,  ut  Hermes  aii,  morlale  inimoriali,  temporale 
perpetuo,  corruptibile  incorrupto  propinquare  non 
potest,  id  est  propius  accedere  et  intelligentia  sub- 
sequi.  Et  ideo  terrenum  adhuc  animal  rerum  coele* 


Jam  mundo,  et  imiversis  animalibus  figuratis,  hoc  B  stium  perspectionem  non  capit,  quia  corpore  quasi 


addidlt : 

Sanclius  his  aoiroal,  mentisciue  capacius  altas 
Deerat  adhuc,  et  quod  domioari  in  ca:tera  posset; 
Natoshomoesl. 

Adeo  nefas  existimandum  est  ea  scrutari ,  quse  Deus 

voluit  esse  celata !  Yerum  ille  non  audiendi  aut  dis- 

cendi  studio  requirebat,  sed  refellendi;  quia  confi- 

debat  neminem  Id  posse  dicere.  Quasi  vero  ex  hoc 

potandum  sit,  non  essehaec  divinitus  facta,  quiaquo- 

modo  facta  sint,  non  potest  pervideri.  Au  tu,  si  edu- 

catus  in  domo  fabrefacta  et  ornata,  nullam  umquam 

fabricam  vidisses,  domum  illam  putasses  non  ab  hO" 

mine  esse  xdificatam ;  quia ,  quomodo  xdificetur, 

ignorares?  Idem  profecto  de  domo  quaereres,  quod 

nancdemundo  requiris ;  quibus  manibus,  quibusx]  ^«  '»««^<>  ^J^^^  partibus,  elmentii  et  (empeito- 

ferrameniis  homo  tanla  esset  opera  molitus;  maxime  ^^^^^' 

iisaxa  ingentia,  immensa  cxmenta,  vastas  columnas,         ^unc  quoniam  refutavimus  eos  qui  de  mundo  et 

VARIORUM  NOTiE. 


custodia  septum  tenetur ,  quominus  soluto  ac  libero 
sensu  cernat  oumia.  Sciat  igitur  quam  inepte  faciat, 
qui  res  inenarrabiles  quaerit.  Hoc  est  enim  modum 
conditionis  suae  transgredi,  nec  intelligere,  quousque 
hominl  liceat  accedere.  Denique  cum  aperiret  ho- 
mini  veritatem  Deus  ,  ea  sola  scire  nos  voluit ,  quae 
interfuil  hominem  scire  ad  vitam  consequendam  : 
quae  vero  ad  curiosam  el  profanam  cupiditatem  per- 
tinebaiit,  reticuit ,  ut  arcana  essent.  Quid  ergo  quae- 
ris,  quae  nec  potes  scire,  nec  si  scias ,  beatior  fias  ? 
Perfecta  est  iii  homine  sapicntia ,  si  et  Deum  esse 
unum ,  et  ab  ipso  esse  facta  universa  cognoscat. 
CAPUT  X. 


Rost.,  Pier.,  Parrh.  Crat.,  Ald.,  Gymn.,  Tornes.  At 
male  Thomns.  et  sequentes  omiserunt. 

Sed  ne  perspiceret  homo  opera  Dei ,  etc.  Falsa  est 
h.^c  Lactantii  seiilentia. 

Nimiit  rigoribug  torvorala.  Sic  omnes  edd.  prxter 
Tet.  Rom.  In  cunctis  ferme  mss.  csl  corporata,  quod 
com  rigoribui  minus  convenit.  Sed  et  cap.  seq.  post 
iniliiini  L:ictanlius  scribit  frigoribus  et  gelu  torpet ;  et 
Ufrporavit  etiatn  Turpilius  dixil  apud  Nonium. 

Sole  nondum  inslituto,  Thoniasius  legil,  ut  in  Bon. 
et  I  Clarom. ,  soto  nondum  instiiuio ,  quod  magis  co^ 
hxrere  videantur  sequeiitia  de  frugibus  et  aniinali- 
bns  ,  quos  in  solo  versaniur.  Ego  Tectionem  cieieris  I^ 
oinnibus  mss.  el  imprcssis  receptam  exhibui.  Cxie* 
rum  de  solo  ,  sivc  terra ,  Lactantius  jam  dixerat ,  et 
rationem  Thomasii  iiihil  habere  momenti  intelliget, 
qui  lextum  inspexeril.  ISiEiJS. 

Uominem  fuitte  uliimum  Dei  opus.  Gcn.  c.  ii.  Si 
quis  mireiur,  cur  Deus  operi  praestaniissimo  loenm 
postrcmum  dederit ,  sufncial  illi  sapientissima  crea- 
toris  volnntas.  Si  qiiis  tanien  cansas  aliqnas  sclre  ve- 
lity  has  habeat :  Indigebat  homo  domicilio,  et  quidem 
nec  vacuo,  nec  deformi ,  quippe  crcalura  Dei  nobi- 
lissinia,  et  semideus  quidam  exisiens.  Prius  igitnr 
Deas  pulcherrimum  ct  absolutissinium  ,  hoc  est,  re- 
bus  adornalum  ,  ad  usnm,  ad  jucnmliiatem  denique 
omnimodam  pcrtincnlibus  refertissimum  universi 
tbe^trum  consiruxit ;  postca  homincin  in  palaliuin 
augustissiinum  ila  prxparatum  inlroduxii ,  atqnc 
creaturis  omnibus  pri:icipem  praL>fecii  :  quod  si  iio- 
mo  mondam  reperissct  vacuum,  et  dcstitutum  sole, 


luminaribus,  herbis,  fructibus,  animantibus  denique 
\ivis,  scse  movenlibus  in  aere,  aquis  et  terra,  ulique 
ci  soliiudo  fuisset  permolesta,  et  defectus  rerum  ne- 
cessariarum  feiicitatem  ejus  varic  turbassei.  Plura 
qni  volet,  lcgat  Philonis  Co<imopoeiam,  Gregorii 
Nysseni  librum  de  hominis  Opificio,  cap.  %  Ambro- 
sii  episiol.  ad  Herontianum,  qux  est  58.  PARiEUS. 

Quomodo  osdiftcetur.  Ita  mss.  ex  quibus  duo  sunt 
omniuin  aniiquissimi  1  fion.  et  1  Reg.,  4  Colb., 
Jun.,  Brun.  ct  quamplurcs  editi.  In  i  scriplis  et  2 
vulgatis  est  cedi/icaiur ;  in  2  mss.  Reg.  et  1  Lips. 
aidificaretur  ;  in  1  Clarom.  ac  edit.  Tornes.  et  Sou- 
bron.  fabricatur, 

Hermes.  Trismeg.  apud  Stob.  in  ColIecUn.  serm. 
80,  de  Diis. 

Perspectionem.  Quod  tota  haec  seciio  supra  requi- 
rit.  Vidit  etiam  Borrichius  in  defectu  lexicorum.  Ite- 
rum  Lacl.  1.  de  Ira  c.  1  :  A  veri  perspectione.  Inveni 
qnoque  vocem  rariorem  ex  antiquioribus  adhiic  igno- 
tam  in  Augusiini  de  Civ.  Dei,  1.  viii ,  c.  4  :  Conteni' 
platio  perspeclionem  sibi  vindicat  veritatit.  BoN. 

Cusiodia  septum.  Sic  de  corpore  el  anima  loquitur 
Plaio  in  PlKcdonc.  Sic  et  Lactaniiiis  ipse  iii  libro  de 
Opificio  Dci,  cap.  20,  ad  mentem  Plalonicorum  de 
hnmine  ait  :  Nam  corpusculum  hoc  quo  induti  sumus, 
hominis  receptaculum  est. 

Ea  sola  scire..,  curiosam.  Conf.  infra,  I.  ii,  c.  11 ; 
I.  III,  c.  20  :  De  Opif.,  c.  15.  Teriull.  de  Aninia,  c.  1, 
flii.  :  Prwstat  per  Deum  nescire^  quia  non  revelaverit^ 
quam  per  hominem  tcire^  quia  ipse  prcesumpserit.  Busi, 


507  FIRM.  LACTANTH  DIYIN.  INSTIT.  508 

de  faclorc  ejus  Deo  aliier  senliunt  quam  verilas  ha-  A  nebrx  ,  ita  frigus  calori.  Ut  igilur  calor  lumini  cst 


bet,  ad  divinam  mundi  fabricnm  reveriamur,  de  qua 
in  arcaiiis  snnctoe  religiitnis  littcris  iradilur.  Fecit 
igiiur  Deus  primum  umnium  coelum  ,  ei  in  sublime 
suspendit,  quod  esset  sedes  ipsius  Dei  conditoris. 
Deinde  terram  Tundavit,  ac  coelo  subdidit,  quam  homo 
cum  caeleris  aiiimalium  generibus  incolerel.  Eam  vo- 
luit  humore  circumflui ,  et  contineri.  Suum  vero  ha- 
biiacuium  disiinxil  claris  lumiiiibus,  et  implevit,  sole 
scilicet ,  lunaeque  orbe  fulgenti,  et  astrorum  mican* 
tium  splendeniibus  signis  adornavit;  tenebras  aulem, 
quod  est  his  contrarium ,  consiiluit  in  terra  :  nihil 
enim  per  se  coiiiinet  luminis,  nisi  accipiat  a  coelo, 
in  quo  posuit  iucem  perennem ,  el  superos ,  et  viiam 
perpeiuam,  el  conira  in  lerra  lenebras,  ct  inferos. 


proximus ,  sic  meridies  orienti  :  ui  Irigus  tenebris  , 
ita  plaga  est  septentrionalis  occasui.  Qnibus  singulis 
partibns  suum  lempus  altribuit ,  ver  scilicel  orienli, 
aestalem  meridianae  plagae ;  occideniis  autumnus 
est,  septentrionis  hyems.  In  his  quoque  duabus  par- 
tibus  ,  meridiana  et  seplentrionali  ,  figura  vitac  et 
morlis  contiiietur  ;  quia  viia  in  calore  est,  mors  in 
frigorc.  Sicut  aulem  calor  ex  igne  est,  ita  frigus  cx 
aqua.  Secundum  harum  partium  dimensionem,  dicm 
quoque  fecit  ac  noctem ,  qua:  spatia ,  et  orbes  tcm- 
porum  perpeiuos  ac  volubiles,  quos  vocamus  annos, 
allerna  per  vices  successione  conflciant.  Dies,  quem 
primus  oriens  subministrat ,  Dei  sit  necesse  est ,  ut 
omnia  qusecumque  meliora  sunt.  Nox  autem ,  quam 


et  moriem.  Tanto  cnim  baec  ab  illis  superioribus  di-  B  occidens  extremus  inducit,  ejus  scilicet,  quem  Dci 


stant,  quaiitum  mala  a  bonis  ,  et  viiia  a  virtutibus. 
Ipsius  quoque  lerrae  binas  pnries  contrarias  inier  se, 
diversasque  consiiiuit,  scilicet  orientem  ,  occiden- 
temque  :  ex  quibus  oriens  Deo  accensetur:  quia  ipse 
luminis  fons,  et  illustraior  est  rerum,  et  quod  oriri 
nos  faciat  ad  viiam  sempiternam.  Occidens  autem 
coiiturbalae  illi  pravaeqiie  menti  adscribilur,  quod 
lumcn  abscondat,  quod  tenebras  sempcr  inducat,  et 
quod  homines  fnciat  occidere  atque  iiiierire  peccalis. 
Nam  sicut  lux  orieniis  est ,  in  luce  auiem  vitae  ratio 
versatur ;  sic  occidcnlis  tenebras  sunt :  in  tenebris 
autem,  ei  inors,  et  interitiis  continetur.  Dciiide  alte- 
ras  parles  eadein  ralione  dimensus  est,  nieridiem  ac 
septentrionein  ;  quae  partcs  illis  duabus  societate 


esse  xmulum  diximus. 

Quae  duo  eiiam  in  hoc  prxsoius  futurorum  Deus 
fecit,  ut  ex  iis,  et  verx  religionis,  et  faUarum  super- 
siitionum  imngo  qusedam  ostendcretur.  Nam  sicut 
sol,  qui  oritur  in  diem,  licet  sit  uiius ,  unde  solein 
esse  appellatum  Cicero  vult  videri  (iib.  ii  de  Nal. 
deorum),  quod  obscuratis  sideribus ,  solus  appareat, 
tamen  qiiia  verum  ac  perfect;e  plciiitiidinis  lumen 
est,  et  cnlore  polissimo,  ct  fulgore  clarissimo  il- 
lustrat  omnia :  ita  in  Deo,  licet  sit  unus,  et  majestas , 
et  virius,  ct  claritudo  perfecta  est.  Nox  aiiteni,  quain 
pravo  illi  antilheo  dicimus  atlributam,  ejus  ipsius 
multas  et  varias  rcligiones  pcr  simililiidincm  demon- 
strai.  Quamvis  enim  stelLje  innumerabiles  micare  ac 


junguntur.  Ea  enim,  qusB  eti  sidis  calore  flagraniior,  C  radiare  videantur ;  tamen ,  qiiia  non  sunt  pleiia  ac 
proxima  esl,  et  cohaerct  orienti.  At  illa  ,  qiuc  frig(;-  solida  lumina,  iiec  caloris  prxferuiit  quidquam,  ncc 
ribus  et  perpcluo  gelu  lorpet ,  ejiisdem  esi  cujus  ex-  tcnebras  muliitudine  siia  vincunt.  Duo  igitur  illa 
tremus  occasus.  Nam  sicut  conirariae  suiit  lumini  tc-      priiicipalia  inveniunlur,  quae  diversam  et  contrariam 

VARIORUM  NOTiE. 


Et  de  factore  ejus.  Heslituta  prapposiiio  de  ex  cunctis 
pene  mss.  Deesi  in  4  rec.  et  multis  editis.  De  operescx 
dierum,  vide  S.  Ambr.,S.  Basilium,  S.  Augiist.  Con- 
fess.,  lib.  xii;  et  Theodoret.  de  Provid.,lib.  i  et  ii. 
Circumflui,  Pass.  ut  Macrob.  Somn.  Scip. ,  I.  ii, 
c.  9  :  Gemino  Oceani  ambitu  terrce  corpus  omne  cir- 
cumflui.  BuN. 

Suumverohabilacutum.  Hic  locietlib.  vii,cap.5,  ab 
auctore  nostro  coelum  accipitur  proiiniversacoelorum 
mole,quatciiusetiain  empyreumcompleciitur.  ISiCcs. 
Tenebras  aulem,  quod  est  his  contrarium.  Nihil  mu- 
tanduiii :  quod  Mf  sigiiiticai,  id  est^  hoc  est^  pro  more 
aliorum,  ei  Lactnniii,  1.  vi,  c.  25  :  Divina  lex  duos  in 
mairimonium^  quod  est ,  in  corpus  unum.. .  conjuugit. 
Epil.  Taur.  c.  13.  exir.  ZAN  KPONOT,  quod  esi  Jupi- 
ter  Saturni.  Bdn. 

Oriens  Deo  accensetur.  Sic  36  mss.  et  pltires  edili. 
Id  esi,  atiribuiiur.  iii  2,  Heg.  rec.  el  nonnullis  edi- 
tis,  Deo  similis  censetur ;  quod  esi  glossema.  Videtur 
hic  Lactantius  nimis  allegoriis  indulgerc. 

Pravaique  menti.  Hic  et  iiifrn  miiiiis  catholice  loqui- 
tur  Lactuntius ,  quasi  maia  mens  summum  habeat 
imperium  in  Occidens. 

^  Plaga  est  septentrionalis.  Sic  restitui  ex  antiquio- 
ribiis  el  melioribus  mss.  1  fionon.,  Regio-Pui. ,  2 
al.  Re;;.  botia:  notae ,  Pal.  et  Lips.  in  vulgatis  et  in 
piuribus  mss.  est  septentrionis. 

Ver  orienti.  I)e  his  allegoriis  ,  vlde  eliam  S.  Am- 
brosium,  lib.  iv  Hexameroii. 

Occidentis  autumnus  est^  septentrionis  hyems.  Ila 
mis.  et  vet,  ed,  Rom.  caiu  necundo.  Cseteri  vulgati 


casu  tertio  Occidenti...  septentrioni.  In  plcrlsque  mss. 
pro  hyems,  est  hybernus.  Lectio  iiosira  propius  accc- 
dit  ad  ordinem  linguae  latinne. 

Qum  spatia.  Sic  luss.  6  Reg.,  3  Colb.,  2  Brun.  et 
antiquiores  ac  meliores  cditi  beiie  multi.  Qiiidam 
mss.  et  edd.  7,  qui, 

Conficiant.  Goth.  Perficiant,  illud  pra»fero.  I.  vii , 
c.  14  :  Diebus  per  vicem  revolutis  orbes  conficiuutur 
annorum ;  cl  epil.,  c.  25  :  \}[...cursns  et  certa  spatia 
conficeient.  BuN. 
D  Inducit.  Iia  omne^t  fere  mss.  et  editi :  et  quidem 
recte,  ut  re^pondeat  prx^cedeniibus  :  OrtVns  submi- 
nisirat.  Ms.  4  Reg.  ac  ed.  Tliys.  ctGall.,  induxit. 

Etiam  in  /tor.H;rc  resiiiui  ex  omnibusmss.etimpres- 
sis,  praeter  5  edd.  receniioresjnqiiibusdesideratitur. 

Qni  oritur  in  dtem.  Sic  einendavi  cx  cunciis  iiiss. 
praHcr  1  Rcg.  rec.  el  editioncs,  in  qiiibiisest  in  die. 

Perfectoi  pleniludinis  tumen.  Heraclitus  solein  coc- 
Icstis  luininis  fonlem,  tcsie  Macrobio,  dicil:  sive  lu- 
mcnsiium,  secundum  Plin.  caeteris  sideribus  focneret; 
sive,  ut  Cic.  voluit,  aliis  quidem  sideribus,  cxccpt.i 
Iiinn,  proprium  sit  lumen,  ipsc  diix,  princepset  mo- 
deraior  luminum  sit.  Vide  Plntonein  in  Tiinaco,  Ci- 
ceronein  de  Universitnie,  Macrob.  lib.  i  Som.  siipra 
cap.  iO.  Betuleius. 

Calore  poiissimo,  Ita  omnes  cdili  et  multi  melio- 
resque  inss.  In  i  Bonon.  anliq.,  3  Reg.,  Lips.  et 
Pal.,  poteniissimo. 

Antitheo.  Id  est,  diaholo.  Antithens^  vox  gneca,  si- 
guillcat,  qui  coiiira  Deuin  est,  vcl  Dei  adversarius. 

Prmf$runt,  Sic  quamplurei  editi  et  omnes  ferinc 


309 


LIBER  n.  DE  ORIGINE  ERRORIS. 


5f0 


sibi  liabent  postesiatem ;  calor  et  hnmor  :  quae  mira-  A  AUerum  enim  quasi  masculinum  elemenium  esl ,  al- 


bililer  Deusad  sustentanda  ei  gignenda  omnia  ezcogi* 
Uivit.  Nam  cum  virtus  Dei  sii  in  caiore  et  igni,  nisi  ar- 
dorem  viroque  ejus  admixia  humoris  ac  frigoris  materia 
temperasset,  nec  nasci  quidquam  nec  cohaerere  po- 
tuissei,  quin  stalim  conflagratione  inleriret  quidquid 
essecoepisseL  Undeet  philosopbiquidameipoeiaedis- 
cordi  concordia  mundum  conslaredixerunt :  sed  ratio- 
nem  penitus  non  videbant.  Heracliius  ex  igne  nata  esse 
omnia  dixit;  Thales  Milesius  ex  aqua.  Ulerque  vidit 
aliquid :  sed  erravit  tamen  uterque,  quod  alterutrum 
si  solum  fuissei,  neqne  aqua  nasci  ex  igne  poiuisset, 
nequerursus  ignisex  aqua.  Sed  est  verius,  simul  ex 
utroque  permisto  cuncta  gonerari.  Ignis  quidem  per- 
misceri  cum  aqua  non  poiest,  quia  sunt  utraque  ini- 


terum  quasi  foemininum  ;  alternm  activnm,  alieruro 
patibile.  Ideoquea  veteribus  insiiiuium  esi,  utsacra- 
menlo  ignis  et  aquae  nuptiarum  foedera  sanciantur, 
quod  foeius  animaniium  calore  et  humore  corporen- 
tur,  atque  animentur  ad  vitam. 

Gum  enim  constet  omne  animal  ex  anima  et 
corpore,  maieria  corporis  in  humore  est,  ani- 
mai  in  calore  :  quod  ex  avium  fceiibus  datur 
scire,  quos  crassi  humoris  plenos  nisi  opifex  calor 
foveril,  ncc  humor  polesl  corporari,  nec  corpus  ani- 
roari.  Exulibus  quoque  ignis  et  aqua  inlerdici  solebat : 
adhuc  enim  videbaiur  nefas,  quamvis  malos,  lamen 
homines  supplicio  capitis  afflcere.  Inlerdicto  igilur 
usu  earum  rcrum,quibus  vita  consiai  hominum,  per- 


inica;ct8i  cominus  venerinl,  allerutrum  quod  supe-B  inde   habebatur,  ac  si  essel,  qui  eam  senientiam 


raverit,  conficiat  alierum  necesse  est  :  sed  eorum 
subsiantiae  permisceri  possunt.  Subslanlia  ignis, 
calor  est;  aquae,  humor.  Recie  igiiur  Ovidius  : 


guippe  ubi  temperiem  sumpsere  humorque  calorque, 
oncipiunt,  el  ah  hls  oriuniur  cuncta  duobus  : 
Cumqoe  sit  igois  aquae  pugoax,  vapor  humidusomnes 
Res  creat,  et  discorsconcordia  foetibus  apta  est. 


exceperat,  morle  mulctaius.  Adeo  ista  duo  elementa 
prima  sunt  habiia,  ut  nec  ortum  hominis,  nec  sine 
his  vitam  crediderint  posse  conslare.  Horum  allerum 
nobis  communc  est  cum  cseteris  animanlibus,  aiterum 
soli  homini  datum.  Nos  enim  quoniam  coeleste  alque 
immortale  animal  sumus,  igne  ulimur,  qui  nobis  in 

VARIORUM  NOTiE. 


mss.  In  rec.  i  Reg.  et  1  Colb.  est,  prasferant;  in 
I  Lips.  et  3  editis  proferunt;  in  3  Reg.  rec  ac  edd. 
sex ,  perferunt.  Buneman  legit  eliam  perferunt,  no- 
tamque  sequentem  exhibel. —  Perferunt.  DeOpificio 
cip.  7:  Aamirabile,  quoduna  dispositio.,..  innumera' 
Mes  animantium  prcsferat  varietates.  Ubi  niuitnc  edd., 
perferat  subornarant.  De  Opif.  c.  8  :  Incredibile  est, 
quantam  pulchritudinem  prceferat.  Bunem. 

Jliriifri/ir^.Mss.l  Colberl.et  1  firuii.mii//um  utiliter. 

Philotophi.  Empedocles  scilicel,  de  quo  apud  Laer- 
tium  etPiutarcb.dePIacilisPhilosophor.  liD.  i,  c.  3. 

Et  pc6r<r.  UtOvidins  verbispauloposi  proferendis; 
etllorat.,  I.  i^episi.  12,  v.  i9,depugna  elementorum. 

Quid  veiit  et  possll  concordia  discors. 

Non  videbant.  Iia  resiiluimiis  ex  omnibus  mss.  et 
edit.  Tornes.,  Betul.,  et  Soubron.  In  caeieris  impres- 
sis  esi,  non  viderunt, 

Ueraclitut  ex  igne.  Referlur  a  Laerlio  inler  ejiis 
dc^mata.  Meminit  Cic.  iii  iv  Academ.Quaest.  Conru- 
taiur  etiam  a  Lucretio  lib.  i.  Betul. 

Thalet.  Ue  quod  dicium  esi  iibro  i,  cap.  8,  et  apud 
Laeriium. 

Subitantia  igmt,  calor  est ;  aquce,  humor.  Quia  his 
subsistunt  ac  conservantur.  Vide  iiifra,  et  cap.  i!2. 

Omdius,  Lib.  i  Meiam. ,  ibid.  ubi  de  Nili  foecun- 
ditaie  scribii. 

Ut  sacramento  ignis  et  aqu<e  nuptiarum  foedera  san- 
ciantur.  Festus  Pompeius  lib.  i  :  Aqua  diciiur  a  qua 
jwoantur  :  aqua  et  ignis  interdici  solelf  quam  accipiuni 
nuptce^  tidelicet  quia  hce  duce  res  humanam  viiam  ma- 
xime  continent.  Eadein  Plniarch.,  Rom.  Problem., 
cap.  1.  Idem  Festus  lib.  6  :  Facem  in  nupliis  in  hono- 
rem  Cereris  prceferebant ,  aquaque  aspergebatur  nova 
nuptOy  sive  ut  casla  puraque  ad  virum  veniret ,  sive  ut 
ignem  et  aquam  cum  viro  communicaret.  Yalerius 
Flaccus  lib.  viii,  Argonaul. : 

I^nem  PoUux,  undamquejugalem 
Prgeiuiu,  ut  dextrum  pariter  vertanlur  in  orbem. 

Ovid.  lib.  II  de  Arie  amaodi : 

lita  viri  captenl,  si  jam  captanda  probabaut, 
Qnos  faaunl  juslos  ignis  et  unaa  viros. 

In  primo  liminc  aquam  exhibebani,  cui  tiiionom 
iiilingebant.  M.  Varro  apud  Turneh.  lib.  xxix,  c.  27  : 
Contra  a  novQ  marito,  cum  item  n  foco  in  titione  ex  fe- 


lici  arborCf  et  in  aquati  aqua  allata  esset.  Dempsterus. 
p  Yide  Brissonium,  de  Ritu  Nupiiarum. 

Corporenlur,  atque  animentur.  Junxit  eodem  modo 
Plinius  I.  VII  Hist.  Nat.,  sect.  i5  fin.de  Generatioiie 
Ilomiiiis.  Hieronymus  ad  Pammach.  f.  m.  170  :  Con- 
fotum  corporat,  corporatum  in  membra  distinguit. 
Conf.  Lacl.  lib.  ii,  c.  8  et  Barihii  Advers.  I.  vii,  c.  2, 
fol.  315.  Bln. 

Nee  humor  polest  corporari,  nec  corpus  animari.  Sic 
legendum  esl  ex  edit.Soubron.etTornes.  ac  inss.non 
ut  male  in  nonullis  edilis,  corporare^  nec  corpus  ani- 
mare.  Ita  autem  legendum  esse  palebit  cnivis,  si 
modo  scopum  Lactanlii  perpenderit;  corpus  enim 
iion  animat,  sed  animatiir.  Ex  IsiEO. — Corpurari,  pro 
corpore  indui,  et  animari,  pro  animam  accipere, 
rarae  voces.  Extant  insupitr  lib.  iv   Instilut.,  cap.  26. 

Exulibus  quoque.  liitcrdictio  illa,  citra  soli  inuta- 
tionem,  iii  eo  habelyatur,  cum  nemine,  sic  inter- 
dicto,  communicandam  aquam^  et  ignem,  aut  tectum. 
Ut  Appianus  loquitur  de  Meiello  sic  inlerdicto. 
I>  Etiam  lege  Julia  de  vi  privata  tenebatur,  qui  eum  cui 
et  aqua  et  igni  interdictum  est,  receperit,  cetaverit,  te- 
nuerit;  quod  ait  Paulus  Senl.  v,  cap.  26.  Etiam 
apud  Gruicos  similis  poena  in  usu.  Elecira  apud 
Euripidcm  in  Oresie  de  se,  Pylade  ac  Oreste,  Decre- 
tum,  inquit,  est  Argis  nemini  fas  es$e  nos  matricidas^ 
aut  tectOf  aut  igne,  aut  atloquio  excipere.  Seldenus.^ 
Eadcm  poena  affeclus  fuisse  legiiur  in  Usuardi  Marty- 
rologio  xviii  kal.  januarii  S>  Vaterianus  in  Africa 
episcoput,  qui  cum  esset  annorum  plus  octoginta,  in 
persecutione  Vandatica  sub  Genterico  rege  ariano  ex- 
tra  civitatem  tingutarit  expelti  jussus  est :  et  ita  prtsce- 
ptum,  ut  nuttns  eum  neque  in  domo,  neque  in  agro  di" 
mitteret  habitare ;  sed  in  strata  pubtica  multo  tempore 
nudus  sub  aerejacens,  in  confessione  catholicceveritatis, 
et  dejensione  sanctimonii  cursum  beatce  vitce  complevit. 
Ex  Vict.  Vit.  Hist.  Persecut.  Vandal.  lib.  i,  n.  i2. 

Horum  atterum  nobis,  elc.  Non  agit  hoc  Laclan- 
tius,  ui  doceat  hominem  lantum  ex  igne  et  aqua  con- 
slare.  Corpus  siquidem  hominis,  ut  animantium  reli- 
quoruiii  oniniiim,  consiat  exquatuorelementis,  Aris- 
tol.  el  Hippocratc  lesiibiis.  Sed  ex  anaiogia  docet, 
animai  originem  coeliius  esse ;  corporis  ex  iisdem  ele- 
meniis,  ex  quibus  universa  consianl :  sed  in  primis 
ex  humido,  eo  forte,  quia  ei  semen  et  sanguis  humo' 


FIRM.  LAGTANTII  DIVIN.  INSTIT. 

nenliim  ifninortalitniis  dalu^  cst.  quoniam  ignis  A  sibi  aelernum  parare  constiiuit,  et  innumerabiles  a»i<« 

mns  procrcare,  quibus  iminortalitatem  daret.  Tum 
fecit  ipsi  sibi  simulacrum  sensibile,  alque  intelligens, 
id  cst  ad  iinaginis  sua^  forroam,  qua  nibil  potesi  esse 
perreciius  :  bominem  liguravil  ex  limo  terrae ;  unde 
bomo  nuncupatiis  est,  quod  sit  factus  ex  humo.  De« 
nique  Plato  humanam  formam  esse  ait;  etSibylla, 
quac  dicit  : 

De  bac  bominis  flciionc  poelx  quoque,  quamyis 
corrupte,  tamen  non  aliler  tradiderunt :  uamque  ho- 
minem  de  Itito  a  Promeibeo  factum  esse  dixerunt. 
Res  eos  non  fefetlit,  sed  nomen  artificis.  NiiUas  enim 
litteras  yerilatis  attigerant  :  sed  quas  propbetanim 
B  vaticinio  tradiia,  in  sacrario  Dei  continebantur,  ea 


lo  cst:  ciijus  iKUura,  quia  mobilisest,  etsursum 

iir,  viiae  continct  raiioncm.  Ciciern  vero  ani- 

a,   quoniam   lot:i  siint  mortalia,   inntummodo 

a  utuntur,  quod  esl  clemcntum  corporalc  aique 

:enum.  Cujus  natura,  quia  inobilis  est,  ac  deor- 

n  vergens,  figuram  niorlis  osiendit.  Ideo  pecudes, 

que  in  coelum  suspiciunt,  neque  religiones  sen- 

jnf,  quoniam  ab  bis  usiis  ignis  alienus  est.  Unde 

item,  vel  quomodo  Deus  buic  duo  principalia,  ignem 

t  aquam,  vel  accenderit,  vcl  eliquaverit,  solus  scire 

lOtest  qui  recit. 

CAPUT  XI. 

De  animantibus  f  homine,  Promelheo,   Deucaiionef 
Parcis, 


Consummalo  igitur  mundo,  aniinalia  varii  gcneris, 
dissimilibus  formis,  ei  inagna  ct  minora  ut  iiercnt, 
imperavii.  Et  facla  sunt  bina;  id  Cht  diversi  sexus 
singula  :  ex  quorum  foeiibus,  el  aer,  ct  terra,  et  ma- 
ria  complela  sunt.  Deditque  bis  omnibus  generatim 
Deus  aliincnla  Je  lcrra,  ut  usui  bominibus  esse  pos- 
sent;  alia  niuiiruin  ad  cibos,  alia  vero  ad  vestitum  : 
quac  aulcm  mngnarum  sunt  virium,  ut  iu  cxcolenda 
terra  juvareul ;  unde  dicta  sunt  jumenta.  Ita  rebus 
omnibus  mirabili  descriptione  composiiis,  regnum 

VARIORUM  NOTiE 


de  fabulis  et  obscura  opinione  collecta  et  depravaia, 
ut  veritas  a  vulgo  solet  variis  serinonibus  dissipata 
corrumpl,  nullo  non  addente  aliquid  ad  quod  audie- 
rat,  carminibus  suis  comprebenderunt;  et  hoc  qui- 
dem  ineple,  quod  tam  mirabile  tamque  divinum  opi- 
ficiumbomiuidcderunt.Quid  enim  opus  fuit  hominem 
de  luto  fingi,  cum  posset  eadem  ratione  generari 
qua  ipse  Prometbeus  ex  Japeto  natus  est?  qui  si  fuit 
bomo,  generare  bominem  potuit,  facere  non  potuit. 
De  diis  autem  illum  non  fuisse,  poena  ejus  in  Caucaso 


res  sunt;  nam  Tlialeiis  opinio  ab  ipso  Lactantio 
paulo  superius  est  cxplosn.  Quod  autem  animx  igni- 
tam  iribuit  naliirain ,  suis  ipsius  rationibus  quibus 
non  ita  pridem  lleracliti  dogina  coufutavit,  rcpugnat. 

Betuleius. 

Tola.  Nola  vocem  tota  piiiraliter  iii  recio  casu. 

Quia  mobUis  est^  ac  deorsum  vergens.  Prxter  ms. 
i  Boiiou.  qui  babci  immobilis;  a  secuuda  manu,  om« 
nes  mss.  et  ediii  leguut  mobitis  :  qu.-e  lectio,  refra- 
gantc  licet  Isaco,  videlur  prxferenda.  Cum  euim  expe- 
rienliain  lestatus ,  aquani  dicai  immobilem  esse  et 
tatnen  deorsnm  vergere,  qui  iieri  possit,  rogo,  ut 
aqua  deorsnm  moveatur,  quod  fatciur,  ipsa  interim 
immobilis?  Cerle  Lactantii  inentem  felicius  asseqne- 
mur,  si  nd  prxcedentia  oculos  iniendamus.  Quippe 
ubi  dicilnos  igne  uii,  cujus  motus  omnis  est  ad  su- 
pcrna,  caetera  vero  animalia  lioc  cuni  aqua  commune 
nabere,  qiue  ignei  vigoris  expers  alio  longe  motu 
fertur,  et  qua  potesl  vi  deorsum  vergit.  Spark. 

Bina.  Yide  Genes.  i,  et  confer.  cum  cnp.  vi, 
vers.  20. 

Aavestitum.  Sic  resiitui  ex  plerisque  m«s.  tum  ve- 
terriinis,  lum  optimis,  Reg. ,  Bonon.  nliisque.  In  8 
rec.  et  in  cditis  est,  ad  vestimentum.  —  Ad  vestitum. 
Siccdo  ex  Bon.,Pal.,  Ultr.,  Lips.  i,  etioco  gemino, 
secundum  incliore!^  libros,  dc  Ira,  c.  13  :  Partim  ad 
cibos,  partim  ad  vestitum*  Bun. 

Innumerabiles  animas  procreare.  Ex  boc  loco  non- 
nnlli  arguuiit,  Laciantium  sensisse  animas  omnes  in 
principio  fuissc  crentas  :  sed  boc  Plaionicorum  com- 
menium  de  auimabus  anie  corpora  conditis  irridet, 
et  refutat  ille  lib.  iii,  cap.  18.  Et  quideni  Lactantius 
hic  non  de  ipsa  nnimarum  creatione  loquitur,  sed  de 
divino  eas  creandi  dccreto ;  quod  denolat  bis  verbis : 
Constituit  et  excogitavit, 

Formam.  Qu.^esit  iinago,aut  divinus  cbaracter  bo- 
mini  inditus  a  Creatore,  videnon  Plalonem,  sed  Pau- 
lum,  liCorinth.cap.  iii,  Colossens.  cap.  iii,  et  Epbes. 
cap.  IV. 

1  ecgccS^v.  ^smH  potius,  vel  ^miiigf  ut  est  apud 


ipsum  Platonem  in  libro  de  Republica  sexto.  Sic 
Q  Pbilo  Judaus,  animam  aTtwnzMyM  OsoO  dicit ;  tribuit 
illi  quod  Pnulus  ad  lleb.  i,  ipsi  unigeuito  Dei  Filio 
Cbristo.  In  libro  de  Mundo,  tuttoOcv  ^fpayl^a  6foO, 
animam  vocat,  ciijiis  characterein  esse  ait,  aeiernam 
ratioiiem.  Pytliagoras  ait  morialibus  Octov  ycvoc  essc; 
sicut  etinm  Aratus  :  toO  yao  xat  ycvoc  ivfth.  Quod 
iiec  Paulus  quidem  Atbenis  iinprobavit,  Actor.  xvii. 
Ex  bis,  inquam,  facile  possuuius  colligere,  quain 
prope  ad  veruni  per  medias  tenebras  studiosa  anti- 
quitas  pervenerii.  Nam  vere,  ut  Lactantius  aii,  ipsos 
non  res,  sed  nomen  artificis  fefellit,  optimo  atque 
maximo  Deo  Jovis  nomen,  quod  Scriptura  ignorat, 
tribuenies.  Betuleius. 

E^xwv,  etc.  Sibyllar.  Garm.,  serm.  8.  Interpreiatio 
latina  : 

Imago  est  homo  mea,  rationem  rectam  habens. 


D 


Vide  eiiam  sermonem  primum  Sibyllar.  Carminum, 
ubi  de  Creatione  hominis. 

Prometheo.  flanc  fabulam  diversimode  diversi 
narrani;  de  qiia  vide  Hesiodum  in  Ergis,  Plntonem  iii 
Protngora,  Ovidium  initio  Metamorph.;  Uoratiuni 
Od.  16,  Carm.  1;  Propertium  lib.  in,  EIegia5;  Ful- 
gentiuin  in  Fabulis,  et  Servium. 

I^ullo  non  addente  aliquid  ad  quod  audierat.  Ex  mss. 
etvct.  edit.,Rom.  itareposui.Inimpressis  erat,  nuilo 
non  addente  aliquid  ad  quod  audierunt.  Lectioneni 
texlus,  crrorem  librnrii  putes  forsan  :  at  ego  ipsius 
Laciantii  scitum  esse  censeo  bcllenismuro ;  sic 
Terenl.  in  Andria  :  Restitue  in  quem  me  accepisli 
locnm.  Sic  Liviiis,  lib.  i :  Et  in  quem  primum  egressi 
sunt  locum  Troja,  vocatur.  Gronovius.  Ilanc  lectioneni 
confirmant  eiiam  ms8.Lips.,Ultr.,2  Brun.  In  5  Reg., 
rec.  ad  id  quod. 

Promeiheui.  Unus  e  Tilanibus.  Japetus  namqao 
Urani  ct  Titxae  filins  erat :  bxc  facta  sunt  circa  Sa« 
turni  tempora,  scilicct  novemdecim  et  ainplius  necu- 
lis  anie  vulgarem  xram. 


318  UBER 11.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  514 

monte  declarat.  Sed  neque  pairem  ipsius  Japetum,  A  primum  omnium  Promethea  simulacrum  hominis  for- 

roasse  de  pingui  ei  molli  luto,  ab  eoque  primo  natam 


patruumque  Titana  quisquam  dcos  nuncupavit,  quia 
regni  sublimiias  peues  Saiurnum  solum  Tuit,  per 
qaam  divinos  honores  cum  omnibus  suis  posteris 
conseculus  est.lluUis  argumentis  lioc  figmentum  poe- 
tarum  coargui  potest.  Factum  esse  diluvium  ad  per- 
dendam  tollendamque  exorbe  terraemaliiiam,  conslat 
intcr  omnes.  Jdem  enim  et  philosophi,  poetoi  (scil, 
Ovid.,  I,  UeL),  scriptoresque  rerum  aniiquanim  lo- 
quuniur;  in  eoque  maiime  cum  prophetarum  ser- 
inonc  consentiunt.  Si  ergo  cataclysmus  ideo  faclus 
est,  ui  malitia,  qui^e  per  nimiam  niuliitudinein  incre* 
veraf,  perderetur,  quomodo  (lctor  hominis  Prome- 
theus  fuit?  cujus  (ilium  Deucalionem  iidem  ipsi  ob 
Justitiam  solum  esse  dicunt  servaium.  Quomodo  unus 


esse  ariem,  et  siatuas,  et  simulacra  fingendi ;  siqui- 
dem  Jovis  lemporibus  fuit,  quibus  primum  templa 
consiitui,  et  novi  deorum  cultus  esse  coeperunt.  Sic 
veritas  fucala  meiidacio  est;  et  illud,  quod  a  Deo 
factum  ferebatur,  homini,  qui  opus  divinum  imitatus 
est,  etiam  coepit  adscribi.  Gaeterum  fictio  veri  ac  vivi 
hominis  e  limo  Dei  est.  Quod  Hermes  quoque  tradi^ 
dit  :  qui  non  tanlum  hominem  ad  imaginem  Dei 
factum  cssedixita  Dco;  sed  etinm  illud  explanare 
lentavir,  qiiam  subtili  ralione  siiigula  quaeque  in  cor- 
pore  hominis  niembra  formaverii,  cum  eorum  nibil 
sit  quod  non  tantumdem  ad  usus  necessitatemy 
quantum  ad  pulchriiudinem  valeat.  Id  vero  etiam 


^dus,  et  una  progenies,  orbein  terr»  lam  celeriter  B  stoici,  cum  (fe  provideniia  disseruni,  facere  conan 

potuit  hominibus  implere?Sed  videlicet  hoc  quoque 

sic  comiperunt,  ut  illud  superius ;  cum  ignorarent, 

in  quo  tempore  cataclysmus  sit  factus  in  icrra ,  et 

qoisobjustitiam  meruerii,  genere  bumano  pereunte, 

salvari,  et  quomodo,  aut  cum  quibus  servatus  sit  : 

qox  omnia  propheticae  liiteroe  docent.  Apparet  ergo 

lalsum  esse  quod  de  opificio  Prometbei  narrant. 

Yerum  quia  poetas  dixeram  (sciL  tib,  i,  cap.  H) 
non  omnino  mentiri  solere,  sed  flguris  involverc,  et 


tur ;  et  secutus  cos  Tullius  pluribus  quidem  locis. 
Sed  tamen  materiam  tam  copiosam  et  uberem  siric- 
tim  contingit;  quam  ego  nunc  idcirco  praetereo,  quia 
nuper  proprium  de  ea  re  librum  ad  Demelrianum 
audilorem  meum  scripsi.  Illud  hoc  loco  praeierire 
non  possuni,  quod  errantes  philosophi  quidam  aiunt, 
homines,  caeleraque  animalia  sine  ullo  artifice  orta 
esse  de  terra ;  unde  iliud  Virgilianum  est : 

Virumque 
Terrea  progeoies  duris  caput  cxtulit  arvis. 


obscurare  quae  dicant,  non  dico  esse  nieniiios,  sed 

VARIORUM  NOTiE. 
Pma  ejut  in  Caucaso  montc.  In  Cnucaso  ipsum      2  Golb.»  Sorbon.,  Pen.,  Tax.,  2  Clarom.  In  10  rec. 
csseaffixum  inlerprctalur  Tzelzes.  —  Poena  ejus  m  C  etin  iOedit.  est  Prometheum;  in  4  Reg.  et  1.  Lips., 
Caucaso  monte,  De  Promethci  fabula  pleni  sunt  libri.      Prometheo. 


De  pcena  Propcriius,  lib.  ii,  Elcg.  i,  v.  71 
Idem  caucasea  solvet  de  rupe  Promelhei 
Bradiia,  et  a  niedio  pectore  pellet  avern. 

Et  Mariialis  Speciac,  carm.  7  : 
Qaaliler  in  scythica  religaius  rupe  Prometheus 
Assiduam  niniio  peclore  pavit  avem.  Cell. 

Patruumque  Titana,  Fuii  nvu<;  patcrniis.  Thysius. 

Penes  Satumum  solum  fuil.  Fuit  cx  oinnibns  mss. 
est  etex  veteribus  edilis;  fuerit,  in  receniioribu^  im- 
pressis.  Saturnus  fuit  etiam  Uraiii  ct  Tiixx  filius, 
ac  proinde  Japeli  fraier. 

Factum  essediluvium.eic.  Nonniis  llbro  iii,  Dionys. 
Ires  xaToxW/xouc  enuiuerat.  Isidorus  Oi-ig.,  lib.  xiii, 
cap.  22,  tiia  diluvia  rccenset.  Meursics.  — -  Propter 
peccalum  factuin  essc  diluvium,  elcgantissime  des- 
cripsit  Ovid.,  lib.  i  Metamorph.  Si  quis  plura  de  hac 
re  velit  testimonia,  ndeat  Grotium  in  nolis  ad  lib.  de 
Veriiaie  relig.  chris{ian;c 


Ab  eoque  primo  natam  esse  artem.  Ila  cuncli  ferme 
mss.  ct  vet.  edit.  Rom.  Desideratur  esse  in  mss.  t 
rec.  et  in  multis  editis. 

Templa  constitui.  Infinitivo  modo  mulli  editi  om- 
ncsque  niss.  ut  ad  co^^erun^quod  sequitur,referatur, 
In  1  Colberl.  rec.  et  6  rec.  vulgatis  cst,  consiituU. 

Fictio...  e  limo  Dei  esl.  Hjec  ila  capias  :  Dei  esl  fic* 
tio...  hominis  e  iimo,  sivn  :  Deus  est  fictor  hominis  e 
//mo.  HiiiccominacumWalchio  post  limo,  posiii.BuN. 

Quod  Hermes  quoque  trcdidit.  Tradidit^  qiiod  est  in 
6  Reg.,  i  Colbert.,  Brun.,  aliisque,  requirunt  se- 
quculia  verba,  dixit...  tentavit;  .sex  mss.  rec.  cum 
editis,  tradit.  Hominem  ad  imaginem  Dei  creatuin 
essc  lcstaiur  Hermes,  Pimandri  scilicetcapiie  1.  Ne 
qiiis  auiem  nrbiirelur,  Deo  summo  archilecto  nonicn 
ToO  d)}euoup7o0  a  Platone  modo  et  Ilerinete  tribui,  ut 
jain  ssepius  vidimiis,  sciat  hoc  reperiri  elinm  in  lil- 
tcris  Apostolicis.  Paul.  ad  Hcbr.  cap.  n,  Sn/xtoupyo;  6 


Si  ergo  catactysmus  ideo  factus  est.  Iia  cuncti  pene  D  ^^og,  etc.  Sed  hoc  opidciuin  Laciantius  nosier  sin 


mss.  ci  edd.  Tornes.  et  Soubron.  At  2  vct.  ct  mss.  2 
rec.  pro  ideo  habenl  a  Deo;  impressi  mulli  utrumque,  a 
Deo  ideo.  De  universali  diluvio  apud  oiniies  conslat, 

3ui  in  dubium  non  vocant  S.  Litteras.  Cxtcri  vero, 
c  nuibus  aliquid  memorix  prodilum  csi,  incerta  ad- 
modum  fide  hiborant.  Quidam  tamen,  inler  quos  est 
Grotius,  iii  annotationibus  ad  cap.  16  de  Vera  rcU- 
gioiie,  lib.  i,rcceiitiora  nnliquioribus  miscenl,  exisii- 
mantque  eadein  esse  Noaclii,  Ogygis  et  Deucnlionis 
diliivta,  quamvis  inter  h.-rc  ipsn,  multa  interccdaiit 
tempora. 

Deucalionem.  De  Deucalioiiis  bislorin  vidc  Justi< 
num  libro  ii,  el  Lucinniim  in  Di;\logo  de  Syria  dea. 
Prometbeum  vero  Deucnlionis  p;>treni  scplimo  anno 
tfoseos  iiatum  esse,  narrat  Cyrillus. 

Quod  de  opificio  Promethei  rtarr^nt.  Itamss.omnes 
et  editi  phires  vet.,  Edd.  Beiul.  et  Gymnic.  post  opf- 
fieio^  addunt  iidem;  sex  nl.,  itidem;  1  Clarom.,  idcm. 

Promethea  simulacrum  hominiSf  clc.  Sic  rcposui- 
luus  es  vetusiissimis  et  opiimis  mss.iSDoji*,!  RegiiSy 


guiari  operc  complexus  est,  quod  ipse  jam  ad  Demc- 
irinnum  aiiditorein  scripsisse  testatur.  Hermes  vero 
sccutus  est  Pyihagoram,  et  Pytliagoreum  Jainbli- 
chum,  et  alios.  Betuleius. 

Factum.  Mss.  9,  fictum. 

Etsecuius  eos  Tuttius.  lla  restilui  ex  cunctis  peno 
mss.Pro  TuUius  iii  3  Reg.  rec.  et  edilis  est  Cicero;  iii 
5  Colb.  el  Brun.,  et  secuius  est  eos  Tullius.  —  Yide 
Ciceron.,  lib.  ii  de  Nalur.  deor.,  el  i  «le  Legib. 

Contingit.  Sic  lego  cum  inss.  6  Reg.,  ^  Colb.,  2 
Clnrom.,  Brun  aliisque,  iiec  non  cdilis  Rom.  4468, 
i'ilO,  Soiibron.,  Tornes.,  Ccllar.  In  3  rcc.  Reg.  ct  2 
Golbert.  cdilisqiie  pluribns  est  contigit. 

Librum.  Qiii  esi  de  Opiflcio  Dei  ad  Demeirianuni. 
Hunc  reperies  iiifrn  lomo  n,  hujus  noslra^  cdilioiiis. 

Homines  cceteraqueanimatia.  VideOrphxum,  Pncu- 
vium,  ct  Diodoruin  Siculiim  lib.  i,  ubi  dc  Fabuiis  ngit 

Virgitianum  est  :  —  Virumque  Terrea  progcuics, 
etc.  Apiul  Virgilium  .  lib.  ii  Georg. ,  v.  oil. 
Nunuulla;  cdiiioncs  Ferrea  ieguot»  et  in  priini<* 


315 


FIRM.  LACTAiNTII  DIYIN.  INSTIT. 


31 6 


Et  ii  maxime  fucruni  in  e.i  sentenlia  qui  esse  provi-  A  ^t^  terrarum,  quae  accidere  parlicularnn  solel ;  vcl 


dentinin  negant.  Nam  stoici  animantium  fabricnm  di- 
yince  solerlisB  iribuunt.  Arisioleles  autem  labore  se 
ac  moiestia  liberavil,  dicens  semper  mundum  fuisse; 
Itaquc  el  bumaiium  gcnus,  et  cxtera  quae  iii  eo  sunt, 
iniiiiini  non  habere,  sed  fuisse  semper,  ac  semper 
fore.  Sed  cum  videamus  singula  quxque  animalia, 
quae  antenon  fuerant,  incipere  esse,  et  esse desiiierc, 
necesse  est  totum  genus  aliqiiando  esse  coepisse,  et 
aliquando  desiturum  esse,  quia  coeperit. 

Oinnia  enim  tribus  lemporibus  coniineri  necesse 
est,  prxterito,  prxscnli,  futuro.  Praeteriii  esl  origo, 
prsnseniis  substantia,  futuri  dissolutio.  Quse  omnia  in 
singulisliominibus  apparent,  el  incipimus  enim,  cuin 
nascimur;  et  sumus,  cum  vivimus;  et  desinimus. 


pestilentia  nbique  diffiisa,  quae  singulag  urbes  atque 
regiones  plerumque  populatur;  vel  incendio  in  orbem 
misso,  quale  jam  fuisse  sub  Phaelonie  dicilur  ;  vel 
diluvio  nqunrum,  quale  sub  Deucalione  tradilur,  cum 
praeter  uniim  hominem  genus  omne  deletum  est.  Quod 
diluvium  si  casu  accidit,  profecto  poluit  accidere,  ut 
et  unus  ille,  qui  supcrfuit,  interirct.  Si  autem  divinae 
providcntiae  nuiu,  quod  negari  non  potesi,  ad  repa- 
randos  homines  reservatus  est,  apparet  in  Dei  po- 
testate  esse,  vel  vitam,  vel  inicriium  generis  humani. 
Quod  si  potest  occidere  in  loium,  quia  per  partes 
occidit,  apparet  aliqiiando  esse  ortum  ;  et  ut  fragili- 
tas  iniiium,  sic  declarat  et  terminum.  Quse  si  vera 
sunt,  non  poterit  defendere  Aristoleles,  quominus 


cum  interimus.  Unde  etiam  tres  Pnrcas  esse  volue-  n  habuerit  et  mundus  ipse  principium.  Quod  si  Aristo- 

runt ;  unnm,  quae  vitam  hominibus  ordiatur ;  alteram, 

qux  contexat ;  (erliam,  quae  rumpat  ac  liniat.  In  toio 

autem  genere  hominum,  quia  solum  prsesens  lempus 

appnrei,  ex  eo  tamen  et  prxteritum,  id'esi,  origo 

coliigitur;  et  futurum,  id  est,  dissolutio.  Nam  quo- 

niam  est,  apparet  aliquando  coepisse  (esse  enim  nulla 

res   sine  exordio  potest);  et  quia  ccepit,  apparet 

quandoque    desitiirum.    Nec   enim    poiest    id    to- 

tum   esse   immorlale ,   quod  ex   mortalibus  con- 

slat.  Nam   sicut   universi    per  singulos  interimus, 

fieri  potest,  ut  aliquo  casu  omnes  simul ;  vcl  sterili- 


teli  Plato  et  Epicurus  extorquent,  el  Platoni  el  Ari- 
stoleli,  qui  semper  fore  mundiim  putaverunt,  licet 
sinteIoquentes,ingraiis  tamen  idem  Epicuriis  eripict, 
quia  sequitur,  ut  habeat  et  finem.  Sed  haec  in  ullimo 
libro  pluribus.  Nunc  ad  hominis  originem  recurramus. 

CAPUT  XII. 

Quod  animalia  non  $ponte  nata  lin/,  $ed  di$po$itione 
divina,  cuju$  feci$set  no$  conscio$Deu$,  it  $cire  expe» 
diret, 
Aiuntcertis  conversionibus  coeli,  et  astrorum  mo- 


VARIORUM  NOTiE. 


Hcinsiana ;  sed  mnle  :  ex  hoc  loco  versus  ille  G 
corrigendus.  Si  Ferrea  Lactantii  tempore  fuisset 
leclum  apud  Virgilium  ,  versus  hic  scopo  suo 
nullo  modo  quadrassct.  Ut  prfibet  dictum  Pliiloso- 
phoriim,  sine  ullo  ariifice  homincs  et  terra  ortos 
existinianliuin,  addil.  unde  illuU  Virgilianum,  Mss. 
3  Keg.  Ferrea. —  Virumque.  H'\nc  vocem,  qusc  ad  Lac- 
taniii  propositum  facit ,  addidi  ex  mss.  Bonon.  et 
2  Regiis  900  annor.  ac  2  al.  tleg.  rec,  sed  bonae 
notae. 

Aristoteles  autem  tabore  $e,  eic.  Lib.  i  de  Coelo,  c. 
10  et  I.  II,  c.  1.  Ilaec  opinio  non  soliim  Aristoielcm 
aiictorem  habet ;  vernin  etiam  alii  eam  sunt  seculi  : 
sic  Hernclilus  Epliesius  apud  Clemeni.  Aiexandr.  I. 
VI  Slroinal.;  Pliiiius  1. 1,  c.  i.  H.mc  opinionem  refellit 
Lucreiiiis  I.  v,  v.  325  et  seqq.  Gall^us. 

Tribus  temporibus.  Stoicorum  Jiaec  lemporis  est  di- 
visio,  qui  pnvteritum  el  futurufn  iniiniia  faciunt,  pros- 
sens  finituin.  Sunt  qiii  pra^sens  leinpus  esse  negenl; 
sed  de  Iiac  disp.  lege  ArihL,  I.  iv  de  Nat.  AuscuU.  ^ 
c:ip.  10  ct  se<iq. ;  vel  si  malis  Aiigust. ,  Jib.  ii^ 
Confess.,  c.  17  et  18.  Sed  iiaec  tola  dispntatio  in 
hocadliibetur,utstatiiatur  providenlia  Dei.  Betuleius. 

Pr(vseuti$  substauiia.  Iloc  esl,  substilit  teinpus  prae- 
scns,  quod  nuncexlat.  Sic  et  infra,  priBsentis  temporis 
$ubstantia, 

Tres  Parcas.  Haec  fabula  trium  Parcarum  originem 
sumpsit  ah  Hesiodi  Theogonia.  Vide  et  Platonem  li- 
bro  X,  de  Republ.  circa  finein,  ac  praecipiie  Arisiote- 
lem  libro  de  .Mundo,  ubi  plurima  uniiis  Dei  nomina 
eiiiiineravii,  Parcariiin  raiionem  el  officia  eidero  uni 
Deo  iribuens. —  Parcas,  Conf.  Yoss.  ii  Idolol.,  c.  44 
tolo.  Prave  Lips.  3,  tre$parte$.  Bun. 

Viiam  hominibus  ordiatur,  Sic  lego  cum  vetcrrimis 
mss.  Bon.,  Regio-Pni.,  3  Colb.,  2  Clarom.  et  omni- 
bus  fere  ediiis.  In  1  Reg.  900  aiinor.  ei  13  rec.  scii- 
ptis  ac  'i  ed.  Rom.  esl,  hominis. 

Desiturum.  Ila  corroxi  ex  inss.  Regio-Put»,  1  Colb., 
Gutli.,  Lips.,  1  Claroni.,  pluribusque  aliis,  Desiturwif 


puta  tetnpus,  vel  (otum  genus  de  quo  supra.  In  uno 
Brun.  et  1  Colbert.  e^^t,  defulurum ;  in  altero  Brun. 
est,  defuiura ;  in  1  Colb.  et  2  edilis,  desitura ;  in  1 
Reg.  900  annor.,  desituram, 

Phaetonie.  Ejus  fabula  legatur  apud  Ovid.  siib  fi- 
nein  libri  i  Meiainorph.  et  iniiio  ii.  At  Lucianiis  in 
Astrologia  credit  (Miaetonlem  solis  cursum  ob.^ervasse, 
ac  deprehcndisse,  sicut  Endymion  lunae. 

Divin(B  providentias  nutu.  Ita  oinnes  impressi  ac 
mss.  prjbter  1  Bonon.  antiq.  et  1  Clarom.  in  quibus 
est,  divm(B  providentias  datur. 

In  totum,  Id  csl  ,  oinnino :  lib.  iv,  c.  1 ;  I.  vu  ,  c. 
20 ;  Epiloin.  cap.  61;  de  Ira  Dci ,  cap.  21;  de  Opif., 
cap.  8. 

Pion  poterit  defendere  Aristoteles,  Haec  est  lectio 
omniutn  fere  mss.  et  5  cdit.  quain  praecedentia  et 
subseqiie.iiia  posiulant,  accedeiiie  ms.  Jun.  qui  habet 
poterat.  1  Reg.  potest ;  scripii  quinque  rec.  etlO  editi, 
potuit. 

lugrali$.  Hic  ingrati$  adverbium  est.  Ita  et  apud 
Plautum  Ampliylr.  aci.  i,  scen.  1,  v.  10.  Id  est,  invi- 
tis;  aut  juxta  Sparkium,  velint,  nolinl,  1  ms.CIarom. 
et  4  cdit.,  ingrate, 

Epicuru$  eripiet.  Legc  Plutarch.  de  Placitis  philo- 
sophonim  I.  ii,  c.  4 ;  et  Galeniim  philosoph.  hislor. 
cap.  42. 

Pluribu$,  Ms.  1  Clarom.  el  7  edit.  rec.  perperam 
addunt  exequemur ^quod  abest  a  caeteris  tum  mss.  tum 
imprcss.  Pro  pluribus,  in  scriptis  rec.  1  Reg.  et  2 
Colb.  est,  ptenius;  in  1  Colb.  el  Brnn.,  prolixius, 

Aiuni ,  elc.  Scilicet  Epicurei.  Nam  Censorinus  de 
Die  nat.  de  liac  Epicuri  sententia  sic  scribit  :  De- 
mocrito  vero  Abderitte  ex  aqua  timoque  primum  visum 
esse  homines  procreatos,  Nec  ionge  secu$  Epicuru$  :  u 
euim  credidit,  limo  calefacto^  uteros  nescio  quo$  radid»^ 
bus  terrce increvi$$e,  et  infantibu$  ex  $e  editi$,  ingenium^'' 
tactis  humorem,  uaiura  ministrante,  prwbuisse ;  quosita 
educatos  et  aduttos,  geuus  hominum  propagasse»  De 


517  LIBER  11.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  818 

libus  mnturitalem  quamdam  exlitisse  animalium  se-  A  ^^^%  ul  animalia  recens  ediu,  vel  haberent  alimen- 

tum,  vel  non  liaberenl  periculum,  necesse  est,  ul  ali« 


rendorum;  ilaque  lerrani  novam,  semen  genitnle 
retinenlem,  folliculos  ex  se  quosdam  in  uterorum 
slmilitudinem  protulisse,  de  ({uibus  Lucretius  : 

Crescebant  uleri  terre  radicibus  apti ; 
eosque,  cum  maturassent,  natura  cogente  ruplos, 
auimalia  teoera  profudisse.  Deiiide  terram  ipsam  hu- 
more  quodam,  qui  esset  lacti  siuiiiis ,  exuberasse, 
eoque  alimento  aiiimanies  esse  nuiritas.  Quomodo 
igitur  ¥im  frigoris  aul  caloris  ferre  aut  vitare  potue- 
rant,  aut  omnino  nasci,  cum  sol  exureret,  frigus  as» 
Uingeret?  Non  eranl,  inquiuiit,  in  principio  muiidi 
hyeiiis  nec  «stas,  sed  perpetua  temperies,  et  ver 
«quabile.  Gur  ergo  nihil  horum  ficri  etiamiiunc  vide- 
mos?  Qula  semel,  aiunt,  fieri  necessarium  fuit,  ut 


aoimalianascerentur;  postquamveroessecoeperunt,  B  [)^(^  et  siii  corporls  purgameniis 

eoDCtfSsa  his  facultate  generandi,  et  terra  parere  de- 

siil,  et  lemporis  conditio  mulata  est.  0  quam  facile 

est  meiMlacia  redarguere  I  Primum,  quod  nihilpoiest 

esse  in  hoc  miindo,  quod  non  sic  permaiieat,  uicoe* 

pil.  Nec  enim  sol,  ei  luna,  et  aslra  tunc  non  erant, 

aut  cum  esseot,  meatus  non  habebant,  ac  non  divina 

moderatio,  qux  ciirsus  eorum  lemperat  et  gubernat, 

cnm  ipsis  siinul  coBperit.  Deinde  quod  si  ita  sit,  ut 

dicunt,  providentiam  esse  necesse  est;  et  in  idipsum 

incidunt,  quod  maxime  fngiunt.  Nondum  eiiim  nalis 

animalibus,  aiiquis  uiique  providit,  ut  iiasccrentur,  ne 

orbis  terr»  desertus,  alque  incultus  horrerel.  Ut  au- 

t4;in  de  terra  sineornciopnrenium  nasci  possent,  ne- 

cesse  esi  magna  rationc  esse  provisuiii ;   deinde  ut 

bumor  ille  concretus  de  terra  in  varias  imagincs  cor-  ^  primo  hoc  idem  tradidit,  quod  prophetx,  ciijus  verl)a 


quis  divina  nescio  qua  ratione  providerit. 

Quis  autem  poiest  providere,  nisi  Dcus?  Yideamus 
tamen  an  id  ipsum,  quod  diclitaiit,  fieri  potiierit : 
ut  homines  nasccrentur  e  lerra.  Si  consideret  aliquis 
quandiu,  et  quibus  inodis  educclur  infuns,  Intelliget 
profecto  non  potuisse  lerrigenas  illos  pueros  sine 
ullo  educatore  nntriri.  Fuii  enim  necesse  quamplu- 
ribus  mensibus  jacere  projeclos,  donec  confirmaiis 
nervis  movcre  se,  locuinque  muiare  posscnt  :  quod 
vix  inlra  iinius  anni  spatium  iieri  potest.  Jam  vidc 
utrumne  infans  eodem  modo,  et  codem  loco  quo  est 
eO^iisus,  jacere  per  multos  menses  valuerit,  ac  non 
et  humorc  illo  terrae,  quem  alimcnti  graiia  ministra- 

In  unum  niixtis 
obrutus  corruplusque  morerelur.  Iiaque  nullo  niodo 
fleri  poiest,  quin  ab  aliquo  fueril  educafus;  nisi 
forte  animalia  omiiia  non  tenera  nata  sunt,  sed 
excrela:  quod  ut  dicerent,  numquam  venit  illis  in 
mentem.  Oinnis  crgo  illa  ratio  impossibilis ,  et  vana 
esi ;  si  Umen  ratio  dici  potesi,  qua  id  agitur  ut  nulla 
sit  ratio.  Qui  enim  dicit  omnia  sua  sponte  esse  nuia, 
nihilque  divinae  providenliu:  iribuit,  hic  profecto  ra- 
tionem  non  asseril,  sed  evertii.  Quod  si  neque  quid- 
quam  fieri  muc  ratione,  ncque  nasci  poiesi,  apparet 
divinain  esse  provldentiam,  cujus  est  proprium  quod 
dicilur  ralio.  Deiis  igitur  rerum  oninium  machinalor 
fecil  hominein.  Quod  Gicero,  quanivis  expers  ca^Ics- 
lium  litterarum .  vidit  tainen;qui  libro  de  Legibns 


porum  fingeretur;  iiein  ut  c  rolliculis,  quibus  tcge- 
baiitur,  accepta  vivendi,  seiitiendique  ratione,  tam- 
quam  ex  alvo  matrum  prorundereiitiir,  niira  inextri- 
cabilisque  provisio  est.  Sed  pulemus  id  quoque  casu 
iccidisse  :  illa  certe  quae  sequunlur,  fortuita  esse  non 
possuni ;  ut  terra  continuo  lacle  manaret,  ut  acris 
lemperies  cssct  scqunlis.  Qusc  si  constal  idcirco  esse 


subjcci :  f  lloc  aniinal  providum  ,  sagax  ,  multiplex, 
acuium,  memor,  plenuni  ratiouis  ct  consilii ,  quem 
vocamus  hominem,  praeclara  qiiadain  conditione  gc- 
neraluin  esse  a  supremo  Deo;  solum  est  enim  ex  lot 
aniinaniiuni  geiieribiis  atqiie  naiuris,  particcps  ra- 
lionis  et  cogitaiionis,  cum  cuilera  sint  omnia  expcr- 
tia.  I  Videsne  liominem ,  quainvis  longe  a  veritatls 


YARIORUM  miM. 

2ua  re  vide  Liicr.  1.  v,  vers.  806.  Betuleius.— Yide  InexlrkabHis,  Hax mutatio  racta  ex  mss.  2  Bonon., 

iceron.  I.  ide  Legibtis.  i  Golb.  antiq.  Jun.,  Ultr.,i  Biun.  nc  cdd.  Tonies.  et 

Terree  radicibuB  apii.  Ilaud  secus  habentmss.  codi-  Soubr.  In  edit.  Walch.  est  inexpricabili$ ,  lyponra- 

ces  Lucretiani;  nec  Lactaniiani  0  Reg.,  1  Glarom.  et  phico   mendo;   iii   caeteris,   inexplicabilis,  —  itira 

S  inipressi.  At  Ueg.  Put.,  1  ai.  Rcg.,  4  G(»Ib..  Brun.,  inexplicabilisque  provisio.   Boti. ,  Uilr.,  Jiin. ,  Golh., 
ed.  Uoin.  i470,  huhenl  urra;  alii  'i  Reg.,  ^  Golb.,  i  j)  mira  inextricabilisque.  Al  iteniiii  joiiyit  de  Opif.  c.  8 : 

Claroin.,  ed.  Roni.  U08  cl  Paris.  1525,  lerram,  Inexplicabilis  esi  ac  mira  subtililas.  Bun. 

Maturassent.  Biinfnian.  Icgit  maluruissent ,   deque  Ac  non  et  humore.  Iia  reslitutuin  ex  ed.  Tornes.  et 


hac  lectioiie  sic  habci  :  f  Sic  edidi  ex  ms.  Ultraj 
etiani  Munckerus  hic  ila  lcgere  inalelrit,  ct  sic  llygi- 
numcorrigcbul,  fab.  136,  p.  203.  >  Bun. 

Animantes  esse  nuiriias.  Ita  reposui  ex  mss.  Editi 
legunt  nutrilos. 

Quomodo  igitur.  Sic  restitui  ex  mss.  omnibus,  acce- 
deiitibus  5  recentionbiis  cl  edit.  Betiil.  in  qiiibus  est 
ergo  ;  incditis,  quomodo  autem.  Liicretius  eod.  lib.  v. 

Piec.  Reposui  ex  mss.  2  Reg.  900  annor.  aliisque 
OCto.  In  i  aliis  est  aut ;  in  ca.>tcris,  el. 

Vivendi.  Sic  resiitui  ex  vet.  ediiis  A ,  cunctisque 
mss.  dempCu  uno  Tornes.  iu  quo,  ut  in  impressis  iO, 
est  videndi. 

Ex  ttleo  mafnim  profunderenlur.  Arnob.  lib.  ti, 
Na$eimur,  et  ex  tJvis  effnndimur  mutrum.  AMgust. 
Toin.  X  de  S.  Johan.  Senn.  2,  Corruptibilis  uteri 
^niNse/fiiiusesi.  Quiiitil.  decl.viyGicerolnPisonem. 


Gellar.  omnibusque  mss.  prsplerCin.,  in  quo  deside- 
ralur  el;  Lipsieiiscm  uuuui  ei  Golb.  i,in  quibus  est 
ac  non  ex  humore, 

Ac  non  humore  Hloterrce.  Emman.el  Lips.,ac  non: 
alii,  annon.  De  Opif.,  c.  iC;  Polest  ne  aiiquis  com- 
prehendere...  ac  nim  ex  eo  ipso  intelligat.  Bun. 

Quem.  Habent  tres  optimi  iiiss.  Regii,  i  Golb.S  ct 
2  Bruii.  impressi  cl  plcri(iue  mss.  quod. 

Excreta.  Quia  iii  Lactanlio  onincs  scripti  cdilique, 
excreta,  servo;  sic  Yirgil.  ni  Georg.  597.  : 

Multi  jam  excretos  probibent  a  matribus  haedos. 

BCN. 

A  supremo  Dro.  Sic  cum  omnibus  pene  inss.  edit. 
Toriies.  Soubr.  cl  Walch.  cunciique  ctulices  Gircro- 
niani  :  2  Keg.  rec,  a  superno  Deo;  3  Golb.,  2  Reg, 
euni  multis  editis,  a  summo  Deo. 


S19 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


520 


notitia  rcmoturo,  tamen,  quoniam  imaginem  sapien-  \  mundi  cx  conlrariis  constantis  clemeniis  similitudi* 


tise  tuebatur,  inlellexisse  non  nisi  a  Deo  Iiominem 
potuisse  generari  ?  Sed  tamen  divinis  opus  est  testi- 
moniis,  ne  niinus  humana  sufficiant.  Sibylla  homi- 
Dcm  Dei  opus  esse  teslatur : 

AuTo;  ^l  laT^f'4(  tOccv  (toffiit  |fttp^«»yTC, 
Av»T&;  l{ii^B  f{>9iy  icavTMv  Ytvrijf  ^i^toio. 


Eadem  sanctx  lillerx  continent.  Dcus  ergo  veri  pa- 
tris  officio  functus  est.  Ipse  corpus  effinxit;  ipseani- 
mam  qua  spiramus  infudlt.  Illius  est  totum,  quidquid 
sumus.  Quomodo  id  feccrit ,  si  nos  oporteret  scire, 
docuisset,  sicut  docuit  caetera  quae  cognitionem  no- 
bis,  et  prisiini  erroris  et  veri  luminis  attulerunt. 

CAPUT  XIU. 

Quare  duo  sexus  in  homine :  quid  sit  mors  eju$  primhy 
quid  tecunda;  el  de  primorum  parentum  eulpa  et 
pcena. 

Cum  ergo  marem  ad  simililudinem  suam  priinum 
finxisset ,  lum  etiam  foeminam  configuravit  ad  ipsius 
hominis  effigiem,  ut  duo  inter  se  permisti  sexus  pro- 
pagare  sobolem  posscnt,  et  omnem  lerram  multitu- 
dine  oppierc.  In  ipsius  autem  bominis  fictione  illa- 
rum  duarum  materiarum,  quas  inter  sc  diximus  esse 
contrarias,  ignis  ei  aquoe,  conclusit  perfecitque  ra- 
tionem.  Ficto  enim  corpore,  spiravit  ei  animam  de 
viiali  Tonte  spiritus  sui ,  qui  est  perennis ,  ut  ipsius 


ncm  gereret.  Constat  enim  ex  anima  el  corpore,  id 
esi,  qnasi  e  ccelo  et  terra :  quandoquidem  anima,  qua 
vivimus,  velut  e  coelo,  oritur  a  Deo,  corpus  e  terra, 
cujus  e  limo  diximus  esse  formaium. 

Empedocles,  quem  nescias  uirumne  inter  poetas, 
an  inter  philosophos  numeres,  quia  de  rerum  natura 
versibusscripsit,  ut  apud  Romanos  Lucretius  ei  Yar« 
ro,  qualnor  elemenia  constituit,  id  est,  ignem,  aerem, 
aquam ,  et  terram ;  fortasse  Trismegistum  secutus , 
qui  noslra  corpora  ex  his  quatuor  elemeniis  consti- 
tula  esse  dixit  a  Deo :  habere  namque  in  se  aliquid 
ignis,  aliquid  aeris,  aliquid  aquae,  aliquid  terrae;  et 
neque  ignem  esse,  neque  aerem,  neque  aquam,  ne- 
que  terram  :  quae  quidem  falsa  non  sunt.  Nam  terrae 
B  ratio  in  carne  est;  humoris,  in  sanguine;  aeris,  in 
spiritu ;  ignis,  in  calore  vitali.  Sed  neque  sanguis  a 
corpore  secerni  potest,  sicut  humor  a  terra ;  neque 
calor  vilalis  a  spirilu,  sicut  ignis  ab  aere :  adeorerum 
omnium  duo  sola  reperiunlur  elemenia,  quorum 
omnis  ratio  in  noslri  corporis  ficiione  conclusa  cst. 
Ex  rebus  igitur  diversis  ac  repugnantibus  homo  fac- 
tus  cst,  sicut  ipse  mundus  ex  luce  ac  tenebris,  ex 
vita  et  morte  :  quae  duo  inter  se  puguare  in  homine 
prsecepit,  ut  si  anima  superaverit ,  quse  ex  Deo  ori- 
tur,  sit  immortalis,  et  in  perpetua  luce  vcrsetur ;  sl 
autem  corpus  vicerit  animam,  dilionique  subjecerity 
sit  in  tenebris  sempiternis,  et  in  morle.  Cujus  non  ca 


VARIORUM  NOTiE. 


Divinis,  Sed  lantum  juxta  Ethnicos. 
*0g  |x6vo?,  etc.  Inlerprel.  lal.  : 

Qui  solus  est  Deus  crealor  invictus  existeos, 
Ipse  aulem  firmavit  figuram  formae  hominumque, 
Ipse  miscuit  naluram  omnium  gencrationis  viue. 

Uxc  carmina  cx  SibyllinisOracuIis,  serm.  1. 

AuToc  sfu^e-  II»  editi  et  mss.  pr.i^ler  1  Clnrom.  et 
edit.  Kom.  iu  quibus  est,  aOto?  s>t$8.  Beiuleiut  resti- 
tui  vuli  ai>/«;  fAi^s.  Isa;us  monet  sic  haberi  in  coJice 
Sibyllino. 

Sauctce  litterce.  Scilicet  Genes.  i,  et  David  in 
Psalniis. 

Hominit.  Id  est,  maris,  viri.  Iterum  homo  xoct* 
i^oyin-itf  pro  viro,  iiifra.  BuN. 

Spiravii  ei  nnimam  de  vitali  fonte^  eic.  Spiravit,  pro 
inspiravit,  qiiod  csl  in  ms.  I  Clarom.  Verbuin  sim-  _ 

plex  procomposito  famiIiareLactaniio.Supraauciorj)Q|j-Jj^^^^^  .       j^^g. 

nostcr  dixil,  aiiimain  esse  igiicum  quiddaui  ac  calo-  ^^^^^  ^^  Lucretius  in 
rcin,  et  hoc  cap.  quod  si  auima  ignis  est,  ut  ostendi- 
nms,  Hic  scribii  cssc  ex  Deo,  ac  si  onlniDC  cssent 
parliculne  diviii.i:  csseiUix;  n:im  pra^lerqiinm  qnod 
hic  dicnt  Deuni  spirasse  animam  de  vitali  fonte,  infra 
hoc  cxplicatis,  dicil  illam  ex  Deo  oriri^  iiiio  ex  Deo 
constare,  Est  ex  coelo  et  Deo^  .'iddit  paulo  post;  (|uae 
verba  ejus  menicm  satis  exponunt.  Hanc  opinionein 
rclcilit  Augiisliniis  in  epis^t.  ad  Hieron.  !28;  iiem 
Thomas  Aquinas,  coiitra  Genfcs  lib.  ii,  cap.  85.  Sic 
Li*o  I ,  de  liac  opiiiione  :  Nimium  igitur  superbi^  /ii- 
miumque  sunt  cceci,  qui^  cum  dtcant  animam  huma-' 
nam  divina  esse  substantice,  non  intelligunt,  nihil  aliud 
se  dlcere,  quam  Deum  esse  mutub-lenu  et  ipsum  per- 
peti  quidquid  potesi  naturce  ejus  inferri.  Ilujus  erro- 
ris  occasionein  sumpscrunt  ex  locoGen.ii,  v.7,  niale 
iiiielleclo,  ubi  Ujrc  ieguiilur  verba  :  Et  impiravit  in 
faciem  ejus  spiraculum  vitce.  Quae  iiulio  modo  dicuiit, 
in^pirasse  Hatum  vitae  ex  sua  subsianlia  :  sed  hoc 


C  tantum  innuunt,  Deum  infudisse  animam,  qoa  corptis 
e  terra  factum  viveret;  non  quod  ex  ipsa  Dei  essen- 
tia  sit  inspirata.  IIoc  tantum  Spiritui  Sancto  pecu- 
culiare,  qui  Palris  et  Filii  est  essentiale  spiraculiim  ; 
et  si  hoc  de  liomine  ita  intelligendum  esset,  Deus 
facttis  fiiissei.  GALLiCUS. 

Empedocles.  Legitur  quidem  ejus  Yita  apud  Laer- 
tium  inier  philosophorum  aliornin  Vitas  :  a  Cicerone 
frequeniius  inicr  poetas  numeratur ;  sed  in  priino  de 
Oralorc,  negal  cadem  raiioiie  dici  physicos  et  poelas 
eosdein ,  quoniam  Cmpcdocles  physiciis  egregium 
poema  fecerii.  Ejiis  carinina  plurima  legunlur  in 
Colleclioiie  Henrici  Slephanl,  cui  tiluius :  Poesis  Phi- 
losophica,  edita  in  octava  forina. 

Quntuor  elementa,  De  his  vidc  S.  Epiphanium 
lib.  III ,  conira  lliereses;  etPiutarch.  de  Placitis  Piii- 
losophor.,  lib.  i,  cap.  5.  Vide  el  Laertium  in  Vitis 

Philosophor.  —  Empedocles Varro,    Sequitur 

c.  4.  Empedoctesin  Grcecit^ 

ac   Lucretius  in   Latinis   proecepta   sapientias 

versibus  tradiderunt.   Aristolelcs .   lib.  de   Poeiica , 

c.  1,  Empcdoclem  ^aioXoyov  u6c)^.oy  i  Troiijrnv  appel- 

lat.  DuN. 

Trismegistum  secutus,  Est  lalc  quid  in  tertio  Poe- 
mandri  Dialogo. 

Dixil  a  Deo,  Vide  eumdcm  Trismcgist.  apud  Stob. 
in  Colteci.  Serm.  11  de  Veritale. 

Sit  immortalis,  Id  cst,  in  perpeluum  beata.  Expli- 
cat  ipse  :  in  perpetua  luce  verseturt  qiiod  nolanduin 
contra  Dodwelluin,  de  quo  plura  ad  1.  vii ,  c.  5 ; 
Immortalis  el  immortalitas.  DuN. 

Et  in  morte.  Mortis  noinen,  quia  ampliibolon  in 
qu;vstionc  sacra  est,  reniovciida  gentilihus  aiiibigui- 
tas  erat,  quibus  morlis  nomcn  tale  nihil  sigiiificat. 
In  sacris  vcro  pagiiiis,  aniiiioe  a  corpore  discessus  ra* 
rius  nioriis  noinine ,  frcquenlius  quietis  aiit  somni 
voce  significatur.  Sic  Luzarus  dorroire  diciiur;  ei 


oil 


LIBEU  II.  DE  ORIGINE  ERRORIS. 


322 


Tis  es(,  ut  injtislas  animas  extingunt  omnino,  scd  ui  A  ct  dinbolo,  serviat.  Qaod  quidem  non  fugil  liomi- 


puniat  in  nelernum. 

Eam  poenam  secundam  mortem  nominamus,  quae 
est  etipsa  perpetua,  sicutetimmorlalilas.  Primam  sic 
definimus  :  Mors  est  naturo:  animaniium  dissoluiio; 
Tel  iia  :  Mors  est  corporis  animscque  seduclio.  Se- 
cundnm  vero  sic  :  Mors  est  xterni  doloris  perpessio; 
vel  ita  :  Mors  est  animarum  pro  meritis  ad  xterna 
supplicia  damnalio.  Haec  mutas  pecudes  non  allin- 
git,  quarum  animx  non  ex  Deo  constanles,  sed  ex 
conimuni  aere,  morte  solvnniur.  In  hac  igitur  socie- 
Ute  coeli  aique  terrae ,  quorum  efTigies  in  homine 
expressa  est,  superiorem  pnrtem  tenent  ea  quse  sunt 
Dei,  anima  scilicet,  qux  dominiuni  corporis  habet ; 
inferiorem  autom  ea  quae  sunt  diaboli,  corpus  utique: 


nem  nequam  Sallustium,  qui  ail :  Sed  omnis  nostra 
vis  in  animo  et  corpore  sila  esi ;  animi  imperio,  cor- 
poris  scrvitio  magis  utimur.  Recte.  si  ita  vixisset,  ut 
loculus  est.  Servivit  enim  foedissimis  voluptaiibus, 
suamque  ipse  sententiam  vilae  pravitate  dissoivit. 
Quod  sianima  ignis  est,  utostendimus  ($upra,  c,  10), 
in  coelum  dcbel  eniii,  sicuti  ignis,  ne  extinguatur, 
hoc  est  ad  immortalitatem,  quae  in  C(]eIo  est.  Et  sicut 
ardere,  ac  vivere  non  potest  ignis ,  nisi  aliqua  pingui 
materia  teneatur,  in  qua  habeat  alimentum  :  sic  ani- 
mae  materia  et  cibus  est  sola  justitia,  qua  tenetur  ad 
vitam.  Post  hicc  Deus  liominem,  qua  exposui  ratione 
generatum,  posuit  in  paradiso  ( Vtd.  Gen,  ii),  id  est, 
in  horio  foecundissimo,  et  amoenissimo  :  quem  in 


qnod  quia  terrenum  est,  animae  debel  esse  subjec-  g  P^rlibus  Orientis  omni  genere  ligni  arborumque  con- 
tum,  sicul  terra  coelo.  Est  enim  quasi  vasculum,  quo     sevii,  ut  ex  earum  variis  fructibus  aleretur,  expersque 
umquam  domicilio  temporali  spiritus  bic  coelestis      omnium  laborum,  Deo  patri  summa  devotione  ser- 
aUiur.  Utriusque  officia  sunt,  ut  hoc,  quod  est  ex     viret. 
coelo  et  Deo,  imperet,  illud  vero,  quod  ex  terra^est         Tum  dedit  ei  cerU  mandata  :  quae  si  observasset , 

VARIORUM  NOTiC. 


1  Thess.  IV,  13  :  Den$  eos^  qui  dormierunl  per  Jesum, 
mdducei  cum  eo,  Loquendi  modus  llebraeorum  erai, 
Qt  defunctos  cum  patribus  obdormivisse  diccrent. 
Pia  admodum  et  spe  plena  phrasis,  qua  signiGcabant 
mortuorum  resurreciionem  tam  certam  esse,  quam 
est  ex  somno  excitatio.  Quamquam  etiam  Platonica 
philosopbia  eadem  utaiur  voce.  Qnod  vero  Laclan- 
tius  tenebras  roortem  vocat ,  propheiica^  litterae  fere 
ambram  mortis  appellare  solcni.  Mors,  inquit  Pau- 
los,  intravit  per  peccalum.  Betuleius.  ' 

Cuju$  non  ea  vis  est,  ui  injuttas  animat  exlin- 
guaif  etc.  Haec  verba  sedulo  conira  Socinianos  sunt 
observanda,  quippe  quae  docent  qualis  eo  tempore 
pairum  fuerit  opinio,  de  impiorum  slatu  post  mor- 
tero ;  non  enim,  ut  asserunt  baereiici  illi ,  annihiian- 
fur  impii ,  sed  ut  loquitur  Chrisius ,  Joan.  cap.  v, 
▼.  29  :  Qui  mala  egerunt^  procedent  in  returrectionem 
jwuiicii,  Leganlur  cap.  Malih.  xxv,  et  Acior.  Apost. 
cap.  XXIV,  V.  15 ,  ubi  espresse  Paulns  ^inaiwj  ts  xac 
aiSixftiv,  jwtorum  et  iniquorum^  memiiiit.  GALLiCUS. 
I'  Animantium  dittolutio,  Idem  legitur  in  Piiaedone 
Platonis ;  ei  in  i  Tusculan.  quxst.  Ciceronis,  mors 
e8t  discessus  aniniae  a  corpore. 

Animasque  teductio.  In  inss.  4  Colb.  ci  Brun.  cst 
animiBque  ditsolutio,  —  Seductio,  Id  est,  separatio, 
discretlo,  ut  I.  vii,  c.  12.  Uinc  confirmo  lectioneni 
Yirgilii  iv  Mn,  585. 

£t  com  frigida  mors  anima  seduicrit  artus.  Bvy. 


nostri ;  sed  refercndum  est  ad  corpus,  qnod  est  quasi 
vasculiim,  aut  tamquam  domicilium  lemporale,  quo 
spiritus  utitur,  ut  ipse  coiitiniio  adjungii.  Ex  sc<»po 
itaque  Lactantii  lego,  ut  exhibenl  inss.  antiqnissinii 
ac  melioris  nol.c,  nempe  1  Bonon.,  4  Rcg.,  Cauc, 
Ultr.,  1  Colb.,  Brun.  et  editi  sex. 

Spiritut  hic  coelestis,  Ex  omnibus  mss.  ac  cdil. 
Rom.  1470,  Tornes.,  Soubron. ,  addidimus  prono- 
men,  quod  caeteris  impressis  deest. 

Et  diabolo,  Ex  mss.  et  ediiis  Uoman.  U70,  Gym- 
nic.,Cellar.,  addcnda  fuit  pariicula  et,  qua5  similiter 
extat  in  priori  membro,  ex  coelo  et  Deo,  Hic  vero  deest 
in  multis  edilis. 

SaUuttium,\\de  in  Prxfat.  histor.  de  Conjur.Calil. 

Servitio.  Pro  servitute.  Idem  lib.  iv,  cap.  10,  gravi 
servitio;  el  lib.  vn,  cap.  15,  tervitium  non  tulisse. 

Servivit  enim  foedissimis,  eic.  Siieloiiius  lib.  de  clar. 
Grammat.  ait  a  Lenaeo  Salyra  iaceraium,  et  appella- 
tum  lurconem ,  neb;iloiicm ,  propinonemquc  ,  viia 
scriptisque  monslruosum.  Et  A.  Geilius  lib.  xvu, 
cap.  18.  ex  Varrone  retulii,  in  adulterio  deprehen- 
sum  a  Milone,  loris  ca!sum  bene ;  et  cum  dedisset 
pecuniam,  dimissum.  Juretus. 

Et  sicut  ardere.  Ita  cuin  editis  Manuscripti  omnes, 
pracier  1  Bonon.  antiq.  in  quo  legilur,  iVam  sicut; 
1  Clarom.,  Nam  et  sicut. 

Tenentur.  Id  est,  alaiur.  Cic.  lib.  ii,  de  Nal.  dcor., 
c.  54,  Tribns  rebus  animanlium  vita  tenciur,  cibo^  po- 


Secundam,  Sic  cmendavimus  ex  inss.  ct  pluribus  t\  iione^  spiritu.  Conf.,  c.  55,  pr.  etc.  11;  Homines  bet* 

?^!-       I_     ^>.,..    -...!..<>■:_      ^^^..^J^  M«A..<1.>^A         ff   A<»:«M..<»     "    iimntia     ^a/aw^      lAnAntiia»         DahI^      nnt^      .      ^^ti.^^^m .< 


editis.  In  sex  vulgatis  secunda,  mendose.  Legimus 
eniiD  primam  paulo  superius. 

Inferiorem  autem,  eic.  Ne  credas  iii  lioc  Lactnn- 
tiuin  Marcionis  errorem  fuisse  secutun),  quasi  exisii- 
maverit  a  diabolo  fuisse  formatum  hoininis  corpus, 
quod  stiperius,  cap.  l^  el  15,  a  Deo  efilctum  esse 
ifixit;  sed  in  eo  quod  juxta  Joan.,  et  Paulum  li 
Cor.  IV,  4,  permissam  fuissc  diabolo  (errai  poiesta- 
lem,  et  corpus  nostrum  esse  diaboli,  qula  Deiis  reli- 
quit  ei  facultalem  homincs  ad  peccatum  alliciendi  et 
impellendi,  eisque  nocendi.  Hoc  itaque  physice  non 
intelligendum ,  sed  moraliler  :  scilicet  corpus  pec- 
cati,  ut  loquitur  Paulus,  a  diabolo  est,  non  a  Deo. 

GALLiCOS. 

Esl  enim  quasi  vasculum.  Sic  lcgeiuium  essc  ccn* 
seo,  non  ut  plerisquc  mss.  el  editis  male,  cst  enim 
terra  quati  vasculum,  etc,  de  terra  enim  auctor  hic 
loci  non  disserit,  sed  de  corpore  e  tcrra  facto  :  ne- 
que  etiam  proprie  t«rra  dicitur  vasculum  spiriius 


ticeque  calore  tenentur.  Paulo  ante  :  retinentur  ei 
vigent,  Bun. 

In  partibtts  Orientis,  Fuil  locus  orientalis,  respectu 
Judeae,  vel  ifigypti,  vei  Arabi»,  ubi  Moses  scripsil; 
et  quidem  pars  regionis  dictae  Eden  a  voluptale,  quia 
totius  orbis  fuit  pars  eleganiissima  et  foccundissima. 
Par^us. 

Consmt.  Ita  lego,  ut  hic  locus  ab  omnibus  citatiir, 
cl  habelur  in  mss.  Bon.,  Tax.,  Pen.;  sicinfra  cap.  14: 
Mneam  sua  manu  tevit,  aique  arborum  consiiiones 
dicuniur.  JsiEus.  —  1  Colb.  el  edd.  septem  habent , 
conteruit;  1  Reg.  rec,  construH^  corrnpte.  Sed  mss. 
antiquibsimi  Regii ,  2  Bonon. ,  Cauc ,  aliique  15,  ac 
ediiiones  Rom.  1470,  \enet.  1490,  aliajque  undecim 
legunt,  consevit;  nec  aliler  LacUnlius  in  Epitome, 
cap.  i7. 

Expersque  laborum.  Haec  non  ila  sunt  accipienda , 
quasi  homo  otiose  vixisset  in  Paradiso,  absque  ullo 
labore  :  si  Lacuutius  hoc  pacto  inleliigit  illud,  €xper$ 


Si3  HRM.  LACTANTtl 

imniortalis  maneret,  si  (ranscendisset,  morte  afHce-  A 
retur.  Id  autem  pncceptum  fuit ,  ut  ex  arbore  una, 
qux  erat  in  medio  paradisi ,  non  gustaret ,  in  qua 
posuerat  inlelligentiam  boni  et  niali.  Tum  crimina- 
tor  ille  invidens  operibus  Dei,  omnes  fallacias  et 
callidiiaies  suas  ad  decipiendum  bominem  inieudit, 
ut  ei  adimerei  immortalitaiem.  Et  primo  mulierem 
dolo  illexit,  ut  vetiium  cibum  sumcret;  ct  pcr  eam 
ipsi  quoque  homini  persuasit,  ut  (ranscenderei  Dei 
lcgem.  Percepta  igitur  scientia  boni  et  mali ,  pudere 
eum  nuditaiis  sux  coepit,  absconditque  se  a  facie 
Dei,  quod  antea  non  solcbat.  Tum  Deus  ejecit  bomi- 
nem  de  paradiso,  sententia  in  peccatorem  laia,  ut 
victum  sibi  labore  conquireret,  ipsumque  paradisum  B 


DIVIN.  INSTIT. 


524 


igni  circumvallavit,  ne  homo  posset  accedere,  donec 
summum  judicium  faciat  in  (erra,  et  justos  viros 
cullores  suus  in  eumdem  locum  revocet,  morte  sub- 
Jaia;  sicut  sacrae  voces  docent,  et  Sibylla  Eryibraea 
(Vid.  TheoplnlJfld  Amphiloch.,  lib.u)^  cum  dicit  : 

Ca  ii  9>6v  tiiJbfivtCf  d>.i)tivov,  a«v«&v  y> 
Zar^v  xXi)povc|tou«t,  ti^v  adAvof  xP^vov  «wtel 
OUouvtt{  «■pA^cimv  i\fAi  ifif^Ua  xfieov. 

Verum  quoniam  hxc  extrema  sunt,in  exircma  operis 
hujus  parte  tractabimus.  Nunc  ea,  qux  prima  sunt, 
eiplicemus.  Mors  itaque  secuta  est  hominem  sccun-' 
dum  Dei  senientiam ;  quod  etiam  Sibyija  ia  carmine 
8U0  docet,  dicens : 


VARIORUM  NOTi£. 


labomm,  repugnat  S.  Scripturne.  qux  dicit  Adamum 
a  Deo  in  Paradiso  collocalum,  ut  coleret  eum  ;  quare 
Iioc  dictum  accipio  de  molesto  laborc  et  dolorilico, 
qui  solus  est  poeiia  pcccaii.  Ila  Gall^us. 

Immortalis  luancret.  IIxc  contra  Pelagium,'ejusque 
assecIasSocini:inosmilitant,  qui  conlendunt  Adamum 
natura  mortalem  fuisse  creatum.  Quod  falsum  esse 
eviiicunl  loca  Hom.  vi,  v.  25,  et  i  Gor.  xv,  v.  55,  54 
ct  damiiaium  fuisse  in  Concilio  Milevilano,  id  no- 
tante  Isxo. 

Ut  ex  arbore,  etc.  IIoc  est,  fructu  arbdri$  :  hanc  ar- 
borein  vulgus  malum  fuisse  puint,  decepuim  ambi- 
giio  pomi  vocabiilo,  quod  latius  p:ilet,et  iicum  quoque 
comprehendii.  Veteres  non  coiisentiunt  :  plerique 
ficwn,  alii  citrum  fuisse  voluiit,  quorum  loca  Drusius 
affert.  Sed  res  incenissima  est.  Grotius. 

Quce  erat.  Iia  ms.  RegioPut.  et  1  al.  Reg.  optimse 
noliE. 

In  quaposuerat, eic.  Non  est  h£c sententia  ila  acci- 
pieiida,  ac  si  arbor  essel  rationalis,  sciens  bonum  et 
nialum  :  neqiie  eiiam  vocaiur  arbor  scientiae  boiii 
et  mali,  eo  quod  habeai  vim  dandi  intelligenliaiD 
boiii  et  mali ;  sed  ab  evcnlu  ita  uominatur,  quia  ho- 
mini  hoc  eveniret,  ut  sciret  quid  boni  amisisset ,  ac 
mali  acquisivisset,  quid  interessei  inlerobedientix  bo- 
num  et  malum  inobedienlix.  Haiic  intellif;entiain  habuit 
Adainus  post  esum  fructus  veiiti;  sialim  enimcoepil 
eiiin  puderesui,  et  vidit  senudum  esse.  Exlsfo. 
Griminalor  de  quo  hic,  aliiis  non  cst  a  diabolo. 

Ad  decipiendum  hominem.  Ita  cum  Bon.,  Wileb., 
Lips.,Reimm.aIiismss.oinncsfereeditiones.Einman. 
et  Golh.  etTornes.  4587, 1613,  Ad  dejicienduin  Aomi- 
nem ;  cerie  supra  caplum  Librariorum,  ex  genio  Lac- 
laiitii  1.  III ,  c  29,  Si  dolo  nihil  profecerit ,  violentia 
dejiccre  eonatur.  L.  iv,c.  27  :  Dmiones  dejiciendi  ho- 
minis  causa  varios,.,  cultut,.,  condiderunt.  Gyprian., 
de  Unit.  Eccl.  princ.  Persecutio^  quoe  stibruendit  ac 
dejiciendis  Dei  servis grassatur.  Bun. 

Ut  iranscenderet  Dei  tegem.  Recte.  Yide  supra  : 
Dedit  ei  certa  mandata,  quos...  si  transceudisset^  morte 
afficeretur.  Ms.  1  Bon.  antiq.  solus,  ut  iransgrederetur. 

Deus  ejecit  hominem  de  paradiso.  Quidam  pulai  unt 
paradisiim  fuisse  locum  queindam  amoenum  extra 
liuiic  orbem  liabiiabilem ;  et  ciim  primos  parenles 
nostros  ex  paradiso  ejectos  S.  Scriptura  tradil,  illud 
intelligeiidum,  ex  illoloco,  in  inundum  iiuuc  fuisse 
reiegatos.  Quod  nullo  quidem  nililur  fundamento,  ac 
contrarium  patehit  ei  qui  altentius  inspiciet  tex- 
tum ;  ibi  enim  mentio  (it  fluminum  honum  irrigan- 
tium,  qutc  eiiamnum  adhuc  sunt  in  rerum  natura. 
Quare  dicendum  est,  illos  in  paradiso  degentcs, 
eiiam  in  hac  nostra  terra  habiiasse,  el  cum  ejiceren- 
tur  dc  paradiso,  illos  lantum  mulasse  locum  in  boc 
mundo.  Galljsus. 

Sententia  in  peccatoretn  lata,  Iia  restitui  ex  mss. 
veterrimis  Gauc,  2  Bonon.,  Pal.  et  edit.  Is.   et 


Epitom.  cap.  27,  faventibus  2  Reg.  et  12  editis  in 
quibus  est  m  peccatores  lata,  At  7  scripti  Reg .  ex  qui- 
bus  diio  sunt  anliquissimi,  6  Golb.,  Jun.,  Ultr.,  2 
Glarom.  ei  Brun.  acedit.  Tornes.  et  Walch.  habeoti 
sententia  in  peccatores  data. 

Conquireret.  Sic  emendo  ex  omnibus  mss.  et  edi* 
tis  Rom.  1468,  1470,  et  Walch.  nisi  quod  in  3  Golb. 
lcgiiur  conquereret ;  iii  alio  item  Golbertino  acquire» 
ref^  in  editis  deccm  conquirerent  ^  minus  ben^.  Deat 
enim  solum  bominem  ad  laborem  damnavit ,  mulie- 
rem  veroad  parius  doIoreni(GeNes.  c.  iii,v.l6, 17, 19.) 

Igni  circumvallavit,  Varianl  super  hac  re  doctoriiin 
Fenlenlia».  Tertulliaiius  Apolcgetic.  cap.  4t^«  S.  Tho- 
nias  ct  alii  quiiiam  dixeruut ,  Mosen  (iguratis  verbis 
significare  voluisse,  jparadisum  sub  zona  lorrida 
situm,  ideo(|ue  hominibus  inaccessuni  esse;  quoniam 
recepta  opinione,  zona  torrida  ob  iiimium  aestum 
G  putaia  est  olim  inhabiiabilis  :  quam  opinionem  expe- 
rieniia  nostri  sxculi  satis  refellit.  Aliter  Ainbrosius. 
Lvraniis  ut  Lactantius.  liitelligenda  videnlur  per 
iliud  flamma  fladii,  arma  quibus  Gheruhini  aiigdi 
hortuni  custodiebant ;  igncis  ciim  mucronibus  ,  ouos 
horreiidum  iii  modum  vibrabant,  paradisum  reade- 
bant  inaccessum.  Panim  ex  Par^eo. 

Donec  summum  judicium  faciat.  Gum  Tertulliano, 
Apol.  c  46,  errat  Lactaniius,  dicendo  justos  in  Pa- 
radisum  terrestrem,  post  ultimum  judicium,  intror 
ducendos.  Hanc  opinionem  hauserant  quidam  ex  au* 
timiis  a  Papia  Hierapolitano,  qui  ex  capiie  xx  Apo- 
calypseos  male  intellecto  somniaverunt  regnum  niille 
annorum,  antequam  Beaii  in  coelestem  patriam  in- 
troduccreiitur.  Qua  de  re  vide  Eusebiura  llislor. 
Ecclosiast.  libro  viii ,  cap.  39.  Si  coeleste  regnum 
iniellexissel,  veruin  dixissei;  Ghristus  eniin  diserte 
tesiaiur,  illos  ingressuros  regnuin  coeiorum ,  Matth. 
XXV,  V.  54;  cl  B.  Paulus  11  Gor.,v.  v.  1  :  Scimutquo^ 
|v  niam  si  terrestris  domus  nostra  hujus  habitationis  dit- 
^  solvaiur,  quod  wdificationcm  ex  Deo  habemus  ,  dfomttin 
non  manufactam,  oeternam  in  ccelis, 

Sacroi  voces  docent.  Sic  reposui  cx  edil.  Soubr., 
Bet.,  Torncs.,Walch.  et  cunctis  prope  mss.In^Reg. 
rec.et  impressis  12  lcgitur sacra?  littera.Xi  manuscrip- 
torum  leciio  prxferenda,  qua  eii.im  usiis  est  Lact. 
lib.  IV,  cap.  26;  et  Sulpicius  Severus ,  Histor.  Sacr. 
lib.  II,  paulo  posi  med.,  ad  Gonstaniini  raagDi  leiiH 
pora. 

o\  Bi  Sfov.  Interpret.  Latina  : 

Qui  auiem  Deum  honoraui  verum,  sempiteroam  utique 
Vilam  hxredilario  jurc  possident,  per  saecuU  tenipus  ipsi 
Habituntes  paradisum  aeque  pcr  auioenum  horlum. 

Extrema  sunt,  in  extrema.  Mss.  rec.  et  pluresedilii 
Extrema  sunt  tota  in  extrema, 

Sibylla,  De  qua  vide  Serm.  i,  sub  initium»  et  Serm* 
8,  circa  med. 


S25 


LtBER  11.  DE  ORIGINE  ERRORIS. 


S39 


Ov  M  «Xavr,9tv  o^.^  SoIImk,  lic\  |fcr>Tp«v  «viDclv 
Tow  t«vAiov,  fvAvlv  t(  y^^ih  dl-piteii  «»  mwoO  tc. 

Sic  facia  honiiuis  vila  est  lemporaria  :  sed  tamen 
longa,  qiix  in  mille  aniios  propagarelur.  Quod  divinis 
liueris  prodilum,  et  per  omnium  scienliam  publica- 
ium  cum  Yarro  non  ignorarei,  argumeniari  iiisus  est 
cur  putareulur  aniiqui  mille  annos  victiiasse.  Ait 
eniro,  apud  iEgyptios  pro  annis  menses  habcri,  ut 
Don  solis  per  xu  signa  circuitus  faciat  annum  ,  sed 
luna,  qux  orbem  illum  sigiiirerum  30  dierum  spatio 
lasirat  :  quod  argumentum  perspicue  faisum  est. 
Neuio  enim  lunc  millesiinum  annum  tran.«>gressus  est. 
Nanc  vero  qui  ad  centesimum  perveniunt,  quod  fit 
sxpissime,  mille  certe  ac  ducentis  mensibus  vivunt. 
Et  auctores  idonei  tradunt,  ad  ceiiium  et  viginiian- 


CAPUT  XIV. 


De  Noe  vini  inventore  :  qui  primi  $cientiam  oitrorum 
habuerint^  ac  de  ortu  faltarum  reli^onum. 

Deus  auiem  posiea,  cum  videret  orbem  lerrae  ma- 
litia  et  sceleribus  opplelum,  staluit  hum:<num  geiius 
diluvio  pcrdere :  set  lamen  ad  muliiiudiiiem  repa- 
raiidam  delegit  unum,  quod,  corrupiis  omnibus,  sin- 
gulare  justiiiae  supererat  excmplum.  Hic  cuni  sexcen- 
torum  esset  aniiorum,  fabricavit  arcam,  sicut  prx- 
ceperai  ei  Deus,  iii  qua  ipse,  cum  conjuge,  ac  tribus 
(iliis  toiidemque  nuribus  servalus  est,  cum  siqua 
univcrsos  inontes  aliissimos  o|)eruisset.  Deiiide  orbe 
siccato,  execratus  injustiliam  prioris  s^culi  Dcus,  nc 


«/  w.^^-.^,   w~<.,«.«.M»     .■■j«aw»s»iuua    irilVIIO    BVbVUIB     L/VIIS,    ||i; 

perveniri  solere.  Sed  quia  ignorabat  Varro,  cur  **  rursus  longitudo  vilae  causa  esset  excogiiaiidorum 
aut  quando  vita  bominis  esset  dirninuU,  ipse  diini-  malorum,  paiilatim  per  singulas  progenies  diniinuit 
Buit;  cum  sciret  mille  et  quadringeniis  mcnsibus  hominis  xtalem,  atque  in  cenium  et  viginii  annis 
pofise  vivere  hominem.  roeiam  collocavit,  quam  transgredi  non  liceret.  llle 

YARIORUM  NOTiE. 


'▲yOpcdirov  tckxtrBtna.  Sic  restitui  ex  veierrirois 
eodicibus  mss.  iribus  Regiis,  Gauc.  et  Sibyllino,  quo 
tw»  est  Isxus,  quibus  coiicordant  %  Brun.  Impressis 
est  imeyamat  Yersio  lat. : 

Hoaiiaem  fomutum  Dei  manibus , 

'Ov  xc.  Ita  reposui  ex  mss.  vet.  Regiis,  favcniibus 
SColbert.,   1  Clarom.,  i  Brun.  eoquem  liabuitMa- 
nnn,  ei  ed.Rom.  i468,  riux  habent'ov  xat.Li  non^  p 
Bollis  mss.  et  pluribus  editis  *ov  tc,  ^ 

Quem  quidem  seduxit  serpens  dolose. 

Non  male  legereiur  0^71.  Laiine  :  Vt  ad  [atum  ac' 
tederet  morli<,  noiionemque  acclperet  boni  et  mati, 

'feirl  uotpocv.  Ol^opoeius  in  suo  ms.  Sibylliiio,  fi  enl 
eom  addiia  ncgatione,  et  pro  «vs^Ostv  iizeyBetv  legil. 

Qii<r  in  milte  annos,  etc.  Nemo  niille  annos  vixii  in 
tem  :  quare  dicendumesi  iii  millc  aiinos  propagasse 
vilamy  noc  est,  quam  proxime  ad  illos  annos  acces- 
iisse,  ut  Maihusaia,  Jarod,  Noe.  Ex  k^o. 

fiim  e$t.  lia  plerique  et  optiini  ross.  et  edil.Rom. 
el  Gymnic.  unde  scripti  recentiores  7  feceruiit  ^vi- 

Pro  anni$  men$e$  haberi.  Non  fuit  hoc  perpetuum 
•pud  iEgyptios,  licei  Macrob.  1  Saiurn.,  cap.  it  af- 
Dnuct,  aiini  cerluni  modum  apiid  solos  yEgyptios  sein- 
per  tuisse ;  nani  veriusest,  i£gypiios  aununi  v^riasse, 
ei  quandoque  lrium,sxpiu8quatuor  iiieiisiuiii  annum 
efleci.>se,  ni  suppositiiius  babet  Xenophon  in  1.  de]) 
iEf|uivocis:  Annu$  diver$u$  e$t;  etenimJEgypiH  utun- 
iur  anno  quandoque  men$truo,  $(epe  bime$lri,  non  raro 
trme$tri^pe  quadrimettri,  nonnunquam  so/art.SoIin. 
cap.  3,  ^cyptiorum  annuin  quaiuor  niensium  scribit 
fuisse;  et  S.  Augusiin.,  lib.  xv  de  Civ.  Dei,  cap.  12, 
aliqoando  qualuor  mensiuin,  aliquando  menstruum. 
Plul.  in  Numa,  iEgyptiis  inensiruum  annum,  inox 
quadiimestrem  fuisse  irudit :  illum  lamen  plcruinqiie 
mensis  spatio  metiios  ad  cursum  lunae  scribit  Plin. 
lib.  VII,  cap.  48,  et  Gensorin.  de  die  naial.  De  anni 
djversitate  apud  varias  genies,  vid.  Alex.  ab  Alex. 
dter.  Gen.  lib.  m,  cap.  24.  Gyrald.,  de  Dieb.  anii.  et 
Diens.  lsj£us.  ^  £t  tabricii  Menologium  in  4  Uam- 
burg.  1712. 

Luna,  qum  orbem  illum  $igniferum  30  dierum  $patio 
kMrat,  Sic  est  mss.  oiiinibus  et  ed.  Roni.  1470,  re- 
ftlilui  tmlrat,  pro  illustrat^  quod  est  iii  editis.  Lt  ita 
houe  locum  refert  Ambrosius  Calepinus  in  Lu$tro. 
8ed  el  apud  CiceroDem  eodem  siguiiicatu  aocipitur» 


itemque  apud  Yirgilium  : 

Sot  lustrnbal  lampade  terras. 

Tradunt,  Philo  de  Giganl.  Joseph.  lib.  i  Anllauit., 
cap.  5.  * 

Mitle el quadringenti$  men$ibu$,e\c.  Ita  mss.  el  edili 
feriue  onines.  1  Reg.  rec.  Iiabel,  trecenti$;  1  Bon. 
aniiq.,  Mille  et  quudringenti$  quadragiiita  mensibus; 
ed.  Spark.  sine  quadrinaentis ;  ed.  Walch.,  mille  et 
quadrtngenta  men$ibu$^  viliose. 

Unum ,  quod.  Sic  oinnes  libri.  Ileumannus:  vehe- 
menter,  inqiiil,  ge$tio  re$cribere  unum,  qui.  Ego  puto 
neulrum  quod  referendum  ad  exemptum.  Nota  excm- 
pla,  ubi  pronomeii  hoc  iioii  ad  prajcedens,  sed  se- 
quens  substaniivum  refertur ;  e.  g.  Lact.  1.  n,  c.  11 : 
Animat,  quem  vocamu$  hominem,  Hb.  vii,  c.  dilgnem, 
quod  e$t  elemenium;  el  lib.  11,  cup.  9  :  Aqiia  uiuntur^ 
quod  e$t  eienientum...  terrenum.  Livius,  i.  xxx,  c.  7: 
Senatum  Suffeteefquodvelut  con$ulare  imperium  apud 
eos  erat^  voeaverunt.  Cic.  lib.  1,  Div.  cap.  23:  Magos 
dixi$u,  quod  genu$  $apientum  et  doctorum  habebatur 
in  Per$i$.  BuNEUAif. 

Fabricavit  arcam.  Navigii  genus  absque  velis  et  re- 
niis,arcae  in  inoduin  coiistruclum  tectumque  lxx 
xc^wTov  vocant;  JosepiiusXaisvonea :  unde  Bn^vxK  in  Cle- 
nientc  Slrom.  lib.  v.  Hujusiiiodi  navigia,  vel  ex  iigno 
fiebanl,  ul  arca  Noe,  vel  ex  papyro  ,  ut  scirpea  illa 
rates,  qua:  Mosen  infaniem  vexit  :  hanc  lxx  Ot^r^v 
appcllant,  haud  obscuro  vebtigio  vocabuli  hebraici. 

Drdsius. 

7}i  ceiUum  et  viginti  anHi$  nutam  collocavit.  Juxta 
Brasichii  animadvcrsionein ,  dissentiunt  ab  hac  La- 
ctantii  oplnioue,  quas  ctiain  fuii  Josephi,  S.  Hiero- 
nymus  in  Traditionibiis  Hebraicis,  in  Geiies.  vi,  S. 
Chry&osioinus  Homil.20  in  Geiies.,  et  plerique  fernie 
onines.  Vide  Sixluin  lib.  v,  Bibliolhec,  Aunoi.  75, 
et  receniiores  liiterpretes  in  vi  Genes. 

At  qiiamplurinios  cenlum  et  viginli  annos  cxccs- 
sissc  novimus,non  soluiii  ex  sacris  Lillcris,  scd  etiani 
ex  profanis  auctoribus.  Iiaque  qu»  hic  refcrt  La- 
ctantius  ex  Moyse  cap.  vi  Genes.  non  ad  viveuduin, 
sed  ad  pa^nitenduni  intelligenda  csse  videntur  Isxo. 
Quasi  diceret  Deus  :  Euin  hic  puniam ,  et  aquis 
obruani;  quin  eliam  anlequam  puniam,  dabo  ei  tein- 
pus  poeiiitudinis,  eninique  dies  illiiis  ad  poenitendum 
centuin  et  viginti  annorum.  Crgo  verba  Domini  iion 
severitatis  sunt,  sed  cleineniias  atque  iniserationis  ; 
et  ita  interpretantur  ea  Ghrysostomus  Homii.  22»  su«* 


S27  FIRM.  LACTANTH 

vero,  cum  egressus  esset  ex  arca»  ut  sanctse  liiiers  A 
docent,  lcrram  sludiose  coluit,  alque  vineam  sua 
nianu  sevit.  Unde  arguuniur  qui  auciorem  vini  Libc- 
rum  puiant.  Ille  enim  non  modo  Liberum,  sed  eiiam 
Saiurnum,  atque  (Jranum  muliis  aniecessit  aeiatibus. 
Qua  ex  vinea  cum  primum  frucium  cepisset,  Ixtus 
rnclus,  bibit  usque  ad  ebrietatem,  jacuilque  nudus. 
Quod  cum  vidisset  uiius  ex  filiis,  cui  nomen  fuit 
Ciiam ,  non  lexit  palris  nudiiatem :  scd  cgressus, 
eiiam  fratribus  indicavit.  At  iili  sumplo  pallio,  intra- 
vcrunt  aversis  vullibus,  patremque  texerunt.  Quoc 
cum  facta  recognovisset  pater,  abdicavit  atque  expu- 
lit  iilium.  At  ille,  profugus,  in  ejus  tcrrae  parte  conse- 
dit,  quae  nunc  Arabia  nominatur;  eaque  terra  de 
nomine  ejus  Ghanaan  dicta  est,  et  posieri  ejus  Cba- 
nanxi.  Hsec  fuit  prima  gens,  quae  Deum  ignoravit ;  g 
quoniam  princeps  ejus  et  conditor  cultum  Dei  a  patrc 


DIVIN.  INSTIT. 


528 


non  accepit ,  maledictus  ab  eo  :  ilaque  ignorantiam 
diviniiatis  minoribus  suis  reliquit. 

Ab  hac  genie,  proximi  quique  populi ,  multitudine 
increscente,  fluxerunt.  Ipsius  aulem  patris  posteri, 
Hebrxi  dicti ,  penes  quos  religio  Dei  resedit.  Sed  ct 
ab  his  postca ,  multiplicato  in  immensum  numero, 
cum  eos  angusiiac  locorum  suornm  capcre  non  pos- 
sent,  lum  adolescentcs  vcl  missi  a  parcntibus,  vel 
sua  spontc,  cum  rerum  penuria  cogeret ,  profugi,  ad 
quxrendas  sibi  novas  sedes,  huc  atque  illuc  dispersi, 
omnes  insulasy  et  orbem  totum  rcplerunt;  et  a  stirpe 
sanciae  radicis  avulsi ,  novos  sibi  mores,  ac  instiiuta 
pro  arbitrio  condiderunt.  Sed  omnium  primi,  qni 
iEgypium  occupaverunt ,  coelestia  suspicere  atque 
adorare  coeperunt.  Et  quia  neqiie  domiciliis  tege- 
bantur  proptcr  aeris  qualitatem,  nec  ullis  in  ea  re- 
gione  nubibus  subtexitur  coelum,  cursus  siderum,  et 


VARIORUM  NOTi£. 


per  Genesim;  S.  Hieron.  in  quxst.  Hebraic;  S.  Aug. 
lib.  XV  dc  Civ.  Dei,  cap.  24;  Hug.  a  S.  Vict.  in  Gen., 
ctc.  Ex  ISi€0.—  /n  centum  et  20  annis  metam.  Nosler 
ex  aliis  repetiit.  Hinc  c.  12  :  Auclores  idonei,  inquit, 
tradunt,  ad  120  anno$  perveniri  solere.  Sic  Arnobius 
lib.  II,  pag.  94  :  Annis  vixerint  vicenis  atque  centenis ; 
uUra  enim  negatur  posse  bomiiiis  viti  produci.  Iierum 
Lact.  Epit.  Taur.,  c.  27  :  Vita.,.  ad  annos  centum  w- 
ginti  redacta  est.  Singularis  esi  locus  Trcbellii  PoIIio- 
nis  in  Divo  Claudio  c.  2  :  Doctissimi  mathematicorum 
centum  et  viginti  annos  homini  ad  vivendum  datos  jtidt- 
canl,  neque  amplius  cuiquam  jactitant  esse  concessum  ; 
etiam  illud  addentes,  Mosem  solum,  Dei  {ul  Judasorum 
libri  loquuntur  )  familiarem,  127  annos  vixisse  :  qtti 
quum  quereretur,  qnod  juvenis  interiret  responsum  ei 
ab  incerto  ferunl  numinef  neminem  plus  esse  victurum. 

BONEMAN. 

Cum  egressus  esset  ex  arca,  Genes.  ix.  In  Armenia. 
Loco  noiiien  ano€ocTnptw.  Epiphanius  montes  hos  me- 
dios  inter  Armeniain  et  Cardyaeos  facit.  Ipsum  mon- 
lcm  in  qiio  arca  substitit  Lubar  vocat.  H.icex  anti- 
4jiia  tradilione  pelita,  qiiam  Joscphus  Aniiqnitatibus 
suis  inseruit.  Fertur,  inquit,  navigii  hujus  pars  quoB- 
dam  adhnc  in  Armenia^  apud  niontem  Gordyasorum 
superesse,  et  quosdam  inde  bitumen  abrasum  deportasse. 

Vineam  sua  manu  sevit.  Iia  mss.  ei  editi  ferc  oni* 
nes.  In  Regio-Pul.,  Jun.,  Ullr.,  1  Clarom.  ct  ed. 
Paris.  1525,  legilur  suam ;  in  Bonon.  antiq.  et  1 
Clarom., lineam  sevit;  in  l  Reg.  rcc,  vineas  sua  manu 
eruit, 

MuUis  ataiibus,  Liber  ille,  de  quo  hic  agitur,  fuit 
Jovis  et  Semelis  iilius  :  at  Jupiter  in  Grxcia  cultus 
dcclmo  nono  ante  vulgarem  aeram  vixil;  alNoe  obiit 
viginti  el  amplius,  aut  etiam  viginii  sex  saeculis  anie 
xram  nostram.  Hinc  TertuIIianus  dicit  Liberum  non 
tam  inveuisse,  quam  demonsirasse  vinum. 

AbdicavU  atque  expulit  /i/ium.  De  hoc  in  Genesi 
niliil ;  apud  Berosum  lib.  iii  saiis  :  verum  Berosi  non 
suiit  quae  hodie  extant.  Abdicandi  autem  verbum 
J.  C.  est,  quo  siguificant  ignominiosam  emancipa- 
tionem.  Vide  ad  hajc  Vallam  I.  v,  c.  102.  Betuleius. 

De  nomine  ejus,  Sic  cum  edit.  Cellar.  cuticti  mss. 
pneter  i  Reg.rec.inquibus,utin  vulgaiis,estd«  nomine 
$uo.  Non  de  nomine  Cham,  sed  fiili  sui  naiu  iniuiini, 
qui  Chanaan  dictus  fuit,  cujus  progenic  pulsa,  p(»pu- 
lus  Israeliiicus  terram  illam  in  deditionem  acceperat. 
Unde  Jiidaea  eliam  Chananaca;  nomen  rctinuii,  ut  au- 
ctorest  J«»sephus,  lib.  i,  cap.  12  etl5.  Betul.—  At 
Cliam  penetravit  eiiam  in  iEgyptum,  quae  olim  dicta 
est  Chemia  ex  PluUrcho,  et  terra  Cham  iii  prophetis, 
unde  et  apud  ^gyptios  Jupiter  Ainmon. 


Prima  gens.  Ms.  1  Bonon.  antiq.  solas,  primaprth 
genie$. 

Maledictus  ab  eo.  Accipienda  haec  vox  pro  denun- 
tiatione  prophetica  judiciidivini  adversus  impietaicm 
Chami,  quam  Spirilus  Sanctus  ori  Noachi  indidit,  ut 
tamquain  Dei  iiiinister  sententiampronuniiaret  adver- 
sus  hoiniois  profani  posteritatem  :  quae  cum  fiierit 
apiid  Dcum  rala,  suuin  liabuit  effcctum  eo  ipso  tem- 
pore  quo  fiiit  pronuiitiata  ex  parie;  cujus  tamen 
pars  inaxima  differebatur  cx  dispensaiione  divina  in 
illud  tempiis,  quo  debuit  posteritas  Chanaan,  vel 
plane  deleri ,  vel  in  servituiem  in  reliquiis  redigi. 
r  Non  est  ergo  vir  Sanctus  insimulandus  quasi  ardorc 
vindictae.  aut  impatientia  accepta;  injuriae,  haec  vcrba 
prolulerit :  sed  agnoscendus  esl  in  eo  justitiae  zeliis, 
et  Spiritus  sancti  exlraordiiiarius  moius.  Aliuqui  vix 
fieri  poiuisset,  ut  vir  tam  benignus,  nec  nalurali 
ffTopyYi  deslitutus,  lam  duris  verbis  in  nepotem  into- 
nasset;  uWi  Dei  voluniate  acius,  Judicis  personam 
liiduens ,  exuisset  ad  lempus  personam  patris  ct  avL 

RlVETUS. 

Uebroei.  Sunt  nonnulli,  quibus  Hebraci  dicti  viden- 
tur  a  particula  eber,  trans,  ti/fra,  Trepa  graecc;  quasi 
TttpSiTOLiy  quia  eorum  patriarcha  Abraham  transeo- 
phratensis  fuir.  Iia  scnseriinl  e  veteribus  African. 
Orig.,  Diodor.,  Tarsens.,  Chiysost.,  Tlieodorct. ;  et 
e  recentioribus  Scaliger  et  alii.  Tunc  Hebraei  nomen 
Abrahamo  luisset  peculiare,  non  commuiie  cum  pos- 
leris,  quia  solus  fuit  iranseuphratensis.  Denique  He- 
braeorum  gens  etiam  vocatur  Eber,  Num.  xxiv,  24; 
et  /S/it  Eber,  Gen.  x,  21,  ut  ab  Ebere  lain  dediici  scias 
nomen  t)braeorum,  quam  Judaeorum  a  Juda.  Frustra 
D  objicit  Theodorelus,  Cbraeos  dici  in  Scriptura  solos 
Judieos,  noii  omnes  filios  Eber;  Jectanxos  puta,  Is- 
maelilas,  Idumueos,  Amalecitas,  Moabitas,  Ammoni- 
tas,  Madianitas,  elc.  qui  Ebrxi  nusquam  vocantufy 
quamvis  Eberem  palrem  agnoscant.  Nam  ratio  in 
promptu  est :  non  vocantiir  £braei,  quia  Ebraica  lin- 
gua  neglecta,  populorum  iiitcr  quos  degebant,  ser- 
inonem  aemulabantur.  Sic  Laban  in  Mcsopotamia 
syro  sermoni  assucverat ;  Ismaelitas  in  Arabia ,  ara- 

blCO.  BOCHARTUS. 

Nec  nUis  in  ea  regione  nubibus  $ubte3dtur  coelum, 
\n  mss.  l  Vatic.  ct  11  impressis  legitur,  .nec  eniin 
uUiuSf  elc.  Sed  particula  enim  abest  a  ca^teris  ross. 
et  ab  editis  2  vet.  Bom.,  HetuII.  el  CelLir.,  ideoque 
eam  ut  inutilem  expunxi.  Noii  sunt  autein  in  illis  re- 
gionibus  imbres,  quia  ISili  inundatioiic  Deus  illis 
providit,  inquit  Thoinasius.  Pro  subtexitur^  in  i  Lip* 
siensi  est  abtexitur;  in  quibusdam  aliis  $ubtegiturm 
Vide  Tibull.,  lib.  i,  Eleg.  7 ;  et  Lucan.,  lib.  viii, 
vers.  846.  Caeterum  quod  in  ea  regione  coelum  noi| 


m  LIB£U  II.  bE  ORtGINE  ERROUIS. 

defectus  nolavcrunt,  dum  ea  saepe  veiieraiucs,  curio-  A 

sius  atque  liberius  iniuerentur.  Posiea  deinde  poten- 

tlfiras  animalium  figuras,  quas  colerent,  commenti 

snnt,  quibosdam  prodigiis  inducti :  quorum  mox  auc- 

tores  aperiemus.  Gaeteri  autem ,  qui  per  terram  dis- 

persi  fuerunt,  admirantes  elemenia  mundi,  ccelum, 

solem,  terram,  male,  sine  ullis  imnginibus  ac  tcinplis 

▼cnerabantur,  et  his  sacrificia  in  aperlo  celebnbant; 

donec  processu    lemporum ,    potenlissimis  rCoMbiis 

teropla  et  simulacra  fecerunl ;  enque  viciiniis  ct  odo- 

ribus  colere  insiilucruni ;  sic  al)erranics  a  notitia 

dei  gentes  esse  coeperuni.  Crrant  igiiur,  qui  deorum 

cultus  ab  cxordio  reruin  fuisse  conteiidunt,  et  prio- 

rem  esse  gentiliialem,  quain  Dei  rcligioncm  :  quam 

putant  posterius  inventam,  quia  fontem  atque  origi- 


530 


CAPUT  XY. 


De    inquinalione  angelorum,    el    duobu$    generibus 
dasmonunu 

Gum  ergo  numcrus  bomiiium  CQepis<«et  increscere, 
providens  Deus  ne  fraudibus  suis  diabolus,  cui  ab 
iniiio  lerrx*  dederat  potcsiatem,  vel  corrumperet  ho- 
niincs,  vel  disperderet,  quod  in  exordio  fecerai,  nii- 
sit  angelos  ad  tulelnin  cultumqiie  generis  humaiii: 
quihus  quia  liberuin  arbilriiitn  crat  datuni,  pr.Tcepit, 
anle';Omnia,  ne,  terrx  coniagioiic  maciilati,  subsianlise 
coelestis  amiitcrcni  digniiatcm.  Scilicei  id  cos  facere 
prohihuit,  quod  sciebat  csse  facturos,  ul  veniam  spc- 
rare  nou  posscnt.  Itaque  illos  cum  hominihus  com- 
morantcsdominator  ille  ternc  rallacissinius  cousuetu- 
nem  veritatis  Ignorant.  Nunc  ad  principium  mundi  B  dine  ipsa  paulaiim  ad  viiia  pellexit,  et  mulierum  con- 
revertamur.  grcssibus  inquinavii.  Tum  in  coelum  ob  peccata,  quibus 

YARIORUM  NOTiE. 


tegalur  nnbibus,  lestntur  etiam  Mela,  lib.  i :  JEgyp- 
lu,  inquit,  expen  imbrium ,  mire  lamen  ferlilis ,  eic. 
Plinius,  lib.  ii,  c.  i,  nuhes  ibi  fieri  scribit,  quamvis 
raras  et  leiiues.  El  Democritus.  referente  Philarcho, 
Pbcit.  lib.  IV,  cap.  1,  ob  id  Nili  iiicrementum  lieri 
iradebal,  quod  nive  in  partibus  ad  Septentrionem 
litls  sub  solstiiium  .'estivum  resoluta  aique  diffusa, 
deiisentur  ex  vaporihus  niibes,  qua;  compulsse  versus 
neridiem,  et  ad  iCgyptum  ab  Eiesiis  vontis,  in  nia- 
gnos  ac  vehemenies  dissolvanlur  inibres,  quihiis  cum 
paludes,  tuni  Nihis  iiupleantur.  Diodor.  qiioque 
fib.  I,  c.  2,  pluvias  ibi,  scd  r.sras  lleri  testatur.  Veriim 
ex  Pbilone  scripiores  conciliare  possunius,  qui  lih.  i 
de  Yita  Mosis,  parvas  ibi,  rarasqiic  pluvias  lieri  scri-  t. 
bit,  iii  locis  quidem  niaritiiuis :  ai  supra  Meuiphim 
nullus  oinnino ;  ubi  ei  ciir  hyeuis  iEgypto  sil  super- 
vacanea,  pulcberriine  disserit.  ISiEis.  — Nubibus  sub- 
lexitur  calum,  Sic  libri,  non  subtegitur,  Sic  quoque 
veteres  poetx.  Lucreiius,  lib.  v,  veis.  i67  : 
Gorpore  concreto  subtexunt  oubila  coilum. 
Et  Yirgilius,  iEneid.  iii,  vers.  58i  : 
*"  ....  Coelum  subtexere  fumo. 

Defeetus.  Mss.  6  roc,  effectus. 

Venerantes,  Edit.  Betul.  venantes ;  et  sic  Jo.  Gauc. 
putal  legendum  :  quas  conjcciura  bniid  inconcinna 
Tidctur;  venari  eniin,  pro  diligentissime  qiuerereac- 
cipi«  oinnibus  notutn  :  et  sic  hoc  loco  accipienda  es- 
sct  illius  vocis  slgnificatio,  si  lectio  hxc  retinenda 
esscl.  Bonon.  legit  hoc  modo  :  Dum  ea  swpe  venerantur 
curiosius  atque  liberius  intuentes.  Gall^eus. 

Porteniificas,  Rarissima  vox,  quas  cxstal  (luoqne 
Divinar.  Institut.  libro  iv,  c.  15,  ct  quam  nullibi  for-  j^ 
san  reperies,  iiisi  apud  Ovidium. 

Proceuu  temporum.  l)e  Phrasi,  lib.  ni,  c.  6;  de  Ira, 
c.  15.  Amob.  II ,  p.  55  :  Artes  cum  processu  temporis 
paulatim  meditatione  conflata:.  Bun. 

CaciN  ergo  numerus  hominum  coepisset  increscere,  elc. 
Circumspecte  legendum  est  hoc  caput  15,  nam  non- 
nulloserrores  Lacuintiusiinplicat.  Priinuscst,  Deum 
ab  iiiilio  iribuisse  diabolo  terr»  potestateiu.  Secun- 
dus,  angelos  non  missos  ad  hominum  tuielani,  nisi 
po&iquain  genus  hiimanum  coepissct  increscere.  Ter- 
tius,  priecepisse  Deum  boni:»  angelis,  ne  lerr.-c  cou- 
t.igione  iiiacularenliir,  nesuhstaniia^cQelcstis  ainitie- 
rent  digniiatem.  Quarius,  diubolum  paulaiiin  pelle- 
xisse  bonos  angeios  ad  vitia  ,  et  eos  mulicriiin 
congres>ibus  iuquinassc.  Quinlus,  hoc  essc  pcccalnm 
ob  ouod  angeli  ccoelo  ceciderunl.  Sextus  e  congrcs- 
au  iUo  angelorum  cuin  foeminis  natuiu  esse  teriiuin 
ffenus  eonim ,  qui  neque  angeli  coelestcs  ,  neque 
bomlnes,  neque  dxMuones  inferni  fuere;  scd  sobolein 

PiTROI..   VI 


quamdam  lerrestrium  dxmonnm,  qui  siint  hominuro 
lentatores,  deceptores,  magicarnm  arlinm  et  liunia- 
narum  calamitaiiimac  malorum  aiictores.  Sunt  oumia 
ista  doginaia  absnrda,  erronea,  rt  a  sinrera  iheolo- 

goriim  doctrina  prorsus  alieiia.  Gonsule  Sixluui,  l.  v 
iiblioih.,  annot.  77,  et  alios  inierpreies  cap.  vi 
Geneseos.  Brasichell.  ^  In  eo  falsusest  Laclantius« 
qnodait,  non  anlc  ad  custodiatn  datos  angelos,  quain 
homiuum  numerus  coepisset  tncrescere  ;  nam  a  pri- 
mis  usqiie  papentibiis  uiiaquspque  aniina  ah  initio  suae 
creationis  nngeliini  habet  ad  sui  custodiam  dfpnta- 
tum  ;  nec  eo  primi  ijvi  parentes,  ncc  ulli  oninino 
homincs  caruernnt.  Origen  iii  lih.  NunnT.;  Hlero- 
nym.  in  Matlh.  :  x\n\  AngHicorum,  clc;  S.  Bcrn.ird. 
Seriii.  dc  Angelis,  cl  in  Psal.  viii :  Quid  est  homo^ 
quod  memor  es  ejus,  etc;  Magist.  el  oinnes  thcolog. 
in  secundo.  disl.  11;  S.  Thom.  pag.  1,  qu3Csl.  115, 
art.  l.  hjEvs. 

Diabolus.  Bonon.  Zabulus,  ut  de  Morl.  Persec  clC, 
Zabulum.,.  debellasti;  et  infra,  Zabulus  victus.  Bun. 

Disperderel.  Sicemendo  ex  tnss.  vel.  RcKiis,  2  Bon. 
Gauc,  5  Vaiic,  6  Golh.  et  15  aliis,  ac  cd.  Kom.  1 170, 
Betul.,ls.,Sparck.,GeIl.ir.  Ilicsequimur  nis.  Rolian. 
lu  1  Reg.  rec,  2  Val.,  Jun.  et  10  ed.esl,  dispergeret. 

Quod.  Restitutuni  ex  mss.  lORrg..  2  Bondii..  5 
Vai.,  6Golb.,cl  10  al.  eled.  Rom.1468,  1470,  ei  Is. 
Iu!2Vatic,  Gaiic,  Jun.  rt  cxcusis  11  legiiur  ^tios. 

In  exordio.  Mss.  2  B«»n.,  5  Vatic,  Tax.,  Pen.,  1 
Glaroin.  etimpressi  5  rcc.  propcram  addunt,  rerum^ 
quod  a  triginla  aliis  scripiis  abesl,  et  deccm  vetusiio- 
ribus  editis. 

CuUumque  generis  humani.  Id  est,  culiuram  sive 
curam  {;eneris  buiuani.  —  Ad  tutelam  cultumque.  Ilxc 
ipse  exponil  in  Epii.  c  27  :  Angelos  misit,  ut  vitam 
hominumexcolerent^eosqueab  omni  mato  taerentur.^m, 

Quiu  liberum  arbitrium  erat  datum.  II.tc  absiinl  a 
mss.lO  Rcg.,  6GoIh.,Gauc.,  Tornes.,  Lips.,  Goih., 
Jun.,  Uitr.,Eni.,Gaiit.,  1  Sorhon.,  Nav.,  VicL.Gai., 
Marm.,  1  Glarom.,  2  Brnn..  Rohan.,  et  ab  edit.  :2  vct. 
Rom.,  Ald.,  Paris.  1525,  Graph.,  Grai.,  Bciul.  ( An 
glossema?  )  Sunl  in  nonnnllis  aliis,  el  s^iUew  suhau- 
dienila.  Sic  enim  eodeiii  libro  ii,  c.  8.  L  ictantins 
scripsit  de  angeli  crcationc :  Suo  arbitrio,  quodaDeo 
iUi  liberum  daium  fuerat,  contrurium  sibi  nonien  adtcivit. 

Ad  vilia  peUexit,  el  mnlierum  cougrcssibus  iiiquina- 
vit.  Locus  VI  Geneseos,  vs.  il,  male  a  Laclauiio,  Snl- 
picio  Scvero,  Hist.  S.icr.  lihro  i,  et  nonnnllis  aliis 
inietlectus,  occasioncm  dcdit  rihnlis  isiis,  qu:c  suh- 
indc  scquuntur,  qnihus  dicuntur  angeli  se  cuin  mii- 
lierihus  iniscnisse;  qiiein  crrorem  plnrcsex  antiquis 
secuti  sunt.  Nihil  hic  aliud  intelli}:i  videmr,  qiiam 
Selhi,  ul  Gaini,  progeuiciii  in  sunimaiiv  inipictalciii 

U 


53!  FIRM.  LACTANTII  DIVIN 

seimmerserant,  non  recepti,  cecideruntin  lerram.  Sic  A 
eosdiaboius  ex  angelis  Dei  suos  fecit8atellites,acml- 
iiislros.  Qui  autem  sunt  ex  liis  procreati,  quia  neque 
aiigeli,  neque  homines  fuerunt,  sed  mediam  quam- 
dam  naturam  gerentes  (Vid,  S.  Aug,  deCiviL  Dei^ 
tih.  Viii,  cap,  14),  non  sunt  ad  inferos  recepti,  sicut 
in  coelum  parentes  eorum.  Ita  duo  genera  dxnio- 
num  facla  sunt,  unum  coelesie,  alierum  terrenum.  Ili 
suntimmundi  spirilus,  malorum,  quae  gerunlur,  auc- 
tores,  quorum  idem  diabolus  est  princeps.  Unde 
Trismegistus  illum  ^Miiwiapx^^  vocat.  Daemonas  au« 
tem  grammatici  dictos  aiunt,  quasi  Sa^fiova^,  id  est, 
peritos,  ac  rerum  scios,  hos  eniin  putant  deos  esse. 
Sclunt  illi  quidem  fuiura  multa  ( Vid,  S,  Aug,  de  Ct« 
vitale  Deiy  lib,  ix,  cap.  20),  sed  non  omnia,  quippe 


INSTIT. 


552 


Quod  idcirco  dictum  est,  qdoniam  custodes  eos 
humano  generl  Deus  tniserat :  sed  ipsl,  cum  sint 
perditores  hominum,  custodes  tamcti  se  videri  VO' 
luiit,  ut  ipsi  colantur,  et  Deus  hon  colatUr.  Philoso- 
phi  quoque  de  his  disserunt.  Nam  Plato  etiam  natu- 
ras  eorum  in  Symposio  exprimere  conatus  est.  Et 
Socrates  essc  circa  se  assiduum  dxmona  loquebatur, 
qui  sibi  puero  adhatsisset,  cujus  arbitrio  et  nutu  sua 
vila  regeretur.  Magorum  quoque  ars  omnis  ac  po- 
teniia  horum  aspirationibus  constat,  a  quibus  invo- 
cati,  visus  hominum  praesiigiis  obcxcantibus  fal- 
lunt;  ut  noD  videant  ea  qu»  sunt,  et  videre  se  putent 
iila  quae  non  sunt.  Hi,  ut  dico,  spiritus  contaminati 


quibus  penitus  coESillum  Dei  scire  non  liceat :  et  Ideo  j  ac  perditi  per  omnem  terram  vaganlur,  et  solatium 
solent  responsa  in  ambiguos  exitus  tcmperare.  Eos  perditionis  sua;  perdendis  hominibus  operantur.  Ita- 
poeiae  et  sciunt  esse  daemonas,  et  loquuntur.  Hesio-  que  omnia  insidiis,  fraudibus,  dolis,  erroribus  com- 
dus  ita  (radit :  plent;  adhaerent  CDim  singulis  hominibus,  et  omnes 

YARIORUM  mJJE. 


degcncrasse,  vel  saltem  cum  Gaini  posterls  se  mis- 
Cuisse  foedo  concubliu :  siquidem  nonnuHi,  referenle 
Aben  Ezra,  per  fllios  Dei  fllios  Selhi  iiiielligunt,  etper 
filios  hominuin  Caiiii  posieros.  Spark.  —  llaec  sane 
expositio  geiiuina  videtur.  Vide  Augusiinuiii  de  Giv. 
Dei,  lib.  xv,  cap.  25,  et  Eslium  in  lib.  ii  Senlcniia- 
rum,  disiiiict.  6«  §  12. —  Mulierumcongressibus,  Mem 
Terlul.  Idol.  c.9  ;  Gull.  Foem.  1. 1,  c.2;yirg.  Veland. 
c.  7;  Gyprian.  de  Hab.  Virg.  f.  m.  109;  Gommodian. 
Commonilor.  p.  'i,  et  plures  tradunt.  Yid.  Korlholt. 
ad  Justin.  Maiiyr.  f.  19,  etSuicer.  Thesaur.  EccL 

I.  1,  lol.  37-40.  BuN. 

Neque  angeli^  neque  homineB  fuerunt.  In  pluribus 
editis  deerunt  priores  duae  voces,  quas  restitui  ex 
omnibus  mss.  et  12  vet.  iiiipressis  ;  et  posiulant  se- 
quenlia,  mediam  quamdam  naturam  gerentes^  sciiicet 
inlcr  angelos  el  homines. 

Ita  duo  genera  dcemonum,  elc.  Fabul.^e  sunt,  orlae 
ex  loco,  quem  supra  explicuimus,  male  intellectO. 

Dcemonas  autem  grammaiicif  etc.  Placei  hoc  eiymon 
Plaioni  in  Graiylo,  ex  seiilentia  Ueslodi.  Ait  eliam 
viros  probos  niagnis  honoribus  alTcClos,  diemonos 
fleri,  juxia  hoc  prudeniix  et  sapienii;B  nomen,  post 
moriem  :  eique  senleniiae  libenter  se  asseniiri,  \ni 
optiinus  aiiisque,  sive  sit  vivus,  slve  dcfunctus,  recte 
vocetur  djimon.  Possidonius,  texte  Macrob.  Saturn. 

II,  a^To  ToO  ^aiEev,  id  esl,  urendo,  dediicebat;  quod 
consient  ex  substaniia  aetlierca.  Euseb.  utrumque 
etymoii  rejiciens,  vult  dictos  ccrro  tov  $cefMuv&),  quod 
est  exterreo,  pavefacio,  ut  d.emoncs  solent. 

Guncioruin  mss.  est ;  Hos  autem.  editorum. 

Sclre  non  liceat.  Ita  resiitui  ex  omnibus  mss.  ac 
edii.  Rom.  l470etGymn. 

Responsa  in  awbiguos.  De  quibus  lege  Eusebiuin  de 
Pra'par.  Evnng.  I.  v,  c.  10. 

Oc  /xiv  5at|xovef Latine  : 

li  quidem  dsmoaes  sunt  Jovis  magni  propter  voluntatem. 
Boui,  lerrestres,  custodes  mortalium  bomioum. 

Ilesiodus  in  operibuset  diebus,  uhi  de  aureo-saculo, 
De  quo  loco  vide  Platonein  de  Republ.,  liv.  v,  ac  in 
Gralylo;  et  Eusebium,  dePrseparai.  evan.,  I.  v,  c.  l. 

Et  Deus  non  colatur.  Desuiu  hfec  verba  in  ros.  1 
Ronon.  antiq.,  Tax.,  Llps.  Extant  in  caeieris  scrip- 
tis  ei  in  viilgalis. 

De  his  disserunl.  Sic  feruntmss.  6  Reg.,  interquos 
sunt  duo  veterriml,  I  Golb.,  2  Glarom.,  2  Brun. 
ac  edii.  Gymnic.  et  Spark.  Gasieri,  dixemnt.  Uiraque 
lectio  bona. 


El  Socraie$  esse  circa  se  assiduum  damonay  etc^ 
llujus  Socratis  daemonis  sa^pe  fit  meiitio  apud  Pla- 
tonem,  ut  in  Euiyphrone,  in  Apologia,  in  Tlieneteto, 
in  Phaedro,  in  Theage,  in  Euthydemo;  apud  Xeno« 
phontcm,  dc  Reb.  memorab.  Socratis ;  apud  Giceron.y 
tib.  I  de  Nat.  deorum ;  apud  Maximum  Tyrium ; 
apud  Plutarchum  in  Symposiacis  lib  ix,  cap.  pene 
ultimo.  Sic  Apuleius  de  hac  re  scripsit  libellum  de 
deo  Socraiis,  ibique  exponit  cujus  generis  numen 
Socrates  sibl  habebat  adjuncium,  et  amiciiia  conci- 
r  liatum,  aquo  perhibctur  soliius  admoneri,  ut  desis- 
teretab  agendo,  quando  id  quod  agere  volebat,  pros* 

fiere  non  fuerat  cventurum.  Vide  et  S.  Augusiin., 
ib.  vm  de  Clvit.  Dei,  cap.  14;  et  Diog.  Laertium. 
Hunc  Socratis  genium  quidam  stemutationem  cum 
ipsius,  tum  aliorum,  esse  dlkerunt.  Socratem  vero, 
si  quid  agere  inciperet,  ac  aliquem  sternutantem 
audiret  a  dcxtra,  illud  pro  signo  habui&se,  in  aclu 
pergendum  esse ;  sin  vero  a  sinislra,  plane  desisten- 
dum  a  proposito  :  slc  lesiatur  Pluiarch.  in  lib.  de 
Socrat.  Gen.  qiiod  postea  ipse  refellit.  Stcrnutaiio 
inter  omina  olim  fuit  habita.  Maluiinam  infaiistam, 
meridianam  autem  bonam  esse  tradit  Arfstot.,  Pro- 
blem  sect.  35,  §  11,  pr^cipuc  si  a  dextra  fieret, 
tesie  Plutarcho  in  Themibtocle  :  hinc  slernutantibus 
bcne  precabnntur.  Apuleius,  lib.  ix  :  Crebras  ei  ster^ 
nutationes  commovebat,  et  quod,  cum  putaret  ab  ea 
profectum,  sotito  sermone  satutem  ei  fUerat  hnprecaitu. 
Ilic  quoque  Hebrxis  mos  erat.  Rabbini  Volunt  plu- 
res  in  siernutaiione  obiisse  niortem,  atque  hlnc  na- 
D  tum,  ut  sternutantem  salvnre  Juberent.  Gxterum 
hunc  Socraticum  da;monem  plane  fabulosum  esse 
cxistimo,  vel  ab  ipso  Socrate  fictum,  vel  ab  amicls 
ejus  falso  divulgatum,  hoc  fine,  ul  auctoriutero  apud 
imperitum  vulgus  sibi  conciliaret.  Galljeus. 

Puero.  Buneman,  legit,  a  Puero,  et  notam  habet 
sequentein.  —  Sibi  a  puero.  Edidi,  uti  Betuleius  ha- 
bet,  sundente  Epitome  cap.  28,  A  prima  pueritia. 
Secutus  videtur  Teriull,  de  Anima,  cap.  1  :  Soerati 
aiunt  d<Bmonium  a  puero  adhasisse.  Bunbmaii. 

Magorum...  adspirationibus.  Vid.  Tertull.  Apolog. 
cap.  ^2  et23,  maxime  Minuc.  cap.  26  :  Magi^  qaia» 
quid  miraculi  ludunt,  per  dasmona»  faciunt ;  iHi$  ad^ 
sphrantibus  et  infundentibus  prcestigioi  edunt ,  vel  qum 
non  sunt,  videri,  vet  quce  sunt,  non  videri.  Buh. 

Putent.  Hanc  correctionem,  qua*  omnium  fere 
mss.  et  editorum  est,  probanl  praecedentia.  In  3 
mss.  rec.  totidemque  editis  est  putaftf. 

Adharent  enim  mguiii  hmimbuSf  etc.  Idem  sen^l 


toS 


LIBER  tl.  DE  ORIGINE  ERRORIS. 


554 


osiiaiim  dom6S  occnpant,  ad  sibi  gehioriim  homen  ^ 
&ssurouAt  :  sic  enim  Idlino  scrmone  dxmonas  inier- 
preianiur.  Hos  in  suis  penetralibus  consccrant :  his 
quotidie  merum  prorundunt;  et  scientes,  dn?monas 
Tenerantur,  quasi  terreslre  deos,  et  qUasi  dcpulsores 
malorum,  quse  ipsi  faciunt  ct  irrogant.  Qui  quonlnm 
sunt  spiriius  tenues,etincomprehensibiles,  Insinuant 
se  corporibus  liominum,  et  occulle  in  visceribus 
operaii,  valetudinem  vitiant,  morbos  cilant,  som* 
niis  animos  terrent,  menles  furoribus  quatiunl,  ul 
homines  his  malis  cogant  ad  eorum  auxilia  decur- 
rere. 


CAPUt  XVI. 

Dcemones  nihU  posse  in  eos  qul  lA  fide  iOlidali  iutU, 
Quarum  omniilm  fallaciarum  raiio  cxpertibus  verl- 
latis  obscura  est.  Prodesse  enim  eos  puiant ,  cum 
nocere  desinunt,  qui  nihil  aliud  possunt  quam  no- 
cere.  Dicat  foriasse  aliquis  ,  colendds  esse  ergo ,  ne 
noceant,  siquidem  possuut  nocere.  Nocenl  illl  qul 
dem,  sed  iis,  a  quibus  timenlur,  quos  manusDel 
potens  ct  excelsa  non  proiegit ,  qui  profani  sunt  ^ 
sacrnmenio  veritatis.  Justos  auiem ,  id  esi  culiores 
Dei,  metuunt ,  cujus  nomine  adjurati  de  corporibus 
excedunttquorum  verbis,  lanquam  flagris  verberati^ 
non  modo  daemonas  se  csse  conRteniur ,  scd  etiam 
nomina  sua  edunt ,  illa,  quse  iii  templis  adorantur, 


VARIORUM  NOTiE. 

Empedocles  apudPIularch.  ffg/Dtgu9u|xtaf.  EtMenan*  ....  Cras  Gentum  mero 

der,  cujus  versus  extant  apud  Clem.  Alex.  Stron».  Placabiselporcobimeslri. 

v;  Siob.  in  cclog.   Phys.  lib.  i,  cap.  9;  Ammian.  ft  PerSiUs  sai.  6  : 


MarcelL,  lib.  xxi,  Schollasi.;  Theocril.,   Eidyll.  1 
'Vidc  in  hanc  rem  Acla  Apost.  cap.  12,  v.  15;  Ter 
tuU.  de  Anima,  cap.  37,  el  ibld.  Pamcl.  cap.  39; 
Just.Mart.  A7r6xpe?.  Ttpog  opBoB.  qua?st.  30 ;  Orig.,  su- 

Ser  Nuiner.,Hornil.  20,  cl  lib.  iii,  i^ipVApX'^  ^ap.  2; 
lieron.,  in  Matth.  c.  xviii,  et  in  Esai.  c.  lxvi  ;  Au- 
gustin.  Soliloq.,  cap.  27;  Joh.  Cassian.,  collat.  xni, 
cap.  12;  Burchard.  Wormal.  Episc.  lib.  xx,Decret., 
cap.  46  et  47 ;  Servium  in  illud  Virgil.  Quisque  suos 

Ealimur  manes,  Qnem  aulem  Menand.  pcotrrayoy^, 
unc  Plalo,  tesie  Clem.  Alex.  Btrom.  v,  ouWa,  uti 
et  IJesiod.  Oper.  et  Dier.  et  Apuleius  lib.  ae  deo  So- 
cral. ,  Arrian.  lib.  i,  disscri.  25,  iTrtTpcwTov;  Seuec. 
episl.  cx,  Pcedagogum ;  Censorinns,  assiduum  obset' 
tatorem;  Marlian.  Capell.  iib.  ii,  Philoi.,  PrcBstiiem 
ei  tuieiatorem  fidissimumque  Germanum  appellat.  LiN- 
BEHBROCius.  —  Ut  aulmas  nasceniibus ,  ita  populis 
fatales  genios  dividi  ait  Symmachus,  cujus  opinio- 
nem  recitat  Prudentius,  his  versibus  : 

Sicut  variae  nascentibus,  inqntt, 
Contingont  pueris  animae  :  sic  nrbibus  afTcrt 
Hora  diesque  suum,  cum  primum  mccnia  surgunt, 
Aut  falum,  aut  genium,  cujus  moderamine  regnenl. 

Regni  quoque  gcnium  Claudian.  diiit : 

Quid  nos  perflceretscribeniis  voce  sereu». 
Yel  genius  regni,  vel  pietaiis  aiuor. 

Et  Romae  qtiamdam  aeJem  genio  populidicatam  fuisse 
docet  Dio.  lib  l  Bist.  ubi  dcsimia  loquiiur.  Aiexan- 
driae  quoque  genii  lemplum  fuisse  colligimus  ex  Am- 
mian.  Marcellino,  lib.  xxii  Rer.  gest.,  in  quibus 
etiam  geniipublicimeminil  1.  xxct  xxv.  Petrus  Fab. 

Ceniorum  nomen.  Vide  (iensorinuiO  de  Die  ISatali 
cap.  2  :  Geniut,  inquit,  esl  dens  cujus  in  tulela,  ut 
^itque  natus  es(,  vfxtf...  cerle  a  gignendo  genius  ap- 
peilatur, 

Hi$  quotidte  merum  profnndunt,  Sic  omncs  fcre  an- 
liquae  edilioties.  H:ec  lectio  ex  Pliiiio  lib.  xiv,  cnp. 
19,  auctoritatem  habet,  ubi  GeniisetLaribus  ab  an- 
llquis  inerum  profundi  soliiuni  erai.  Altamen  hanc 
vocem  merum,  omittunt  mss.  Icre  oiniies.  Sed  hacc 
sententi»  (ul  cuivis  patet)  supplenda  est  aiiqiia  dic- 
lione.  Sive  itaqiie  cuin  Betulei  sanguinem  profun- 
dunt,  vel  cum  miiltis  edilis  merum  profundunt^  lcgas, 
perinde  est;  sanguineinenim,utet  merum,  gentiles 
idolis  snis  profudisse,  constat :  de  san^^uine,  tesia- 
lur  auctor  nosier,  supra  lib.  i,  cip.  21,  ubi  noias 
vide.  Yerum  si  quis  conjectura:  locus,  ausiin  affir- 
mare,  merum  profundunt^  legenduin  e^se,  quod  modo 
probavi  :  hxc  inea  est  ralio,  quia  Lactanlins  ex  pro- 
fesso  degeniis  loquitur;  geniis  aiilcm  ineruin  pro- 
rundi  soUtum,  notum  est  ex  Horat.  iib.  iii,  Od.  17  : 


Funde  merum  Genio. 

Galuujs. 

CdDtcrum,  profundere  ,  est  profusam  ct  niiniam  ii* 
beraHtaicm  habere,  ut  apud  Tercntium  Adelph.  act. 
I,  scon.  2,  V.  54  : 

Profundal,  percal,  perdat. 

Quasi  depulsores  malorum,,,  faciunt,  Tcrtu)!.  Apol. 
cap.  22  :  Lcedunt  primo^  dehinc  remedia  prescipiunt 
ad  miraculum  nova^  sive  contraria.  Post  quw  desimmt 
iicderey  et  curasse  credunlur,  Minuc.  cap.  27;  Cypr., 
Idol.  Van.  cap.  4.  Mox  irrogant  oinnes,  recie.  Ven. 
1471,  irrigant^  prave.  Dumehan. 

Quoniam  sunt  spiritus  tenues,  Veteres  eo  inclina- 
bani  ut  solum  Deum  «(rojfiaTov  dicerent;  angelos  vero 
haberc  corpiis  aliquod ,  non  hoininum  corporibiis 
simile,  sed  lenue  atiquod  et  sublile  :  hinc  eos  Lac- 
tantius  spiritus  tenues  dicit.  Terlull.  Iib.de  Carne 
p  Christi  cap.  6  :  Conslal  angeios  carnem  propriam  non 
^  gestasse :  ut  pula  naturoe  spiritaiis,  et  si  corporis  aiicu' 
jus^  sui  tamen  generis ;  in  carnem  autem  iiumanam 
transfigurabiles  ad  tempuSt  ut  videri  et  congredi  cum 
liominibus  posninl,  Cassianus,  collat.  7,  cap.  15,  ait 
angelos  iiabere  corpus ,  Ucet  tenuius  quam  nos ;  et 
Macarius  ITomil.  4.  Vossius.  —  Sed  hanc  scntentiam 
esseerroneam,  cuivissacram  Scripturam  legenti  patet. 

Operati.  Sic  pro^ferunt  omnes  pene  mss.  et  quidam 
ediii.  In  1  Bon.  antiq.  e:>t  operantur;  in  2  Reg. 
rcc.  ac  pluribus  impressis  operti,  mendose ;  super- 
vacancuin  cnim  essct  illud  occuite, 

Morbos  citant.  Id  est,  concitanl  vel  exciiant :  slm- 
plex  pro  composito;  ul  spiravit  pro  inspiravit,  lib.  it 
Divin.  Instit.  cap.  42,  plagas  tendunt,  pro  intcndunty 
eodem  lii>.  ii,  cap.  17,  eic. 

Fallaciarum.  De  hisdaemonum  fallaciis  vldc  S.  An- 
gustin.  de  Civit.  Dei,  lib.  ix,  cap.  18. 

Cum  nocere  desinunt,  Ilincvelcres  Romani  Febrcm, 
Pavorcin  el  Pallorem  colucrunt,  ci  Babylonii  draco* 
D  nem,  ne  eis  nocerent. 

Jf/sfoi...;niduun/.Vide  in  Actis  Apostolorum,  c.  xvi 
et  XIX ,  et  notiiin  est  iltnd  Evangelii,  cuin  dxmoiies 
Clnisto  Jesu  dicunt:  Quid  venisti  ante  tempus  torquere 

NOS? 

Cujns  nomine  adjurati ,  de  corporibns  exeedunt,  Ob- 
scrva  antiquisstmum  exorcisinoruni  usuin  in  Eccle- 
sia,  et  potestiitem  fidelium  in  dxmonas.  Ila  I.  iv, 
c.  27.  Adde  Jiistin.  Oialog.  cum  Triphonedc  Veritate 
christiangc  rclig.,  ci  inOrat.  adGcnl.;  Tertullian.,  da 
Corona  militis ,  cap.  11 ;  de  Idololatria,  cap.  li ,  in 
ftne;  ad  Scap.,  cap.  2,  et  in  Apologet.  cap.  23;  Cy- 
prian.  ad  Demetrianum  et  nd  Donai,  epist.  ii,  et  de 
Vanilale  Moloium;  Minut. ,  In  Oclnv.;  Epiphan.i 
HaTCS.  50;  Prudeni.  in  Apotlieos.  conlra  Judiios.Sed 
et  in  Synagoga  exorcistas  fuisse  colligitur  ex  Actls 


8»  "  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  55« 

et qaod  plenim(pie  eoram' cultoribus  suis  faciunt ;  A^yip tM^eta fmtrl^  Im rou dcou.  Asclepius quoque 

auditor  ejus,  eamdem  sententiam  lalius  explicavit  in 
iilo  sermone  perfecio,  quem  scripsit  ad  regem.  Uier- 


non  uiique  in  opprobrium  religionis  ei  honoris  sui, 
quia  nec  Dco  per  quem  adjurantur,nec  jusiis,quonim 
Toce  torqnentur,  meniiri  possuni.  haque  maxiniis, 
ssDpe  ululaiibus  editis,  verberari  se  et  ardere,  et  jam 
jamque  exire  proclamant :  tanium  habel  Dei  cogniiio 
ac  juslilia  potestatis  I  Cui  ergo  nocere  possunl ,  nisi 
iis,  quos  habent  in  sua  potcstate?  Denique  afGrmat 
eos  llermes,  qui  cognoverint  Deum,  non  tantum  ab 
incursihus  dscmonum  tutosesse,  verum  eliam  ne  fato 
quidcm  teneri.  Mca,  inquit,  ^>axi}  cO^s^ita'  cOas^oOc 
yap  ocvd/9a>7rou  oO  dai/xuv  xoexoc  ,  ovrs  siyMpitevti  xpoLZti, 
8s6c  yap  pCeraL  tov  sxjcsS^q  sx  Travroff  xaxov*  to  yup 
cv  xol  /xovov  sv  Mpwroii  lorev  ayaGov  sOo^s^sca.  Qnid  sit 
autem  cu^^cca,  aiio  loco  his  verbis  tCbtatur,  dicens : 


que  vero  diemonas  esse  affirmat  inimicos  et  vexato* 
res  hominum  ;  quos  ideo  Trismegistus  ocyyiktyj^ 
irovtipoxtc  appellat  :  adeo  non  ignoravii  ex  coelcsiibus 
depravaios,  terrenos  esse  coepisse. 

CAPUT   XYII. 

Asirologiam ,  aruspicinam  et  similes  arte$  esse  dcemO" 
num  inventa, 

Eorum  invenia  sunt  astrologia ,  et  nruspicina,  et 
auguratio ,  et  ipsa  quae  dicuniur  oracula ,  et  necro- 
mantia ,  et  ars  magica ,  ct  quiquid  praeterea  malo- 
rum  exercent  homines,  vel  palam,  vel  occulie.   Qu» 


VARIORUM  NOTiE. 


Apostolorum  cap.xix;  el  testalur  Josephus,  qni  mira 
qu^edam  refert,  Judxar.  Anti(|uit.  lib.  viii,  cap.  2,  et 
Epiphan.  Ilrres.  50.  Is^eus.  —  Jusiin.  Dial.  cum 
Tryphone  :  Tiqv  toO  ovouaTog"  X/acoroO  ^c^Ov  xai  Ta 
^aifiovea  TpsfASi,  xai  o^/xsjoov  ^$o/9xi(6/xsva  xaTa  t6  ovo/xa 
'iWoO  XpiTToO  ToO  cTaupwGsvTOf  OTroToo-csTat.  Vhnsli 
nominis  polentiam  dcemones  Iremunl  et  reformidanl ,  et 
hodie  quoque  illi  per  nomen  Jesu  Christi  crucifixi  adju- 
ratif  nobis  parent,  Item  :  'Hixstg"  ot  TrtorsOovTss'  stti  t6v 
(rravouOsvTa  Iiqo^oOv  K^ptw  i)fAci)v,  Ta  datfAovta  TrovTa  xa^ 
irvsufAaTa  Trovujoa  sSo/Jxt^ovTSf .  Nos  qui  in  eruci/ixum 
Jesuni  Dominum  credimus,  dcemonia  cuncla  spiritusque 
maliynos  adjurantes  expellimus.  IIoc  donum  ejiciendi 
daenionia  aiiaque  faciendi  miracula,  Deus  concesserat 
apostolicis  viris,  ut  vcritatem  Evaugelii  tanto  mngis 
conlirmarent.  Eiiam  Geniiles  et  Judxi  exoroisias 
8U0S  hat)el>ant.  Jusiin.  locu  lauduto  :  Ot  sx  *lot»Satuv 
iSooxiorat  r^  '^exyv  V^^P  ^-^^^  TasOvu  xP«psvot  sSopxt^ouo-t, 
xat  Ovfxtdtftao-t ,  xai  xaTaSso-fAotg"  xf^^a'*  Judasorum 
exorcisio! ,  seu  adjuratores  vesiri ,  jam  arte  quadam 
veluti  Gentcs  in  adjuratiombus  utuntur,  et  thymiamata  el 
vincuta  adhibent.  Gentiles  suos  habuis»e  exorcistas 
constat  ex  Luciano  in  Philopseude,  quem  adi ;  mulla 
ad  hanc  rem  invenies.  Plularch.  Sympos.  lib.  vii , 
qiiaest.  5,  lestatur,  d;emonibus  obsessos,  jubentibus 
iiiagis,  Eph^^sias  debuissc  recitare  liiieras. 

Quod  plerumque  coram  suis  cuttoribus  faeiunt,  llunc 
locum,  qui  mihi  valde  corruplus  videlur,  ita  ex  Cy- 
priano  et  Minucio ,  a  quibus  hxc  fere  oumia  de- 
sumpsii  Firmianus,  restituendum  arbitror  :  Quod 
etiam  pterumque  coram  cuttoribus  suis  faciuni;  non 
ntique  in  opprobrium  religionis  et  honoris  su/,  quia  nec 
Deo,  per  quem  adjurantury  nec  justiSt  quorum  voee  tor- 
quentur,  mentiri  possunt,  Cyprian.  de  Idol.  Vanit.  : 
ijnde  veniant  et  quando  discedant,  ipsis  etiam ,  qui  se 
eolunt,  audientibus  confiteri.  Minuc.  :  quod  sunt,  eto- 
quuntur,  nec  ulique  in  turpitudinem  sut,  nonnullis  pra- 
tertim  vestrum  assistentibus  ^  mentiuntur,  ls/£us.  — 
Quod  pterutnque.  Edideranl  receriliores  ,  et  quod, 
Ejeci  copulam  auctoritate  Lips.  tert.,  Reimm.,  Yeu., 
1471,  7i,  iitrius(|ue  78,  93,  97  ,  Rosl.,  Paris.,  Tor- 
nes. ,  ui  oratio  melius  fluat ,  idem  lieumaniius 
sentit.  BuN. 

Non  uliqne  in  opprobrium  Religionis  et  honoris  sui , 
quia  nec  Deo^  ctc.  ilic  locus  qui  est  Cypriani  de  Ido- 
lorum  vanitate,  sic  ex  veiusiissimismss.  i  Bonon.  et 
2  Keg.  aliisque  duobus  bouae  tiotoe  Rcgiis ,  et  Isaco 
est  profeclo  restiiucndus  :  iu  his  deest  sed,  ui  et  in 
nonuullis  ediiis.  At  in  multis  mss.  et  editis  sic  habe- 
lur  :  Non  ulique  in  opprobrium  religionis  •  sed  honoris 
ffit,  ^iita  nec  Deo  ;  male.  Vide  inifra,  non  quo  utlum 
honoremdesiderent,  Quis  enim  perdilis  honor est  ?  C.  17, 
Circa  medium.  Pro  quia,  esl  qui  in  i  Boiion.  auliq. 
^JSon  utique  in  opprobriwn  retigionis,  sed  honoris  sui. 


B  Ita  constanter  et  recte  libri  omnes.  Male  igiiur  Isseos 
et  Spark.  sine  libris  in  notis  corrigunt  :  Non  utique 
in  opprobrium  religionis  et  honoris  sui.  Vult  igitur 
dAuiouas  adjuraios  conliteri  se  daemonas,  non  deos, 
esse,  et  iiomiua  edere,  nou  in  opprobriiim  religionis 
christianae  ,  sed  in  opprobrium  honoris  sui  d;emo- 
nacii,  sive  in  suum  dedecus,  suam  turpitudinem,  Fleu- 
mannus  ex  iiigeiiio  legit :  iVo/t  opprobrium  religioniSy 
tedhonorem,  Bun. 

Incursibus.  Ita  restilui  ex  edilis  Rom.  1470  el  Cel- 
lar.  cunctisque  mss.  dempio  1  Colb.,  in  quo,sicut  et 
in  vulgatis  miiltis,  esi  incursionibus. 

Mta,  etc.  Laiino  :  Una,  inquit,  custodia  pietas  :  pios 
enim  homines  nec  dtemon  matus^  nec  fatum  tenet.  Nam 
Deus  liberat  pium  ab  omni  mato  :  quod  enim  unum  et 
solum  in  hominibus  bonunit  est  pietas, 

EtfiapiisvTii.  Herincs  in  Asclepio,  eiyLappLevm-^j  Neces- 
sitateut  el  Ordinalionem  Dei  nutu  fjcias  esse  docet, 

^  qui  mundum  gubernat  sualege,  el  raiioiie  divina. 

^  Augustiuus  variis  locis  varie  Fiiti  vocem  usurpal, 
ouandoque  etiam  pro  astroruin  dictamiiie  ,  quod 
ineologi  rejiciunt  prorsus  ;  ciijus  observationein 
Chrysostoiiiiis ,  in  terlio  de  Fnto  et  Proyideiitia  ser- 
mone ,  tam  manifesie  contra  legem  Dci  dicit ,  quam 
est  vel  sabhati  neglectus,  vel  hoinicidium,  vel  .mIuI- 
terium.  Fidem  autem  (banc  enim  veram  cuo-sSscav 
esse  dico^  Fati  leges  rumpere,  docet  Ezechias  exem- 
plum ,  cui  vii;e  curriculuin  quindecim  aniiis  protrac- 
tiim  fuit ;  docet  Lazarus  redivivus ;  doceni  plurima 
alia:  qux  Paulus  ad  Hebracos  capite  undecimo  enu- 
merat;  Epiphaiiius  nbi  de  Fharisaeorum  erroribus  lo- 
quitur  ,  tollit  fatum,  judicii  oppositu;  hacc  duo  si- 
quidein  aitsimul  consistere  noii  posse.  Betul. 

*H  yap  sOo-s^sta.  Latine  :  pietas  enim  cognitio  est 
Dei;  idem  Tiisniegist.  in  Pimandro,  cap.  9.  Quod 
congruitcum  eo,  quod  Ciiristus  dixit  Juannisc.  xvii, 
3  et  III,  i5.  Sapieniiam  auiem  cum  pieiate  idem 
esse,  docet  Augustiiius  in  Euchiridio. 

D     Explicavit.  Mss.  9  rec.  expianavit^  non  inepte. 

AV/sXouf  irwnpo<ic>  Latine  angelos  matos.  Ita  s»pe 
in  Scripturis  sacris  daemones  appellaniur,  siyeangeU 
diaboli ,  ul  Matih.  xxv,  sive  angeli  Satan ,  ul  U  Co- 
rinth.,  XII. 

Astrologia.  Judiciaria  videlicet,  quae  per  siderum 
aspectus  vaiiciiiari  futura  contendit.  De  qua  Terliill. 
Apol.  cap.  55,  et  iib.  de  Idoiolat.  damuat  has  omnes 
artes ,  de  quibus  hic  senno.  Eiiam  Cicero  i  de  Nat. 
deor.  easque  deinolitur  egregio  voluniine  Joan.  Fran* 
cis.  Picu.n,  cui  tit.,  de  reruni  Praenotioiie.  ISiCCS. 

Ars  magica.  Vide  S.  Au};usiinum,  libro  vii  de  Crvi- 
tate  Dei,  cap.  ultimo,  ubi  testatur  has  aries,  otiain 
ante  CUrisium  naium  9  legibus  Geutiliuin  fuisse  pro- 
hibitas.  Yide  etiam  CiceroD.  in  i  Tuscul.  quiieslionam. 


857  UBER  II.  DE  ORIGINE  ERRORIS.  838 

omnia  per  se  falsa  sunt,  ut  Sibylla  Erythrxa  testatur :  ^  Tolunt :  quorum  unum  solumque  ofncium  est ,  ser  • 


imX  «Um  «dvt«  T^  Irclv, 

l«if  Jf^ic  i*i9*i  igwvftt  asT*  ^iMf . 

Sed  iidem  ipsi  auctores  praesenlia  sua  faciunt,  ut  vera 
esse  credaniur.  Iialioiiiinum  creduliiatem  meniitadi- 
Tiiiitate  deludunt ,  quod  illis  Terum  aperire  non  ex- 
pedit.  Hi  sunt  qui  imagiiies ,  et  simulacra  fingere 
docuerunt ;  qui ,  ut  hominum  mentes  a  cuitu  veri 
Dei  averterent,  et  fictos  mortuorum  regum  vuhus, 
et  ornatos  ezquisiia  pulchhtudine  statui  consecrari- 
que  fecerunt,  et  iliorum  sibi  nomina,  quasi  personas 
«liquas ,  induerunt.  Sed  eos  magi ,  et  ii  quos  vere 
maleficos  vulgiis  appellat ,  cum  aries  suas  eiecrabi- 
les  exercent,  veris  suis  nominibus  cient,  illis  coeles- 
tibus,  quae  in  litteris  sanciis  leguntur.  lli  porro  in- 


vire  niitibus  Dei ,  nec  omnino  quidquam  nisi  jussu 
faccre.  Sic  enim  mundum  regi  a  Deo  dicimus ,  ut  a 
rectore  provinciain  :  cujus  apparitores  nemo  socios 
esse  iii  regeiida  provincia  dixerit,  quamvis  illorum 
minisierio  res  geralur.  Et  hi  lamen  possunt  aliquid 
prxler  jussa  recioris ,  per  ipsius  ignorantiam ,  qua» 
est  conditiouis  huinana;.  llle  autem  prxses  mundi,  et 
recior  universi ,  qui  scit  omnia  ,  cujus  divinis  cculis 
nihil  septum  est ,  soliis  habet  rerum  omnium  cum 
filio  potestatem ;  nec  cst  in  angelis  qiiidquam ,  nisi 
parendi  oecessitas.  Itaque  iiullum  sibi  honorem  tri- 
bui  volunt ,  quorum  omnis  honor  in  Deo  est.  Illi  au- 
tem,  qui  desciverunt  a  Dei  minisierio,  quia  sunt  ve- 
ritatis  inimici ,  et  praevaricatores  Dei ,  nomen  sibi  et 


cetii  ac  vagi  spiriio»,  ul  lurkeni  oninia ,  el  errores  B  """"'"  ''«'''"•r"  ''"'"l"'"".''  '^""*"'"'l """  ''"»  """™ 


liumanis  pectoribus  offundant,  scrunt  ac  miscent 
falsa  cum  veris.  Ipsi  euim  ccelestes  multos  esse  fin- 
xerunt,  unumque  omnium  regem  Jovem;  eo  quod 
mulii  sunt  spiriius  angelorum  in  coelo,  et  uniis  pa- 
rens  ac  dominus  omnium  Deus  :  sed  veritaiem  men- 
titis  nominibus  involulam  ex  oculis  abstulerunt. 

Nam  Deus,  ^t  principio  docui  {SeiL  lib.  i ,  cap.  6), 
neque  nomine ,  cum  solus  sit ,  eget ;  neque  angeli , 
cum  sint  immortales ,  dici  se  deos  aut  paiiuntur,  aut 


honorem  desiderent  ( quis  enim  perdiiis  honor  est?), 
nec  ut  Deo  noceant,  cui  noceri  non  potesi  :  sed  ut 
hominibus,  quos  nituntur  a  cultu  el  noiiiia  vene  ma* 
jesiatis  avertere,  ne  immorialiiatem  adipisci  possiut, 
quam  ipsi  sua  nequitia  perdiderunt.  Offundunt  itaque 
tenebras,  ct  veritatem  caligine  obducunt,  ne  domi- 
num,  iie  palrem  suum  uoi  int ;  et  ut  iUiciant  facile,  in 
templis  se  occulunt,  et  sacrificiis  omnibus  praesto 
adsunt,  eduntquo  saspe  prodigia,  quibus  obstupefacti 
homines ,  fidem  commodent  simulacris  divinitatis  ac 


VARIORDM  NOT^. 


Effti  TrUva.  Sic  restilui  ex  ms.  antiquissimo  1  Re-  C 
gio  900  annornm,  non  abludentihns  veierrimis  Re- 
gio-Pul.  et  Cauc.  qiiibus  est  mTrXava.  Etiamque 
erud.  Francius  legendiim  esse  censebal  nlocva.  In 
mnltis  mss.  gnecnm  deest :  in  4  Ueg.  et  in  vulgaiis 
esl  9r>6C7ii.  Iiiterpretaiio  laiina  : 

Quoniain  erronea  omnia  haec  siiot, 
Qase  sluili  homines  scnitantur  quoUdie. 

Ilxc  desumpta  sunl  ex  Garminib.  Sibyilinis ,  scrin.  5, 
vers.  166. 

Et  peto$.  Legilur  effietoB  apud  Buncmnii.,  qui  in 
liuiic  lociim  notam  seqnefilem  exhibet. — Effictoi  mor- 
iMorum  regum  vuUu$.  Mss.  Kmmaii.,  Goth.,  Lips.  efft- 
ctot:  perprrani  vulgatuin  el  pctos,  Gell. 

Penona$  aliquas  induerunl.  Ita  cuin  editis  nianu- 
scripti,  pr.rter  1  Bonon.  anllq.  ct  Goton.  in  quibus 
legitur  induxerunt.  Sed  retinenda  vidfliir  lectio  vul- 
gaia  ,  qnx  esi  Gireronis  et  Titi  Livii.  Vide  Isxum  in 
noiis.  Et  persoiix  indui  proprie  dicuntur. 

Qiiof.  .  .  malepcos,  etc.  Titul.  est  in  Codice  1.  ix,  «x 
declmus  ociavus,  in  qiio  coiislituiii)  esl  Cnnstaniini  ^ 
<:a*saris,  vel  ptitius  Gonsiantii,  anno  357  lata  :  iVfmo, 
\nqm\  f  aruspicem  consulat  aut  mathematicum^  nemo 
arioium.  Augurum  et  vatum  prava  confessio  coniicescat. 
Chaidan,  ac  magi^  et  cceteri  quos  malepcos  ob  facino- 
rum  magnitudinetn  vulgus  appellat^  nec  ad  hanc  par- 
iem  aliouid  moliantur.  Sileat  omnibus  perpetuo  divi- 
uandi  curiositas :  etenim  supplicium  capitis  ferel  gladio 
uitore  prostratus^  quicumquenostris  jussis  obsequiumde- 
negaveril.  Retuleius. 

Veris  suis  nominibus  cient.  Arnob.  lib.  v,  initio,  mo- 
dum  eUeiefidi  Jovem  Numa  edoctus.  Liviiis,  I.  i,  de 
codem  Nuina.  Modum  evocandi  deos  lutelares  ex  ur- 
bibus,  quas  Romani  expuguatum  ibant ;  ihveiiies 
apud  Macrobiuin  iib.  SaUirnal.  ui,  cap.  0. 

ineesti.  Hic  sunt  niali  spiriiiis,  qui  ad  sordcs  iii- 
clinaiit  honiiiies  :  sic  os  incestum  npud  Giceronem. 

Vagi.  Quia  sunt  aerii,  ut  ex  Apulcio  S.  Augusiinus, 
et  Apuleius  ex  Platone. 


Errores  humanis  pectorihus  offundant.  Ita  restiluo 
ex  veliistissiniis  et  opiimis  mss.  1  BonouM  2  Reg. 
aliisque  sex ,  ne^non  editis  Roin.  1470  ,  ac  Belul.  Et 
sic  Lactanlius  infra ,  oifunc/un/  tenebras.ei  siipra, 
eodein  lib.  ii,  cap.  i,  circa  iwed. ^  offundere  tenebras. 
In  2  Rt'g.,  1  Lips.,  5  Colb.  et  ed.  Cellar.  est  peclon- 
bus  offundunt;  in  3  al.  R(*g.,  3  Golb.,  2  Glaroin. 
Brun.,  effundanl;  In  il  vulicatis,  infundant. 

Nisi  jussu  fncereAUi  plurimi  mss.,  Regio-Put.,  12 
alii .  et  sex  typis  excusi.  In  1  Bonon.  antiq.,  1  Reg., 
2  Colb.,  ed.  Tornes.,  legitur,  jussKm ;  in  5al.  scrtp- 
lis ,  jussa ;  pro  (\uojusta  in  1  Roff.  el  ed.  Rom.  1468, 
1470;  in  Pal.  jussi ;  iii  1  Reg.,  Marm.  et  7  impressis, 
jusstt  ejus, 

Rcs  geratur.  Mss.  8  et  ed.  Cellar. ,  res  gerantur. 
CaPleri  ut  in  lextu. 

Cum  piio.  Iia  cum  omnibus  edilis  mss.  30,  inter 
quos  est  Regio-Put.  Ilae  duae  voces  absunt  a  13  manu 
exaratis. 

Nec  est  in  angelis,  Ex  mss.  et  veteribus  ediiis  res- 
litiii  est^  quod  in  pluribus  rec.  iinprcssis  deerat. 

iVoii  quo.  Iia  resiitui  ex  ouinibus  mss.  el  editione 
Roman.  1  i08.  Casieri  vnlgaii  habent  quod.  At  quo , 
pro  quiid^  legitur  apud  Ciceroiiein  :  Non  quo  alicunde 
audiveris^  lib.  x,  ad  Atlic.  ep.  i,  et  alibi. 

Non  quo  ullum  honorem  desiderent^  etc.  Aliud  sen- 
tit  S.  Aiigust.  1.  IX  de  Civ.  hei,  cap.  20.  Est,  inquil, 
f n  damonibus  scientia  sine  chariiate ;  et  ideo  tam  infiati^ 
id  est  tam  superbi  sunt ,  ut  honores  divinoSy  et  reiigionis 
servitutem,  quam  vero  Deo  deberi  sciunt^  sibi  sategerint 
exhiberi,  et  quantum  possunl,  adftuc  agunt.  Quiii  et  D. 
Thomas  asserit,  spiritus  malos  in  eodeni  peccato 
periiianere  qiio  prii  s  peccaverant,  quantum  ad  appe- 
tiluin,  licct  non  qnanlum  ad  hoc  quod  obtinere  se 
possc  putent.  Spark. 

A  cultu  et  noiitia  verce  majestatis  avcrtere.  Slc  re- 
posui  rx  niss.  8  Rcg.  in  quitius  siinl  duo  veterrinii , 
6  Colbert.,  2  Oxoii.  ct  ocio  aliis,  atque  sex  vulgalis. 
Mss.  2  Reg.  rec.  et  5  Oxon.  ac  9  excusi  hubent,  a 
cuitura,. 


r>5i) 


FIKM.  LACTANTII 


nurpini^.  Inde  e$(,  quod  ab  siugure  lapis  novacula  in-  A 
cisu9  esl ;  quod  Juno  Veiensis  niigrare  sc  Romam 
velle  respondil;  qgod  Forluna  muliebris  periculum 
denunliavil;  quod  Claudiae  manum  navis  secuia  est; 
quod  in  sacrilegos  et  Juno  nudata,  ci  Locrensis  Pro- 
serpina,  et  Ceres  Milesia  vindicavit ;  et  Hercules  de 
^ppio,  et  Jupiter  de  Atinio,  et  Minerva  de  Cxsare. 
Hinc ,  quod  serpens  urbem  Romam  pestilcniia  libc- 
ravit  Cpidauro  accersilus.  Naro  iWuc^aiiKAnapxns  ipsQ 
in  (igura  sua  sine  ulla  dissimulatione  periaius  esl ; 
siquidem  legali  ad  eani  rem  missi ,  draqonem  secum 
miras  magnitqdinis  advexerunt. 

In  oraculis  auiem  vel  maxime  fallunt,  quorun) 
praesiigias  profani  a  veritale  intelligere  non  possunt ; 
ideoque  ab  illis  aitribui  puiant,  et  imperia,  el  viclo- 
ria$,  et  opes,  et  eventus  prosperoa  rerum;  deniquQ  3 
ipsorum  nuiu  saepe  rempublicarn  periculis  imuiincn- 
tibiis  iiberatam  :  quse  pcricula,  et  responsis  denun- 
tiaverunt ,  et  sacrificiis  placati  averlerun^.  Sed  omni^ 
ista  fallaciae  sunt.  Nam  cum  dispositiones  Dei  prae- 
sentiant,  quippe  qui  n^inistri  ejus  fuerunt,  inierpo- 


DIYIN.  ir^STlT.  340 

nunt  se  iq  his  rebus,  ut  quxcumquc  a  Deo  vel  facta 
sunt,  vel  fiunt,  ipsi  potissimum  facere,  aut  fecissc 
videanlur.  Et  quoties  alicui  populo  vel  urbi ,  secun- 
dum  Dei  stalutum  boni  quid  impendet,  illi  se  id  fac- 
turos  vel  prodigiis ,  vcl  somniis ,  vol  oraculis  p!)Ili- 
centur,  si  sibi  templa,  si  honores ,  si  sacriflcia  iri- 
buantur  :  quibus  datis ,  cum  illud  acciderit ,  quod 
neccsse  esi,  summam  sibt  pariunt  venerationem. 
llinc  templa  devoventur,  et  novae  imagines  consc- 
craulur,  mactantur  greges  bosiiarum.  Sed  cum  hni!C 
facla  sunt ,  nihilominus  lamen  ct  vita,  et  salus  eorum 
qui  hoec  fecerint ,  immolantur.  Quolies  auicm  peri- 
cula  impendent ,  ob  aliquam  ineptam  et  levem  caii- 
sam  se  profitentur  iratos  :  sicul  Jnno  Varroni ,  quod 
formosum  puerum  intensa  Jovis  ad  excuvias  tenendas 
collocarat ;  et  ob  hanc  causam  Romanum  nomen  apud 
Cannas  pene  deleium  est.  Quod  si  Juno  altcrum  Ga- 
nymedem  verebatur,  cur  juventus  Romana  luit  poe- 
nas?  Yel  si  dii  tantummodo  duces  curant ,  ca>ieram 
multitudinem  negligunt,  cur  Varro  solus  evasit,  qui 


VARIORUM  NOT^. 


Augure.  Videsupra,  c.  9  hujuscelibri,  post  initium. 

Juno  Veiensis,  Hanc  Monetam  vocavit  capite  8  hu- 
jusce  libri. 

Foriuna.  Vide  S.  Augustinum,  deCivit.  Dei  lib.  iv, 
cap.  19. 

ClaudioB,  Vide  supr»,  cap.  8. 

Juno  nudatfi,  ctc.  Esi  Jiimo  Lacinia  ,  cujus  tem- 
plum  Censor  Fiilvius  tegulis  marmorclB  nudavit ;  La- 
erenm  Pro»erpina^  quam  Pyrrhiis  spoliavit  :  Cere$ 
Milesia ,  qu%  Alexandri  niilites  sacrilegos  cnccitale 
miiltavii  :  llercules  de  Appio^  qucm  ciim  sacra  ilcr- 
culis  ad  servos  transtulisset,  Uous  luminihus  orbavit; 
A/finio,  qui  senalui  Jovis  jiissa  rcnuntiaveral ;  Mi- 
nma.ciijus  species  Ariurio  AuKUsti  inedico  apparue- 
rat,  serpens,  4i)sculapiu8.  Dc  his  supra  cap.  8. 

Aonuonapxio^.  H»c  voK  desideratur  in  mss.  i  Reg. 
vetiisiissimis. 

In  figura  $ua.  Scilicet  forma  serpcntis. 

Perlam  ett.  Ita  rcstilui  ex  quamplurtmis  mss.  an- 
liquioribus.  lu  5  roaiiu  exaratis,  et  omiiibus  exciisis 
legilur,  perduclus  esl. 

Advexerunt.  Emman.etGolh.  elegMier ^advexerunt. 
Recte  vidil  Torreuius  in  Valcr.  Maxim.  i.  1,  c.  8,  n.  2, 
ufia  voce  legondum,  urbi  se  nottrm  advehendum  resti' 
tuit.  Ubi  h£c  fabula  uberius  exponitur.  Bdn. 

Profani.  Id  est,  a  fide  alieui. 

Fuerunl.  Mss.  sex  rcceniiores  fuerint. 

Dei  stututum.  Sic  emeiidavi  ex  inss.  et  veleribus 
editis.  In  scriptis  3  rec.  ct  editis  septem  legiiur  sta- 
tum. 

Quod  formosum  puerum  in  tensa  Jovis  ad  exuvias  le- 
nendas  coUocarat.  Ed.  Subiac.  habet  in  templo,  pro, 
in  tensa.  Iii  oninibus  impressis  et  multis  iiiss.  locus 
hic  viotiosissime  legilur.  Nonnuiii  babent,  in  tempio 
Jovis  ad  excubias  tenendas ;  alii  in  templo  jovis  ad  exu- 
vias  tenendas  :  sic  liabent  mss.  Uoiion. ,  Jun.,  Tax., 
Pen.,  3  Reg.,  1  Sorb.,  12  Vaiic.  et  editiones  2  Bo- 
non.,  Veneta,  Florent.,  Junt.,  Gymnic,  Cratand., 
Aldin.,  Graph.,  Tornes.  et  aiiiiq.  38,  aiiseque.  Iii  6 
rcc.  scriplis,  eximias  ;  6  ed.,  excubias.  Emendo  se- 
cnndum  meliores  codices ,  pro  templo^  tensa,  et  pro 
excubias ,  exuvias  legcns.  Sic  legunt  mss.  Pai.  et  5 
Reg.  antiq.  In  Is.  itemtesa;  in  Caiic.  legilur  iu  ten- 
tassa;  in  Em.  Untesea.  Jo.  Cauci  putat  librarium  vi- 
liose  iia  siripsisse,  pro  in  tensa^  cui  conjectura) 
subscribo.  Mss.  2  et  Ultr.  habent  in  cenusa :  sed  iti- 
dem  vitioie  per  osciuntiam  iibrarii  sic  scriptum. 


Menda  hoc  modo  in  textum  irrepsissc  puto;  nempe 
librarios  ignorantes  quid  esset  tensa  ( vox  enim  nb- 
soleta  est  I  existimasse  legendum  esse  templo,  pras- 
sertjm  cum  staiim  seqtialur  Jovis ,  fiV  principium  vn- 
cis  tensa  liaiid  dissiinile  sit  vocabulo  templo  ;  hinc 
pUtiirunt  menlioiicin  ficri  icmpli  Jovis.  To  excubios , 
pro  exuvins  ,  co  modo  irrepsisse  aiiliimo  ,  (|Uo  Isnniis, 
nempe  pru  exuvias;  in  manuscripturum  anliqiiisi  fuisse 

Q  exubias,  vel  exsubias.  Pro  v  eiiim  vciercs  b  scribere 
solcbant ,  et  vice  versa  ,  ut  ostcndimus  iu  noiis  ad 
Epilomon ;  s  qiioquo  post  x  addebant ,  ut  patet 
in  exsequor,  exsul,  etc.  :  hiiic  pro  eo  quod  nunc 
dicimus  exuvias ,  iili  scribebanl  exsubias ,  ciijus 
vocis  signiiicaiioiiem  librarii  haud  assequenics , 
excubias  viliose  siibsiitiierunl.  (^scierum  quid  sit/eii- 
sn,  iioiiim  cx  SisinnioCapitone  apud  Fostiini;  neinpe 
vehiculum ,  quo  cxuviae  deorum  iudis  Circciisibus  in 
circiim  et  ptilvinar  vehebantur.  Iloc  voliicnlum  tra- 
hebatur  non  a  juinenlis,  sed  ab  borniniUiis  :  hinc 
Suei.  iii  Oqtav.  August.,  c.  43  :  Accidit  votivis  Circcn- 
sibus,  ut  correptus  valetudine  lectica  cubans  tensas  de^ 
duceret.  llli  auiem  qtii  deduccbant  leiisas ,  adiensato- 
res  dicebanlur.  Erant  hi  plurimuin  bini,  qui  vchendi 
ouus  subibant.  Ex  iSiEO.  —  Apud  Tertuilianuin,  lib. 
de  Spectaculis,  cap.  7,  in  ludis  Circensibus  inentio  Gt 
de  curribiis ,  de  tensis ,  de  sedibus ,  de  coronis  ,  de 
exuviis.  liide  paiet ,  legi  deberc  in  tensa  Jovis  ad  exu- 

1%  viVii  tenendas,  Pro  formosum  ,  mallet  Galla^us  legere 
famosum.  Sed  legendum  esse  formosum  consiat,  tum 
ex  omnibus  Lactantii  mss.  et  editis  codicibus,  tum 
ex  Valerio  Maxiino,  a  qno  liaec  desumpsit  Lactaniius 
iJist.  lib.  I,  cap.  2,  ubi  legitur,  eximia  faciepue- 
rum ,  ctc.  Ilcm  apud  Arnobium  in  iine  libri  iv,  haec 
refereiitcm.  —  In  tensa  Jovis.  Tertull.  de  Spectat., 
c.  7,  iin.  :  ^t  unam  lensam  trahat  Jovis...  ptaustrum 
est.  Egregie  nosirum  Lact.  locum  iliusiral  Cuperus 
in  llarpocral.  ed.  in4°,  p.  154  el  S(|.  —  In  tensn  Jo^ 
vis  ad  exuvias  tenendas.  reiisa>  aiitein  ,  sive  tbens;», 
sunt  vebtcula  deorum,  quibus  in  Circum  deducebaii- 
tur.  Suctonius  Aug.  43  :  Accidil  volivis  Circensibus,  ut^ 
correptus  valetudine^  leclica  cubans,  iensas  df.duceret. 

BUN. 

Cur  Varro.  Historia  est  apiid  Livium,  lib.  11 ,  se- 
cundi  belli  Punici.  Vide  Valer.  Maxiin.  iib.  1 ,  cap. 
de  neglecta  Religione.  —  Cur  Varro  solus  evasit.  Te- 
rciititis  Varro,  consul,evnsii  cx  Ganncnsi  prselio.  BtJf. 


341 


LTBER  n.  T>E  ORIGINR  ERRORIS. 


5» 


boc  fecit,  et  Paulus ,  qui  njhil  mernit ,  occisas  esl?  A  dispoUiiio.  Dilfert  ergo,  donec  vcniat  lempomm  (inift, 


Yidelicet  nil  tunc  Romanis  accidii 

F«tis  Jimonis  iniqux, 

cam  AnniiMil  duos  exercitus  populi  Romani,  et  astu, 

et  virtute  confecit.  Nam  Juno  audere  non  poierat , 

aut  Ganhaginem  derendere ,  ubi  arma  ejus  et  cur- 

rus  fuit,  aut  Romanis  nocere ,  quia 

Progeniem  Trojano  a  sanguine  duci 

Aodierat,  Tyrlas  ollm  qu»  verteret  arces. 

8ed  illonim  sunt  isti  lusus,  qui  sub  nominibus 
mortuorum  delitescenies,  vlventibus  plagas  tendunt. 
Itaque  sive  illud  periculum,  quod  imminet  vitari  po- 
test,  videri  volunt  id  placaii  avcrtisse ;  sive  oon  po- 
tesl,  id  agunt,  ut  propter  illorum  contemptum  accl- 
disse   Tideatur.  Ita  sibi  apud   liomines  ,  qui  eos 


quo  clTundat  iram  suam  in  potestatc  ac  virtute  coe- 

lesti,  sicut 

Vatum  pncdicta  pioram 

Terribili  roonitu  horrificant. 

Nunc  nutem  patiiur  homines  errare ,  -et  adver- 
sum  se  quoque  impios  esse ,  ipse  justus,  et  mi- 
tis,  et  patiens.  Nec  enim  (ieri  potest,  ut  non  is,  in 
quo  perfecta  sit  virtus,  sit  ctiam  perfecta  patientia. 
Undequidain  putani,  ncirasciquidem  Deumomnino, 
quod  aflectibus,  qui  sunt  perturhationes  aoimi,  sub- 
jectus  non  sit ;  quia  fragile  est  omne  animal  quod 
afficiiur  et  commovetur.  Qux  persuasio  veritatem  , 
atque  religionem  funditus  toUit.  Scd  seponaiur  inte- 
rim  locus  hic  nobis  dc  ira  Dei  disserendi,  [quod  et 


neseiunt,  aucioritatem,  ac  limorem  pariunt.   Hac  »  »»^"«^.<^^^ '"«•«•^''^»  ^^  «P^»^  P^^P"^/^^'^^ 


versutia  ,  ei  his  artibus ,  notiilam  verl  ac  singularis 
Dei  apud  omnes  gentes  inveteraverunt.  Suis  enim 
vitiis  perditi,  sseviunt,  ei  grassantur ,  ut  perdant.  Id- 
drcoetiam  humanas  hostias  excogitaverunt  ipsihostes 
homani  generis,  ut  quam  muitas  devorarent  animas. 
CAPUT  XVIII. 

De  Dei  patientla  el  uitione  ,  dasmonum  cuUu ,  et  faUis 
religionibui, 
Dicet  allquis :  Gur  Ergo  Deus  h»e  fieri  patitur» 
nec  tam  malis  succurrit  erroribus?  Ui  mala  cum  bo- 
nis  pugnent;  ut  viiia  sint  adversa  virtutibus;  ut 
habeai  alios,  quos  puniat ;  alios,  quos  honoret.  Ul- 
timis  enim  temporihiis  statuit  de  vivis  ac  mortuis 
jodicare 


Dei)  latius  exequenda.  Illoscrgo  ncquissinios  spiritus 
quisquis  veneratus  fuerit,  etsecutus,  neque  coeio, 
neque  luce  potietur,  quae  sunt  Dei :  sed  in  illa  deci- 
det,quxindistrihutione  rcrum  atiributa  esseipsinia- 
lonim  principii  disputavimus;  in  tenebras  scilicet, 
et  inferos,  et  suplicium  sempitcrnum. 

Docui  religionesdeorum  triplici  modo  vanasesse : 
uno,  quod  simulacra  isiiln,  quae  coluntur,  effigies  sint 
bominum  mortuorum ;  esse  autem  pcrversum  ei  in- 
congruens,  ut  siniulacrum  hominis  a  simulacro  Dei 
colatur  :  colit  enim  quod  est  deterius  ei  imbecillius; 
tum  inexpiabile  facinus  esse,  deserere  viventem,  ut 
dcfunctorum  monimcnlis  servias,  qui  nec  vilam,  nec 


lucem  dare  cuiquam  possunl,qua  ipsi  carent;  nec esse 
de  qiio  judicio  mihi  erit  in  ultimo  libro  G  alium  quemquatn  Deum,  prxter  unum ,  cujus  judicio 

VARIORUM  NOTi£. 


Pttului,  Qui  pullos  'edaces  habuit,  et  lamen  apud 
Cannas  cecidit,  ut  illi  Gyprianus  illudit. 

Qui  nihil  meruit.  Id  esi  nihil  teclt  poena  dignum. 
Iterum  Lacianlius  I.  vii,  cap.  iO  :  Boni  nihil  tale  cre- 
duntur  mereii^  quale  stspe  patiuntur,  Bun. 

imqwB.  Virg.  viiii£neid.,vs.6d7.  Vide  Silium  Ita- 
lic.  lib.  X. 

A$iu.  Lact.  de  Opiflc. ,  cap  2  :  A$tu  le  protegant. 

Audere  non  poterat.  Heumaiinus  recte  exponit  non 
i«ife6af.Singularistamendiciio,Iicetauflfere  pro  poise^ 
Hpotse  pro  audere,  iiiterduin  ponant  veteres.  Vid. 
Bmukhus. ad  Properl.  1. 1,  el.  15,  vs.  37,  p. 6i,  sq.  Bun. 

Progeniem,  Virg.,  iiiitio  i  ^n.  Vide  et  Valerium 
loco  cilato. 


Sub  nominibus  mortuorum  delitescentes,   SeqmlurJ)  Nec  tacuerepit  vates.hvti. 


Nam  ob  hoc  ipsum  mittit  Deus  efficaciam  illusionis  » 
ut  Paulus  ad  Thessal.  scribit,  ut  credant  mendacio, 
utjuJicenturomnesqui  non  crediderunt  veritati.  In- 
digni,  inquam,  sunt  fonle  vivo,  qui  cisiernas  sibi  fo- 
diuni.  I  Hier.  2.  Betul. 

In  potestate,  Id  est,  per  potestatem.  Modus  loquendi 
Scripturse. 

Vatwn  prtBdicta  piorum.  Ita  restitui  ex  mss.  2  ve- 
tiistissimis  Reg.,2  al.  Reg.,  Gauc,  i  Golb.,  Em., 
et  ex  mss.  Virgil.  In  sex  scrip.  rec.  [et  in  vulgatis 
est  ,  priorum,  Virg.  iv  iEii.  —  Vatum  prcedicta 
piorum,  Sic  edo  ex  mss.  Gauci  et  Emman.  diversis 
typis.  Est  hoc  receptum  epitheton.  Sic  Virg.  vi  JEn. 
vs.  662.  Quique  pit  vates.  Silius  Ital.,  1.  vi,  vs.  288» 


Tcrtull.,  Apol.  c.  21  :  Contraria  divinitas  delitiscens 
sub  nominibHs  et  imaginibus  mortuorum^  quibusdam  <i- 
gms  et  miraculis  et  oraculis  fidem  divinitatis  operatur» 
Ex  de  Spect. ,  c.  10.   Bun. 

Viventibus.  Mss.  4  Golbert.,  1  Glarom.  el  Brun. 
addunt  homimbus,  Ibidem  Laclantius,  ptagas  tendunt^ 
pro  intendunt ,  simplex  pro  composito,  ut  uiihi  vide- 
tur,  pro  insidiantur. 

Apud  omnes  gentes.  Extrema  vox  gentes^  addita  ex 
cunctis  mss.  et  editis,  praeter  Thys.  Gall.  Spark. 

Inveteraverunt.  Gont.  I  ii,  c.  1,  inveterata  persua* 
none.  Ibid.,  c.  19,  inveteratos  errores  dixit.  Bln. 

Differi  ergo.  Quia  nec  gravior  Dei  ira,  nec  poena 
major  nobis  ininiitiere  potest,  quaiii  cum  Deus  pcc- 
cata  punit  peccaiis.  M6cx/>6(b/Aoc  qtiidem  Deus  est,  nec 
nnoriem  vult  peccatoris,  seu  ut  convcrtatur  et  vivat, 
Ezechielis  iii.  i  Ma^na  Dei  ira  esl,  ut  Hieronynius  ad 
Castrutiuin  Ezechiclis  auctoritate  scribit »  quando 
peccata  non  corrigit,  sed  cxcitatein  caecitafe  punit. 


Quidam.  Epicurei.  Vide  de  Ira  Dci,  cap.  4. 

iVe  irasciquidem  Deum  omnino,  quodaffectibus^tXCs, 
Ita,  ut  et  aliae  passioiies,  Deo  conveniuni  noii  affective^ 
sed  effective,  ut  Iiabet  regula.  floc  est,  ira  non  lur- 
bat,  non  afficit  Deuin  dolore,  ut  homines  :  sed  Deus 
cum  irasci  dicitur,  facit  hoc  quod  irati  solent,  nempe 
punit,  afQigii;  iraitaque  in  Deo  non  cst  affoctus,  sed 
voluntas  punieiidi.GALLfus.— VideS.Thom.  part.i, 
quxst.  21,  art.  3. 

Triplici  modo,  Sic  lego  cum  editis  Rom.  1470,  Be- 
tul.,  Toriies.,  Soubr.,  Gellar.cunctisque mss.  prxter 
Em.  in  quo  legitur  tribus  modis;  in  vulgaiisll ,  tri- 
plici  ratione. 

Uno,  Exmss.  est,  interquosquinque  addunt  modo; 
1  Golb.  imo, 

Ista,  Oinnium  mss.  est,  praeter  quatuor  et  editos» 
in  quibus  est,  ipsa, 

Esse  autem  perversum,  Sicreposui  ex  omnibus  mss. 
et  sequenlia  postulant.  In  excusis  legilur,  est. 


r,45  nm.  L.VCTANTIi  DIVLN.  INSTIT.  5i4 

ac  poie.stAlioninis  ftnima  subjecia  sii.  Altcro,  quod  A  eosqui  vel  morluis  supplicanl,  vel  terram  veneran- 


ipsocimngincs  saci\T,  quibus  inanissimi  bominesser- 
Tiuiit,  omni  sensii  carenl,  quoniam  (erra  sint.  Quis 
autem  non  intcliigai,  ncfas  esse  leclum  animai  cur- 
vari,  ut  adoret  lerram  ?  qurc  idcirco  pedibus  nostris 
subjecta  est,  ui  calcanda  nobis,  non  adoranda  sit, 
qui  sumus  ideo  exciiaii  ex  ea ,  stalumque  sublimem 
prxter  caeieras  animanles  accepirous,  ut  non  revol- 
vamur  deorsum,  nec  hunc  coRlesiem  vullum  projicia- 
mus  ad  terram ;  sed  oculos  eo  dirigamus,  quo  illos 
naturae  suse  condiiio  dixerit,  nihilqiie  aliud  adore- 
mus,  niliil  colamus ,  nisi  solius  artiOcis  parcniisque 
noslri  unicum  numcn  :  qui  proplerea  hominem  rigi- 
dum  figuravii,  ul  sciamus,  nos  ad  superna  et  coelestia 
provocari.  Tertio,  quod  spirilus,  qui  prxsunt  ipsis 


lur,  vel  spiritibus  impuris  animas  suas  mancipant, 
rationem  hominum  non  lenere,  eosque  impietaiis  ac 
sceleris  sui  supplicia  pensuros,  qui  rebelles  adversus 
parentem  generis  humani  Deum,  susceptis  inexpia- 
bilibus  sacris  fas  omne  violaverint. 

CAPUT  XIX. 

De  simulacrum  et  terrenarum  'rerum  cuUu. 

Quicumque  igitur  sacramentum  hoiniuis  tueri,  ra- 
tionemque  naturae  sua;  niiitiir  obtinere,  ipse  se  ab 
huino  susciiet,  et  erecia  menie  oculos  suos  lendat 
in  coelura  :  non  sub  pedibus  quaerat  Deum,  nec  a 
vestigiis  suis  eruat  quod  adoret  (qiiia  quidquid  ho- 
mini  subjacet,  infra  homiuem  sit  necesse  esl)  ;  sed 


religionibus,  condemnaii  etabjecii  a  Dco,  per  terram  B  quaerat  in  sublimi,  qu»rat  in  summo ;  quia  nihil  po- 


Tolutentur :  qui  non  tantum  niliil  pncstarc  cuhoribus 
suis  possint,  quoniam  rerum  potestas  penes  unum  cst, 
verum  etiam  mortiferis  eos  illecebris  et  erroribus 
perdanl;  quoniam  hoc  illis  quotidianum  sit  opus, 
tenebras  hominibns  obducere ,  ne  quxratur  ab  illis 
verus  Deus.  Non  igitur  colendi  sunt,  qnia  sentenliac 
Dei  subjacent.  Estcniin  piaculummaximum,  addicere 
se  poicbtali  eorum,  quibus,  si  justiliam  sequare,  po* 
tcntioressc  possis,  el  cos  adjuraiione  divini  nominis 
expellerc,  ac  fugarc.  Qiiod  si  apparet,  religiones  istas 
tot  modis  esse  vanas,  quibus  docui,  manifestum  est 


test  homine  majus  esse,  nisi  quod  fuerit  supra  ho- 
minem  ;  Deus  auteni  major  est  homine  ;  supra  ergo, 
non  infra  est,  nec  in  ima  potius,  sed  in  suinma  re- 
gione  quaerendus  est.  Quare  non  est  dubium  quin 
reilgio  nulla  sii,  ubicumque  simulacrum  est.  Nam 
si  religio  ex  divinis  rebus  est,  divini  autem  nihil  est, 
nisi  in  coelestibus  rebus  ;  carent  ergo  religione  si- 
mulacra,  quia  iiihii  potest  esse  coeleste  in  ea  re,  quae 
fit  ex  terra.  Quod  qiiidem  de  noiniiie  ipso  apparere 
sapienti  potcst.  Qtiidquid  enim  simulaiur,  id  falsum 
sit  necesse  est ;  nec  potest  unquam  veri  nomen  ac- 


VARIORUM  NOTiE. 


Aliero.  Haec  lectio  5  editorum  et  omnium  inss.  Q 
est,  quorum  quinriuc  perperam  addunt  vocabulum 
modo^  quod  jam  prxcessit.  Caeteri   impressi  habent 
aUera^  ei  iiifra  teriia,  pro  terlio,  qiiod  cuiict.  mss.  est. 

Inanissiwi.  Non  alilcr  legiliirin  mi;s.  fcrc  omnibus 
et  in  deccin  cdilis.  1  Colb.  habet  inmanissimi  ,  cor- 
rupte ;  el  1  Colb.  ciiin  sex  impressis,  vanissimi. 

Qni  sumus  ideo  excttaii  ex  ea.  lia  codex  antiquus 
Bonoiiiensis  et  tres  Vaiicani;  quod  scnsum  efficit  ra- 
tioni  inagisconscntancum,  ait  Thomasius. 

Ex  ea,  siatumque  sublimem.  Iia  cmcndo,  et  sic 
praiferunt  veterriini  iiiss.,  i  Bonon.,  3  Reg.,  5  Va- 
tlc,  5  Colb.,  Ulir.,  Tax.,  Lips.,  Ein.,  Brun..  et  ed. 
Torn.,  Soiibron.  Iii  I  Claroin.  etiinpressisFlorcnt., 
Spaik.,  y/alch.,  el  ex  ea  stalum  sublimem;  in  edit. 
Is.,  exeaque  siatum  sublimem^  mendose  oninino  :  nec 
nieliiis  legas  iii  in^s.  2al.  Reg.  rec,  Cauc,  Juii.  et 
in  edit.  Rom.  4470  ei  aliis  quinque.  in  i  Claroin.,  ut 
ex  eOy  inale;  ad  quid  eniin  refcrtur  ex  eo?  nei|ue  ex 
terra  cxciiaii,  ex  ea  siatum  sublimem  accepimiis.  — 
Excitati  ex  ea,  statumque.  Atiamen  nt  hic  exeitalum  D 
ex  ea  (terra),  sic  I.  ii,  cap.  1,  Ex  humo  sublevatum ; 
1.  VII,  c  9,  Ab  humo  excitaium;  ibid.  c.  0,  AUevalum 
exhumo...  excitasse  t\\x\[,  Bun. 

Pra'ter,..  auimantes.  Id  est,  prse  caeteiis  animanti- 
bus.  Vid.  I.i,  cap.7.Hucpertii»etde  Ira  cap.  14.Bun. 

Nec  hunc  coelestem.  Sequor  veteres  cditioncs  et 
omnes  fere  mss.  At  lcgiturne,  in  4  scriptis  rcc  ei  12 
vulgatis. 

Nisisoliusardficis.  Ms.  Cauc.el  lOimpressis,  solum^ 
cornipic ;  quid  eiiiin  sibi  vtilt  solum  unicum  numen  ? 

Unicum  numen.  Mss.  26  et  ed.  Roin.  4470  habeut 
nomen. 

Bigidum.  Id  est,  erectum.Videcap.  seq.  circa  finem. 

Quoiidianum  sit  opus.  mss.  est,  prxter  uiium  re- 
cciiliorem  ;  esl,  lypis  viilgat. 

Teuebras  hominibus  obducere.  Hinc  Taur.   Epit., 
C.^^i^obduxerunt  humano  generi  tenebras.  Qcero^  l.iv 
Acad.  b,  obducere  tenebras  rebus  clarissimis.  BuN. 
^   Addiccre  se.  Usurput  verbum  jure  cousulloruin  , 


sicutpauloinferius  verbum  mancipandi.  Nam  addicti 
dicebanlur  obfleraiict  nexi,  qui  ob  xs  alienum  credi- 
toribus  in  lemporariam  serviiiitem  tradebaniur. 
Nam  qui  peccai,servus  estpeccati,  juxta  Paulum.  Ob- 
serva,  quod  relij^ionis  noinen  pro  eo  usurpat,  qiiod 
Grscis  esl  dccccdae/xovia,  in  malam  nimirum  partera  : 
sed  id  fere  in  plurali  numero  duntaxat.  Betuluus. 

Justitiam.  Id  est,  verain  religionem. 

Violaverint.  Sic  reperimus  in  velusiioribiis  et  me- 
lioribus  manuscriptis,  faventibus  sex  aliis,  et  ed. 
Rom.  1468  et  1470,  in  quibus  esl  violaverunt;  iu  1 
Golb.  rec  et  42  impressis,  violaverunt. 

Sacramentum.  llaec  vox  iii  Lactantio  snepe  ita  oc- 
currit,  utsignificet  mysierium,  ac  reconditioucm  ali- 
ciijus  rei  sigiiiricationem. 

Ipsc  se  ab  humo  suscitet.  Illud  se  in  nonnuilis  imp. 
deestiscd  esprimitur  in  melioris  notae  mss.  ct  edit. 

Nec  in  ima  potius^  sed  in  summa  regione  queerendus 
esl.  Sic  cmendavimus  ex  omiiibus  pene  mss.  et  im- 
pressis  :  maleauiem  iiiS  Reg.  et  totidem  rcc  ed.  lex., 
religione.  Num  rectius  Icgeretur,  ut  placiiit  Cellario, 
Nec  in  ima^  sed  potius  in  summa,  etc  —  Heumannus : 
Probo,  inquil,  codicisa  Cellario  laudati(scil.Cmiiian.) 
scripiuram,  ima,  sed  poiius.  Probareiii  et  ipse,  nisi 
cogitarem,  Lactantium  sxpe  illud  potius  coiiira  re- 
ceptum  morein  illi  sed  prxmitiere.  Uade  lutius  tot 
mss.  in  his  Reimm.,  Lips.  et  Goth.,  et  editiunes  om- 
nes  sequi'.  Vide  quas  noto  ad  infra,  noit...  polissi' 
mum...  sed;  I.  vi,  c  i2,  verum  hoc  ille  non  potiu$ 
incaute...  sed  ignorantia  veri.  ibid.,  c  16,  nec...  po- 
tissimum...  sed.  Bun. 

In  ea  re.  In  1  Clarom.  quodf  mendose  ;  in  altero 
Clarom.  3l\eg.  rec,  2  Colb.,  1  Tornes.,  i  Sorbon., 
Lips.  et  edil.  Rom.  1468,  in  me  quod. 

Quod  quidem  de  nomine  ipso  apparere  sapienti  poiesi. 
Hxc  (|ux  desunt  iii  ms.  Bononiensi  antiquo,  extint 
in  omnibiis  mss.  et  editis,  Thysiano,  Thomasiano,  et 
Cantabrigiensi  exceptis,  in  quibus  inale  omissa  sunl, 
quia  res  et  sensiis  posiulaiit. 

Quidquid...  simulatur.  Apie  Juvenalis,  $at.  vi,  5i4  : 


S45 


ANALYSIS  LIBRI  TERTIL 


5i6 


cipere,  qiiod  veritatem  fuco  et  imitatione  meniitur.  A  suscepii  operis  portio ;  et  majestate  coeiesti  sugge- 

rente  nobis  dicendi  facullaiem,  inTeteraios  depuli- 
mus  errores.  Nunc  vero  major  nobis,  ac  ditrtcilior 
cum  pliilosopbis  proposila  luctatio  est  :  quorum 
summa  doctrina  et  eloqueniia,  quasi  moles  aliqua 
mihi  opponitur.  Nam  ut  illic  {id  ut^  in  secundo  li- 
bro)  muliiiudine,  ac  prope  consensu  omnium  gen- 
tium  premebamur  ;  iia  hic  aucioriiate  prxsiantium 
omni  gener&Iaudis  virorum.  Quis  autem  nesciat,  plus 
esse  momenti  in  paucioribus  doctis,  quam  in  pluri« 
bus  imperitis  ?  Sed  noii  est  desi>erandum,  istos  quo- 
que  de  scntentia,  Dco  ac  veritaie  ducibus,  posse  de- 
pelli :  nec  tam  pcrtinaces  fore  arbitror,  ut  clarissi- 
mum  soiem  sanis  ac  paleniibus  oculis  videre  se  ne- 
geni.  Modo  illud  verum  sit,  quod  ipsi  soient  profi- 
teri,  studio  investigandae  veritatis  se  teneri,  efficiam 
^  profecto,  ut  quaesilam  veritatem  diu,  et  aliquando 
invcntam  esse  credant,  et  humanis  ingeniis  inveniri 
nonpotuisse  fateanlur. 


Si  autem  omnis  imitaiio,  non  res  potissimum  seria, 
sed  quasi  ludus  ac  jocus  cst,  non  religio  in  simula- 
cris,  sed  mimus  religionis  est.  Prxferendum  est  igi- 
tnr  verum  omnibus  falsis :  calcanda  terrena,  ut  coe- 
lestia  consequamur.  Ita  enim  res  se  habet,  ut  quis- 
quis  animam  suam  ,  cujus  origo  de  coeio  est,  ad 
inferna  et  ima  prostraverit,  eo  cadat  quo  sc  ipse 
dejecerit.  Ideoque  oportel  rationis,  ac  status  sui  me- 
morem,  non  nisi  ad  superna  niti  semper,  ac  tendere. 
Quod  qui  fecerit  ,  hic  plane  sapiens ,  hic  justus, 
htc  hoino,  bic  denique  coelo  dignus  judicabilur ;  quem 
sniis  parens  non  humilem,  nec  ad  terram  more  qna- 
dnipedum  abjecium,  sed  siantem  potius,  ac  rectum, 
siciileum  fecit,  agnoverit. 

CAPUT  XX. 

De  phiioiophis^  deque  verilate. 
Peracta  est  igitur  (ni  fallor)  magna  et  difficilis 


VARIORUM  NOTiE. 


Nil  ibi  per  ludum  simulabitur  ,  omuia  flenl 
Ad  verum. 

SicCic,  de  Amicitia,c.  25,  Fucata  el  iimutata  iin- 

urit  atque  verii  opponit. 

Acjoau  eil.  Id  ex  Terent.  in  Eunuch. 

Mimui  religionii  eit.  Hanc  lectionem  exhibcni  mss. 

tres  velerriini  Reg.,  Cauc,   Jun.,  2  Colb.,Goth., 

Lips.,  Uilr.,  Pal.,  Em.,  Cantabr.,  i  Clarom.,  Bruii., 

5  vct.  typis  excusi,   ac  3  rec  Et  apud  Senocam  re- 

peritur,  I.  v,  epist.  xxvi.  In  2  Reg.  et  2  Colb.  csi 

wmnui^  quod  per  librariorum  ftsciiantiani  coniigisse 

quis  iion  videal,  mulalione  triuiii  elemenlorum,  miin 

in  ntttn,  ex  litlerarum  apicibns   ducla  siniiiiludinc. 

Mss.  sez,  edit.  Rom.  1468,  ei  12  rec.  editi  legunt  mi- 

aiu,  sed  sciisu  alieno.   Caeterum   mimui   religionii 

Kcie  dieitiir  genlilium  religio ,  quia  niiiiii  insiar  reli- 

Sioneni  lanluin  imitaiur,  vcritaiem  noii  habei.  Piir- 

tim  ex  GALLiEO. 

Hic  denique  cielo  dignui,  Sic  reposui  ex  mss.  7 

Rgj.,  inler  quos  sunt  duo  veierrimi,  2  Bonon., Cjhic, 

^Vaiic,   6  Colb.,  2  Clarom.,  2  Lips.,  i  Surbon., 

''al.,  Tax.,  Pen.,  Ultr.,  Ein.,  Bnin.,   edit.  Graph. 

».   iii  alio  Li|is.  pro  deniqne,  esi  utique  ;  iii  pliirihns 

^^Ucanis  et  edit.  Thys.,  Gall.,  Spark.,  hic  Deo  coelo- 

^   dignui;  in  scriplis  2  Reg.,  Jun.,  Caiiliibrip;.,  cl 

^^l.  excusis  quinquc,  hic  ccelo  Deoque  dignui.  Dco- 

9iie  hic  iiiutilis  videlur  juxta  Thoinasium. 

Peracta.  lloc  capul  est  veluti  traiisilus  adlibrum 

Jiajor  nobii,..  cum  philoiophis..,  luctatio,  Lact.  iv. 


c.  25 :  Una  nobis  et  magna  et  prcecipua  cum  carne  /u- 
ctatio  est.  Cic,  de  Fato,  c  6  :  Chryiippe,  tibi  cum 
Diodoro  magna  luctatio  eit.  BuN. 
Quaii  moles.  bifiicultas.  Yirgil. : 

Tantsemolis  erat  Romanam  condcre  genieml 

—  Quaii  molei...  mihi  opponitur.  Observatus  est  ei 
Gicero  iii  Verrem,  1.  v,  orai.  10,  c  1  :  Quasi  murus 
quidam  boni  nomen...  opponilur.  Bun. 

Ac  prope  comeniu  omnium  gentium  premebantur.  Ita 
restiuii  ex  omnibus  poiie  mss.,  8  Reg.,  Cauc,  5 
Colb.,  LipsienNihus,  2  Sorbon.,  Nav.,  Yict.,  Gat., 
^  Marin.,  Jun.,  Pal  ,  Eni.,  Canlahrig.,  I)ruii.  ct  vetu- 
stioribusac  praestaniioribus  ediiis,  5  Rom.,Florent., 
Ald.,  Pjiris.,  1525,  Cral.,  Grapli.,  Cellar.,  et  Toru. 
iii  quo  deest  gentium.  Iii  ms.  Toriies.  ac  pene  con- 
iensu  onuiium  premebamur ;  in  Regio-Pui.  et  1  Colb. 
et  1  Clarom.,  premebalur,  inendose  ;  in  8  iinpressis 
rec  veritai  premebatur ;  iii  scriplis  1  Reg.  et  1  Cla- 
roni.  veritai  premcretur. 

De  ienteniia...  depeili.  Supra  dixit  de  luclatione  ; 
cleganter  igilur  dc  re  gladiaioria  hic  traiisfcrl.,1.  iii, 
c  1G,  de  senienlia  putsus  est.  Coiit'.c  17  ;  I.  v,  c  13. 
Nullis  tcrroribusde  seiitentia!  proposito  posse  depelli. 

BUN. 

Deo  ac  veritute  ducibus.  Corrigit  vulgatum  illud  : 
Ducp.  virtuie,  comite  Forluna.  Docet,  sicut  christia- 
num  decei,  iion  proprlis  viribus,  non  Forlume,  sed 
Deo  Opt.  Max.  omniuin  bonorum  aiiclori,  opiima 
quxque  esse  tribueiida.  Betul. 


ANALYSIS  LIBRI  TERTII 


LACTANTII. 

VANITAS  PIIILOSOPlIIiE  ET  PHILOSOPHORUM. 


Partes  hujus  lihri  tres  sunt :  Prima  d()  phiIo.<;o- 
Mia,  secunda  dc  philosopliorum  vanilate,  tertiu  rur- 
^lmi  philosophiam  non  esse  sapici  liaiii  domonstral. 
In  exonlio  optat  sibi  Tuliianam  eloqueiiliam  ad 
demonstrandam  philosophiae  vanilatcm,  (|uam  plii- 
iotophiam  Inanem  et  falsam  esse,  his  argumeiilis  os- 
tendil.  —  1.  Philosophia  est  studium  sapientiai;  ergo 
non  esi  sapientia. — II.  Illo  siudio  ad  sapieniiani  iion 
pervenitur  ,  crgo  ne  quidem  bapieiitia;  suidiosi  sunt 


philosophi  {Cap.  2).  —  III.  In  philosophia  ,  neqiie 
scieuiia  est,  neqiie  opinatio ;  crgo  non  est  sapientia  : 
iiou  illa,  qui.i  Socraies  ct  Academici  eamsnstulerunt ; 
nou  hiic, quia  Zenou  et  Sioici caiii  repudiannit  (Cap. 
4).  — IV.  Philosophia  seipsam  coiificit.  Nam  i>iii},'uUc 
seciic  mullarum  seclarum  judicio  siiiliitia!  coiivjn- 
cuntur  ;  oiiiiies  igitur  van;e  sunt  et  iiianes  (Cnp.  4). 
— V.  Autesi  naiura;  .scieulia,  aut  non  est,  ut  vuli  Ar- 
ccsilas.  Non  illud,  quia  uulla  poiest  csse  iii  homin 


347 


FmM.  LACTANTIl  DIYIN,  INSTIT. 


348 


iiuerna  et  propria  scientia,  ob  rrn|[irttatem  condiiio-  A 
nis  human»  ;  non  lioc,  quia  multa  suni,  quae  natnra 
ipaa  1106  ioire,  et  u^us  frequens  et  vilai  necessiias 
cogit.  Krgo  utrumque  philosopliios  geims  corruit : 
vetiis,  qiiod  sibi  scientiam  veiidical,  et  novum,  quod 
eam  distraliit  {Cap.  5).  —  lloc  loco  corrigit  pblloso- 
phQS  in  phyaicis.  i  Academici,  inquit,  ex  rebus  paucis 
ohscurjs  argumeiuaii  suiU,  nullam  esse  ^cientiHin  : 
Physicis  ex  quibiisdam  nporiis  et  claris  omnia  sciri 
posse.  Becte  quidem  coarguit  arrognnliam  philosopho- 
rum  ArcesiUs ;  sed  addere  exceptioiiem  debnii,  et 
dicerc :  causasrationesfiueduntaxat  rerumnaiuralium, 
qiiia  »uiUabditx,  nesciri  posse,quin  nulliis  doccat;  nec 
qujeri  oporicre,  quia  inveniri  non  possunt  >  (Cap,  6). 
—  VI.  in  eihicis  de  summo  bono  dissentiunl  pbilo* 
sophi.  Hic  reciiat  senlentias  varias  philosuphorun^ 
de  supsmo  bono  {Cap,  7),  quas  r^futat  {Cap.  8  ei  9); 
ipse  summumboiium  in  sola  religione  ponil  (Cap. 10), 
ostendens  poluisse  philosophos  siimmiim  boiiuni  de- 
duotione  reperire,  quod  non  sit  voluplas,  diviliae,  |. 
re^num,  virtus,  sed  immortaliins ;  unde  concludU  ^ 
philosophiain  etliicam  csse  vannm  {Cap.  i\  el  12).— 
YTI.  Logicam  et  physicam  iion  pertinere  ad  recte  vi- 
vendum  ;  ergo  sic  totain  philosophiam  esse  iiianem. 
Qua  occnsione  refeliit  commeiidationem  pliilosophiaQ 
Giceronis(Cap.  13  et  14),  et  defliiilionem  philosopliiae 
Senecae,  qui  dixil,  philosophiam  esse  rniionem  recte 
vivendi  {Cap,  15).  —  VIII.  E  pliilosophin  non  utiiitas 
(jiiffiriuir  ,  sed  oblectatio  ;  ergo  abjicienda  est.  — 
Ix.  Philosophiae  principium  et  origo  apparet ;  ergo 
non  est  sapientia  {Cap,  16). 

Parte  sccunda,  philosophos  ipsos  in  magna  vani- 
taie  versarl  ait ,  idque  probat :  —  a  placilis  Epicuri; 
quod  nulla  sii  provideniia,  quod  aniinae  sinl  rooria- 
les,  elc.  {Cap,  17) ;  —  a  placiiis  Sioicorum  ei  Pytha- 
ogras ,  de  niigraiione  animarum  de  corpore  in  alia  C 


corpora,  de  mortis  bono,  de  vltse  malo;  in  primisque 
graliariimactionePlalonis,  qulse  gralias  natura^dixe- 
rit  agere,  etqiiod  homo  natiis  csset,  potius  qiiain  mu- 
tum  aniinal,  et  quod  mascuius  poiius  ouam  foemina, 
qiiod  Grnnciis,  quam  bnrbnrus,  qiiod  Alheniensis  et 
quod  temporibus  Socraiis  {Cap»  18);  quam  ffra- 
tiarum  actlonem  mirifice  exagilat  Laclanlius  {Cap. 
19,  30,  21 );  —  a  minorum  philosophorum  faciis  et 
dictis  variis  :  quod  pcmocritiis  agros  suos  pascua 
publica  fieri  sitpassiis;  quod  Zenon  peccata  paria 
facial,  misericordiam  inter  vitia  poiiat ;  quod  Xe- 
nophanes  credidit  dicenlibus  orbem  lunae  22  par- 
tibus  majorem  essequam  terram  (Cap.  22) ;  —  ab 
iis,  qui  nnlipodes  indiicun(,  id  est,  homincs,  quo« 
rum  vesligia  sint  snperiora,  qnatn  cnpitn(Cap.25). 

Parie  tertia  rursum  prohai,  philosophiam  non  essa 
snpicntiain  ,  qnia  :  —  ab  aliqnibus  Innium  ad  philo- 
sophos  restringitur  ;  —  ei  Sioici  et  Cpicurei  orones 
admiserunt;  tamen  non  poluerunl  efHcere  quod  vo- 
luenint  {Cap,  24) ;  —  non  polest  eflicere,  quod  effl- 
cil  vera  religio,  ex  iracundo  placidum,  ex  avaro 
liberalem,  ex  crudeli  clementem ;  —  sapicnlia  phi- 
losophorum ,  ut  plurimum  efficiat,  non  exscindit 
vitia,  sed  ahscondit.  Pnuca  vero  Dei  praecepia  sic 
loium  hominero  iminulaiit  et  exploso  vetere  novum 
redduiit,  ul  noiicognoscas  eumdem  esse(Cap.  25,  26); 

—  philosophi  ipsi  fatentur  seesse  insipicnles  :Empe- 
docles,  Anaxagoras,  Democritus,  Socrates  (Cap,  27); 

—  ex  mera  insipientia  et  ignoralione  vcri  Dei,  no- 
nien  Naturae  et  Fortunae  inveiierunt  (  Cap,  27) ;  cum 
tamen  foriuna  per  se  nihil  sit,  sed  tanlum  accideDUum 
reruin  suhilus  ac  inopinatus  evenins  (Cap.  28). 

Sequitiir  conclusio  libri.  Uiia  est  igiiur  spes  ho- 
minis,  una  salus  in  hac  docirina,  quam  nos  defen- 
dimiis,  posiin.  Omnis  sapienila  hominis  in  hoc  uno 
est,  ut  Deum  cognoscat  et  colat. 


LIBER  TERTIUS. 


DE  FALSA  SAPIENTIA  PHILOSOPHORUM. 


^•<3iSIOI«^ 


GAPUT  PRIMUM. 

Veritati$  eoUalio  cum  eloquentia;  air  eam  non  $unt 
a$$ecuti  phUo$ophi :  de  $tylo  $implici  Scripturarum. 

Vellem  mihi,  qciando  veriias  in  obscuro  lalere  ad- 
huc  exislimalur,  vel  errore  alqueimperilia  vulgi,  va- 
riis  et  ineptis  superstitionibus  servicntis,  vel  philoso- 
phis  praviiate  ingeniorum  lurbanlibus  eam  potius 
qunm  illuslrantihus,  ctsi  non  qualis  in  Marco  Tullio 
fuit,  quia  pr.Tcipiia  ct  admirabilis  fiiit,  aliqiiam  ta-B 
men  proximam  cloqueniiae  contingere  facultalero  ;  ut 


quantum  verilas  vi  sua  propria  valet,  tantum  ingenii 
quoque  viribus  nixa,  exereret  se  aliquando,  et  di&- 
ciissis  convictisque  tam  publicis,  quam  eorum  ,  qiii 
snpientcs  putantur  erroribus ,  humano  generi  claris- 
simum  lumen  inferrei.  Quod  quidem  duabus  ex  can- 
sis  Oeri  vellem  :  vel  quod  magis  possent  credere  ho- 
mines  ornatse  veritati ,  qui  etiam  mendacio  credunt» 
capli  oraiionis  ornatu ,  lenocinioque  verborum  ;  vel 
ccrie,  ut  ipsi  philosophi  suis  armis  poiissimum,  qui- 
bus  placere  sibi  et  confidere  solent,  opprimerentur  a 
nobis. 


VARIORUM  NOTiE. 


Philo$ophorum.  Hanc  vocom  addidi  ex  mss.  1 
Regio,  Rostochiensi  et  Marm.  necnon  ex  ipsomet 
LacianUo,  lib.  in,  cap.  i  et  50. 

Vellem  mihi,  Ms.  Reg.  vcliist.  'n.  373C,  addit, 
Conttantine  Imperator.  Pliires  mss.  habent  quoniam^ 
ipro  qnando.  Vellem  «if/ii,  etc.  id  est,  Ni>i  veritas  per 
«e  ipsa  valeret,  vellem  eloqucnliam,  si  non  eamdem, 
*c  Marciis  Tullius,  saltem  proximam  habere,  ut  vires 
veritaiis  exererem. 


Philo$ophi$.  De  his  hocce  libro  tertio  agitur. 

Quia  prasdpua.  Ita  edili,  cum  omnihus  mss.  prster 
i  Glarom.,in  quo  est  quw;  et  sic  legere  aroabat 
Franciiis. 

Verita$  vi  $ua  propria  valet.  Ne  credas  I^ctantii 
iiistitulum  esse,  ut  eloquenliam,  quam  unam  Gicero 
de  summis  virlulibus  esse  dicil,  damnarc  velit,  quaro 
agnoscit  donum  csse  Dci  :  sed  discernit  intcr  veram 
cloqueniiam  (quse  fucos  et  lenocinia  nescit),  ac  inttr 


549  LIBER  IH.  DE  F\ISA  SiVPIENT(&  PHIL050PH.  m 

Sed  quoniam  Deus  hanc  volait  rei  e$se  naturam,  A  prehendo  eonim  sludium »  qui  vCirUii||em  scire  vo- 


ut  simplex  et  nuda  Yerilas  esset  luculentior ,  quia 
satis  omata  per  se  est,  ideoque  prnamentis  extrinse- 
cus  additis  fucata  corrumpilur,  mendacium  vero  spe- 
cie  placeret  aliena ,  quia  per  se  corruptum  vanescit 
ac  dirfluit,  nisi  ornaiu  aiiunde  quaesito  circumlitum 
fuerit  acpolitum :  xquo  animo  fero,  ingenium  milii  me- 
diocre  fiiisse  concessum.  Venim  ego  non  eloquentiac, 
sed  veriiatis  fiducia  suscepi  hoc  opus,  forlasse  majus 
quam  ut  possit  meis  viribus  sustineri  :  quod  tanien, 
ctiamsi  ego  defecerim,  Deo  (cujus  est  hoc  munus) 
adjuvante,  veritas  ipsa  complebit.  Etenim  cum  sciam 
maximos  quoque  oratores  a  causidicis  mediocribus 
saepe  vicios,  quod  tanla  est  poienlia  verilatis,  ut 
seipsam,  quamvis  in  rebus  exiguis,  sua  ^clariiate  de- 


luerunt,  quia  naturam  liominis  Deqs  v^ri  adipiscendi 
cupientissimam  fecit :  sed  id  arguo,  id  revincq,  qyod 
honestain  illorum  et  optimam  voluntalem  non  sit  se- 
cutus  efTecius ;  quia  neque  quid  esscl  verum  ips^m 
sciebant ,  neque  quomodo,  aui  ubi,  aut  qua  mente 
qiixrendum.  Ita  duin  succurrere  humanis  erroribus 
cupiunl,  ipsi  se  in  plagas ,  et  errores  maximos  in- 
duxeruni,  Ad  hoc  igiiur  me  opus  coarguendi  phiio* 
sophiam,  susceplx  maierix  ordo  ipse  deduxit. 

Nam  cum  crror  omnis,  aui  ex  religione  falsa  oria- 
tiir,  aut  cx  sapientia,  in  co  coiivincendo  necesse  cst 
utrumque  subvertere.  Gum  cnim  sit  iiobis  divinis 
lilieris  traditum,  cogiiationes  pliilosopliorum  stultsis 
esse,  id  ipsum  re  et  argiimentis  docenduni  est  :  ne 


fendat :  cur  hanc  ego  in  maxima  causa  ,  ab  ingenio-  B  quis  honeslo  sapienti.-e  nomine  inductus,  aui  inanis 


sis  quidem  illis  ac  disertis  viris ,  sed  lamen  falsa  di- 
centibus,  oppressum  iri  putem?  ac  non  illa,  si  mi- 
nus  oratione  nostra,  qiiae  de  tenui  fonte  admodum 
exilis  emanat,  lumine  famen  suo  clara  etillustris 
appareat?  Nec  si  philosoplii  doctrina  liiterarum  mi- 
rabiles  extiterunt,  ego  etiam  illis  scientiam  veri  co- 
gnitionemque  concesserim,  quam  nemo  cogitando, 
aut  disputando  assequi  potest.  Neque  ego  nunc  re- 


eloquenliae  splendore  dcceptus,  humanis  malit  qiiam 
divinis  credere ;  quae  quidein  iradila  sunt  breviter 
ac  nude.  Nec  enim  decebai  aliter,  ut  cuin  Deus  ad 
hominem  loquerelur,  argumentis  asscreret  suas  vo* 
ces,  lanquam  fides  ei  non  Iiaberelur  :  sed,  ut  opor- 
luil ,  est  loculus ,  quasi  rcrum  omnium  maximus 
jiidex,  cujus  est  non  argumcntari ,  sed  pronuntiarc. 
Yerum  ipse,  ut  Deus.  Nos  auiem,  cnm  ad  res  singu- 


VARIORUM  NOTiE. 


eam  qu;e  est  justilise  adulalrix ;  ut  in  Gorgia  Plato  , 
ei  Quintiliaiuis  lib.  ii,  cap.  1G,  ul  prudenter,  ita  vere 
docueruni.  Betuleids. 

Ut  timplex,  etc.  Hinc  geniiles  occasionem  ridendi 
S.  Scripturam  sumpsere  ,  et  non  solum  S.  Scriplu- 
ram,  verum  et  christianorum  scripla  ,  tanqunm  mi-  C 
nns  oriiaia  ot  simplicia  spernebant.  Arnob.  lib.  i  : 
Barbarismis  et  $ol(Bci$mis  obsittB,  inquit,  $unt  res  ves- 
irw,  Ilem  Isidot  us  Pelusiola,  lib.  iv  ,  episl.  27.  He* 
RALD.  —  De  ralione  simplici  vcritaiis  enucleandx, 
vide  Plalonem  in  Gratylo.  —  Simplex  et  nuda  veritatf 
eic.  Minuc.  Fel.,  c;ip.  i6  :  Quo  imperilior  icrmOt  hoc 
iHustrior  ratio  e$t :  quoniam  non  fucalur  pompa  facun" 
dics  et  gratioe ,  $ed  ut  e$t ,  recti  regula  $u$tinetur.  Cy- 
priaD,  I.  II,  cp.  2,  ad  Donatum  :  Cum  de  Domino  et 
de  Deo  vox  est,  vocis  pura  sinceritas  non  eloquenlio!  vi- 
ribus  nititur  ad  fidei  argumenta ,  $ed  rebu$.  Denique 

accipe  non  diserta ,  scd  forlia^  nec cullo  sermone 

fucata ,  sed.,.  rudi  veritate  simplicia.  Adde  aiirea 
verba  Origenisconlra  Celsuni  I.  iu,  ed.Cantab.,  pag. 
iZo.  Cgregie  Curipides  in  Phoeniss.,  vers  47i,  seqq. 

Bdnehan. 

Plaeeret.  Restiiui  ex  mss.  1  Bonon.  antiq.,2Reg. 
Lips.,  Pal.,  i  Colb.  et  i  Brun.,  quod  pra.'cedcnlia 
exigunt,  ut$implex  et  nuda  verila$  e$$et  luculentior,,.  _ 
tnendacium  vero  specie  placeret  aliena.  AlierBrun.  ^ 
habet  placere,  meiidosc ;  mss.  i^  cum  ed.,  placet, 

Vanescit.  Mss  5  rec.  inanescit., 

Difiuit,  Sic  rcposui  cx  !i4  mss.  ac  vulgatis  Is.  ct 
Ccllar.  DefHuitesi  in  8  rec.  scriptis,  ct  in  omnibus 
fcre  iinpressis. 

Niii  omatu  aliunde  qucesito  circumlilum  fuerit  uc 
politum.  Uxc  a  nonnullis  novis  cditoribus  neglecta 
robiiiui  Lactantio  ex  omnibus  prope  vulgatis  ,  ei  46 
inss.  nisi  quod ,  pro  circumlitum,  i  Reg.  habet  cir^ 
cumventum ;  Christ ,  excultum. 

Etiamsi  ego  defecerim,  De  Opif.,  cap.  20  :  Ego  vero 
libentius  $Hh  hoc  onere  defecerim.  Imilatur  Quiiililia- 
num  I.  XII,  prooem.  :  Licet  major  moles  premat,  ta- 
wen„,  constitutum  e$t,  vel  deficere  polius,  quam  de$* 
perare,  Bun, 

Maximo$  quoque.  Iia  ferunt  cuncti  ferme  editi,  et 
anliqniores  ac  poliores  niss.  Vulgaii  ires  et  i8  rec, 
niss,,  maximot  quoiquc. 


Potentia  veritati$,  ut  $eipsam...  defendat.  Apparet 
Cicero,  Orat.  proCoelio,  cap.  26  :  0  mngna  visverita- 
tis,  quce  contra  hominum  ingenia,  calliditatem  ,  soler* 
tiam,  contraque  fictas  omnium  in$idia$  facile  $e  pee 
$eip$am  defaidat,  Bun. 

Cur  ^fic  ^o.  Sic  emundavi  ex  optimiset  anliquis- 
simis  mss.  ac  omnibus  pene  editis.  Scripli  sex  etS 
rec.  impressi  ferunt,  cur  hanc  ergo, 

Neque  ego,  MbS.  15  rec.  et  pleriquc  vulgaii,  neque 
enim. 

Naturam  homini$  Deus  veri  adipiscendi  cupienti$$i' 
mam  fecit.  Rectiiis  Deo  tribuit ,  quaro  Gicero  natura^ 
I.  II  Fin.  i4  :  Natura  cupiditatem  ingenuit  humini  veri 
inveniendi,  BuN. 

Induxeruni,  Lcgilur  Induerunt  apud  Buneman.y 
qui  in  hunc  iocum  exhibet  notain  sequentem.  —  7n« 
duerunt,  Ausus  snm  conlra  omnes  ,  quos  vidi,  libros, 
qiii  induxerunt  habent,  hic  reripere  induerunt ;  pr»- 
cessit  eniin.  ip$i  $e,  Inducere  alii  alios  possunty 
induimu$  no$  ipsi.  Pari  niodo  hic  legcndum  censuit 
Davisius.  ad  Gic.  ii  Divinal.  cap.  i7  :  Cur  vos  indui^ 
ti$  inea$  caplione$1  Idein  censet  Heuinannus.  llerum 
Lact.  1.  VI,  cap.  ii  :  Pruden$  ac  $cien$  in  hos  se  ia» 
queos  induit, 

Ex  $apientia.  Repete,  fatsa. 

Cogitatione$  philosophornm,  Ms.  i  Reg.  cnm  edit. 
Rom.  ii70,  addit  hominum;  i  aller  Reg.  cum  8 
edilis,  ommum  ;  quae  vox  saliem  est  subaudienda, 
ut  conjicilur  cx  Lactantii  loco  infra  posito,  cap.  i6  : 
Abjicienda  e$t  omni$  phiio$ophia,  Gentilium  scili- 
c.et;  Scriplura  enim  damnat  non  oinnein,  sed  tan- 
tum  vanam  pliilo.sophiam ,  ut  constat  ex  cap.  n , 
vers.  8,  ad  Golossenses. 

Nec  enim  decebat  aliter,  ut,  Vult  omilti  aliter  Bu- 
nem.  c  Proscripsi,  inquit ,  vocem.hic  incpiam  a/t- 
ter  :  ubi  reliqni  onines  ,  nec  enim  decebat  ali  er « 
tt/.  Delet  quoque  Heumannus;  naiu  hic  scnsum  lurbat 
plaiie.  Rcscripsi  ex  oinnibusTornesianis  ab  an.  i548- 
i()15:  JSec  enim  decebat,  ut,  cum,  Hlud  aliter  priori 
loco  motum  posiea  C()mmodius  eaedein  reddunt  cum 
Belul.  legendo,  tanquam  aliter  fide$  ei  non  liaberetur^ 
quas  sum  secuiiis.  > 

Pronuntiarc.V erum  ipse,  utDeiis.  Hxc  inlcrpunclio 
cst  niss.  6,  Reg.,  quorum  duo  anliquissimi  sunt,  4 


351  FIRH.  LACTANTn 

las  testimonia  divin»  vocis  habeamus,  profecto  mon-  A 
strabimus,  quanto  ccrlioribus  argumentis  possint 
vera  defendi ,  cum  etiam  falso  sic  defendantur,  ut 
vera  soleant  videri.  Quare  non  est,  quod  philosophis 
tantum  honoris  habeamus ,  aut  eorum  eloquentiam 
pertimescamus.  Loqui  enim  bene  potueruni,  ut  ho- 
mines  eruditi,  vere  autem  ioqui,  nuUo  modo,  quia 
veritatem  non  didicerant  ab  eo,  qui  ejus  potens  esset. 
Nec  sane  magnum  aliquid  efnciemus,  quod  illos  igno- 
ranliae  redarguemus,  quam  ipsi  sxpissime  confiten- 
tur  in  eo  solo,  quoniam  his  non  creditur,  in  quo  solo 
credi  debuit;  conahor  osiendere,  nuuquam  illostam 
veridicos  fuisse,  quam  cum  sententiam  de  sua  igno- 
ratione  dixerunt. 

GAPUT  n.  B 

De  philosophia^  eiquam  inanis  fueril  eju$  in  exponenda 
veritate  occupatio. 

Nunc  quoniam  duobus  priorihus  libris  religionum 
faisiias  demonstrata  est,  nec  non  origo  ipsa  loiius 
erroris  ezposiia  :  hujus  lihri  munus  est  pbilosophiam 
quoque  ostendere,  quam  inanis  et  falsa  sit ;  ut,  omni 
errore  sublato,  veritns  patefacla  clarescat.  Ordiamur 
itaque  a  communi  phiiosophiae  nomine,  ut  ipso  capite 


DIVIN.  INSTIT.  554 

destructo,  faciiior  nobisaditus  paieat  ad  excidendum 
omne  corpus  :  si  tamen  potesl  corpus  vocari,  cujus 
partes  ac  membra  discordent,  nec  ulla  cofnpage  in- 
ter  se  cohaereant,  sed  quasi  disjecta  et  dissipata, 
palpitare  poiius,  quam  vivere  videantur.  Philosophia 
est(ui  nonicn  indicat,  ipsique  definiunt)  studium 
sapientix.  Unde  igitur  probem  magis  philosophiam 
non  esse  sapientiam,  quam  ex  ipsius  nominis  signifi- 
caiione?Qui  enim  sapieniiae  studet,  utique  nondum 
sapit,  scd  ut  sapere  possit  studet.  In  cxteris  artibus, 
studium  quid  efliciat,  et  quo  tendat,  apparet.  Quas 
cum  discendo  aliquis  assecutus  est,  jam  non  studio- 
6US  artificii,  sed  artifex  nominaiur.At  enim  verecun- 
diie  causa  studiosos   se  sapientiae,   non  sapientes 
vocaverunt»  Immo  vero  Pytliagoras,  qui  hoc  primQs 
nomen  invenil,  cum  paulo  plus  saperet,  quam  illi 
priores,  qui  se  sapientes  putaverunt,  inteliexii  nullo 
humano  studio  posse  ad  sapientiam  perveniri,  ei 
ideo  non  oporlcre,  incomprehensx  at<|ue  imperfectx 
rei  perfecium  nomen    imponi.  Itaquc  cuni  ab  eo 
quaereretur,  quemuam  se  profiterelur,  respondit: 
philoso|)hum,  id  est,  quxsitorem  snpientiae.  Si  ergo 
philosophin  sapientiam  qu;erit,  nec  ipsa  sapientia 
est ;  quia  necesse  est  aliud  esse,  quod  quaerit ;  aliud, 


VARIORUM  NOTiE. 


Coib.,  Lips.,  Tornes.,  Betui.,  Em.,  Brun.  ac  vet. 
ed.  2,  Kom.  et  Venet.  U90.  In  pluribus  mss.  nulla 
est  ad  haec  verba  interpunciio :  quntiior  ultima  a  ms. 
Merioniensi  nltsuut:  unde  ea  esse  glossema  fere  sus- 
picnr  cum  Walchio  ct  Ileumanno. 

Mon$trabimH8.  Sic  emendavi  ex  cnnctis  mss.  codi- 
cibus,  eteditis  Rom.  1^70,  Betul.,  et  versione  Gal- 
licn.  an  1565. 

Tantum honoris habeawusyaut.  Bimem.,  ti(.cSicedo, 
inquit,exSiiblac.,Rost.,Ven.,U7i.72,utraque  78,93, 
97,  Paris.,  Pnrrh.,  Junt.,  Ald.,  Crai.,  Gyuin.,  et  Hou- 
manniis  sic  lcgenduiii  credit.  Rccte.  Sic  lego  1.  vn, 
C.  5  :  Si  lantum  honoris  homini  habuii,  ut  ipsius  cansa 
mundum  fabricaret,  Ib.  ,  c.  4  :  Tantnm  illi  honoris  ha- 
buit,  nt  eum  prwficeret  uniuersis.  Recenliores  sine  ulla 
niss.  nienlione,  iii^i  quod  Gauci,  aut,„  eiiam  eornm  hic 
variant.  Gryph. ,  i5il,  et  htinc  secuti  Thnmas. 
ls<nRus,  Gall.,  Caut.,  Spark..  CelL.  tanium  honoris 
habeamus,  aut  corum;  Tornais.,  1548  et  Belul.  /an- 
lum  honoris  debeamus,  aut;  Tornes.,  1587-1615,  et 
Walch.,  tantum  honorem  habeamus^  aut,  Si  ut  pro 
aut  legas,  postrema  ieclio  boua.  Sic  Cyprian.,  epist. 
ad  Maguum,  cd.  Pjinel.,  ep.  76.  Nisi  si  justunu,, 
ut...  tantus  honor  habeatur  hcereticis^  ut  non  intcrro- 
gentur,  elc.  > 

Redarguemus,  Iia  omnes  ferme  mss.  et  mulii 
impressi,  2  Rcg.,  arguemus;^  al.  Reg.,  redarguimus; 
5  edd.,  redarguamus. —  lUos  iqnorantice  redarguemus. 
Idem  quoque  iterum  di\it  in  Epit. ,  c.ip.  29,  eosque 
stullitioe  redarguit,  Ejus  generis  sunt  I.  iii,c.  4,  fl/i- 
quem  stultitics  conmncere ;  ibidem  sup.  stultitite  accu- 
sare;  Epit.,  c.  5i,  stuUitioi  condemnare.  BuN. 

Quoniam  his  non  creditur,  U;cc  verha  absunt  a  mss. 
Oxnniensibus,  Bold.  et  Cott.  sed  reperiunlur  in  aliis 
codicihus  ac  iinpressis,  ac  optimuin  sensum  crficiunt. 
Ha.'C  porro  lcciio  nostra  niullo  dislinciior  editione 
Roniana,  qua*  sic  habct :  Nec  sane  magnum  aliquid 
efficiemus^  quod  illos  ignorantias  arguemus,  qunm  sce- 
pissimc  confttentur,  In  eo  solo,  quoniam  eis  non  cre- 
ditur,  in  quo  solo  credi  debuit ;  conabor  osten- 
dere,  elc. 

Sententiam.  Post  hanc   dictionem,  ms.  1  Bon. 


aniiq.  ei  rec.  cdit.  Thom.,  Thys.,  Gall.  inserunl, 
in  se, 

Prioribus.  lia  reposiii  ex  manuscriptis,  pr«Tter  2 
G  Reg.  ei  cdiios,  in  quibus  cst  superioribuSf  qu»  vox 
deest  iii  uno  Colboriioo. 

Ad  excidendum.  Sic  reslitui  ex  nunmpluriinis  mss. 
edilisque,  Rom.  1470,  Gyninic,  Crat.,  Belul.  £t  sic 
logcnaum  csse  censcbnt  doci.  Franciiis.  !n  i^,  viil- 
gaiis  el  rccentissimis  2  scriptis  esl  ad  excindendum; 
in  septein  ad  incidendum. 

Disjecta  el  dissipata.  Ex  omnibus  fermc  mss.  et 
excusis  it.i  reposiii.  Tres  impressi  rcruiit  distecta » 
nec  male ;  ires  scripii  cum  edit.  Tornes.  et  Soubrun. 
disjnncta. 

Ipsique  definiunt.  Vidc  Cic.  ii  Orficior.  in  prin- 
cipio. 

Sludiosos  sapienticBy  ^tWo^v;'. 

Sapientes,  tro^ovc. 

Immo  vero  Pylhagoras.  Videndi  Augustinus  lib.  xiv 
dc  Triniiatc,  c:ip.  1 ,  et  lib  viii,  cap.  2,  de  Civitatc 
Dei ;  et  Cicero  lib.  v  Tusculan.  qua?st.  Deus  ergo 
ipse  suinma  sapiemia  :  cultus  aiiiem  Dei  est  snpientia 
^  hominis,  de  qua  nunc  loquiinur.  Nam  sapicniia  hu- 
^jiis  inundi  siultitia  esl  apud  Deum.  Secundum  lianc 
itaque  sapientium,  qune  Dei  culius  est,  ait  sancta 
Scriptura  (Sapient.  vi ,  26)  :  BluUitudo  sapiaitium 
sanitas  est  orbis  terrarum.  Sed  si  dc  sapieniia  sapten- 
tium  disputare  est,  iiniiandum  est  exempliim  Pytha- 
gorx,  qui  ciim  ausus  non  fiiissct  se  snpientcm  profl- 
teri,  philosophum  poiius,  idest  nmntorein  SHpientLe, 
se  esse  respoiidit?  A  quo  id  nomen  exorturn,  ita 
deinceps  postcris  placuit,  ut  quantalihetde  rebus  ad 
sapieniiain  periiiicnlibus  doctrina  quisque,  vel  sibi 
vel  aliis  viderciiir  exccllere,  nonnisi  philogophns 
vocareiur.  Vide  pr.nier  S.  .4iip:uslin.  uhi  supra;  Cice- 
ron.,  pra^fal.  1. 1  Tiiscnl.,  clLnert.  iiiilio. 

Imperfectte  rei  perfectum.  Laertiiis  c.  I.  ex  llera- 
clide  Poiuico  rercrt  Pylhagor:e  verba  :  /xuStva  clm 
o-o^ov  «vOowTTov,  a^V  7i  eeov.  Scnccn,  ep.  8i) :  Dicam 
inter  sapientinm  et  philosophiam  quid  intersit :  saptett' 
tia  perfeclum  bonum  est  mentis  humanoe;  phiiosoplna 
sapieniice  amor  est  et  affectatio.  Bun. 


KS3  LIBEU  Itl.  DE  FALSA 

quod  qaxrilur :  nec  quxsitio  ipsa  recla  est,  quia 
nihil  potesl  invenire. 

Ego  vero  ne  siudiosos  quidem  sapienti»  philosoplios 
esse  concesserim,  quia  illo  studio  ad  sapieniiam  non 
penrenilur.  Nam  si  faculias  inveniendte  veriiatis  huic 
stodio  subjaceret,  et  si  esset  id  studium  tamqunm  iter 
ad  sapientiam,  aliqunndo  essei  inventa.  Cum  vcro  tot 
temporibus,  tot  ingcniis  in  ejus  inquisiiionc  coutriiis 
non  sitcomprehensa,  apparet  nulinni  esseil>i  sapien- 
tlam.  Non  ergo  s:)pieniix  studenl ,  qui  philosophan- 
tur :  sed  ipsi  studere  se  puinni ;  quia  illud  quod  qux- 
runt,  ubi,  aut  quale  sit  nesciuni.  Sive  ergo  sapieiuinc 
stodentf  sive  non  sludcnt,  snpicntcs  non  sunl;  quia 
nunquam  reperiri  potest,  quod  aut  non  recic  quxri- 
liir,  aut  omnino  non  quxritur.  Vldeamus  tamen  id 
Ipsum,  possit  ne  boc  studio  repcriri  aliquid,  an 
nihil. 


SAPIENTLV  PIIILOSOPII. 

A  CAPUT  III. 


354 


Philosophia  quibui  rebus  contlet ;  et  quit  fueril 
AcademiccB  iectos  auctor  primariui. 

Dunbus  relms  videtur  philosophia  conslare,  scientia 
et  opinaiionc,  nec  ulla  alia  re.  Scienlia  ab  ingenio 
venirc  non  potesi,  ne  cogiiaiione  comprebendi ;  quia 
in  seipso  habere  propriam  scientiam,  non  bominis, 
sed  Dei  est.  Morinlis  autem  natiira  non  capit  scicn- 
tiam,  nisi  qune  veniat  cxtrinsecus.  Idcircoenim  ocu- 
los,  et  aures,  et  caeteros  sensus  paterecil  in  corpore 
diviiia  solcriia,  ui  per  eosadilus  scientia  permanarct 
ad  mentcm.  Nam  causas  naiuralium  rerum  disqui- 
rere,  aui  scire  velle  :  sol  ulrumne  tantus,  quantus 
videiur,  an  niuliis  partibus  major  sit,  quam  omnis 
B  hsec  lerra  ;  ilem,  luna  globosa  sit,  an  concava;  et 
stellx  utruinne  adhsereant  coelo,  an  per  aerem  libero 


VARIORUM  NOTiE. 


Nee  qucemiio  ip$a  reela  est.  Sic  lego  cnm  A  excu^^is, 
et  46  niss.  quoruin  duo  sunt   velustissimi.  Sex  alil 

S^uiit  (fumtio;  ms.   Peii.   et  plures  Vaticani  nc  7 
ili,  nec  qucBsitio  sapienticB  recia  esl,  Expunxi  tamen, 
qno  carent  mss. 

Opinaiione.  Opinalio  csl  opinio  qunc  scieulise  op- 
ponitur,  et  a  receniiorlbus  philosophis  dicilur  proba- 
bilitas.  Ex  Walchio. 

Scieniia  ab  iiigenio,  Id  est,  ab  animo.  Nain  inrra 
nap.  6,  dicil  scieiitlam  ab  anima  esse,  ignoraiionem 
licorpore.  Vide  cap.  i  de  Ira  Dei.  Melapliysicuin 
iliiid  lumen  divinllus  in  mentibus  noslris  accensum  , 
alii  sapiculiam,  alii  scicntiam  (huc  hic  iiostcr  )  ap- 
peilaiii ,  cum  scienlia  proprlc  sit  rerum  in  natura 
mutabili  perpeluaruni  et  coiisianlium  :  qiiod  luuieu 
^abipsa  naiurn  menlilms  inorialium  inditum  ;quod 
iicelcorporali  caligine  obnubilelur,  plus  laiiieu  lucis  lu 
alijs,  inaliisminusest,  elob  Ideliain  pliis  inaliis,  in 
aliis  minusscienti.c  est.  Quod  qiiidein  inirum  noii  esl, 
CQai  divin;e  sapienliae  doctor  Aiigusiinus  negel,  cul- 
^m  sanctorum  cceleslcm  snpieniiam  totaui  conli- 
j^.Cujiis  asseveraiionis  ipsum  Pauluin  auclorem 
«bct  0cOdevTtxa>TaTov.  Betileius. 
^  Idcireo  enim  oculos  et  aures^  cic.  Socrales  quidein 
in  Tliea>teto,  in  secundadennitioiie,  T>jvi7rt<rnia»jvde- 
iaii  KMn<rv^-  Quomodo  vero  inler  se  diireraut,  docet 
Aristot.  in  iii  dc  Anlnia,  cap.  8.  Betlleius. 

Permanarel,  Sic  resliluiex  inss.  2  Bonon.,  Lips., 
hl.,  Tax.,  ad  hoc  cnim  conspirant  anliqoiores  cl  po- 
tioresmss.  Regio-Put.  qni  liabet,  permaneret;  Canc., 
3  Heg.,  Ulir.,  I  Bruii.  permanet  \)ro  permanaret ; 
I  Colb.,  permearet.  \i\  rec.  5  al.  Reg.,  5  Colb.,  2 
Clarom.  et  in  excusis  est  pervcnirei ;  iii  i  Ueg.  et  1 
fifuii.,  perveniat.—Permanarct,  Sciic,  ul  Cicero,  per- 
''^nare  ad  ammum,  ad  sensus,  ad  aures,  Iii  omnibus 
^d.  perveniret,  qiiod  ci  ipsuiii  elegans.  Bvn. 

^ot  utrumne,  eic.  Lucrctius  de  bidcribus  iu  Univer- 
«Oln  Ub.  V : 

Quidquid  id  esl,  nibilo  rerlur  uiajorc  Ogura, 
Ouam  nostris  oculis,  quod  cerninius,  eiise  videtur. 

^picuri  dogma  boc  est.  Vide  super  hac  re  Piuinrchi 

^^rba  ei  philosoptiorum  Piacitls  lib.  ii,  cap.  11 ,  ubi 

^lem  septieset  vicles  terra  niajorcni  dixil.  Conscn- 

^UGalenus,  mpl  ftkwro^.  'itTropiug  cnp.  68.  Sed  apud 

^ic.  iu  Acad  qu;est.  ainplius  duddevigintl  >parlibus 

^albcmaticis  lerra  mnjor  credilur  :  id  quod  pr;ece- 

^ooti  capiteapiid  Plut.  eidem  Annxlinandro  irlbiiilur. 

Sed  iu  ejns  Vita  apud  Lacrt.  legilur  nsseruisse,  t6v 

fllww  ovx  lyiezrwa  zve  '/iic,  x«i  xe^ajOOTaTOv  ttv^.  PlalO 

in  eadem  Tere  £enteniia  fuit  in  Epiuouiide.  Macrob. 

jo  I  de  Som.  Scip.,  cap,  20,  IDraihosteni  tribuit,  quod 


Plut.  et  nlii  Anaximandro  adscripserunt,  sic  rcferens : 
Eratoslhenes  in  iibris  Dimensionum  sic  ait  :  c  Mensura 
terrce,  septies  et  vicies  multiplicata ,  mensuram  solis  ef- 
ficiet.  I  Macrob.  aulein  ipse  colliffit  solem  octles  terra 
majoreui  e^sc.  Franciscus  vero  Phllelphus  in  i  Con- 
vivalium  lib.  exPtoIem;eocolligii,  solem  qiiam  terra 
majorem  esse  centies  sexagies  sexies,  addiiis  octavis 
tribus.  Lege  prxterea  de  solis  magniliidinc  Cleome- 
deiu  lili.  u,  Plin.  llb.  ii,  cap.  il.  Betuleius. — Vldesi 
lubet  Cartesiuin. 

Luna  globosa,  Vide  Plutarchum  in  Placitis  lib.  ii, 
cap.  27.  Cleomedes  priscos  tres  taiitum  In  luna  (igu- 
rasproiulishc  rcfert :  surgeniem  incornua,  dividuam, 
C  plcnam;  indeque  DianamTrivlam  Tuisse  dicUini.  Tes- 
tatur  tamen  a  junloribus  adjcctum  esse ,  uirinque 
turgidam;  sic  cnim  aa^^ixv/^Tov  Valla  reddidisse  vidc- 
tur,  quod  Biid.eus  ulrinquc  convexum.  Cujus  quldem 
Plin.  lib.  11,  cap.  9,  et  Tlieon  in  Arato,  hxc  ineino- 
rantes,  nullamraciunimentioneni.  Sed  meminitMnr- 
tiaiius  I.  viii,  meminit  Macrob.  lib.  i,  cap.  6,  Somni., 
et  ipsa  Luna  apud  Lucianum  in  Icaromenippo.  Adji- 
cieuius  hls,  qux'  rererlCicero  iu  Acadcm.  quxst  lil>. 
IV  de  Xenophane,  qui  lunain  habitabilem  dixit,  eam- 
que  esse  tcrrain  miiltarum  urbium.  Pliysicl  certe  lu- 
nam  ;cthereain  terram  dixeruni,  lesie  Macrobio.Vide 
de  his  omnibus  Philelphi  Convivales  sermones.  Aris- 
toteles  I.  II  deCoelo,  c.  il,  sidera  omnia  <Tfatposi^ri 
facit :  sicut  etiam  Cicero  iu  Scipiouis  Somnio,  ubi 
Macrobius  siellarum  corpora  sphaeras  appellat.  Scd 
invenii  suut  qui  secus  puiarunt,  Cleanles,  Anaxime- 
nes,  ci  alii.  Betuleius. 

Et  siellce  nirumne  ccelo  adhareant,  etc.  lia  reposui 
p.  ex  edilis  Tornes.  Soubroii.  ei  omnibusmaiiu  exaratis, 
^  praiter  2  Reg.  rec.  et  impressos,  iu  quibns  est ,  et 
stellic  utrumne  cohareant  coelo.  NoiatXeiiocrails,8ive, 
ut  Galenus  habet,  Xenophanis  dogma  :  de  his  vide 
Pluiarchum.  Hodie  certe  nec  ille  slcllarum  siius 
agnosciiur,  ncc  dubinntur  quin  (ixx  siellx  cum  lota 
unlversitaie  circumaganiur.  Cur  autem  Lactanliiis 
diciiiet  per  aereui  ferri  sidera ,  ratione  caret ,  nisi 
aera  pro  xibere  dixcrll.  Est  enim  omnino  axv/>ov,  vel 
ex  vuigi  opinione  sumptum  :  qnae ,  ut  in  Piixdone 
Plato  docei,  ex  imbeciliitate  et  tardiiaie  visus  nosiri 
nascltur;  vei  quod  superioribus  idem  seiher  est,  qu<>d 
nobis  aer,  ul  idein  Plato  ibidem  refert.  Betuleius. 
Ulrumquietum  sitetimmobite,  Sichatienl  mss.  Jun., 
Cantabrig.,  duo  Rog.  el  alii  cuin  piur.  edltls ;  5  al. 
Reg.,  aut  mobile;  niss.  Ciiiic,  immortale,  Emendo  ex 
optimis  ci  veterriinis  A  Reg. ,  i  Bon.,  anliq.,  Ultr., 
Goih.,  Em.,  4Colb.,  2  Brun.  ei  cd.  Graph.,Gyinnic, 
Tornes.,  boubron.,  Paris.,  Cellar.,  Valcb.,  et  immo- 
bite;  nec  aliter  huuc  locum  ad  verbum  rcfcrt  Isidorug 


555  FltlM.  LACtANTIl 

cursu  feranlur  ;  coclum  ipsum  qua  magniludine,  qua  A 
maietia  constei,  Uiram  qdietum  sit  et  immobile, 
an  incrediblli  celeritate  volvfltur  ;  qnanta  sit  terr» 
crassitudo,  aut  quibus  fundamentis  librala  et  sus- 
pensa  sit.  Ilxc,  tiiquam,  disputando «  et  conjecturis 
Velle  compfehertdcrii,  tale  est  proreclo,  quale  si  did- 
serere  velimuS,  qualem  esse  arbilremur  cujuspiam 
temotissimae  genlis  Urbem ,  quam  nunquam  vidimus, 
cujusque  nibil  aliud  quam  nomen  audivimus.  Si  no- 
bis  in  ea  re  scientiam  viridicemus,  qus  lion  polest 
sciri,  nonne  insanire  videamur,  qui  id  afflrmare  au- 
deamus,  Ib  quo  revinct  posstmus  ?  Quanto  magis,  qui 
naturalla,  qUae  sciri  ab  homine  non  possunt,  scire  8e 
putant,  fuHdsi  dementesque  sunt  judicandi.  Recie 
ergo  Socrates ,  el  eum  seculi  Academici  scienllam 
sustulerunt,  qus  noh  dlsputantis,  sed  divinaniis  est.  B 
Superest,  Ul  opinaiio  in  philosophia  sola  sit.  Nam 
unde  abest  scieniia ,  id  totuni  possidet  opinatio. 
Id  enim  opinatur  quisque,  quod  nescit.  Illi  au- 
lem,  qui  de  rebus  naturalibu»  disputant ,  opinan- 
lur  ita  esse ,  ut  dispuiant.  Nesciunt  igitur  verita- 
leni ;  quoniam  scientia ,  certi  est ,  opinatio ,  in- 
certi. 

Redeamus  ad  illud  snperius  esemplum.  Age^  opi- 
neinur  de  statu  et  qualilate  urbis  iliius,  quae  nobis 
rebus  omnibus  prxier  nomen  ignola  est.  Verisimile 
esi,  in  plaiio  silam,  lapideis  moenibus,  aedinciis  su- 
blimibuSf  viis  pluribus,  magnificis  omalisque  delu- 
bris.  Describamus ,  si  placet,  mores  habitumque  ci- 
vium.  Sed  cum  haec  diierimus,  alius  coniraria  dis-  C 


DlVlN.  iNSTIt.  55G 

putabil;  et  cum  hic  quoque  peroraverit,  surget  ct 
teriius,  et  alii  deinceps,  et  opiniabuntur  mulio  dis- 
paria,  quam  nos  sumus  opinati.  Quid  ergo  erit  ex 
omnibus  verius?  fortasse  nihil.  At  omnia  sunt  dicta, 
qux  in  rerum  naturam  cadunt ;  ut  necesse  sit  ali- 
quid  eorum  esse  verum.  At  nescietur,  quis  verum 
dixerii.  Potest  fieri,  ut  omnes  ex  parte  aliqua  crra- 
verint,  ex  parle  aitigerint  veritalem.  Stulii  ergo  su- 
mus,  si  hoc  disputatione  quxramus;  poiesi  enim 
supervenire  aliquis,  qui  opiniones  nostras  derideat , 
iiosque  pro  insanis  habeat,  qui  velimus  id,  quod  ne&- 
cimus,  quale  sil,  opinari.  Verum  non  opus  est  longe 
posita  conquirere ,  unde  nemo  fortasse  veniat,  qui 
nos  redarguat.  Age,  opinemur,  quid  nunc  in  foro 
geratur,  quid  in  curia ;  longum  est  id  quoque  :  dica- 
mus,  inlerposito  uno  pariete  quid  fiat ;  nemo  potest 
id  scire,  nisi  qui  audiveril,  aut  viderit.  Nullus  igitur 
audet  id  dicere ,  quia  statim  non  verbis,  sed  re  ipsa 
prxsenii  refulabiiur.  Aiqui  hoc  idem  faciunt  phiio- 
sophi,  qui  disputant  in  coelo  quid  agatur  :  sed  eo  se 
id  impune  facere  arbitrantor,  quia  nullus  existh, 
qui  errores  eorum  coarguat.  Quod  si  cxistimarenC 
descensurum  esse  aliquem,  qui  eos  delirare  ac  men- 
liridoceret,  nunquam  quidqunm  de  iis  rebus.  quas 
scire  non  possunt,  disputarent.  Nec  tamen  ideo  fe- 
licior  pulaiida  est  eorum  impudeniiael  audacia,  quia 
non  redarguuntur  :  redarguit  eniin  Deus,  cui  soli 
verllas  nota  est,  licet  conuivere  videatur,  eamque 
hominum  sapientiam  pro  summa  siultiiia  computat. 


VARIORUM  NOTi£. 


lib.  II  Oriffin.,  cap.  24,  et  praeterea  istic  sequiturt 
an  incredwiU  celeritate  volvalur.  Vide  Gopernicum, 
cardinalem  de  Gusa,  Gartesiiim,  aliosque  auciores  in- 
fra  laiidatos;  iieinpo  Macrobium  lib.  i  do  Somnio  Sci- 
pioiiis,  cap.  17;  Pliniuin  lib.  ii,  cap.  3;  Aristotelem  » 
111  libro  de  Goelo  secundo,  de  Mundo,  et  alibi.  Gicero 
de  Universitale  n.  17  sic  :  Maximaitaque  una  conver- 
tione  atque  eadem  ip$e  circum  %e  torquetur  et  vertitur. 
(V^iiecol.  355,lin.  2). 

Quanta  sit  terriBcratsitudo.  Macrob.  lib.  ideSomnio 
Scipionis,  c.  20,  «olligit,  ut  ipse  pr»dicat,  evidentis- 
simis  el  indubiiabilibusdimensionibus  universaeterra 
ambilum,  qu-B  ubicumque  vel  incolitur,  vel  iniiabita- 
bilis  jacet,  habere  stadiorum  miilia  ducenta  quinqua- 
ginia  duo,  diametron  vero  ocioginla  millia  stauio- 
ruin,  vel  non  multo  amplius  babere.  Idquo  ex  ratione 
Eraiostheuis,  quam  seqiiitur  ctiain  Gleomedes  libroi. 
Lege  ad  hxc  niagnain  Ptoloino*!  Gonstructionem  Vib. 
Vy  cap.  16,  et  ibidem  TheonisHypomnemata,  et  Mar- 
tianuin  in  sua  Gcometria.  Gseterum  dc  terrae  niagni- 
ludine  indeierminaie.dispuial  Plato  in  Pliaedone.  Bet. 

Quibui  fundamentit  iibrata ,  etc.  Vide  Simmiam 
apud  Platonein  in  Phaedonx  ad  finem;  Giceronem  in 
Acad.  holemQBuin  lib.  iii,  cap.  7.  Auiagbsti. 

Disputando.  Mss.  1  Bon.  antiq. ,  disputare. 

Arbitremur.  Sic  reslitui  ex  15  optimis  ac  vetustis- 
tissimis  mss.  et  4  editis  Torn.,  boubr.,  Gellar.  cl 
Walch.  Scripli  1  rec.  et  16  excusi  fcront,  arbitramur. 

Qui  naturalia,  Non  illam  calumuiatur  physicen , 
quae  medicinx  fundamentum  est,  ut  infra  cap.  6  et 
6  palebit;  scd  eani,  cojus  proprium,  ut  Laertius  in» 
quit,est,  dispuiarede  mundo,  deque  rebus  in  mundo 
existentibus. 

Recte  ergo  Socrates^  etc.  Vel  ex  ipso  Laertio  patet, 


Academiam  ex  Socratis  fluxisse  doctrina.  Plato  ai- 

Suideni  Socraiis  auditor,  Academiam  constituit.  Aca- 
einici  licet  docendi  ^enus  optimum  quibusdam  secoli 
videntur,  quia  vero  illorum  professio  in  opinionibos 
duiiiaxat  sita  est,  vera  nobis  Garneadis  Stoiei  de 
ipsis  censura  videtur  ,  qui  opinaturum  sapientem  , 
erraturum  dixit;  qui  enim  opinatur,  nihil  scit.  Sclen- 
tia  igitur  e  medio  ab  ipsis  tolliiur.  Gontra  Academl- 
corum  heresim  disserit  Augustinus  libris  tribus  ,  es 
re  ipsa  inscriptis;  Epiphanius  lib.  i.  Betul. 

Opinalur...  quod  nescli.  L.  iii,  c.  4.  Exprimit  hic 
Giceronem  I.  ivTus.,  c.  11  :  Opinatio  est,  judicarg  $e 
scire^  quod  nesciat»  Bun. 

Ver^us.  Ita  reposui  ex  cunctis  prope  mss.  Doo  re- 
^  centissimi  cum  impressis  feriint  certius ;  tres  veri  cer^ 
^  (ius.  Agitur  hic  de  vero.  Vidc  seqq. 

In  ferum  naturam  cadunt.  Sic  reslilui  iii  qoarto 
casu  exomnibus  fermc  mss.  et  veieribus  editis  2Ro- 
manls,  Tornes.  ac  Soubron.  Vulgati  quamplures  cum 
scriptis  4 ,  nalura. 

NuUus  ifitur.  Uanc  leciionem  admisi  ex  cunctis 
mss.  etedit.  Gellar.  et  Walch.  In  14  excuslsest, 
nuUus  enim. 

Descensurum.  Sc.  de  coelo.  Reimm.,  dissensurum^ 
non  male.  Pro  recepu  Livius  lib.  vi,  cap.  18  :  Nun^ 
quam  propter  me  de  ccelo  descendant.  Gonf.  Lact.  1. 
in,  c.  20.  Buif. 

Licet  eonnivere  videatur.  At,  leste  Thomnslo,  in  OQO 
Vaticano  codice  legitur,  licet  conticere  videatur^  qood 
ipsi  maxime  probatur;  aiique  conmvm  nil  significare^ 
quod  ad  rem  pertinet. 

Summa  siuUitia.  De  bac  vide  Paulum,  I  Gor..  cap« 
iii,  19. 


357 


UBER  lil.  DE  rALSA  SAHENtlA  pWLOSOPII. 


S58 


CAPCT  IV. 


Aincerla  siiit,  aut  omnibiis  credendum  cst,  aut  nc- 
uiini :  si  nemini,  sapienles  ergo  noa  sunt,  quia  sin- 
giili  diversa  afiirmanles,  sa|iienies  essc  se  pulant  :  si 
omnibus,  xque  non  sunt  sapienles »  quia  singuli  ab 
onuiibus  esse  negantur  sapicntes.  Pereunt  igilur  uni- 
versi  lioc  modo,  ei  tanquam  sparti  illi  poctarum,  sic 
se  invicem  jugulanl,  ut  nemo  ex  omnibus  restct : 
quod  eo  fii,  quia  gladium  habeiit,  scutuoi  non  ha- 
beut. 

Si  ergo  singulx  scctx  muliarum  sectarum  judicio 
stullilixconvincunlur,  oinncs  igitur  vana?,  atque  ina- 
nes  reperiunlur :  iia  seipsain  philosophia  consumit, 
et  coiiilci(.  Quod  cum  inlelligeret  Arcesilas  Acade- 
miae  conditori,  reprchensiones  omnium  inter  se  col- 
legit,  confessionemque  ignoranliue  clarorum  philo> 


Scitnliani  a  Socrate^  opinationem  a  Zenone  e$$e 
iublatam, 

Recte  igilur  Zeno  ac  Sioici  opinaiionem  repudia- 

ranl.  Opinari  enim  te  scire ,  quod  nescias ,  noii  est 

sapientis,  sed  lemerarii  poiius,  ac  stulti.  Ergo  si  nc- 

quesciri  quidqnnm  polesi,  ul  Socraies  docuii,  ncc 

opinari  oportet  ut  Zeno,  lota  pbilosophia  sublata  est. 

Quid,  quod  oon  (anium  ab  his  duobus  evertilur,  qui 

philosophix  principes  fuerunt,  sed  ab  omnibus;  ut 

]am  videatur,  janipridem  suis  armis  esse  confecta. 

ln  mnltas  secias  philosophia  divisa  est ;  et  omnes 

Tiria  sentiunt.  Inqua  ponimus  verilalem?  in  omni- 

buscertenon  potesi.  Designemus  quamlibet :  ncmpe 

in  cxleris  omnibus  sapientia  non  erit.  Transeamus  B  sophorum  ,    armavitque   se   adversus  omnes.    Ita 

constiiuit  novam  non  philosophandi  philosophiam. 
Eo  igitur  auctore,  duo  philosophiae  genera  esse  coepe- 
runt :  unum ,  iliud  vctus,  quod  scientiam  sibi  vendi- 
cat ;  aiterum,  novum  repugnans,  quod  eamdeirahit. 
In  liis  duobus  generibus  video  dissidium,  et  quasi 
civile  belium.  Sapientiam,  qux  detrahi  non  potesr, 
in  qua  paric  ponemus?  Si  natura  rerum  sciripotest, 
haec  lironuin  caierva  interibit;  si  non  potest,  velerani 
Ct>nficieniur  :  si  pares  fuerint,  nihilominus  peribit 
dux  oinnium  philosophia ,  quia  detracia  est;  nihil 
eniiii  polcsi  siiie  inleritu  sibi  essc  conlrarium.  Si  au- 
lem,  ut  docui,  nulla  potcst  esse  in  homine  inlerna 
et  propria  scientia,  ob  fragiiilaleni  condilionis  hu- 


ad  singulas :  eodem  modo,  quidquid  uni  dabimus,cx- 

leris  auferemus.  Unaquaeque  enim  sccla  omnes  alias 

evertit,  ut  se  suaque  confirmet ;  nec  ulli  altcri  sapere 

concedit ,  ne  se  desipere  fateatur  :  sed  sicut  alias 

loUit,  sic  ipsa  quoque  ab  aliis  tollitur  omnibus.  Ni- 

lulominus  enim  philosophi  sunt ,  qui  eam  stuliiiius 

iccusant.  Quamcumque  laudaveris,  veramque  dixe- 

rts,  a  piiilosophis  vituperaiur,  ui  falsa.  Credcmusne 

Igitur  uiii  sese   suamquc    doclrinain  laudanti,  an 

nultis  unius  altcrius  igiioraiitiuin  culpantibus?  llcc- 

fius  sit  neccsse  est,  quod  plurimi  sentiunl,  quain 

qnod  onus.  Ncmo  enim  potest  de  se  rccte  judicare  , 

quod  nobilis  poeu  testaiur.  Iia  euiin  comparatam  .  ^ 

esse  hominum  naturam  omnium,  aliena  ut  mciius  ^  maiiu^,  Arcesilae  manus  vincit.  Sed  ne  ipsa  quidem 

tideant,  et  dijudicent  quam  sua.  Cum  igitur  omnia      stabit,  quia  uon  polest  omnino  nihii  sciri. 

VARlOnUM  NOTiE. 


Opimirt...  te  tcire,  Illud  $€ire  non  dcbet  abcsse: 
nic  necessarium  ,  ct  habent  omnes  editiones  recte. 
Hequirit  locus  Ciceronis  a  mead  c.  5  citatus,  et  Epit. 
c>p.  31  :  Opinari  autem  scire,  quod  ignoreSj  temeritat 
^  ttuttitia  est.  Bun. 

Scire,  Abest  scire  ab  Emmanuel.  et  Gothano  mss. 

Qiii  phHo$ophi(B  principes  [uerunt.  Academici  et 
Stoici  principes  erant  pliiiosophoriim.  Acadnnicae 
sectae  fundaincnluni  quasi  posuit  Socralcs;  Sioicae 
^ocior  est  Zcno. 

Comparaiam.  De  quo  vide  Tercnt.  ileauton.  act. 
%  scen.  1,  vs.  97.  iliiic  nataestsenieniia,  Neminem 
^  re  sua  idoneum  judicem  esse, 

Sparti  ilti  poetarum,  Sic  legendum  censeo  cum  Jo. 
^uci,  et  Isapo  :  sic  impressumest  in  Florent.,  Junt., 
(^ldina  i5l5  et  1535,  Veneta  1509  et  15il ,  Parrhas., 
•^risiensi  1.525,  Aniuerp. ,  Graph.  1554  ,  Cratandri 
^c  Gymiiici  editionibus.  Sparti  iUi  poetarum  sunl  ho- 
^iiies  illi  e  deiitibus  serpemis  a  Cadmo  satis  orii: 
^ila  notior  est,  quam  iit  refcrri  debcai.  Hoc  sallem 
^ddam,  sparios  illos  vocari  a  Grscco  nomine  <n:eiP(a; 
hinc  cTTKjOToc  sati,  seminati.  Hoc  verbuin  Laclani.  La- 
liaomore  scripsit :  sic  ctiam  Yulgaius  iiilerpres  Joan. 
T,  *i,  et  Minius  Grxcum  ncmien  tani|nam  Lutiiium 
lertpsere  probata  dicendo  pro  ovibut,  Lib.  vii,  cap.  % 
lic  VirgiL  aiicubi,  actUy  quod  est  kxtiq,  littut,  dixit. 
Etiaro  iu  hoc  Isaeo  assentior^  inendum  irrepsisse,  e6 
quod  scribae  fignificaiionein  hiijus  dictionis  non  per* 
cipientes,  et  inendum  suspicati,  pro  «par/t,  ipar- 
Uaue  substituerunt.  GALLiBcs.  —  Hanc  vocem  natam 
•ospicor  ei  tffartit  tali;  qu»  ultima  diciio  per  inter- 
pretationem  in  quibusdaiii  Tcteribus  codicibua  fuerit 
addita,  et  iu  textum  inirusa,  ac  demum  corrupta  in 


t6  tpartiati,  vel  tparliata,  quod  est  in  281  mss.  et  9 
editis.  Vide  et  Eurlpid.  iii  Poenis,  ct  Ovid.  1.  iii  Me- 
tamorph. 

Arcesilas.^ovjd  seu  medi:c  Acadcmi:c  condilor. 
Cic,  in  Acad.  quxst.,  velerem  Academinm  ,  Plalo- 
nicam  illam  vocat  :  liovam,  qua;  usque  ad  Cariica- 
dein  perducta  esl,  qui  quartus  ab  Arcesila  fuit,  in 
eadetnque  Arcesilre  ratione  t^crmansit.  Cic.  lib.  iii 
de  Oiat.  :  Arcesilas  primum^  qui  Polemonem  audieral, 
ex  variis  Ptatonit  librit,  sermonibusqne  Socraticis  hoc 
maxime  arripuit,  ?iihil  esse  certi,  quod  aut  sensibus  ant 
animo  percipi  possit.  Betuleios. 

Novam  non  philosophandi  philotophiam.  Ut  Fabitis 
Maximtisnovnin  genus  pugnandi,  non  pugnare.  Flor. 
11,  6.  Francius. 

Detrahit.  Omnium  manuscriptorum  et  vet.  edit. 
jv  Rom.  esl ;  dislrahit  edilorum  rcc. 
^  Quasi  civile  bellum ,  elc.  Ctcern  in  eO  lib.  qui  Lu* 
eullnt  inscribitur,  aftirmat  Arcosilain  ,  philosophiain 
bene  constitutam  eo  everiisse  modo ,  quo  Gracchus 
TiberiusRcmp.  ct  in  coruin  deliiuisse  anctOritate,qui 
negarent  quidquam  sciri  aut  percipi  posse  :  quorum 
e  numero  eximit,  et  Socratem,  et  Plaionem.  Bet. 

Tironum  caterva.  Iiitelligit  Arcesllae  sectatores ,  et 
n6vos  Acadcmicos. 

Veterani.  Scilicet  Platonici. 

Sine  interitu  suo  sibi.  Addidi  suo  ex  Bon.,  Tax.» 
Pen.,  Caiic,  Junl.,  Canl.,  Sublac,  Rosi*  Ven.,  1471, 
ntraque78,  95,  97,  Pier.,  Junt.^AId.,  Parrh..  Crat., 
Gymii. ,  Gryph.,  Toriies.  Non  vidco,  qiiare  thomas. 
ejusque  nssecla:illud  suo  ejecerint.  Bun. 

Vincit,  Sic  ex  mss.  reposui.  In  edttis et  i  Rcg.  reCi 
est,  vicit.  Uirumque  tamen  potcstdici. 


8S9 


CAPOT  V. 


FIRM.  LACTANTD 
A 


'MuUarum  tentm  ieientiam  eue  nece$$ariam. 

Santeniin  mulu,  quae  ndlara  ipsa  nos  scire,  et 
USU8  freqaenSy  et  viix  neceKfitaf  cogii.  Iiaque  pe- 
reundum  ett,  nisi  scias ,  quae  ad  Tiiam  sunt  otilia , 
ut  appetaf ,  qus  pertculofa,  ut  fiigias  et  vites.  Prs- 
terea  multa  sunt ,  qux  usus  invenit.  Nam  solis  ac 
lun»  varii  cursus ,  et  meatus  siderum,  et  ratio  tem- 
porum  deprebensa  est ,  et  natura  corpomm  a  medi- 
cis ,  berbammque  vires ,  et  ab  agricolis  natura  ter- 
rnram ,  nec  non  imbrium  futurorum ,  ac  tempesta- 
tum  signa  collecta  sunt.  Nulla  denique  ars  est,  quae 
non  sctentia  constet.  Debuit  ergo  Arcesilas,  si  quid 
saperet ,  distinguere ,  qu»  sciri  possent,  quxve  nes-  B 
ciri.  Sed  si  id  fecisset,  ipse  se  iii  populum  redegis- 
sei.  Nam  vulgus  interdiim  plus  sapit;  quia  tantum, 

*antnm  opus  est  sapit.  A  quo  si  quxras,  utrum 
sciat  aliquid,  an  nibil,  dicel  se  scire,  quse  sciat,  fa- 
tebitur  se  nescire ,  quae  nesciat.  Recte  ergo  aliorum 
sustnlit  disciplinas,  sed  non  rccte  fundavil  suam. 
Ignoratio  enim  rerum  omuinm  noii  potest  esse  sa- 
picntia,  ciijus  est  scire  proprium.  Ita  cum  philoso- 
pbos  eipugnaverit ,  ac  docuerii  eos  nibil  scire ,  ipse 
qiioque  nomen  philosophi  perdidit;  quia  doctrina 
cjus  esl  nibil  scire.  Nam  qui  alios  reprehendit,  quod 
ncsciant ,  ipse  debet  scicns  esse.  Cum  auiem  nibil 
sciai,  qiix  perversitas,  quaeve  insoleniia  esl,  ob  id 
ipsum  sc  pbilosophum  consiituere,  propier  quod  cs  • 
teros  tollal?  Possunl  enim  sic  respondere  :  Si  nibil  q 
iios  scire  convincis,  ct  ideo  iion  esse  sapienics,  quia 
nihil  sciamus ;  ergone  lu  quidem  es  sapiens,  quia  tc 
quoquc  coiiflleris  nibil  scire?  Quid  ergo  promovil  Ar* 
cesilas,  nisi  quod  confeciis  omnibus  philosopbis, 
scipsum  quoque  eodem  mucrone  transGxit? 


MVIN.  INSTIT.  8« 

CAPOT  ,VI. 

De  sapientia  y' el  Aeademteis  H  PlufuaM: 

Nusqiiam  ne  igitur  sapieniia  est?  Imino  vero  inter 
ipsos  fuit  :  sed  oemo  vidit.  Alii  putavemnC,  aeiri 
pos^e  omnia ;  hi  sapienies  utique  oon  fneranl ; 
alii  nihil,  ne  hi  quidem  sapientes  faerant;  illi, 
quia  plus  bomini  dederunt ;  bi ,  quia  minas  :  otrisqoe 
in  uiramque  partem  modus  defoiL  Ubi  ergo  sapieD- 
tia  est?  Ut  neque  te  omnia  scire  potes,  quod  Del  esl, 
Dcque  omnia  nescire ,  quod  pecndis.  Cst  enim  ali- 
quod  medium,  quod  sit  bominis,  id  est  scienlia 
cum  ignoratione  conjuncia  et  temperata.  Scieniit 
in  nobis  ab  animo  est ,  qui  oritor  e  coelo ;  ignoratio 
a  corpore,  quod  est  e  terra  :  unde  nobis  et  cum  Oeo« 
et  cum  aninialibus  est  aliqua  conmiunitas.  Ita  qoo* 
niamex  bis  duobus  constamus  elementis,  qaoram 
altemm  luce  praedifum  est,  altemm  lenebris;  para 
nobis  daia  est  scientiae ,  pars  ignorantiae.  Per  hunc 
quasi  pontem  transire  sine  cadeiidi  periculo  licet ; 
nam  illi  omnes ,  qui  se  in  alteram  pariem  inclinave- 
runt,  aut  dextro,  aut  sinistro  vcrsus  ceciderant* 
Ulraque  nutcm  pars  quomodo  erraverii,  dicam.  Aca- 
dcniicicontra  Pbysicos  ex  rebus  obscuris  argumentati 
sunt ,  nullam  csse  scientiam,  et  exemplis  paucamm 
reruin  incomprehensibilium  conienli ,  amplexi  sanl 
ignorantiain;  tanquam  scienliam  totam  sustulissenl, 
quia  in  parle  sustulerani.  Physici  conlra  cx  iis ,  qa» 
aperla  sunt,  argumenlum  trahebant,  omnia  sciri 
posse ,  conienlique  perspicuis,  retinebant  sclentiam ; 
tanquam  tolam  defendisseiit,  quia  ex  parie  defende* 
rani.  Itaque  neque  bi  clara,  nequc  illi  obscura  vide- 
runt  :  sed  utrique,  dum  solam  scieiiiiam  conserlis 
manibus  vel  reiincnl ,  vel  eripiunt,  iion  viderunl, 
in  medio  constilutam  fore,  qua:  illos  ad  sapienliani 
transmitteret. 


VARIORUM  NOTiE. 


'"  llerbarum  virei.  Ilerbariae  medicinae  inventionem 
Gnleiiiis  assignat  Chcironi  Cenlauro ,  Macer  Arlemi- 
$\x.  Betulbios. 

Nec  non  imbrium,  Id  ipseChristusconcedit  Matth. 
XVI,  Lucx  XI.  Dc  bis  Aralus  poiissiiiium ,  et  Virgil. 
in  Georg.  Detul. 

Debuii  ergo  Areetilat.  Arcesilas,  tesle  Mela,  nibil 
aninnaniis  Academiie  antistcs ,  iia  omnem  rerum  «^ 
scicntiam  ex  boniiiiibus  susiulit,  ui  eam  soli  Dco  re- 
liqiicrit;  ut  Kpiphaiiius  de  eo  scribil  tom.  ii,  lib.  iii, 
de  llupresibus.  Betuleius. 

Se  in  populumredegi$$et.  In  populum  redigere  dixit, 
pro  eo  qiiod  est  in  ordinem  redigere.  l>c  quo  loquendl 
modo  vide  Biidseum  in  L.  D.  Marcus.  ff.  de  Off.  prc- 
sidis.  —  Se  in  populum  redegi$$el.  Iii  est,  se  viilgo 
pbilosophorum  anniimeraHsel.  Prius  in  ordinem  redi' 
gere,  auctore  Prisciano  et  liaph.  Reg.  inier  viie$  et 
ii^;>c(oiconNiim^art  dixilQiiintil.  i  Inslil.  c.  4.  Bun. 

Convinci$.  Maniiscriptorum  ac  5  vct.  edit.  Rom., 
Tornes.  ei  Soubron.  est  haec  lectio ;  conviceri^^  caete- 
roruin  editorum. 

Arce$ila$.  Mss.  pcne  omncs  et  vet.  edit.  Roin.  fe- 
runt  ArcAen7a<.  At  i  l\eg.  vetustissimiis  et  vulgati, 
Aree$ila$^  cum  Diogeno  Lacrtio  de  Vitis  Philosopho- 
rum. 

Confeciii.  Artis  Gladiatoriac  verbum ,  quod  de  gla- 
diatore  multis  vulneribus  confosso  dlcitur.  Cicero 


Catil.  II  :  c.    il  :  Gladialori  ilti   confecto  et  sanrto. 

Cellab. 

Inier  ip$o$.  Sic  reslitui  cx  29  poiioribus  et  aiili- 
quiorihus  mss.  IVo  f>«oi,  ediii  ei  sex  rec.  scripti  re- 
posuerunt  phito$opho$  oh  novi  capitis  iniiium ;  alii  4 
etedit.  Is.  post  tpjtoi  addiderunt  phito$opho$f  scilicei 
glossema  ex  ora  libri  admissum  in  lexium. 

Ab  animo  e$t  qui.  Masciilino  generc  omnes  fere 
scripti  et  quinque  excusi.  In  editis  14  est,  ab  anima 
qu(B.  Supra,  cap.  5  ,  dixit  scientiam  ab  ingenio  esse. 

Sini$iro  ver$u$.  Sini$iror$u$  Caesaris  vi.  Gall.  inmeis 
Lexicis  desidero.  Bun. 

Paucarum  rerunu  Cum  ms.  I  Bonon.  Thysius  el 
Gallxus  addunt  et. 

Qttia.  Hic  et  infra  quam  legendum  esse  censebal 
Francius. 

Con$erli$  manibu$.  Proverbium ,  pro  siimma  con- 
tentione  :  nieiaphora  sumpia  a  luctantibiis.  Vel  esl 
allusio  ad  amiquum  illiim  fori  morem,  quo  ex  jure 
manu  consertum  vocabant.  De  qiio  proeier  Bud.  ei 
Erasm.  vide  Gell.  lib.  xx,  cap.  9.  Betul.  —  ConMer" 
ii$  manibu$.  Sparl^ius  interpretatiir,  $ummo  conaiu  : 
signincai,  pugnantei,  iit  I.  v,  c.  6 :  Tum  inier  te  ma- 
nus  conserere  ccepemiif .  Bun. 

In  medio  eon$iiiutam  (ore,  qum.  Sic  fere  omnes.  So* 
baudio  uieniiam^  quee.  Bon. 


3«  LIBER  DI.  DE  FALSA  SAPlKNTIA  PHILOSOPIL  362 

Venim  Arcesibs  ignorDDliae  mngister,  cum  Zenoni  A  versntus,cxleris  philosopliis  voluitscientiam  eripere. 


obtrectaret  princTpi  Stoic(iriim,  ut  lotani  ptiiloso- 
pliiam  everteret,  aiiciore  Socraie,  suscepit  banc  seu- 
lentiam,  ut  arfirmaret  niliil  sciri  posse.  Iiaqiie  coar- 
guit  esistimationcm  philosophorum  ,  qni  puiassent 
ingcniis  suis  erutain  esse «  atque  inventam  verita- 
lem  :  videlicei ,  qnia  morUlis  fuerai  illu  hapientia , 
paucisqoe  aiite  lemporibus  instituta,  ad  suinmum 
jain  increinentum  pervenerat,  ut  jam  necessariocon- 
senescerct,  ac  periret,  repente  extiiit  Acadeinia , 
laDi|uam  senectus  philosophise ,  quae  illam  confl- 
cerei  jam  deflorescentem.  Recteque  vidit  Arce^ilas , 
arrogautes,  vei  potius  stulios  esse^  qui  putent, 
tcientiam  veriiatis  conjcciura  po&se  comprehendi. 
Sed  tamen  Talsa  diceiitem  redarguere  non  poiest, 


ut  eam  domi  absconderet.  Nam  sibi  illam  proffcto 
non  adiinit,  qui  aliquid  afflrmat,  ut  cocteris  adimat : 
sed  iiihil  agil;  apparet  cnini,  ac  furein  suuni  prodit. 
Qnanto  faceret  sapientius  ac  verius,  si  exceptione 
facta ,  diccret ,  cau>as  rationesque  dunkixat  rerum 
coclestium,  seu  naiuralium,  qiiia  suntabditu!,  iiec 
sciri  posse,  quia  nulhis  doceat,  nec  quxri  oporiere, 
quia  inveniri  quicrendo  non  pnssuiit.  Qua  exccpiitme 
interposiia,  et  pliysicos  admonuissct,  ne  quacrereiit 
ea  qux  luodum  excederent  cogiiatioiiis  humanu! ;  et 
seipsum  calumnis  invidia  libcrasset;  et  nobis  certe 
dedisset  aliquid,  quod  sequeremur.  Nunc  aiitem  cum 
ab  illis  sequendis  nos  retraxerii,  ne  velimns  pliis 
scire,  qunin  possumus,  non  minus  a  se  quoqne  ipso 


Disi  qui  scierit  anle,  quid  sit  veruin  :  qiiod  Arcesilas  ^  retraxit.  Qiiis  enim  velit  laborare,  nc  quidquain  sciai? 


Terilatc  non  cognita  Tacere  conalus,  inlroduxii  ge- 
Dos  philosophiae  KaxtaxKxw  quod  ialiiie  iiisUibile , 
live  inconstans  possumus  dicerc.  Ut  eiiini  nihii 
sclendnm  sit,  ulii|uid  sciri  necesse  est.  Nain  si  om- 
bIdo  nibii  scias,  id  ipsum,  nihtl  sciri  posse,  tolletur. 
hiqoe  qui  velut  seiitentiae  loco  proiiuniiat,  nihil  sciri, 
Unquain  prxceptum  profitetur  et  cognitum,  ergo  ali- 
qaid  sciri  polest. 

Ilaic  siinile  est  illud ,  quod  in  scliolis  proponi  so- 
leiinai^ystati  geiieris  exemplum;  somniassequemdam, 
Msomniis  crederet.  Si  eniin  creJiderit,  tum  sequi- 
Isr  ut  credenduin  i;on  sit.  Si  aiitein  iion  crediderit, 
imcsequitur  ut  credenduin  sit.  Ita  si  nihil  sciri  po- 
test,  necesse  est ,  id  ipsum  sciri,  quod  nihil  sciatur 


aut  ejtismodi  susci(>ere  doctrinam,  ut  etiaui  coiiimii- 
nem  scicntiam  pcrdal?  Qux  si  doclriiia  est,  scieiiiia 
constei  necesse  est;  si  iion  est ,  quis  tam  siuiius  est, 
ut  discenduin  id  ptilet,  in  quo  aut  nihil  discilur  aut 
eiiain  dediscitur?  Qiia>csi  neque  omnia  sciri  possunt, 
quod  physici  pulavenint,  neqiie  nlhil,  quod  Acade- 
mici,  philosophia  omnis  extincta  est. 
CAPUT  VII. 
De  philoiophia  ethica  et  summo  bono, 
Transenmus  uuiic  ad  alteraiu  philosophia  partem, 
quam  ipsi  moralem  vocani,  in  qua  toiius  philosophia^ 
ratiocoiitiueiur ;  si  quidem  iu  illa  physica  sola  oblcc- 
tatio  esl,  in  hac  eiiam  utilitas.  Et  quoniam  in  dis- 
poneiido  vit«  siatu,  rormnndisqiie  inorihus,  periculo 


S  autem  scitur,  pos.se  nihil  sciri,  rilsum  esi  ergo ,  q  majori  peccatur,  majorem  diiigentiam  necesse  est 
qvod  dicitur,  nihil  posse  sciri.  Sic  induciiur  dogma  adhiberi,  ut  scianius  qiiomodo  nos  oporieat  vivere. 
>ilH  ipsi  repugnaus,  seque  dissolvens.   Sed  bomo     Illic  enim  potest  venia  concedi;  quia  sive  aliquid 

VARIOHUM  NOTiE. 


Socrate.  De  qiia  Socrati»  doctrina  copiose  et  ele- 
g>Qier  disscrit  Xenophon ,  de  Dictis  ei  Faciis  Socra- 
I»  non  loiige  »b  initio. 

SfttC'  pti  hane  iementiam,  etc.  De  qua  Cic.  de  Orat. 
!•  lU :  Areeiilai  primum  qui  Polemonem  audierat,  ex 
•■*•  Plutonii  librii^  iermonibuique  Socralicii^  hoc 
•ttrme  arripuit,  nihil  eae  certi^  quod  aut  iemibui,  aut 
«M^  perciin  poiiit.  Aniob.,  lib.  ii  :  Qui  nihil  ab 
^twuecomprehendi,  alqueomnia  ca  ciiobtcuritatibui  tii- 
■•fato,  non  Arceiila!^  Curneado!  credil?  Lucrelius  hanc 
MBieniiam  rerellit  lib.  iv  : 

Deoiquenit  sciri  si  quis  putat,  id  quoque  nescit 
Ansciri  possit,  quum  se  nil  scire  fatetur,  eic. 

GALLiEUS. 

£sifilfita<ionem.  Sic  restitui  ex  inanuscriptis.  Editl 
Iiibent  mitimaiionem. 

Uortalii.  Ed.  Sublac.  babet  immortalii. 

Jffpente  exiitit  Academia.  Iiiiellige ,  nova.  De  tri- 
Phci  Acadciiiia,  vetere.  media,  iiova,  dociissime 
ptsereniein  lege  Geurg.  Horn.  lib.  iii,  cap.  20  llis- 
lor.  phihisoph. 

AffvffTotTov.  Nam  apud  dialeciicos  Grjrci.  «^oTerrov, 
Mliiii  titso/ii6//tf  vocant .  fallaciaruin  genu:»,  iil,  Ni- 
«I  sci<i,  igiiiir  hoc  scis,  qimd  niliil  scis. 

Otenim  nihit  uiendum,  Ita  omiies  inss.  pr.Tierre- 
centiS4iiii0H  I  Reg.  ei  i  Clarom.  qtii  post  nihit  inse- 
ruwt  um  poae,  iit  et  editi  qiiatiior.  De  hoc  Socratis 
meto  vide  Uertiiim  in  Socraie  et  Plaionem  iii  AI- 
db.  II.  —  Vt  enim  nihil  icirepoae  iciendum  iil.  Jiin., 
Ups.  altcr,  Gotban.,  Sublac,  Rosl.,  Ven.  1471, 
Pinoi»  VL 


utraque  78,  93,  97,  Pier.,  P.irr.,  Paris.,  Crat.,  Ald., 
Gymu..  [Jt  enim  nihil  iciendum  iit,  BoN. 

Nihit  agit.  Niiiil  aj^ere  proverbialiter  dicuiitur  ii, 
qiii  Mimuiit  iuaiieinoperam;  uiide  vcrbiim,  saiiiis  est 
otbri  qiiam  niliil  agcre.  —  Nihil  agit.  F.legaiis  for- 
miiln ;  i(l  fisi,  nihit  promovet.  Lact.  I.  v,  cap.  14  :  Sed 
nihit  (ortaaeapud  ipioi  agamui.  De  Ira  &ip.  tt  :  Ne 
nihil  apud  iitoi  agamui.  Cic.  pro  Kosc.  Anierino, 
cap.  45  :  Qu<b  omnia  li .  .  .  rii  patroitum  voluerit  con- 
ferre,  niliil  egeiil.  BuN. 

Furem  suum  prodit.  Hanc  restilui  lectioneni ,  qiias 

|x  cuiictoruiii  ferme  niss.  est  ei  vei.  edit.  Rom.  1470. 

CuMcri  eiliti  cuni  1  Rcg.  rec.  a  sccunda  manu  liahent 

furtum.  1  Keg.  \eierriinus,  furorem.  Ei  illi  philoso- 

phi  diciintiir  furioii  litigatoreif  iiifra  capitis  8  iiiitio. 

Exceptione  facta,  Excepiio  apud  Jurecoosuitos  cst 
aclionis  exclusio. 

Nec  iciri  poae.  Ita  lectio  qu:c  est  3  Reg.  veler.  et 
1  Claroiu.  verior  ei  melior  nobis  visa  esi,  qiiaui  alio- 
rum  neiciri  poae.  Vlde  scq. 

Non  poannt,  legiiur  non  poaint ,  apud  Bunemau. 
qui  hiijus  vocis  sic  rationem  reddit. —  Edo  iu  con- 
jtinctivoex  Goih.  et  Lips.  secuntlo,  non  poisint;  pnc- 
cessit  euim  ijriita  doceat.  Idt^m  lleumiinii.  vidii.  Bun. 

Ab  o/it«. Sichgii nim  omuihuspeiiems^;.  et  ed.Tur- 
nes.  ac  Soubron.  Iii  5  rec.  scriplis  et  editis  c>t,  ab  hii, 

Quam  posiumui.  Iia  oiniies  fere  inss.  et  ed.  Paris. 
1525.  Caiteraeediiitmes  cuin  6  scriptis  rec,  poaimus. 
'  Aut  etiam  dediicitur.  Etiam  in  mss.  cst ;  aut  omni» 
HO  dediiciiur  in  ediiis. 

12 


565  Piail.  LACTANTII  DIVIN,  INSTIT.  S64 

dicunl  f  nihil  pro^nnl ,  $ive  delirant,  nihil  noccnl.  A  principale,  in  qiio  ioi'm  MP^nti^  c^rdo  versatur. 

Epicurus  surnm<ini  bonuui  in  voluptate  animi  esse 


Ilic  vrro  nullus  dissidio,  nulius  errori  esl  locus 
Upuui  sentire  oinnes  oportet,  Ipsnmque  pliiioso- 
phiim  uno  qu^tsi  qre  prxcipere;  qiiia  si  quid  fuerit 
erratum.  viia  om  »is  evenilur.  lu  illa  priori  parle  ut 
peiiculi  miiius,  ita  pliis  dirricnltntis  est;  qtiod  ob- 
scura  rerum  raiio  cogildiversa  et  varia  sentin^  Hic 
ul  periciili  plus,  ita  minus  dificiiitalis ;  quod  ipse 
usus rerum  ei  qiioliiliaiia experimcnta  possunl  docere, 
quid  sit  veriiis,  ei  nielius.  Videnmus  ergo,  utrumne 
couseiili:int ,  aut  quid  nobis  afTt*raiit ,  qiio  rcctius 
viia  degutur.  Non  uecesbe  est  omnia  circuire  .  unum 
eligamus,  ac  potissiinnra,  quod  es|  summum  ac 


censet;  Arisiippus  in  volupiale  corporis ;  Gallipho 
et  Oinomachiishonestatem  cum  volupiaiejunxerunt; 
Diodorus  cum  privatione  doloris.  Summum  bonum 
posuit  II  (Tonymus  iii  noii  dolendo;  peripaletici  au- 
tem  iii  biuis  aiiimi,  et  corporis,  et  fortun^.  Henlii 
summum  boinim  est  scieiitia ;  ^enonis,  cum  natura 
coiignieiiier  vivere  :  i|uorumdam  stoicorum ,  viriu- 
tciu  sei|iu ;  Arisioteles  in  hoiiestate  ac  virtuie  sum- 
muiu  b mum  collocavit.  Hx  sunt  fere  omnium  sen- 
lenti:e.  Iii  tanta  diversitate,  quem  sequimur?  cui  cre- 
dimus?  Paf  estin  omuibus  auctoritas.  Si  eligere  pos- 

VARIORUM  NOTifi. 


Quod  e$t  summum,  Quae  pbilosophorum  fuerint  B  corporcis  volupiatibus  statiiebai :  discrepant  imma- 


de  Unibiis.  vel  summo  b<mo  doguiala,  vide  apiid 
Giceronem  iii  ii  Acadeuiicarum  qu:esiioutim.  Item 
et  lib.  II  d^  Fiiiibiis.  Adeas  et  S.  Angustiuum,  iib. 
xvni  de  Givilaie  l>ei. 

Cardo  ver$atur,  Sic  Reimni.  et  omnes.  Pu/o,  in- 

auii  Heumaiinus,  scribendum  esie^  vorlilur.  Ai  con- 
rm  ii  recep^aiu  ver$aiur.  ipse  Lnctmliiis  lib.  de  Ira, 
cap.  6 .  /n  eo  summa  omnis  e(  cardo  religionis  pieta- 
lisque  \ersalur.  Upneman. 

Epicurus  sunimum  bonum  in  voluptate  auimi  esse 
censet.  ¥M  opliiiia  ^enieniia.  i|iiaiii  dt*iiHle  ii.  qui 
ioopteilliim  sequebaiitur,  sinistre  suni  inter|iretaii. 
PMt«T  Gassefldmi^  consulaiur  hic  S'anlt'ius  Histor. 
Pliil.,pag.  i05i.  Walcuius  — Laciaiitius.  sihi  pa- 
rum  coiistaiis.  itifra  ca|>.  17,  illum  voluptaiiscorpo- 
ris  asMTlorem,  et  cap.  27,  voliiptariuui  hominein 
noniinai;  ex.  Gicer.  siTUnda  Tusciil.,  Seiiecam  qiii- 
dem  mnximiim  sioicorum ,  quorum  doginaia  velicr 
mi'nler  a  corporis  volupiaiibus  abtioireni,  Kpicuri 
siudiosissiiiiuui  riiisse  ex  ejiis  epistolis  ('oiisl:il,  qiias 
fernie  omnes  aliqiio  Kpicuri  pra;reptu  coiiciusas  vo- 
luit,  «ju^qiie  de  i;l<»  seiilfoliam  liabcs  cap.  li  ei  15, 
de  Vtta  lieaia.  Qiiodn^im  auieiu  suonniiui  hoiiuiii,  et 
quam  voluplatein  nnein  e>se  dirai  Epicorus,  siiam 
ip^eiiietscnteotiam  eoiiniiai  in  epi>tolaad  Men:i'ceuin 
apud  Laertium  in  Kpicur.  olaris  dis<  rtisque  verhis, 
ciijus  seiitfutix  meniiiiii  qnoqiie  Giceni  in  primo  de 
Finihus.  Pclrns  Vicior.,  Vanar.  Lect.  lib.  xxvii.  c.  H, 
per^im>Iein  enm  Socrati  fuissc  coniciidil;  el  L:ier- 
liiis  le^tainr,  plerosqne  a^seruisse  illiim  contincntis- 
simum,  adeo  ut  aqiia  taiiiuin  ei  cihario  paiie  couteu- 
tus  fnerit.  ISiCUs.  —  lo  sequenli  capite  vidchimus, 
quateniis  aniuii  v*»luptas  Epiciiro  sit  iinis  lionorum. 

Aristippus.  A  Lactanlio  iiifra  depiiignur  iaiii|iiam 
oniiiinm  Scenarum  homo.  qiii  jut^  id  iinicuin  sihi  pro- 
positiiiii  hahuerii,  cujusvis  iug(>uio  mentem  suani  ac 
niores  accouimodarct.  Kxlai  hnjiis  Viia  apiid  Laer-  D 
tiuin  lih.  II.  Molta  de  hojns  asoiia  lege  apud  Albe- 
n;eum,  lih.  xii  dccTrvocoftflrrcx&iv.  |£x  Eccl«*siasiicis  porro 
bnjus  dngnia  n<>iai  Kpiphanius  tom.  ii  lih.  iii,  con- 
ira  HaMeses.  Gonira  eos  qui  voluplateiu  boiiorum 
fluein  con-ruuuiil,  dispntat  etiain  Arist.  iu  x  Mura- 
liuni.  Betul. 

CalUjtho.  Gicoro  lih.  ii  de  Finib.,  cap.  6  :  CalHpho 
ad\uux\tnd  honestutem  volupiutem;  el  lib.  iv  Acud.,  c. 
45,  fin.  BuN. 

CuHipho  et  Dinomachus,  Multi  mss.  et  edili  addunt, 
scd  perperain,  Cyreuaici^  «{iiain  vocnn  rrspunnt  tres 
niss.  Kcg  quoriiin  duo  simtomiiiiim  ai'iii{uissiini.  Et 
quiiem  eos  a  Gyrmaicis  disiin^uiiiii  Gicero ,1.  m  ile 
OIHciis  suh  linein,  et  Laciantiiis  nic  ei  iiifra  cap.  8, 
iieciion  lih.  \ii/  cap.  7.  Ei  merilo;  hi  eniin  amho 
philosophi,  niii  in  siimuio  bono  stalueiido  honesia- 
tein  cuin  voluptate  jungebant,  alieni  profecto  erant 
ab  Arisiippi  senientia.quisuinmuiH  bonum  iu  solis 


iiequantuin.  Saiie  quidem  Gyrenaicorum  priiicipen) 
fuisse  Arisiippnm,  eamque  phiiosophorum  sectam  ali 
co  Quxisse.  tttsies  sunt  Gicero  aii  fin  Liicull.,  et  iii 
Ofhc,  Straho,  in  fiue  xvii,  Laeri.,  iu  Aristip.;  Sui- 
das,  liiter.  s  :  quin  et  Laciant.  ipse  hoc  eodem  libro 
cap.  15.  Partim exisEO. —  Hiiic  ait  Gicero  de  Arisiip- 
po  lo  iiieus,  unde  Cyrenaici^  et  a  Gyrenenaicis  dislin- 
gtiii  Calliphoneii|.  DeGailiplione  et  Dinoinaciio  vide 
apud  Ciceronem  lih.  v,  de  Finihiis,  unde  ha;c  Lac- 
tanliiis  desiiinpsit.  —  Cattipho  et  Dinomachus  honet" 
tntem,  Iii  Epii.  cap.  55  .  Dinomachus  et  CuHiphoho^ 
neitun^  voluptutem  probaverunt,  Buneiiabi. 

Diodorus  cum  privatione  doloris.  Summum  bonnm 
posuit  Hieronymus  in  non  dotendo.  Sic  iionniilii  mss. 
iiitcr  (|iios  2  Urg.  ei  i  Golh.  ac5  vet.  cdd.  et  Epi- 
toin  cap.  5(j.  et  sic  oinnino  le^iendum  et  intt-rpun- 
grniliim  esse  liunc  locuin,ut  olim  Giaccoiiius  ani- 
mndvertil,  et  raiio  ipsa,  el  Gicero.  ex  quo  feniie 
oninia  haec  mtiiuatus  esi  Laciantius,  pervincuiil» 
Naiii  si  legas  :  Diodorus  in  privutione  dolonssummum 
bonum  posuit  :  Uieronymus  in  non  dotendo^  ut  viilgo 
lrgil(ir,qn;c  erit  difrrrenija  iiiler  opiuioiiem  Dioduri, 
et  Hieronyini?  At  constaiex  Gicerone,  hoc  iiileresse, 
quod  Di«>doriis  iion  siinpliciier  in  non  doleiido  suui- 
nium  boniim  ponehai,  sed  lum  vacniiale  doloris  ho- 
ncstai*'iu  jiingcbiit.  Ilieronyinus  vero  id  siiuplici- 
icr,  niijlo  adjrcio ,  iii  ip  n  dolendu  statuehau  Vide 
Giceron.  1.  ii  de  Fiii.,  panlo  posl  inilium.  Isxus.  -— 
Dindori  uitilii  luerc  plnlosopliia?  addiqii ;  «cd  is  de 
qiio  hic  cst  sermo,  Socraiis  fiiit  discipulus  :  Hiero- 
uyiuiis  ille  lUipdius  fuit  piiilosophus.  Alius  est  pro- 
fccto  a  S.  HiiTonymo. 

Peripuietici,  Utiid  sloici  a  perip^lclicis  diflrerant » 
et  quic  tiia  sini  pcripateticoriiui  genera,  lege  apud 
Gic.  in  IV  de  FnubuN;  apuJ  ipsuui  peripateticorum 
principcm,  hb.  Moraliu>ii  i,  cap.  S  Betuleius. 

Uerilti.  Ilic  f<iii  Glialcedoniiis,  vel  polius  Garihagi- 
nensis.  o  Kfle|B;(ud6vcoc,  ait  Laeriius.  Zeiiouis  discipu- 
lus  erai;  aciie  1*0  vitle  Giceionem  in  iv  Acadeudcar. 
qu:i'Stion.  c|  lih.  11  de  Fiuihus.  Ilerillus  porro  ad 
sciciitiam  oninia  revocaiis,  uiium  (|uotldaui  bonum 
vidii.  Sed  nec  opiinium,  ucc  «luo  viia  gubernaripos* 
sii.  It  iqiie  Inc  ipse  jainpridem  esl  rejectus. 

Zenonis  H.ic  Guero  aiiiii|iiis  peripatelicis  trilmit. 
Sed  ille  idein  Gicero  rcfert,  Zeiioni  siiuimiiin  bimuoi 
essc  id  qood  dncitnr  a  coiiciliaiione  naturx.  Memi- 
ncris  ioterini,  Zeoonem  nponyfUva  dicere,  (\ux  alii 
hona  vocaiit :  qii4.>  L^itinoriim  ahi  prausntia,  ahi  pro- 
ducta   inierprctaiitur,  de  quibiis  lorle  alibi   plura. 

Betuleius. 
Stoicorum.  Exlatsuh  S.  Augustini  nouiine  iiiscrip- 
lus  lihcr  de  stoicis  et  Epicureis,  iii  quo  ait :  l^fucuro 
finis  bonorum  est  voluptas  corporis^  sloico  virius  aiii- 
nii,  christiano  douum  Dei, 

Jn  omnibus,  Heumannus  delet  in,  juxta  spi  veteres 
editiones. 


IM  LIBER  111.  RE  FALgA  SiVPIENTIA  |>illLQWPH.  S«G 

^uifi|i9  Qund  #si  meliiis.  jain  ppn  e<(  pliilusophia  A  fiiil  qui  siimmum  bonum  crodidit  animi  volnplatem, 


nolHi  pecei»S4ri«,  quia  s«pieiue«i  jam  suiuu8«  qui  dc 
Mpjaniium  sepleuiiis  judicemus.  Cum  vorodisceuttiB 
Mpi^rKu  oausi  veniamus«  qui  possumus  judicare, 
qui  iionduiB  anpere  oeeperimus?  ui^xiuie  cuui  privsio 
adsil  acadeinicus,  qui  iios  pallio  relr*illitii  90  velel 
cuiquam  crederoa  nec  tauieii  Affcvat  ipse  q^ud  bc- 
quainur. 

CAPUT  VIIL 

Dt  iummo  bono,  el  auimi  corpori^que  vofuplq^ibm 
et  mluU. 

Quidergo  superest .  nisi  ut,  omissis  liiigatoribus 
fariofiis  ac  pertinacibua,  veniamus  ad  judicem  illum, 


qiioiiiam  illa  sive  securitas,  sive  guudium  e:»l,  fomi- 
inunis  Cbi  oinuilms.  Arisiippo  iio  rcspondeuduui 
quidein  duco,  quein  sempcr  in  corpoiis  voliiptaics 
ruentein  ,  niliilque  aliud  qiiani  ventri  ei  Veneri  sor* 
vieulcin,  Meiuini  dnbium  estbominein  non  fiiissi);  sic 
cniin  vixil,  ul  nihil  intor  euin  pecudeiiique  distaret , 
nisi  ununi,  qiiod  loqiiebatur.  Qiiod  si  a>iiio,  aut 
cani,  aut  sui  faculias  loquendi  iribuaiur,  qiixiasque 
ab  his ,  quid  sibi  veliiit ,  cuin  feniinas  tain  rabidc 
conseclanlur,  ut  vix  divelli  queaiit,  cibos  eiiain,  po- 
tumque  negligant?  curaui  alios  inares  violvnierabi- 
gant ,  aut  ne  vicii  quidein  absisiani ,  sed  a  fortiuri- 
bus  sacpe  conlrili,  eo  magis  iiisecienlur?  ciir  nec  im- 
bres,  nec  frigora  pertimescant,  laburein  suscipiaiit. 


scilicet  daiorem  simplicis  et  quict;e  sapieutix?  Qiiae  B  periculum  non  recuseiit?  Qiiid  aliud  respoudebuiit , 


non  lantum  formare  nos,  ac  inducere  iii  viain  possit, 

▼erum  etiiim  de  controversiis  Isiorum  ferre  sonten- 

tiam.  Hq^c  nos  docet,  quiJ  sit  hpminis  vcruin  ac 

SilQiaium  boiium  :  de  quQ  prlusquain  dicer()  iucipio, 

ttlc  omues  scntenti^e  suiit  refe|lend:e ,  u^  app.ircai 

seiiiineui  illorum  luisse  sdpientein*  Cqin  d^  ofTiciQ 

bumiiils  ayatur,  oportet  suminum  t>.ummi  aniipalis 

bonaro  in  eq  constitui,  quod  commune  cuin  caiteris 

inimalibus  essc  non  possil,  Sed  q(  ffris  denies,  f|r- 

meiitis  cornua,  volucribus  pennx ,  pfopria  suiit :  sic 

komini  aliquid  suum  debeMdscribi,  bine  quo  rallQ- 

B^  sux  condiiiouis  ^init|qt.  Nam  quod  vivendi  aui 

teuerapdi  causa  datqin  est  oinnlbus,  est  quideni  bo*t 

MBi  naturalq ;  summuni  lamen  non  est,  nibi  quod 


nisi  suininuin  bonum  esse  corporis  voluptaieni  ?  eain 
se  api>eieie ,  ut  airiciantur  suavisKiniis  sensibus;  eos- 
que  csse  lanii,  ut  assequendoriim  causa  ,  nec  |:ibu- 
rein  sibi  iiUuui ,  nec  vulnera ,  nec  inoriem  ipsaiii  re- 
cusandam  puient.  Ab  hisne  igiiur  pracepla  vjvendi 
peieinus ,  qui  hoc  idem  sentiuut ,  quud  aiiimai  ratiu- 
nis  experlos? 

Aiuni  Cyrenaici  virlulem  ipsain  ex  eo  esse  lau- 
daudam,  quod  sii  cniciens  voluplatis.  Veruin ,  inqiiit 
obscoBiius  canis,  aut  sus  ille  lutulenius.  Nam  ideo 
cuin  adversario  suinnia  viriuin  conlcnlione  depuguo, 
ut  virlu.s  mea  pariat  niihi  volupiatem  ,  cujus  expers 
sim  iiecessecsi,  si  victus  abccssero.  Ab  his  ergosa- 
pere  discemus,  quos  a  pecudihus  ac  bclliiiM,  iioii  scn- 


ot  iinicui(]ue  generj  pfoprium*  Sapiens  ergo  noq  G  tentia ,  sed  lingua  disceruii?  Privaiiuiiein  dnloris 

VARIQBUM  mJM, 


yetaamut.  Ex  niss.  ei  multis  editis  resiitui ;  in 
BODmillis  est  venimui. 

0«i.  Addidi  ti  poiioribu^  pi  yetusiis  mss,  Rey. 
ilii^utsei  edili^  d^eiii :  iu  nonnqUii^  lunissum,  in 
piiirilMiaest  q^id. 

Hoi  patlio  retrahat.  Isidorus  diclum  puiat  falliim 
<  feUlbm,  qma  priui  $uper  indumenla  pellicea  veteres 
mlkHfautur,  quasi  peUea,  tive  a  ptilla,  per  derivatio' 
am.  Pliilosophttrum  propria  hiBC  vesiis  fiui^  ut  ap- 
nret  ex  dicio  llerodis  Atiiri  apud  Qelliuin  lib.  i%  : 
fdto^  inquit,  barbau^  et  pallium,  phiiaeophmu  non 
uieQ.  APMd  Qr4*caa  eiiau^  ni  usii  pnrcipu^  iMit.  Iliiic 
pnliali  suniuntnr  pro  Crrcis,  siciit  pro  |ioii|aiiis  to* 
fUi.  Dicte  proptere;)  fabiila:  pallial;^  ,   in_qui|)iis 


iur,  sed  de  hominibus  conteniiosis  et  liiigalorilius. 

Sapientiaf  quce.  Sic  reposui  ex  inss.  (>  Hej;..  i  Bu- 
iion.,  Caiic.,ei  \\  aliis  ac  vulgaiis  Toriies,  etWulch. 
\\\  4  scriplis  rec,  el  lOexcusis,  ^ui. 

Ucec  not.  Idein  inss.  qui  supra.  In  i  Reg.  rec.  et  iu 
vulgatis,  Uic  no%, 

Summi  nnimidit.  M  esi  hominis;  atque  in  eo  ex- 
plicando  siimnio  bono  loliiin  huc  caput  occupaiur. 

Non  fuit.  U  esl  Cpicurus. 

Commnnit  est.  Iia  leruni  oiiiiies  ediii  ct  mss.  pra;- 
ler  1  Boiion.  aiiii<(.,  1  Reg.  rec.  cl  i  Colb.,  in  qui- 
bus  est ,  commune. 

Quem  temper  in  corporit  volupfatet  ruentem.  Leglt 
Biineinaii.  :  Qnem  corportt  tempcr  volupiaieni  tuen- 


Hiiareliaiitnr  Gnuci,  sicui  t(ig:ikc  ip  quilius  Hoinaui.  D  lem  aiqiie  in  huiiclocuni  nolaoi  seqiienteni  exhibei. — 


Comniuiieni  ulriqiie  sexui  fuisse  vesie<n,  roliigi  pih- 
Idtax  Ui||iaiio«  taciio,  qui  promii^ua  appellai  pal- 
ba.  li^iiali^  : 

Haiieveldy  qa«eftieili8|  qiiae  paljioHkta  vagalur. 

Scriiisii  q|io<|iie  Lampridiui,  Mqtronat  regiat  conteH- 
itt  etu  4eber4  unico  palliOj  auro  tparto.  Eliain  in 
keio  qsoft  fui&iie  vet^res,  sigui|ic:ire  videiur  Ovid. 
fib.  I  Amor.,  Eleg.  2: 

Nec  in  lecto  pallia  postra  sedent. 
Omittk  Hti^oribut  [wriotit.  lia  cuin  cuiictis  prope 
etilis  manuscripii  omnes,  praPtiT  3  scriplos  el  4 
exciiftos,  In  i|uibus  cst /iltgalionf^iis.  At  titigatoribut, 
a^junela  fMridaif  ac  pertinacibut  nagitant.  Iluiic  locuin 
ile  exhibei  antiquissimus  1  Boiioii.  codex  :  Quid 
ergo  tuperett^  niti  ut  obviat  hit  litigatoribut  (uriotit  et 
perlmadbut  manut  demut  ad  judicemt  Non  igilur  lcr 
geudum  esi  htigaiiombut :  quia,  ui  recle  ait  Tlioina- 
ilos,  iioft  de  eomeuiiouibus  ei  lii'i|atiouibus  bic  agi- 


Iiaedo  (inquii);  nain  plnres  scripii  e  ledili  in  ^iiigulari, 
votuptatem^  re<'tiiis.  Esi  <|uidein  et  altera  leciio ,  m 
eorpurit  volupiatetruentem^  elegaiis.  quain  Lips.,  Su- 
blac,  Ven.  ii7i ,  Ro.-i.,  Giyidi.,  Torncs.,  Thom.  ci 
rec«Miliores  hniieni,  ui  Laci.  I.  vi,  cap.  95:  LU  in  hot 
affeciut  avidistime  ruerent.  Bl-n. 

Cnin  fwminat  tam  rabide  coMectanlur.  Virgilius  de 
equis,  Stiii  cqiiahus : 

Illas  ducil  aiuor  irans  Gargara,  Iransqup  son^ntrni 
Ascauium.  lu  Geurijic.,  v.  270.  Fiuifcius. 

Tam  ntbide  cqntecianiur.  1 1  Cirero  v  Tusnii.,  (i : 
Quem  libidinibut  inflammalum  et  fnmUnn  videmut 
omnia  i  abidc  aupetentem  cum  inexpiicabili  cupiUUaie. 
^  \Sm. 

Cyrenaici.  Vide  apiid  Cicer.  in  fin.  iii,  de  Oflir. 

Vir/uf£tn  ex  eo  etse  laudandam.  Ita  ciiin  5  cdilis 
oinnes  fere  mss.  Al  in  uno  Colheriino  ei  Cauc.  wc 
ediiis  i  I  cst  ex  eo  ip$o ;  in  i  Colb.,  ex  eo  tolo. 

Sui  ei  canit.  Duo  i}U3si  syiubuia  quxdam  guhc  el 


367  f  IRM.  LACTANTIl  DIVIN.  INSTIT.  568 

summum  bonum  pulare ,  non  plane  peripaielicoruro  A  praeda  et  pabulis  opus  est.  Ita  induceDdo  bonum  , 


ac  stoicorum,  sed  cliiiicorum  pliilosophorum  est. 
Quis  enim  non  iiileliigat  ab  apgrotis  et  in  aliqtio  do- 
lore  posiiis  esse  hoc  disputatuin?  Qiiid  tam  ridicu- 
lum,  quain  id  habere  pro  summo  bono,  quod  medi- 
cus  possit  dare?  Dolendum  est  ergo,  ut  fruamur 
bono,  ct  quidemgraviier  ac  saepe,  ui  sit  postea,  non 
dolere ,  jucundius.  Miserriinus  est  igiiur ,  qui  nun- 
quain  doluit ;  quia  bono  caret :  quein  nos  felicissimum 
putabamus  ,  quia  malo  caruil.  Ab  buc  vanitalc  non 
loiige  abfuil,  qui,  omniiio  nihil  dolere,  snmnium  bo- 
num  dixit.  Nain  prxter  quod  omne  animal  doloris 
est  fugiens,  quis  potest  sibi  hoc  bonum  proestare, 
quod  iiobis  ut  eveniat ,  nihil  aliud  possumiis  quam 
optare?  Summiim  auiem  bonum  non  potest  ellicere 


quod  noii  sit  iii  hominis  potesiaie,  totum  bomincm 
alienaediiionisubjugarunt.  Audiamus  etiam  Zenonem; 
nam  is  inierdum  virtutem  somniat.  Suminum,  inquit, 
est  bonum,  cum  natura  consentanee  viTcre.  Bellua- 
rum  igitur  nobis  more  viveudum  est.  Nam  quae 
abesse  debent  ab  bomine ,  in  iis  omnia  deprehendun* 
tur  :  voluptales  appetuni,  metuunt,  fallunt,  iiisidian- 
tur,  occidunt ;  et,  quod  ad  rem  maxinie  attinet,  Deum 
nescinnt.  Quid  ergo  me  ducet ,  ut  vivam  secundum 
naturam  ,  quae  ipsa  in  deterius  prona  est ,  et  quibus- 
dam  blaiidimenlis  lenioribiis  in  vilia  praxipitat  ? 
Vel  si  aliam  miitorum ,  aliani  hominis  dicit  esse  na- 
turam  ,  qiiod  homo  ad  virtulcm  sit  gcnitus,  nonnibil 
dicit :  sed  tamen  non  erit  deflnitio  siimmi  boni ;  qiiia 


quemquam  beatum ,  nisi  semper  fuerit  in  ipsius  po-  B  nulluin  est  animal.,  quod  non  secundum  naturam 
tesiaie  :  boc  autein  noii  virtus  homini,  non  doctrina,      suam  vivat. 


non  labor,  sed  naiura  ipsa  cunctis  animantibus  prae- 
stai.  Qui  voliiptatem  cum  honestate  junxeruni,  com- 
munionein  haiic  effugere  volueruiit,  sed  effeceruni  re- 
pugnans  bonum;  quoniam  qui  voluptati  dedilusesl, 
honesiate  careat  necessc  est ,  qui  bonestati  studet , 
voluptale. 

Peripateticorum  bonum  nimium  muUiplex,  et  ex- 
cepiis  aulnii  bonis ,  qu;e  ipsa  qiiae  sinl ,  magiia  con- 
tentio  e>t,  coinmune  cuin  belluis  potesl  videri.  Nam 
corporis  bona ,  id  est,  incolumitas,  indolentia,  vale- 
tiido »  non  miuus  suni  niutis ,  quam  homiui  neces- 
saria ;  ac  nesdo  an  etiam  magis ,  quia  homo  et 
medelis,  et  miiiisteriis  sublevari  potcst,  muta  non 


Qui  seientiam  summum  bonum  fecit ,  aliqnid  ho* 
mini  proprium  dedit :  sed  scientiam  alterius  rei  gratia 
homines  appetunt,  non  propter  ipsani.  Quis enim scire 
contentusest,  non  expetensaliquem  fructum  scienlix? 
Artes  idco  discunlur,utexerceantur:excrcentur  auleni, 
vel  ad  subsidia  vitae ,  vel  ad  voluptatem ,  vel  ad  glo- 
riam.  Non  esi  igitur  siimmum  boniim ,  quod  non  pro- 
ptisr  se  expetitur.  Qiiid  ergo  inlerest  utrum  scientiam 
siimmum  bonum  putemus ,  aii  illa  ip>a ,  qiiae  scientia 
ex  se  parit,  id  est,  victum  ,  gloriam,  voluptnlem  ? 
quae  non  sunt  homini  proprla,  et  ideo  ne  sumnia  qui- 
dem  bona.  Nam  voluptatis  et  victus  appetentia  non 
bomini  solum,  scd  etiam  mutis  inest.  Quid  cupiditas 


possunt.   Iiem  ,  quae  appellatit  fortunae  bona  ;  nam  G  gloriae  ?  nonne  in  equis  deprehenditur ,  cum  victores 
sicut  homini  opibus  ad  vitam    tuendain ,   iia  iilis     exultant ,  victi  dolent  ? 

VAWORUM  NOTiE. 


libidinis.  Sic  eos  conjungit  Petrus  II  Epist.,  cap.  ii, 
^2,  acVirgilius  canein  obscoeiiuin  vocat;  et  juxta 
Horatium,  amica  luto  sus, 

Non  plane  peripatelicorum,  Janus  Guillielnii ,  in 
qiiaest.  ad  Plaut.  Meii;i!Cli.,  cap.  4,  pulat  legendiim, 
plano  peripateiicorum ;  ut  nova  Ct)inpo<)ilioiiti  verbi, 
incoiisiaiiliain  disserendi,  et  siniul  einticun  ambu- 
lalionein  AristoieiicoruinL:ician  i  isex:igitaril  :  crro* 
nes  enim  planos  dici  nuium  est.  Is^us. 

Sed  clinicorum,  Ms.  Clynicorum.  Nihil  eniin  cer- 
tius,  quain  rcliquisse  Lacianl.  Clinicorum  philosopho- 
Tum,  Cliiiicos  philo^oplios  ridiculc  dicit, aigio.os  lec- 
tis  afiixos,  et  de  valeiitium  viu  beata  dispiitanlcs, 
ca  qua:  pnescns  xgritudo  dictat :  alludens  ad  clini- 
cos  medicos,  qui  ex  Hippocrutis  secia  iectos  xgro- 
lorum  ainbiuiit,  et  curaiioiies  pru^scribunt.  Janus 
GuiLiELiii.  —  Hanc  cmendaiionem  et  nos  probanius, 
ac  pro^ter  supra  laudaium  codieem,  ita  haberi  scito  in 
3  Kegiis  quoruin  diio  sunt  velustissiini,  in  2  Colb., 
Cauc,  Vicl.,  Lips.,  Pal.,  Eiii..  Ultr..  Bruu.,  iiem- 
quo  in  abis  i  Keg..  1  Colb.  et  4,  Chrom.;  in  his  5 
posireiiiiif  vidtiiur  fuisse  a  priiiia  manu,  Clinicorum, 
Mss.  N.«var.  ct  i  Claroiu.  a  secnnda  iii:inu  EthnicO' 
rum;  ms.  Marin.,  Chinicorum,  iueiidose.  pro  Clinico- 
rum,  qiiae  esi  genuina  leclio.  Quippe  Lacianlinssub- 
jufigit :  Quis  euim  non  hilelUgat,  ab  cegroiis  et  in  aliqno 
dolore  positis  esse  hoc  disputnium.  Sic  apiid  Cypria- 
nuni  episi.  69,  ad  Magiiiiin  :  N onintenoqentur  utrum- 
ne  clinici  sint ,  an  peripatetici ;  id  est  utrum  disputan- 
tes  ambulent  ut  penputctici ,  aut  sioici  qui  in  porticu 
solebant  disserere ;  an  decumbant  in  lectis  gramssimo 
morbo  MoranteSf  ut  clinici,  Cluvigus  enini  vocabatur, 


qui  sine  ulla  salutis  speds  lecto  siirgere  non  poterat. 
Qu:rdamtnmeneditione8,  aiqiie  intereasCtdon.  1544, 
Betiil.  1563,  Torn.  1567,  leguut  Cynicorum  loco  vo- 
culae  istius  Clinicorum. 

PrcBter  quod.  Heiiinannus  legit,  prceterquam  quod^ 
juxla  editioiiein  U97. 

Quis,  Reposui  ex  mss.  et  4  vet.  editis ;  in  ca^teris 
vutgatis  est,  qui, 

Et  excepiis,  Ex  miiUis  anliquioribus  et  poiioribns 
mss.  addidi  voculani  ei,  quse  recentioribus  quaiuor 
vulgatis  deesi. 

Indoleniia,  Vox  Ciceronis  sevo  non  recepta,  ab  ipso 
tamen  Tullio  nsurpata,  lib.  n  de  Fin.,  cap.  4,  et  de 
j)  OrCciis  1.  III ,  c.  3. 

Sicut,,,  sic,  Reddldi  sietU,,,  sic  ex  Bon.,  Tax.,  Pen., 
Ultr.,  Lips.  2 ,  3.  Quia  hxc  particularum  consecutio 
rarior,  pro  Sic,  notiiis  ita  editi  substituerani.  Lacian- 
tius  I.  11,  cap.  9  :  Sicut  lux  Orientis,,,  sic  Occidenti» 
tenebrce;  i.  iii ,  cap.  4  :  Sicut  lotlit.,,  sic,  tollitur. 

BUNBMAN. 

Zenonem.  De  quo  vide  apud  Cic.  lib.  iv  de  Finib., 
Laerl.  iuZenoii.  Cilii;ro. 

ifi  iis  omnia  deprehenduntur .  [ta  restiini  ex  mss. 
antifiiiissiinis  2  Keg. ,  1  Bon.,  2  al.  Rcg.,  Lips.,  Pal., 
ed.  Toriips.  ac  Soubron.  in  9  rec.  scriptis  el  in  ex- 
cusis  est,  in  his  omnibus. 

Quce  ipsa  in  deterius  prona  est.  Correxi  qucs ,  ex 
cuiiciis  niss.  praeter  3  Jun.,  Tax.,  Pen.  etedit.  in 
quihii!»  est ,  quia. 

Vel.  Repnsiii  ex  omnibus  mss.  et  veteribus  editis 
Roin.,Torncs. ac Soubron.  Cateri vulgali habent,<e4<. 

Sed  scientiam ,  eic.  Removet  Herilli  dosma  per 
causam  fiualem.  Nam  si  ad  studium  ali:|uoa  boncs- 


\  LIBER  m.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHILOSOPH.  a70 

Tanlas  amor  laodum,  tantae  est  victoria  cor».  j^  illud  bonnm  facile  perveniri  putcnt,  an  cum  difficul- 


Nec  immerito  summus  poeta  experiendum  esse  ait, 

Et  qnis  caique  dulor  victo,  qox  gloria  palmae. 

Qnod  si  ea«  quac  parit  scientia ,  comrounia  sunt  cum 
aliis  aninialibus,  non  est  ergo  summum  bonum 
scientia.  Praeterea  non  mediocre  hujns  defiiiiiioiiis 
eMvitiiim  quod  sclentia  nud;i  ponitiir.  Incipieni  enim 
beaii  omues  videri,  qui  ariem  alii|uam  scierint,  immo 
Tero  qui  et  res  lualas  scieriiit ;  ut  lam  beatus  sit , 
qiii  venena  didicerit  temperare ,  quam  qui  mederi. 
Quapro  igitur,  ad  quam  rem  scieniia  referenda  sit  ? 
Si  ad  causas  rerum  naiuralium,  i|iiae  beatitudo  erit 
mibi  proposita ,  si  sciero  unde  Nilus  oriaiur  ,  vel 
qoidquidde  coelo  physici  deiiranl?Quid,quod  earum 


tate  ac  labore  ?  Expediant  aciiincn  suum,  erroremque 
defcndaiit.  Si  facile  ad  illud,  ac  sine  labore  perveniri 
potest,  suminum  bonum  iioii  est.  Quid  eniin  nos  cru« 
cieniiis,  qiiid  conftciamus  enitcndo  diebus  et  nocti- 
bus?qu»iido(iuidem  tain  in  proniplu  id  qiiod  quu!-> 
rimus  jacct,  ut  illtid  quilibet  sinc  ulla  conlenliono 
aniini  comprelieiid.it.  Sed  si  cuiiununeqiioque  ncine- 
diocrc  quodiibet  boinim  non  nisi  lahorc  asscquimur 
qiioniam  bonorum  natura  inarduo  pnsila  cst,  inalo- 
ruin  in  pru^cipiti,  siiniino  igiiur  laborc  summum  bo- 
num  asseqiii  necesse  est.  Quud  si  verissiinum  est,  crgo 
allcra  viriute  opus  csi,  ut  perveniamiis  ad  eam  vir- 
tntem  f|u:n  dicilur  siimmuiii  b;uium:  quod  est  incon- 
griiens  ,  et  iibsiirdnin  ,  nt  virlus  per  seipsam  perve- 


fenim  nnn  est  scientia  ,  sed  opinatio ,  qu:B  pro  iiige-  B  »"a^  »«>  seipsain.  Si  non  poiest  ad  ullum  bonum  nisi 

per  biborem  pcrveniri,  apparet  virtiitem  ei>sc,  per 
qoam  perveniatur;  quoniam  iii  suscipiendis  perfe- 
rendisque  laboribus,  vis  officiumque  virtulis  est. 

Ergo  summum  bonum  non  potcst  esse  id,  per  quod 
neccsse  est  ad  aliud  perveniri.  Sed  illi,  cum  ignora« 
rcnt  quid  efricerct  virtus.auiquo  tenderet,  honestius 
aulem  nihil  repcrirent,  substiterunt  iii  ipsius  virlutis 
nomiine,  quam  nullo  proposiio  emolumento,  appeten- 
dam  esse  dixeruni,  et  bonum  sibiconstitiierunt,  quod 
bono  indigeret.  Arisloteles  :ib  iis  iion  longe  recessit, 
qui  virtiitein  cuiii  honestnte  summuin  bonum  putavit : 
qiiast  possit  ulla  esse  virtus  nisi  honcsla,  ac  non,  si 
quid  habuerit  turpitudinis,  virlus  esse  desinat.  Sed 
vidit  fieri  posse,  iit  dc  virtute  pravo  judicio  male  sen- 

,  .-  -, tiatur;et  ideo  exisiimaiione  hominum  serviendum 

fieninl.  Non  enim  virlus  ipsa  est  summum  Ixmum,  ^  pulavii,quod  qui  facii,  a  recto  bono(|ue  discedii,quia 
ied  effecirix  et  m:iier  estsummi  boni;  qiiouiam  per-  non  est  iu  nostra  poiestate  ut  virtus  pro  suis  meritis 
Hniri  ad  illud  sine  virtute  non  poiesi.  Ulrumque  iii-  honestetur.  Nam  qiiid  est  honcstas,  nisi  honor  per- 
lelieciuestfacile.Qiiaeroenim,  uirumneadpneclarum      peiuus  ad  aliquem  secundo  populi  rumore  delatusV 

YARIORUM  NOTiE. 


varia  est.  Rcsut  ut  scieniia  bonorum  ac  malo- 
I  summum  bonum  sit.  Cur  ergo  scientiam  maluit , 
ipsaro  sapienliam  summuin  bonuui  dicere,  cum 
iit  utriasque  significatio  et  vis  eadem  7  Neino  lamen 
Mqoe  adhuc  summuni  bonum  dixii  esse  sapientiam , 
fMd  melius  dici  potuit.  Nam  scientia  parum  est  ad 
hmom  suscipiendiim  ,  malumque  fugiendiim  iiisi  ac- 
cedit  ei  virtus.  Miilti  enim  philosophorum  ,  cum  de 
bonis  ,  malisque  disserereiit,  aliter  tamen,  quam  lo- 
qnebantor,  naiura  cogenie,  vixerunl,  qiiia  virtute 
aroenint.  Virtus  auiem  cum  scientia  conjuncta  est 
npieniia. 

Soperest  ut  eos  etiam  refellamus  qui  virlutem  ip- 
ttm  ftummum  boniim  puiaveruut,  in  qiia  opinione 
etbm  M.  Tuilius  fuil ;  in  quomullum  inconsiderati 


bnt,  nt  omnes  qui  aliquam  artem  licet  turpem  scive- 
rinl,  bcali  sint  appelhiti. 

Optnatio,  Sic  reposui  ex  omnibus  penc  mss.  et 
edit.  Roui.  1470.  Sic  et  alibi  passiui  Lacianlius  : 
mss.  2  reo.  et  12  edit.  habenl  opinio. 

Unqne  adhiic.  Plin.  I.  v.  ep.  6.  exlr. :  Vsqne  adliue 
cerle  neminem,.,  ami$it.  Lib.  x,  ep.  30 :  Quod  usque  ad- 
huc  factum.  Buneman. 

Qui  virtutem  ipiam.  Addidi  tpsam  ex  ms.  ct  editis 
In  mTJ.  1  ReR.  ve.errimoel  1  Clarom.  » ;[;J'«;„C«teris  vulga.is  deest.  delendun.que  pn.M 

M.  Tullius.  Quam  vide  Cic.  vii  Tuscul.  et  xv  et  v 
de  Finib.  ac  i  de  Legib. 

Comprehendat.  Apiius  ex  mss.  et  editis,  quam  de' 
prehendat,  in  vulgatis.  Quia  comprchenderc  magis 
referlur  ad  iuicliigenii:im,  de  qua  liic  lr:icl:iiur. 

Per  quod  necetse  e$t  ad  aliud  perveniri.  Ila  reclius 
leg»sex  omuiiuismss.,ct  sex  ediiis  cqdicibus«  qu:im 
propterqnod,  vitiosein  caeteris  iinpressis.  Lactiintius 
eniui  loquiturde  medio  perquod  pprvrnilur;  elsupra 
dixerat,  per  laborem,  per  virtiitem,  elc.  Iii  scripiis 
quin(|ue  rec.  est  ad  iUud  pro  ad  uliud  cxterorum.  Ex 

ISiEO. 

Indigeret.  Sic  plerique  mss.  rnm  edil.  Gymnic, 
Tornes.,  et  aiiiiqu:!  Versiopc  Gallic.i,  etse  sont  cons- 
tiluis  en  un  bien  qni  en  avitil  besoin  d^tin  autre  In  iion- 
nullis  niss.,  el  plerisqiie  iu»pressispsl  indiqerent. 

Aristotcles.  Peripatetici,  iiiquit  TticodurctuSf  lau« 
daut  virtuiem)  r^ipsvi  voluntati  itudciiU 


toin  applicamus  animiim  ,  vel  opum,  vcl  honoris  ac- 
{piirendi  causa ,  illi  incumbimus.  Acquisita  jam  per 
indasiriam  iliius  rei  scieniin,  nonampliiisfinahs,  sed 
dKirix  illius  rei  causa  erii ,  quam  iiistituiinus.  Be- 

TVIEIIJS. 

Tantus.  Carmen  esl  Virgiiii  ex  libro  iii  Georgic. , 
MI2,  ac  se(|iiens  legitur  v.  102,  ubi  poeti  eqiionim 
(Knerosoriim  natumsdescribit;  qua  de  reextaleliam 
XeiiOihontis  libcllus. 

Tantm  est. 
dcsiderainr  est;  in  Regio-Put.et  7  aliis  scriptis  legi 
Inr,  lanta  ett. 

Ihfimtionii.  Rpsiitui  ex  antiquissimis  mss.  2  Reg., 

2  B«'iion.,  lt>  aliis  et  8  editis,   :icccdeutibus  8  scrip- 

lis  in  qiiibiis  esi,  diffinitionis;  in  m^^.  Tornpsiano  et9 

impressis  est  tiisputationis.  At  recie  eiiieiid.iluin  esi, 

difinitionis ;  nam  ut  recte  nionet  Thomas  noii  agitiir 

eo  loci  de  disputatioue  •  sed  definitione ,  vel  poiius 

senlentia  eoniro ,  qui  putabant  buminum  bonuui  esse 

tcieniiam. 

Sdentia  nuda,  1  Colb.  et  i  Brun.,  nude. 

Beati  omnes.  Sir  restiliii  ex  autiquissimis  mss.  1 

Re?.,  Cauc,  vi  \  Bonon..  5  al.  Reg.,  Reiul.,  Ulir. , 

aliisque  muliiset  edilis  Tornes.  ac  Soubron.  iiielius 

iniam  heatiores  c:Pleroruin  :  liic  euiin ,  ut  rccie  ail 

Tboinasius,  aiictor  nostcrnon  loquitiir  de  ninjori  bea- 

titadine ;    sed  simpliciter  docei  necessnrio  sequi  cx 

lliius  pijnirntln,  qnl  scientiam  summvm  bonum  ptitni« 


871  FIRM.  LACTANtll  DIYIN.  WlSTlt.  8t4 

Quid  ergo  flet,  si  errore  aeprtivltate  homlnam,  mala  A  quia  si  quis  rationem  su!  Aeatiat,  tict  hdflHi  thqui- 


existiinaiio  snbsequaiur?  abjiciemusne  virtutem , 
quia  flagitiosa  et  turpis  ab  insipieiitibus  judicetuft 
Qu;e  quuniani  invidia  premi,  ac  vetari  poiesl,  ut  ftlt 
ipsa  pruprium  ac  perpetuuin  bonum,  iiullo  eitrlnseciis 
adjumcnto  indigere  debei,  quin  suis  per  se  viribus 
nitatur,  et  constct.  Iiaque  nec  ulluni  ei  ab  boniine 
bonum  sperandum  est,  nec  ulium  malum  rccu- 
sanduni. 

CAPUT  IX. 

De  tummo  bono,  el  de  cultu  veri  Oet;  atque  Anaxagom 
refulaiio. 

Yenio  nunc  ad  veras  sapieiitia  summum  bonum, 
cujus  natura  bocmododeierminanda  esi.  Primum,  ui 


demi  Sed  putemus  non  %\  tempore  diotum  iliud  iif^ 
fusum.  Videamus,  in  tribus  verbis  quot  et  quanta 
peccaverit.  Primum,  qnod  omne  hominis  orflcium  in 
sotis  oculis  posuii,  nihil  ad  mentem  refarent,  miI 
id  corpu^  omnla.  Quid  si  ciecus  rucril,  ofRciumne 
honiinis  amiiiel,  quod  fleri  sine  occaso  ahimtt  nofi 
poiesif  Qoid  cactersn  corporis  ptrtea?  num  careliuoi 
tuisqufpque  munrribos  ?  Quid»  quod  plus  e»l  In  ti* 
ribuii,  quam  inoculis  siium;  qnoniam  et  docirinti 
et  sapienlit  percipi  auribut  solis  |iotetl|  oculis  solis 
non  poiesl.  Cotll  ac  solis  vtdcndi  cauta  natot  ctT 
Quis  te  in  boc  tpecttculum  induiit?aui  qiiid  ccelo 
rerumque  ntturse  vi-io  iua  confert?  Nimirnm,  ul  boc 
inimcntnm  et  admlrtbile  opiit  laudet.  Gonfiiere  ergo 


toliusbon.inis  sii,  nec  cadai  in  ulluin  tiiud  tiiimal;  g  ,.^^^  omnium  et<e  consiitutorem  Deum,  qoi  lo  in 


deiiide ,  ut  solius  aninii,  iiec  coiiimunictri  possit  cuin 
eorporu ;  posiremo,  ut  non  possit  cuiquani  tiiie  ^cien'^ 
tia  et  viriute  contiiigerc.  Quae circumscriptio  ilitt  om- 
nes  seiiteniias  excludit,  ac  solvil ;  eoruin  enim  quae 
dixeruiit,  iiibil  laleest.  Dicam  nunc,  quid  sit;  ut  do- 
ceain  ( ,uod  institui)  pbilosophos  omiies  caecos  aique 
iiisi|iieiitC2»  r<iisse  qui,  quod  essei  bomini  suminum 
boiiUHi  coiisiitutuin,  nec  videre,  nec  inielligere,  nec 
ttispicari  aliquando  poiuerunt.  Anaxagoras,  cum  ab 
eo  quxrereiur  ciijus  rei  causa  natus  essei,  respondit, 
coeJi  ac  solis  vidoiidi.  Ilanc  vocein  adiiiiranlur  omnes 
ac  pliilosopho  digiiain  jiidicaiit.  At  ego  hunc  puto 
non  inveiiieniein  quid  responderci,  effuditse  hoc 
passim,  ne  t«tccrel.  Quod  quidem  sccum,  si  sapient 


hunc  mundum,  quasi  lctiem  landttoreinque  Itnii  tui 
operit  induiii.  Magnom  etse  credit  viderc  eoeliin 
tc  telem  i  cur  ergo  gmtitt  non  tgit  ei|  qui  hujoo 
bcneficii  tuctor  ett  T  cor  non  ipsiut  viriiticmi  |^vl« 
deniiam,  potestttem  meiirit  tuimo,  cnjut  opcrt  m\* 
raris?  Btenim  ncecttc  cti,  ut  multo  mirabiliof  tU 
qul  mirabilit  pcrfecii.  8i  ie  quispltm  voctstcl  td 
ccfentm,  in  eaque  optime  tcceptus  essct»  num  ttnot 
viderere  si  plurls  ftccret  iptnm  voliipttlcm,  qutn 
volupiatis  fluciorem?  Adeo  phiiosopbi  td  corput  omnit 
referoni,  nihil  prorsus  td  menteni ;  nec  vident  tDi« 
plius  quain  quod  sub  ocuiosvenit.  Alqui,  remotit  om"* 
nibut  ofiiciis  corporis,  in  sola  menie  poneiida  esi 
bominis  ratio.  Mon  ergo  ideo  nascimor,  oi  eti  qo» 


fuisset,  coinmeiitatuin  ei  mediuium  habere  debuit :  C  tuni  lacu,  videamus,  tcd  ui  ipsum  ftcitrcm  reruro 

VARIORUM  NOTiB. 


/psi.  Scilicel  virtus,  de  qun  supra.  Ita  correxi  cx 
quaiiipluhinis  mss.  vcierriuiis  et  (»piiinis  ct  cdlt. 
Ccllar.  lu  cttteris  vulgatit  tc  iO  iiist.  rec.  eii 
ipinin, 

Proprium  ac  perpeluum  bonum,  Scilicet  voces  jun- 
xit,  iit  Cic.  pro  I.  M.iuiiia,  c.  16  :  Quod  ut  iUi  pro- 
prium  ac  perpeiuum  sii.  Propriu$  tHm  Mepe  idem  quod 
perpetuut.  BuN. 

Ut  eoliut  a/iimi.  Expunxi  lif ,  quod  perperani  addi- 
tiim  iii  i  niss.  et  \f  cdiiis,  a  ca;ieris  abest,  quippe 
quod  iiiox  pr.ecessit. 

Conlingere.  Oocet  S.  Augusiin.  lib.  xix  de  Civit. 
Dei,  cap.  4,  qtioi  siiit  diR^erenli:e  inier  cnri»tianorum 
ei  geiililiani  desiiiiiino  bono  dogiiiaia. 

Uuo!  dtAerunl,  Iia   legeiiduiu  ex  8  antiquioribiis  ei  D 
mtTioribiisvulgaiis,  :ic  oiniiibus  niss.  piaeier  2  Colb. 
rec.  et  7  edit.  ni  qutbus  est,  tfui^  meiidose.  Is  eniin 
Laclaiilii  seiisus  est,  ut  Uicai  niilluui  eorum,  quasipsi 
pliilosoplii  dixeiuiii  esse  suinuiuiu  bonum,  iale  quid 

CbSr.  Ita  TUOMASIUS. 

E9$et  homtM.  ftieposui  ex  mss.  praiier  unum  rcc. 
qui  cuin  ediii»  babei,  est.  In  1  vei.  Reg.  hominit;  in 
al.  rec,  honunnm, 

Anaxagorat.  Ujrc  verba  vide  apud  Laerl.  in  Aiiaxa- 
gora. 

Puisim,  Intcrpreior  pauim,  »ine  deliberaHone^  tine 
raiioiie,  tine  eonsilio ,  inconntderate^  temere.  Sic  Laci. 
1.  vii,  cap.  7,  incursant  passim  sine  deleciu  onuua, 

fiUN. 

Commentatum  et  meditatum.  Ilxcduo  verba  passivc 
poiiit  Lacianiius  noster,  ut  et  Ciceru,  £pi:»t.  ad  di<- 
yersos,  x\i,  xxYi,  eti  ue  L.gib.ciPuilip.  ii,cap.54, 
ci  de  Ulficiis  i.  1.  Uabes  eiiaiu  meditata  oratio  apud 
Tacii.  XIV,  55,  l^Uitt.  I.  Lxvui,  9.  Kx  WALCno. 


Nee  homo  tit  quidem»  fiec  reposiii  ex  veinsiistiroit 
mss.  3  Iteg.  i  Cdberl.  aliisque.  Iii  plerisque  est  ne; 
in  quibusdam,  non. 

Quid  si  cmcns  fuerit.  officiumne  hoininit  amittet  ?  Iia 
resiitui  ex  omnibus  mss.  coilicibus,  nisi  f|U(»d  in  2 
Colb.  ctt,  amtteret.  In  vulgatit  enit,  fkititi.,,  amit^ 
teret, 

Num  carebunt  tuitquaquemuneribut?%\c  lego  cnm 
niss.  vciusiistiinis  7  Reg.  2  Bon  »n..  Caiic,  2  Col- 
bert.  eti  aliis,  nisi  quod  iii  i  Ht*g.  esl,  qucecumauB; 
iii  alio  R(*g.,  quoque:  iii  i  Bonoii.,  nominibut ;  iii  i  tl. 
Reg.,  4  Lollieri.,  fiin.  et  Briin.,  carebunlne  tuit 
quceque  muneribus?\n  Ulir.  etin  vtilgaiis  decein,  amie 
carebunt  suis  quoque  muueribut? 

In  hoc spectaculuminduxit.  id esl,  in liunc  miindum. 
Spectaculum  enim  hic  sninitiir  pro  loco  ex  quo  spec- 
latiir,  nt  cx  se|iienlibus  palct :  Qui  te  in  hunc  mun- 
dum,  ^iiaii  testem  laudatoremque  tantisuioperitinduxsL 

Magnum  este  credit ,  etc.  Sic.  Nato  Meumorph. 
lib.  i: 

Prooaque  cum  spectent  animalla  caetera  ierram, 
Os  hoiiiiui  subllme  dedil,  cuclunique  lueri 
Jossit,  et  erectos  ad  sidera  toUcre  vulius. 

Qifi  mirabilia  ptrfecit.  Ita  velustiores  ci  melioret 
niss.  ac  decein  editi.  At  mss.  i2  rec.  cl  exciisi  irct 
h:il>eiii«  <7ui  mirabilia  fecii ;  sic  liabcnl  edili  i476ct 
iA\^l.  biegantius  legereiiir,  qui  tam  mirabilia  fec.t, 

Num  sanus  uidererel  Sic  rfstilni  cx  oiniiibot  pnipo 
mss.  et  editis  Roin.  1470,  Torn.  ac  Sotibron.,  acce- 
deniibus  aliis  3  scripti»  n*c.  in  qiiibis  csi,  num  sanut 
videre?diuib\i^  aliis  Keg.  rcc,  numquid  tanut  vidert; 
in  editis  4  rec.  non  tanut  viderere ;  in  8  aliiSi  itoii  tii* 
laniif  viderere. 


375  LIBCR  111.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHIL090PH.  lU 

omnium  contemplemur,  id  est,  menlc  cernamus.  A  CAPUT  X. 

Proprium  hominis  ett  Deum  cognoicere  et  colere. 


Quare  si  quis  hominem,  qui  vere  sapial,  inierroget, 
ciiju»  rei  gralia  natus  sii,  respondebit  iiitrepidus  ac 
paratus,  colendi  se  Dei  gralia  naluin,  qiii  nos  ideo 
geiieravit,  ut  ei  servianins.  Servire  auiem  Deo,  nihil 
aliud  estyquambonisoperibiis  iiieri  et  conservare  jus- 
titiam.  Sed  ille,  nt  hi>mo  diviiianini  rernni  iniperilus, 
rem  maximam  redegii  ad  minimiim  ,  duo  sola  deli- 
gendn,  qu:e  sibi  dicerel  iiiiueiida.  Quod  si  naluin  se 
esse  dixisset,  ui  inundum  inlueretur,  quanqnam  om- 
nia  comprebemlerct,  ac  majori  utereiur  sono,  tamen 
non  Implesset  hominis  oflicium  r  qiiia  quaiito  piiiris 
ett  tnima  qnam  corpus,  mnto  pluris  e>t  Deus,  qiiam 
mmidns,  quia  mundum  Deus  fecit  et  regii.  Non  ergo 
muiidus  oculis,  quia  utrumque  est  corpns,  ^ed  Deiis 
animo  contemplandus  est :  qula  Deus,  ut  est  ipse  im-  B 
norUlis,  sicanimum  voluit  csse  sempitermim.  Deiuu- 
tero  contemplatio  est,  venerari  et  colerc  commimem 
parentem  generis  humani.  Quod  si  a  philosophis 
abfuit,  projeciique  in  terram  fuerunt  divina  igno- 
rando,  eiistimanduH  est  Aiiax:ig<iras,  ad  qune  videnda 
Bitum  se  esse  dixit,  nec  coeluin  vidisse,  nec  solem. 
Expeditt  est  igitur  hominis  ratio,  si  sapiat  :  cu- 
JMS  propria  esi  humanitas.  Nam  ipsa  huinaiiiins 
qiidest,  nisi  jusiiiia?  quid  esljustilia,  nisi  pieias? 
pktas  autem  nihil  aliud  est,  quam  Dei  parentis 
Sfoitio. 


Summiim  igitur  hominis  bonum  in  sola  religione 
est;  nam  CTiera,  etiani  qux  put»nlur  esse  homini 
propria.  in  c:rleris  quoi|nft  nnimalibns  reperiuntiir. 
Cnm  eniin  siias  voces  propriis  inier  se  noiis  discer- 
nuiit  aiquc  dignoscunl ,  colloqui  viden'iir;  ridendi 
qnoque  r.itio  npparel  iii  his  aliijua,  cum  demulsis  au- 
riliiis,  roittriiclO(|ue  rictii,  ei  ociilis  in  lasciviam  rc- 
Soluiiii,  aut  homiiii  ailiidnnl,  aul  suis  quisque  conju- 
gibiisar  firlilMis  pmpnis.  Noniiealiqiiid  aniori  muiiio 
et  indulg(mli:p  simile  impartlnnt?  Jam  illa  qiige  sibi 
prospiciuiit  in  futurum,  et  cilios  reponunt,  babent 
uti(|iie  providfnliam.  Ilaiionis  quo(|ue  ^igna  in  inultis 
depiehcnduntur.  Nam  qu;indo  iiiilia  sibl  appetuiit, 
mnla  c:ivenl,  pericula  vilani,  laiibula  sibi  parant  in 
pliircs  exitus  d.spatentia.  prof«icto  aliquid  intelligunt. 
Poiest  aliquis  negare  iilis  inesse  rationem,  cuin  ho- 
niiiiem  ip  uiii  sxpe  deludant  ?  Nain  quibus  generandi 
nielli^  orficiuiii  est,  cnui  assignaias  iiicolunt  sedes, 
castra  muniunt,  domicilia  inenarrabili  arte  compo- 
nnni,  regi  sno  serviunt;  nescio  an  non  in  bis  per- 
fecta  sit  prndenlia.  liicerlum  esl  igilur,  ulrumne  illa, 
qii»  liomini  li  ibuunliir,  commiinia  sinl  ciiin  aliis  vi- 
ventibus  :  rcligioiiis  ccrte  sunl  expertia.  E<|uideni 
sic  arbktror,  uiiiversis  aniuialibus  dalam  essc  ratio- 
nein,  sed  mutis  taniummodo  ad  vitam  tuendam,  ho- 


VARIORIIM  NOTiE. 


Qiiiivere$apiat.  [tarestiluiexmss.  eted.Botul.VuIga-  C 
tisferecuiiciisest,if'pii.  Ed  Toriics.etWalcii..iapf>l. 

Ddigendo.  Sic  resiiiui  cx  edil.  Roiii.  i470  ct  10 
naiiuscv^ipiis,  acredeniibiis  aliisdecem.  in  (jiiibiisesl, 
Hiigendo;  in  sex  «n  iii  edii.  Deiul.  fligendo;  tn  i  rcc, 
iHigenda;  in  12  cxciisis  deligm%;  iiii  Boinwi.  aiitiq., 
ei(gendo;  in  i  Keg.,  rcc,  figtndo;  iii  l  al.  Rcg.,  /l/i- 
fnifo.  Vide  infra  circa  (iiicm  cnpiiis  iO,  tii  reltgione 
ieigenda^  in  omnibus  iiins.  ei  edilis. 

Qniaquanto  plurii  est  anima,  Snno  scnsu  accipicnda 
Cttli.icseiiteniia,  neulla  D(m  cuin  niiindo  pmporlio 
inducatur,  qux  nulla  esse  pulesl  inliniti  ciim  flnilo. 

RlVETUS. 

Utrumque.  Scilicet,  mundus  ei  ocuiiis. 

Deuianimoeontemplaudui  e$t,  Ita  restitui  cx  edit. 
Gymnic,  Beiul.,  Torne^.  ncS(Mibri>n.  ei  ex  cnnciis 
pene  mss.  In  cietcris  viilgaiis,  sicui   in  i  Gi>lb.  rcc 
est,  tttiima :  scd  et  nnimum  iiifra  legimus  in  omnibus  D 
luni  mss.  iiim  e^liiis. 

Anaxagorns,  ad  qniB  vidnida.  Seculus  ^um  mnnii- 
•eriptos  l  Rcff.,  Einmaiiuel.  ac  2  Bruo.  eledit.  Torn. 
Soubron.  el  Walch.  In  iClaiom  ,  7  Iteg.  ct  cdiis  i 
eit,  ad  ea  quesvidendn^  malc.  Gyiniiic  Anai^gornsea 
ad  qfiee  videtida  ;  iii  edilioihbus  Thy>ii  el  Galhei,  ad  ea 
ad  qua  videtida, 

Pietas.  lloc  vide  iii  Pimandro,  c  9. 

/n  sola  religione  est.  Lege  Eiisebiiim  libro  niidc- 
cimo  de  i'rx*parai.  Kvangeiica.  cap.  ^.  Sed  Lacian- 
tius  iti  est  inielligendiis,  ui  rcligio  sii  ralio  ct  modiis 
quilHis  pervenitur  ad  siiininnm  boniim,  quod  cst 
aeternaopiinii  atpic  niaximi  Dei  rriiiti». 

lUdmdi  qnoque.  S'c  re(>osni  ex  iiis.  et  editis  Torn., 
S«»uhron.  et  Walch.  C:i!leri  vnlgaii  haiMfiit,  ndendique, 

Aitudunt.  AIIuilereestadblaiidiri,l)i:iiidiiiis('atiiare, 
irpo^atCccv.  De  Ira,  c  7:.4d  lusum  ^fS/niit/^Teient. 
Luniich.  111,  1  :  Coepit  ad  id  scorium  aUitdere.  Bu.n. 

Heponunt»  Scihcei  forniic:c,  de  quibus  dicil  Scrip- 
turi  I  Vttff^  fflgtft  ad  (ormicanu 


Providenliam.  Sic  recte  legit  lleumannus  ex  aiiti- 
quis  miillis  edit.  De  providentia  et  instinctii  hellua* 
rum  iegas,  si  placet,  libros  a  variis  ediios,  scilicel  a 
Pardueo  sociei.  Jesu,  ei  anonyiiios  tnni  Lngduiii, 
tuin  AniNtclodami,  tuin  eii:iiii  Parisii>  ediios.  — 
Providentiam.  Ii4  persuadct  lociis  gciiiiniis  de  Ira, 
cap.  7  :  Quid  tam  homini  propnum,  quam...  provi- 
dentia  fuiuri  ?  Bcfi. 

Rationis,  etc  Listar  commentarii  iii  h.  I.  esse  po- 
tesl  llicr.  Rorarii  elt'g:ins  scriptum,  qiiod  animalia 
bnu.i  sa'pe  raiiono  utaiiiur  iiielius  hoiiiine,  qu'>d  re- 
cen^uii  cid*>ctis  annoiaiionibus  auxit  G.  11.  iiibovius, 
Helmbt.  i~28,  8.  Bun. 

Dihpatentia.  H<>c  verlium,  iicet  inuMitatum,  rosti- 
tui  ex  v«*teiibu!»  ediiis  iribiis  Ronianis  ac  Venet.  ei 
24  inaiiu^cripiis.  accedeiiiibns  aliiii  triitu»,  in  quibus 
e>t,  dnpuianiia.  In  8  rec.  scnpiis  ei  12  ediiis  esi, 
disparentia.  At  dispHteniia  apliiis  est  liu.c  argtiini-nto. 
Hic  loqiiiiiir  de  cniiiciilis,  quoruni  laiibula  piures 
habeiii  e\itus.  —  /n  plures  exitus  dispatentia,  Uiic 
iieruin  faciuni,  de  In ,  cip.  7  :  Sunt  unimutia,  quof  la* 
tibulis  snis  divtfsus  ei  piures  «xitus  pandaiii,  «/..• 
fug'i  puteat  obsestis.  Bu?t. 

iVaf)!  qitibus  generandi  mellis,  etc.  In  apum  ingenio 
describeiido  ingetiii  vires  irivcrunt  higeiiio8i«siini 
homines,  Maro  el  Plinius :  hic  libru  iiiKleciiiio  f^aiu- 
ralis  histori;e,  illeGeorgic  qnarto;  ut  inierim  Ansto- 
telcni,  (ioluiiiellam,  l'alladiuui,  et  alios  recenttorea 
taceaiiiiis,  qui  ei  ipsi  cgregia  de  hls  m**iiiorij:  prodi<« 
deriini.  GALLiCUS. 

An  nonin  his  perfectasit  prudentia  Sic  lego,HpprO'> 
baiite  doctissiiiH»  Fraiici«»  cx  2  Reg.  opiini.ir  noU',et  1 
Claroin.  iii  (|uo  rnit,  /ion,a  priiiia  nianu,  pusiea  erasum. 

Haiionem.  Iinpcirec.am  >cilicel. 

Ad  viiam  tuendum.  Noliiii  a  conslaiili  Lacianlii 
phra>i  abire,  1.  ni,  c.  8  :  Sicut  homini  opibus  ud  vi* 
tam  tnendam;  ita  illis  pratda  tt  paMo  opuf*  L*  vi, 


575 


PiaM.  LACTANTII 


miiii  ctiam  nd  propag.indam.  ?A  qnia  in  homine  ipsa  A 
raiio  perfecla  csi,  sapionlia  nomiiiaiiir :  quae  in  lioc 
exiiiiium  r.«cii  liomiiiem,  quod  soli  datum  csl  iiilel- 
ligere  divina.  Qiia  de  rc  Cicenmis  vcra  csl  sententia. 
f  E%  tot,  iiiquii,  gimeribus  nullum  estanimal  pncter 
hominem,  quod  habent  notitiam  aliqiiam  Del ;  ipsis- 
que  in  hominibus  null»  gens  est,  neque  lam  imman- 
sueta,  neque  tam  fera ,  qua".  non,  etiamsi  ignoret 
qiialem  Deum  haberi  deceat,  lamen  habendum 
sciat.  I  Ex  quo  efTiciiur,  ut  is  agnoscat  Deum,  qui, 
iinde  ortus  sit,  quasi  recordetur.  Qui  ergo  philoso- 
phi  volunt  animos  omni  meiu  lihcrare.  lollunt  ciiam 
religionem,  ct  orbant  hominem  stio  proprio  ac  sin- 
gulari  bono,  qiiod  est  a  recie  viveiido,  aique  ab 
omni  humaiiitate  disjiinctum  :  quia  Deus ,  ut  cuncta 
viventia  siibjecit  homini,  sic  ipsum  hominem  sibl.  B 
Nain  quid  est,  cur  iidem  i))si  dispuient,  eo  dirlgen- 
dam  esse  mentem,  quo  vultus  erectiis  est?  Si  enim 
nobis  in  coclum  spectandum  esi,  ad  nihil  aliud  uiique 
quam  ob  religionem.  Si  rcligio  tollitur,  iiulla  nobis 
tatio  cum  coelo  cst.  Ilaque  aut  eo  est  spectandum, 
aiit  in  terram  procumbeiidiim.  In  terram  procumbere 
nc  si  velimus  quidem  possumus,  quoruin  status 
rectiis  esl.  In  coelum  igitur  spectandum  est,  quo  na- 
tura  corporis  provocat.  Quod  si  constat  csse  facien- 
dum,  aut  ideo  esi  fiiciendumy  ut  religioiii  serviainus, 
aut  ideo,  ut  raiionem  rerum  coelcstium  cognosca- 
mus.  Sed   rationem  rerum  coelestium  cognoscere 


DIVIN.  INSTIT.  57« 

nullo  modo  possumiis  :  qui^  nihil  ejusmodi  potest 
cogitando  inveniri,  sicut  supra  docui.  Religioni  ergo 
serviendum  est  qiiani  qiii  non  suscipit,  ipse  se  pro- 
sternii  in  terram,  et  viinm  pecudiim  secutus,  buma- 
niiate  se  abdicat.  Sipientiores  ergo  iuiperiti,  qui 
eiiam  si  errant  iii  religione  deligenda,  tamen  naturae 
8U£  condiiionisque  memiiierunt. 

CAPUT  XI. 

De  religione,  taptenlh,  ac  summo  bono. 

Constat  igitur,  totius  humani  generis  consentu,  re* 
ligionem  suscipi  oportere  :  sed  quomodo  in  ea  erre- 
tur  explicanduui  est.  Naturam  hominis  hanc  Deus 
esse  voluit,  ut  duarum  rerum  ciipidus  et  appetens 
esset ,  religionis  ei  sapieniix.  Sed  homiiies  ideo  fal- 
luniur,quod  aut  rellgionem  suscipiuni,  omissa  sa- 
pieiiti:!,  aut  sapieniiae  soli  student,  omissa  religione» 
cum  alterum  sine  altero  esse  non  possit  vcrum.  Ca- 
dtiut  ergo  ad  muliiplices  religiones  ,  sed  ideo  faisas, 
quia  snpientiam  reliqueriint ,  quae  illos  docere  pote* 
rat  deos  muitos  esse  non  posse  :  aut  student  sa- 
pientine,  sed  ideo  fals.-o,  quia  religionem  summi  Dei 
omiserunt,  qui  eos  ad  veri  scientiam  poiuil  erudire. 
Sic  homines,  qui  alterutrum  suscipiunt,  vinm  deviani, 
noaximisque  erroribus  plenam  sequuiiiur ,  qiinniani 
in  his  duobus  inseparabililer  counexis,  et  ofQcium 
hominis ,  et  veriUis  omnis  inclusa  est.  Miror  itaqua 
nullum  omnino  philosophorum  exiitisse,  qui  sedem. 


VARIORUM  NOTiE. 


c.  20  :  nt  appetant ,  quibui  opus  est  ad  vitam  tuen' 
dam.  Sic  Ovidius,  1.  iv  Pont.  el.  5,  v.  37. 

Addila  praeterea  vilae  qiioque  innUa  tuendse 
Muuera,  ne  proprias  aitenaaria  opes.  Buk. 

Homim  etinm  ad  propagandam,  Ex  niss.  qiiamplu- 
rihus  ol  edit.  Tornes.,  Soiibron.,  Cellnr.,  Walch., 
repo^^ui  etiam;  quod  conciimius  esl,  qiiain  autem  vui- 
gntorum  ct  4  scripioruin.  Non  eniin  negainr  homini 
vilnin  esse  tiiendain,  sed  aliiid  adjungitur.  Cellar. — 
Ad  propagandam.  liisciie  qiiidam  Laclantiuiii  pulant 
loi|ui  de  propngaiione  per  generalioiiem,  qiiuiii  pro- 
pagare  hic  sit  producere,  ut  ostendi  ad  Lact.  1.  ii, 
c.  li :  Qua  (viia)  in  mitle  annos  propagarelur.  Hic 
de  vita  beata  intelligeiidus.  Bun. 

Nutta  gens  est  neque  tam  immansueta,  neque  tam 
fera.  Sic  habent  oiiines  fere  excusi,  el  iniilii  ms.  et 
Cicero  ipse,  tum.  i  de  Leg.  unde  haec  sentcntia  de- 
proiopta  est,  tum.  i  Tuscul.,  iinde  ha*c  altera  consi- 
milis  :  Quod  nnlla,  inquit«  gens  tam  fera,  nemo  om- 
ntum  tam  sit  immanis^  cujus  mentem  non  imbuerit 
deorum  opinio,  Uterque  laiueii  codex  Bonon.,  Tax., 
Em.,  10  Reg.,  Rnin.  et  (his  adde  etiam  Ulir.)  tres 
Valic.  h:ibent,  neque  tam  mansueta^  etc.  Quae  teciio 
ningis  pl:icet  Tboiiiasio.  Ego  ab  ipsius  Cicer.  lectione 
discederc  nolni.  ISiSOS.  —  Piiiis  Mirandulanus,  sui 
sarciili  decus,  1  cao.  de  Providentia  Dei,  non  inodo 
ex  iheologis  qiiosdam  hoc  a»>eruisse  testatur,  ut 
puta  Dainascenum,  Aiigiistiniim,  et  Thomain  Aqtii- 
natem  :  sed  etiaiii  ex  densissimis  tenehris  id  vjdisse 
Epicnrum,  ex  crepusculo  (|uodam  Piatonicum  Jam- 
hlyclium.  Damasceni  lociis  est  capite  teriio  libri  de 
Inefrabili  divinitate  :  Quod,  inquil,  profecto  sit  DeuSf 
iis  qui  sncras  admiltuut  Scripturas ,  haudquaquam  in 
eontroversiam  venit ;  neque  pturimis  quidem  Crtvcorum. 
Nam  cognilio  quod  Deus  sit^  nobis  nutura  insita  ett^ 
alque  ingeniia.  Augiistiuus,  lib.  i,  coiitra  Cresconium 
Crammatitumf  cap.  29,  ex  ignoti  Dei  liraquse  Atbe^ 


C  nis  fuit,  id  osiendit.  Jamblichus  de  Mysleriis,  siatim 
ab  iniiio,  interprete  Marsilio,  sic  scribit :  Anteomnem 
rationis  tittim,  inesl  naturatiter  insita  deorum  notio; 
imo  tactus  quidam  divinitatis  melior^  quam  notilia,  ex 
quo  iiicitatur  naturatis  appetitus  boni^  ei  ratiocinatio 
atque  judicium^  «'lc.  Quid  quod  Ciccro  alio  loco  ail, 
nullam  genteni  esse  tam  efriTani  nut  barhnram,  quas 
non  sil  imbuia  aliqua  opiiiione  d«'orum?  Augustinus 
Steuchiis  in  sua  Pereniii  Philosophia  hoc  unuiii  agit, 
ut  ostendat  geiitiles  quam  proxime  accessisse  ad  ve- 
ram  reli^ionem.  Betuleius.  —  Vide  lluetii  Coiicor* 
diaiu  rationis  et  fidei. 

Sibi.  Scilicct,  Deo. 

lidem  ipsi.  Ila  passim  Laclantius,  lib.  v,  cap.  2 ; 
lib.  VI,  cap.  10  et  cap.  12. 

Ne  si  veinniis  quidem  possumus.  Ilaec  esi  leciio 
vetustionim  elmelinruin  codicuin  mss.  Bonon.,Reg., 
Pul.,  2  al.  Reg.,  Lip.,  Goih.  Iii  antiquissiino  lieg.  cst 
jynec.  Uaec  vocnlaaliest  abocto  mss.  rcc.  Duoalii  mss. 
receuiiores  et  quinque  impn-ssi  liabeni,  nisi,  Sed  ue^ 
si  vetimuSf  legendiim  esse  exisiimani  Jo.  Cauci,  ct 
ThomasuK,  quibus  etiam  adstipulor;  li(»c  cniin  pro- 
bare  inlendit  aiicior  nosier,  iios  non  posse,  ctiam^i 
vellemus,  pecudiim  more  in  terram  procunibere. 

Se  abdicat,  Abilicare  se  niagistratu  frequcns  est 
apud  Liviuiii  et  Cicrronem. 

Naturam  hominis^  elc.  Ulrumque  Cicero  in  i  de 
Legibus  probal.  Quod  vero  religio  a  sapieniia  divelli 
nequeal,  potest  philosoidiicis  demoiistrari  raiionibus. 
Nam  Cicero  in  lib.  Ollic,  sapicnliaiii  cum  justitia 
(sicut  virtutes  inter  se  omnes)  insoluhili  vinculo  co- 
piilat.  Jusiiliae  vero  forma  vel  pars  esi  religio.  Sed 
Hebraeorum  Sapiuns  fuiidamentum  sapieniia:  ponlt 
rellKio  iem  quiim  ail  :  Initium  sapientioe  timor  />o- 
mini,  Betuleius. 

I^fam  deviam,  Ita  mss.  4  Reg. ,  et  Cnnt.  et  editi 
vel.  quam  lectioiiem  confirniant  quae  de  erronbua 
adduntur.  Sic  etiam  ait  Cicerd  devinnt  itefi 


S77  LIBRR  III.  DE  FALSA  SAPIGNTU  PHILOSOPH.  578 

ac  domiGilium  summi  boni  reperiret.  Pocuerunc  enim  A  cemus?  Num  tolnpiatem?  at  nihil  lurpe  ei  lionesto 


slc  quaerere.  Quodcumque  est  summum  boiium ,  ne- 
cesse  est  omiiibus  esse  propnsitum.  Volupias  est, 
qu«  nppetiiur  a  cunctis  :  sed  h.rc  et  commiinis  est 
cnm  beiliiis,  et  honesii  vim  non  hal)et,  ei  satielateiii 
adTcri,  et  nimia  nocei,  et  processu  minultur  aaaiis,  et 
multis  non  coiiiingit;  nam  qui  opibiis  carent,  quo- 
rnm  major  est  nnroeriis,  etiam  volupiatc  careant  ne- 
cesse  est.  Non  cst  igitiir  sunimum  bonum ,  sed  ne 
bonum  quidem  volupias.  Quid  dlTitije?  Multo  magis. 
Nam  et  pancioribus,  et  pierumque  casu,  et  inenibus 
8aepe,  et  nonnumquam  scelere  contingunt,  el  opinnliir 
«b  iis  qui  eas  jam  tenent.  Quid  regnum  ipsum  ?  Ne  id 
qoidem.  Non  enim  cuncti  homines  regnare  possunt; 
et  necesse  est  universos  summi  boni  cafiaces  esse 


nasci  potest.  Num  divitias?  num  potestaies?  at  ea 
quidem  fr:igilia  sunt,  et  caduca.  Nnm  gloriain?  niim 
honoreni?  nuin  niemoriam  noniinis?  at  h:rc  oninia 
non  siinl  in  ipsa  virlut'*,  sed  in  aliornm  cxislimaiiMne 
atqiie  arbiirio  pnsita.  Nam  sa;pe  virius  ct  iiivisa  esl, 
et  malo  alYicilur.  Debct  autem  id  boniim,  quod  ex  ea 
nasciiur,  iia  cohxrere,  ut  divelli  alqiie  absirahi  ne- 
queat;  nec  aliier  summum  bonum  videri  potest, 
quam  si  et  proprium  sit  virtuiis,  et  tale,  ut  neqiie  ad- 
Jici  (|uidqnain,  ncc  delrahi  possil.  Quid,  qiiod  in  his 
omnihus  coiiteniiieiidis  virtutis  ofGcia  consistunt. 
N.im  volupiates,  opes,  pntentias,  bonorcs,  eaque  oin- 
nia,  qux  pro  hoiiis  lialienlur,  non  concupi<cere,  non 
appelere,  non  amare,  quod  caitert  faciuiit  victi  cnpi- 


Quseramus  igitur  aliquid,  quod  propositum  sit  om-  B  ^*l»^e»  »«*  <5st  profecio  virtiitis.  Aliiid  ergo  suhlimi\i8 
nibus.  Nom  virtus?  Negari  non  potest,  quin  et  bo- 
Dnm  .Mi,  et  omnium  certe  bonum.  Sed  si  bcaia  esse 
mNi  potest ,  quia  vis  et  natiira  ejus  In  malorum  per- 
ferentia  posita  est,  non  est  profeciosummum  bonum. 
Qiuenimns  aliud.  At  nihil  virliite  pulchrius,  nihil  sa- 
ineiile  dignius  inveniri  potest.  Si  enim  vliia  ob  tnrpi- 
liidinem  fugienda  sunt,  virtus  igitur  appetenda  cst  ob 
deeorem.  Quid  ergo  ?  Poteslne  fieri,  ut  quod  bonum, 

qood  honesium  esse  constat,  mercede  ac  praemio  ca- 

rut,  sitque  tam  sterile,  ut  nihil  ex  se  commodi  pa- 

rial?  Labor  ille  magnus,  ct  dlfficulias ,  ct  eluctatio 

«Iversus  maia,  quibus  baec  vita  pleiia  est,  aliquid 

magQi  boni  pariat  necesse  est.  Id  vero  quid  esse  di- 


atque  prxclarius  cfficit ;  nec  fruslra  his  pnifsentihus 
lK)nis  reluclaiiir,  nisi  fjiiod  majora,  cl  veriora  deside- 
rat :  non  despcremus  inveniri  posse,  modo  verset  se 
cogitatio  in  omnia.  Neque  enim  levia  aut  ludicra  pe* 
luniur  praemia. 

CAPUT  xn. 

De  duplici  pugna  eorporis  et  aninue;  atque  de  appe* 
tenda  mrtule  propter  vitant  ceiernam, 

Sed  qu.Triiur  quid  sit,  propicr  quod  nasclmur ; 
quid  efOciat  virtus,  possumus  sic  invcsligare.  Duo 
8unt ,  ex  quibus  bomo  constat ,  aniuius  et  corpus. 


VARIORUM  NOTiE. 


Ciim  bellwi.  etc.  Hic  afTeram  verbfi  Aiili  Gellii,  G 
etianiM  Gentilis,  lib.  xix  Nmci.  Aliic.,cap.  2  :  Qnin- 
^,  inqiiit ,  $unt  hominum  $ensut ,  per  quo$  voiuptas 
annio  aut  eorpori  qweri  videtur  :  gu$tU8,  tactn$,  odo- 
ntfii.  aiiiii,  auditu$,  Ex  his  omnilm$  quce  immodice 
M/vpfoi  eapitury  ea  turpis  atque  improba  e^cistimatur. 
Sti  enim  qnee  nimia  ex  gustu  atqne  tnctu  est^  ea  volu- 
|itei,  sicuti  iapientes  vin  censuerunt^  omnium  rerum 
JMitima  e$t, 

Proceuu  eetatis.  Qiirpstio  cst  apnd  Ciceroncm  iii 
Ciioiie  inajore,  uiriiin  senecius  voliipiaie  carcat. 

Hon  e$t...  $ummum  bonum.  $ed  ne  bonum  quidem. 
Sequitiir  Sen>'caMi  de  Yila  Be:iia,  cap.  10,  fin.  :  7ii 
iilam  (i'oliiplnleni)  $ummum  bonum  puta$?  Ego  nebo- 
»«.  BuN. 

Multo  magis.  Ita  niss.  ct  imprcssi.  Mallein,  multo 
Mimii. 

Etoptantur.  Rectesensit  Isseiis.  non  addendnm  hic 
>egaiionein,  nt  in  Ronon. ,  1  Culberl.  et  Riun.  mss. 
^ritur;  probat  onim  diviiia<  non  esse  snmmuin 
mum,  8i*|uidem  illi  qui  llias  possident,  plurcs  appc-  j) 
Imii  et  optant :  sunimum  vero  honum  lalis  deboi  esse 
Rsiiirx,  ul  deslderium  expleat,  Mss.  9  R<'g.,  5  Col- 
kri.,  2  Clarom.,  Jnn.  carent  huc  ncgaiione  :  Jo. 
Ciucl  eii.im  deleiidain  censet;  abesl  quoque  ab  im- 
pvmis  tredecim.  Ex  Gall. 

Et  neeetu  e$t.  Heumaiinus  scrihit,  at  necesse  est. 
Quia  el  est  in  omnihiis  llhris,  inierpretor,  et  tamen. 
htilrulalam^it  sa^pe  in  Ciceroneet  Luriantio  sic  siib- 
Ivditur.  Lact.,  lib.  iv,  cap.  2  :  Nusqnam...  sapien- 
timi  eomjfrehenderunt  f  et  alicubi  esse  itlam  neeesse 
esi.  Bon. 

Sed  n  beata,  Abest  $i  a  ms.  Em.  In  rec.  5  Colbcrl. 
et  i  Clanim.  esl,  Sed  $i  bona, 

hmatommverferentia.  Betnl.,  prasferentia ;  prnve. 
Ub.  III,  cap;  iz  :  In  perferendis  muti$  tota  vis  eju$  (vir' 


tutis)  est;  et  lib.  vii,  cap.  i  :  Tolerantia  ma/ortim  laii- 
niiis  dicitnr. 

Nihil  snpienle  dignius.  Ita  duo  mss.  Reg.  veterrimi 
et  Goih.  In  i  Colb.  est  sapientia:^  mendose.  In  i6 
mss.  totideinqne  editis  esl,  $npientia  diguius. 

Et  eluctntio  adversus  mala.  Mss.  rec,  2  Rcg.  el  i 
C«»lb.,  et  luclalio;  Eni.,  et  obtuctatio,  quod  cnm  se* 
quenlihiis «  adver$n$  mata ,  convenire  magis  vidclur 
Gellario  qiiam  aliorum,  etuclatio. 

Ex  ea.  Scilici^t  viriiitt^.  Sic  einendoex  ms«.  et  edi- 
lis  Rom.  i4G8,  Gymnic  ,  Gcllar.  In  il  vul^atis  est, 
ex  eo^  inondo^e. 

Absirahi.  Iia  reposni  ex  edit.  Rom.  U70,  Tornes., 
Souhron.,  cl  cx  omnihiis  mss.  prxter^  rcc.  el  odit. 
il,  iu  quibns  csl  di$iruhi. 

Qnam  si  cl  proprinm  sil  virtutis.  Ex  mss.  ac  veleri- 
biis  evciisis  est,  et  eleganiins,  qnam  et  si  duorum 
inss.  rec.  et  quorumdam  edilorum. 

Eaque  omnia.  Ex  iii<is.  et  e*liiis  Rom.  ii70,  Torn. 
et  Siubron.  rcstitui.  lii  cxteris  vulgatis  est,  atque 
omnia. 

Id  e$t  profecto  virtuti$.  Sic  reposui  ex  vet.  edil. 
Rom.  ct  omnihus  mss.  prreier  3  Colh.,  in  quihns, 
sicut  in  15  vulgaiis,  U*gilnr,  td  est  profecto  virtutis. 
In  edii.  Tornes.  ei  Snihron  ,  id  e$t  perfectw  virtutis. 
Profecto  virtus,  eii:ini  legit  Heiimannus  cx  edil.  1 172, 
1476,  i478  et  i497,  ac  eiiam  cx  uiio  e  mss.  Thouia- 
sianis. 

Duo  sunl.  Juxia  B.  Paulum  Irihns  homo  partibiis 
constai :  cor^ore,  anima,  et  spirilii.  Sed  anim:dis 
lioiiio  non  percipit  ea  qim  sunt  Dei.  Coiistilu:inius 
igiiur  in  spiritiiali  hoinine  sinccrani  religioii**m,  qiia 
houiines  perrectain  (qiiam  Cicero  somuiavit)  ratio- 
nein  hahentcs,  niullis  gradibns  a  commnni  illa  psy- 
chirorum,  iduriinis  a  hcllnina  nainra  distant.  Polest 
videri,  Lactantium  idcm  creUidissc  auinium,  quod  iii 


379 


FIRM.  LACTANtll  DlVtN.  W8TIT. 


sso 


Multa  sunt  proprta  dnimi,  tnulta  propria  corporls,  A^^dac^t  spernit ,  qiiid  alHid  restat,  nisi  iit  coelesie 


miilia  utrique  domnriunia,  sicut  est  ipsa  Vlrtus  :  quae 
quoUes  ;id  cnrpus  referiur,  discernendi  gmiia  forii- 
tudo  nominalur.  Quonlau)  igitur  ulrique  subj:icet  for- 
titudo,  ulri  iUc  proposita  dimicatio  est,  el  utnque  ex 
diuiicatione  victoria  :  corpus ,  qnia  solidum  est  et 
comprehensibile,  cuni  solidis  et  compn>bensibilil)US 
confli;^at  necesse  est;  aniiiius  aulfiii,  qiiia  tenuis,  et 
invisibilis  est,  cnm  iis  congredilur  bosiibns,  qtii  vi- 
deri  tatigique  iion  possuiit.  Uui  sunt  aiileiii  hoslcs 
aniini,  nisi  cupiditaies,  viii:i,  pec'cai:i?  q\w.  si  vicerit 
virtiis,  ac  fugaverit,  iinmaculalus  erit  animus,  ac  pu- 
rus.  Unde  ergo  colligi  poiest,  quid  efflciat  aniini  for- 
tiludot  Nimintin  ex  coiijuncio,  el  puri,  hoc  est  ex 
corporis  fortitudine,  quod  cuin  in  ali(|uain  congres- 


ali(|Uid  efficiat,  quia  terrena  universa  conlemnit ,  et 
ad  altiora  nilatur,  quia  hiimHin  despicit?  Id  vcro 
niliil  aliud  potest  esse,  qiinin  iiiiinortalilas. 

Merito  iTjopliilosopboniin  non  obsciirus  luiclides, 
qnl  fuit  coiiditor  Megaricornm  disci)iliii:i>,  dissentions 
a  caBteris,  id  esse  suininuni  boniim  dixil,  qiiod  siinile 
sit,  et  idcin  semper.  Intellexit  profeclo  qiix'  sii  na- 
tura  sumiiii  boni,  licet  id  non  explicaverit  quid  sit  : 
id  est  aiitem  iinmorlaiita»,  nec  aliud  omnino  quid- 
quam;  quia  sola  nec  immiiiui,  iiec  aiigeri ,  nec  iin- 
muiari  poiest.  Seneca  quoqne  iinprudens  incidit,  ut 
faleretur,  nulluni  cssc  aliud  virtuiis  prnBmium,  quam 
iminortalitatem.  Laudans  enim  viriutem  in  eo  libro 
quem  de  immntura  inorte  conscripsit :  c  Una,  inquit. 


sioiiem  ccrlamenque  vcnerii ,  quid  aiiiid  ex  victoria  ])  res  cst  virtus,  qu:c  lios  iinmorialit:ite  donarc  possii. 


quam  vitain  pelit?  Sive  eiiim  cum  hoinine,  sive 
cuin  bestia  dimices,  pro  snlute  cerlatur.  Lirgo  ut 
corpus  vincendo  id  assequitur,  ut  non  inlereat  : 
sic  eliain  aniinus,  ut  permaneat ;  et  sicut  corpus 
ab  bostibus  suis  viciuni,  morte  mulctatur  :  ita  supe- 
raiusaviiiisanimus  moriaiur  necesse  est.  Quid  ergo 
inlererit  inter  aniini  corporisque  dimicationem,  nisi 
quod  corpus  temporalem  vitain  expetlt ,  animu0 
sempiieriiam?  Si  ergo  virius  per  seipsam  beata 
noii  est,  quoniam  in  perfcrendis  (ui  diii)  malis 
tOM  visejas  est;  si  omnia,  quae  pro  bonis  concu- 
piscuntiiri  negligit;  si  Buminus  ejus  gradus  ad  mor- 
tem  patet,  quandoquidem  vltam,  qiiae  opiatur  a  0«« 
teris,  Siippe  respuit, 
fortiicr  suscipit 
boni  pariat,  quin  Busieniaii  et  superati  usque  ad 
morlem  labiires  sine  praemio  esse  non  possunt;  sl 
nullum  prxmium,  quod  ea  dignum  sit,  in  terra  re- 
periiur,  quandoquidem  cuncta,  quse  fragilia  suiit  et 


et  pnres  diis  Facere.  >  Sed  et  sioioi ,  qiios  secutur»  esl, 
negant  sine  virtute  efflci  quemquain  beatiiin  posse. 
Ergo  vlrtiitis  praenrmm  beaia  vita  esi,  si  virliis  (ut 
recte  dicium  esl)  beatani  viiam  facil.  Non  est  igitur, 
ut  aiunt,  proptcr  seipsam  virtiis  expetenda,  sed 
propier  vitam  beatam,  qiiae  virtntcm  necessario  se- 
qniiur.  Quod  argumcnium  doccre  eos  potoit,  quod 
esset  suminum  bonuni.  Hocc  auicm  vita  pra*seiis  et 
corporalis  beaia  esse  iion  potest,  qiiia  inalis  est  sub- 
jecta  per  corpus.  Epicurus  Deitm  benlum  et  iiicor- 
nijitum  vocai,  qiiia  sempiiernus  esi.  Beaiitudo  cnim 
perfecta  esse  debet,  ut  niiiil  sit,  qiiod  eaiii  vexare,  ac 
imminuere,  aut  iinmutare  possit.  Nec  aliierquidqaatti 


spuit,  morleinque,  quam  cseteri  timent,  ^  existiinari  bealuni  potest,  nisi  fnerit  incorruptum. 
it;  si  necesse  esiul  alii|uidexse  magni      Iiicorruptuin  auiein  niliii  esi ,  nisi  qiiod  cst  iiumor- 


tale.  Soia  ergo  tmmortalitas  lieata  est,  quia  corrumpi 
ac  disAolvi  non  polest.  Qiiod  si  cadit  in  hMminem 
virius,  qiiod  negare  nulltis  p«»test,  cadit  et  be:ititiido. 
Non  polest  eniin  flerl,  ut  sit  miser,  qui  virtute  est 


variorum  mjAs. 


in  sacris  Litieris  tcrtia  parsestsDiritits:  nempe  aptid 
qiiem  spiriiiis  nnmen  rarissiinum  esi.  Quid  auiem 
aniiniis  et  .Miiiiia  difffrniit,  docei  idem  Laciantitis  de 
Opiticio  Dei,  capite  18.  Betcleius. 

ip$a  virtui.  Geniis  probat  ex  spccie.  Robur  enim 
corporis,  aniiiii  fortiiudo  esse  alias  observatur.  Vide 
Erasmuin  in  Eiicbiridlo  militis  rbrisliani. 

Ut  aliquid,  Ex  niss.  et  i  exctisis  reposui  voculam 
tif,  qiiie  rset(*ris  vii  g:iiis  deesi. 


qni  id  bonnm  solum  esse  dicebant  quod  essel  umtm^  sj- 
miie,  et  idem  semper.  Hi  quoque  niulta  a  Plutone  :  a 
Menedemo  autem,  qnod  is  Erelrias  fuit,  Eretriaci  ap^ 
pelhti.  Quorum  omue  bonnm  in  menie  positum,  el  mm- 
tis  acie,  qua  verum  cernerttur.  Ex  (|Uibus  verbis  palet» 
Lactaniiaiiaiii  leciioneni  iiitegram  iion  esse.  Nain  ad 
descnplionem  sunimi  boni  periincbai  eliam.  ui  unum 
essei.  Galeiius  ad  Siil|ioncin  Megara'Uin,  Eucliilisau- 
dit(»rein,  disciplin^e  biijus  onginein  referi  in  Historia 


Neeeue  est,  ut...  parint,  Lib.  ii,  c.  li;  lib.  in,  c.  9 :  j)  piiilosophica.  Sed  ratione  ipsa  ,  (leiiiile  etiain  aiictori 


Necesseest^  ut...  xi.  Al  mox,  c.  iS :  Necesse  est^  ipta  . 
faciat.  L.  iv.  c.  14  :  Secesse  est,  hubeat.  Lib  vi,  c.  19 : 
Necesse  est  naturam  depravent.  L.  vii ,  c.  i  :  Necesse 
est^revertaiur.  L.i,c.ii  :  Neccsseest...  ficlasint.bvH, 
Sustentati.  Restitui  ex  9  ediiis  el  omnibiis  prope 
niss.  In  sex  scripiis  et  7  edilis  est  snscepli, 
^  EucUdei.  Is  Tuit  Socratis  discipuliis. 
^  Conditor  Megaricorum.  Ordiiur  jain  novam  di<pu- 
tationem  conlra  eos,  qui  iinprudeiitcs,  et  quasi  per 
iielMilam  suminuiu  boiinin  viderniil.  Et  est  talis  argii- 
nicntatio,  qiialis  P^iuli  adversus  Athenienses,  de  ara 
ignoti  Dei.  Videiiiur  bsec  ex  qiiaiio  Academicarum 
Quaest.  Gireronis  desumpia  esse.  Lociini  buiic  iiite- 
grum  refer:im  :  Et  quam/ion  multum  a  Platone  Me~ 
gartci  discesserunt  ^  quorum  fuil  nobilis  discipUna,  ut 
icriptum  video ,  prwcepa  Xenophanes ,  deinde  eum  se- 
cuti  Parmenides  el  Zeno.  Iiaque  ub  his  Eretriuci  phl- 
losophici  nominabaniur.  Post  Euclides  ,  Socratis  discU 
pului^  Megartsuit  a  quo  iidem  illi  Megariei  dicuniWt 


tate  Laertii  probabiliora  sunt  qiKC   renilit  Gic«;ro. 

Betoleius. 
Quod  iimile  <i(.  Siiiiile,  noii  7rp6c  Tt  intellig<^ndum 
est,  sed  quod  sibi  sit  simile.  Siisuilii  tMiim,  ut  Laer- 
tiiis  scriblt ,  de  comparatione  disputalioiiein.  Betu- 

LEIUS. 

Seneca ,  etc.  Nulliis  hodie  Senec»  liber  sub  hoc 
extat  tilulo.  Extat  quideni  de  Vit:i  beata  ad  Galliontim 
liber  iiobilis.  Qnin  iiniiio  oiniiia  Senec;B  scripta  hac 
suiil  doctrina  c<m^per^a  :  pr;eserliin  taiiien  cpisi.  86, 
qiiac  est  lib.  xii.  Betuleius. 

Negant,  elc.  I>e  qiit»  vide  apud  Gicer.  v.  Tuscul. 

Quod.  Pro  quodnum. 

Epirnrui  Deum  beatum,  etc.  In  episiola  ad  quem- 
dain  Meiiccaitim ,  qu.ii  exiat  in  Epicuri  vita  apiid 
LatTtinin  I.  x.  Sic  eti-.iin  velercs  xv  sa*cnli  editiones. 

Non  potest...  ul  sii  miser,  Iiirr:i  Seiieca,  de  Provid. 
c.  5 :  Bonus  vir  potest  miser  dici,  non  potest  miier 
iite,  Ctcoro,  Paradox.  ii,  fln. :  Ut  improbo^  et  nuUo, 


tM  !  LIBER  m.  DE  FALS^i  dAPItNTIA  PHILOSOPH.  382 

prxdilus.  Si  cadit  beatiludo,  ergo  et  immortaliias  A  perpeiuam  consequalur.  Ipsa  ergo  cogitalio  per  drdi« 


cadli  in  liominem,  quas  beaia  est. 

Summuiu  igiiur  bonum  sola  immorialiias  invetli- 
lur,  qu.T  iiec  aliud  animal ,  nec  corpus  aitingit,  nec 
potesi  cuiquam  sini^  scientiae  virtute,  id  est,  sine  Dei 
cognitione  nC  juslitia  proveiiire.  Cnjiis  nppeiilio  quam 
vera,  quam  recta  sit,  ipsa  vitie  liujusco  ciipiditas  iii- 
dicat  :  quae  licet  sit  temporalis,  el  labore  pleiiissima, 
expetitur  tamen  ah  omnibus,  et  optatur;  haiic  enim 
tam  >enes  quniii  pueri ,  tam  reges  quam  infimi ,  tam 
di  iiiqiie  sapienles  quam  stulti  cupinnt.  Tauli  est  (ui 
Anaxagor;P  vlsum  est)  coiiiemplatio  coeli  ac  lncis 
ipsius,  ut  quascumque  iniserias  libeat  snstinere.  Gum 
igitur  iaboriosa  hj^cet  brevis  viia,  nou  tantiim  homi- 
iium  ,  sed  etiam  caLterorum  animantiuni  consensu  , 


nem  gradiens ,  et  universa  coiisidcrans,  perducit  no8 
ad  exiiiiium  illud  et  singulare,  cujus  causa  tinscimur 
b:>num.  Qiiod  si  recisseni  philosophi ;  si  non  ,  quod 
semet  apprehenderant,  tueri  periinaciier  niatuisseut : 
profecto  pervenisseiitad  verum  hoc,  ut  oslemii  niodo. 
Quod  si  non  fuil  eoruni,  qni  coelestes  aniinas  una  cnm 
corporibusexlihguuni,  itli  lamen,  qui  de  imnioria- 
litite  disputant  animi,  inteili^ere  debtierunt;  ideo 
propositam  nobis  esse  virtiiteln,  ut,  perdoinitis  libi- 
dinibns,  reruinqiie  terrestrium  cupiditate  snpernla  , 
puraR  ac  victrires  anini»;  ad  Deum,  Id  esl  ad  originein 
su:«m  revertdniur.  Idcirco  enim  soli  aiiimantium  ad 
aspectnUi  cneli  erecti  snmus  ut  suinmnm  bonuni  nos- 
triiui  in  suinino  esse  crcd.imus.  Meo  religionem  soli 


magnuui  bonum  esse  ducatur  :  iiianifestum  est  eam-  B  caplmus,  ut  ex  hoc  sciamns,  bumanum  spirilum  non 


dem  suinmum  ac  perfectnm  fleri  bonum ,  si  et  flne 
careat  et  oinni  malo.  Deniqiie  nemo  uinqtiam  cxtitis- 
set,  qui  haiic  ipsain  brevem  conlemneret,  aut  stibi- 
ret  mortem ,  nisi  spe  viis^  longioris.  Nam  illi ,  qui 
pro  saluie  civinm  volunlariae  se  neci  obtiilerunt ,  si- 
cui  Thebis  Menoeceus,  Athenis  Codrus,  t\omx  Cur- 
tius  et  llures  duo,  numquam  mortem  viiae  comniodis 
prastullssent ,  nisi  se  immortalitaiem  opinione  civium 
consequi  putavissent :  qui  tametsi  nescicnint  immor- 
talitatis  vitam,  res  tameu  eos  non  refellit.  Si  eiiim 
virtus  divitias  et  opes  ideo  contemnit,  quia  Iragilcs 
sant,  voluptaies  ideo,  quia  breves ;  ergo  ei  viiam 


esse  mortalem,  quod  Deum,  qui  esi  immortalis,  et 
desiderat,  et  agnoscit. 

igitur  ex  omnibus  philosOphis,  qut  aui  ph)  bummo 
bono  scientiam ,  aui  virtuiem  suiit  ampleil ,  Ienu6- 
runt  quidem  vbtn  veritatis,  Sed  non  pervenerunt  ad 
snmnium.  Hiec  enim  diio  sunt ,  quae  simut  efflclani 
itlud,  quod  quseritur.  Scienila  id  pni^siat ,  ul  qiid- 
modo,  ei  qno  pervenienduin  sii,  hoverimus;  viritis, 
ut  perVeuiamus.  Atterum  sine  altero  nibil  valei,  et 
scientia  eniin  virlus,  ex  viriulesuminuni  bonum  nas- 
citur.  Beala  igiiur  vita  ,  quam  pliilosophi  qua^sieruut 
seinper,  ei  quxrunt ,  s^ive  in  culiu  deoruin  ,  sive  in 


fragitein  brevemque  ideo  contemnii,  ui  solidam  et  G  philosophia  nulla  est;  et  ideo  ab  his  non  potuit  repe- 

VARIORUM  NOTiE. 


ei  inerti  nemini  bene  es$e  potetl :  $k  bonut  vir,  el  fortit^ 
et  tapient  ml$er  esse  non  polest.  Ilis  verius  Miniic. 
Fel.,  cap.  57 :  Cliristianus  miser  viderifnon  potesl  in" 
veniri.  Boii. 

Qum.  Puia ,  immortalitas.  Recie  restiiuiiur  qua^ 
ex  qiiampliiribus  et  poiloribns  mss.  et  editis.  lii  u 
scriinis  ac  9  excusis  esl  quia;  in  4  Colb..  quod» 

tiec  corpus  aitmgii.  Videtur  Lacuntiiis  cuin  Pla- 
toiiicis  facere,qui  corpns  tainqnam  animae  ergadltiluin 
habneriinl;  qnippe  qtii  in  ejnsdeni  felieilalis  coiisor- 
tiuni  non  adniitiai.  Qu;i;  henienlia  piignai  coiitra 
istuui  lidei  articulum  ,  qiio  fuiuram  crediinus  cariiis 
resiirreciioiieui.  Qno  nomineab  Epiplianio  h:ereseos 
inttiuiulatiir  Hierax  ^gyptius.  Quiu  et  iiiiili<is  in 
eodem  errore  aiiliqiiilti>  versal  is  fnisse,  colligi  polest 
ex  Alphonso  de  Castro  lib.  de  il:eresibiis,  cap.  de 
I(essarrecti<Mie.  Spauk.  —  Nec  eorvus  attingit.  At 
clare  docuit  Lacianiiiis  carnisresurrectionem,  I.  vii, 
G.  20  :  Returgent  mortm.  Ibid.  cap.  %i  :  Hursut  carne 
induentur.  Add.  (ap.  32.  Sensus  verbornm.  Neccor- 
pue  attingit^  esl  :  Imniortalitas  non  pertinet  ad  hanc 
vitam  temporalem^  ui  paiet  ex  lib.  iii.  cap.  12.  liiiN. 

Provenire.  Sic  reposni  ex  ciinciis  mss.  pr»>ier  5 
rec.  iii  quibus  est  pervenire ;  ei  1  Betnl.  et  Walch. 
edit.  o^Miitr^. 

Pro  tulnte.  Editorum  est  vel.  2  Rom.,  Tornea. , 
Soubron.,  Is.  et  oinnium  iiiss.  praeier  Caiic.  in  qiio, 
siciii  et  In  editis  decein ,  esi ,  propler  salutem. 

MeiHBceus.  Eieocles  Polyiiiceii  fr  itrein  p:irie  regiii 
excliiaerai :  hunc  qnum  socer  Adrastus  restiiuere  vel- 
lel ,  accidit  ut  Tyresias  vates  vaticinaretur ,  vicio- 
riam  penes  Tncbaiios  futuram,si  Menoeceiis,  Creon- 
tis  hlius,  sacrinciiiui  Marti  (ierel.  Pairis  atiiem  exi- 
liiim  poluift  suadentis  coii.>iliuiii  filins  repu<lians,  se 
|iro  salttte  pairise  interfecit.  Est  huec  hisioria  tragica 
•pud  Kuripldem  in  Pb€iniiifai|  «imdStatium  in  x 


Thebaid.;  apud  Pbilostralum,  n.  4.  Meminit  Piut.  in 
Pelopida ;  Juven.ilis,  salira  U  : 

Quautus  erat  palflse  Deciordminpectore:  qUantum 
Dilexit  Tbebas,  si  Graecla  vera,  nenaeceuS. 

Meiuecei  et  Codri ,  meminil  Cicero  in  prinio  Tusc. 
qiuest.  Codri ,  Curlil  ct  Decioruin  preteiva  Yalorius 
Maxiin.  lib.  v,  cap.  de  Amorc  patri;r.  Betul. 

Ahenit  Codrus.  Vide  historiam  dc  Codro  apud 
Tzeiz<'ii  cliil.  1,  hist.  4 ;  Serviuni,  ad  eclogain  4 ;  Cic, 
Tusc.  i;  Val.  Max.,  lib.  v,  cap.  6. 

Et  Mures  duo.  Liectionem  mss.  5  Reg.  bon:e  notae, 
il  Yalic,  Eni.  ei  2  Br.  expressi.  Pnto  qiiia  Muret 
non  fiatis  noia  vox  erai ,  qnasi  nienilnm  hanc  fuisse 
rejectaiii,  unde  sit  scripium  ,  et  Decti  duo,  num^ 
quam ,  etc  sictil  in  i  Vatic,  2  Reg.,  5  Colb.,  Pen.,  I 
J)  Clarom.,  vel  ro  Decii  ^  qnod  ad  oraiii ,  qiiasi  g|(»8se- 
nia  illorum  verborum  et  Muretduo^  posiium  erat, 
deiiium  in  textuin  irrepsisse,  et  ita  factuni,  et  Muret 
duo  Decii,  numquam,  etc  Sictit  habeiit  ms.  Caniabrig., 
2  Rcg.  et  edili  uiulii.  Bon.  ci  Tax.  Iiabeiit  Mutius  : 
sed  Sures  cognoinine  diclos  Decios  inieiiiginius  ex 
Livio  initio  viii  Dec.  i,  qui  de  p:iire  Dccio  crealo 
consuleinqiiii,  creavere  Cost.  Titum  Manlium  Torqua- 
tum^  P.  Decium  Murem.  Qu(Miiodo  vero  sese  aiiibo 
pro  republica  dcvoverinl ,  vide  Liv.  ibid.  el  lib.  x , 
Dec.  I,  YaltT. ,  V ;  Senecam,  epi>t.  68,  ul  a  commu- 
nibus,  etc  PrtCler.  iiiss.  ab  Isa-o  laudaios  reperioila 
eiiain  halieri  in  Canc.  Ultr..  Eiii.,  Jnn.  Siceti.nn  le- 
gendiim  censnii  Th.  Canieriis,  ut  liqiiet  ex  illo  verbo 
Decii deleto  in  edit.  Beliil.  quibus  adstipulor.  Ex  IsiCO. 

Animi.  Ilsec  vox  abest »  a  6  scriplis  rec  el  edit. 
Roiii.  1470. 

QuiBsierunt.  Semel  el  iterum^  lijic  adduntur  in  mss^ 
et  i^uribui  editii  •  in  cwterli » ^timiMt. 


583  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  ZU 

riri ,  quia  summum  bonum  non  in  summo  quaesie-  A  mus  immorlalltatem  essc  summum  bonum,  id  ipsura 


runi ,  sed  in  imo.  Summum  autcm  quid  est,  nisi  cas- 
lum,  et  Deus,  unde  animus  oritur?  Imuni  qnid  est, 
nisi  terra ,  unde  corpus  est?  Ilaquc  licet  quidam  plii* 
losophi  summum  bonum  non  corpori,  sed  animo  de- 
deriul,  tauien ,  quoniaui  illud  nd  lianc  vilam  relulc- 
runt,  qu.ne  cnm  corpore  (eniiinntur,  ad  corpus  revo- 
^uti  suiit,  cujus  esi  lioc  omne  tempus,  qund  transigi* 
lur  iu  terra.  Quare  nou  iromeriio  summuin  bonum 
noii  comprehenderunt;  quia  quidquid  ad  corpns  spec- 
lat ,  et  immorlalltaiis  est  expers ,  imum  sit  necesse 
est.  Non  cadit  ergo  in  hominem  beatitudo  illo  inodo , 
quo  philosoplii  puiaverunt :  sed  iia  cadit,  non  ut  tunc 
bealus  sit  cum  vivit  in  corpore,  quod  utique,  ut  dis- 
solvatur,  necesse  est  cornimpi ;  sed  tuiic ,  eum  ani- 


immortalcm  csse  aniinam  comprobcmus.  Qua  de  ro 
ingens  iiiter  philosoplios  disceptaiio  est,  nec  quid- 
quam  tameii  explcare,  aut  probare  potueruut  ii,  qui 
verum  de  .inima  sentiebant ;  expcrtes  enim  hiijus 
6\\\nx  eniditiunis,  nec  argumenta  vera,  qiiibus  vin- 
cerent,  nttiilenint,  nec  lestiinonia,  quibns  proburent. 
St*d  oportuniiis  hanc  qu:estioncm  traciabimiis  in  ul- 
timo  libro,  cum  de  vila  beaia  nubis  erit  disscrendum, 
Supercst  pars  illa  piiilosophio!  tertia,  qiiam  vocant 
>07£xiQv,  iu  qua  tota  dialectica,  et  omnis  loqiiendi  ra- 
tiu  coniinetur.  Ilanc  divina  eniditio  non  desiderat : 
quia  noii  in  lingua,  sed  in  corde  sapieniia  esi;  tiec  iii-> 
teresl,  quali  utare  sennone:  res  enim,  non  verba 
quieruntur.  Et  nos  non  de  granimaiico,  aiit  oraiore. 


ma  socieiate  corporis  liberaia ,  in  solo  spiritu  vivil.  B  q"«ruin  scientiji  est,  qnoinodo  loqni  deceai,  sed  de 


Hoc  uno  |)eati  esse  in  hac  viia  possumus,  si  minime 
beaii  esse  videamur;  si  fugientes  illecebras  volupia- 
lum,80lique  virtuti  servientes,  in  omnibus  labori- 
bus  miseriisque  vivarous,  qux  sunt  exercitia,  et  cor- 
roboramenta  virtutis ;  si  denique  a^peram  illam  viam 
dirGcilemque  teneamus ,  qua^  nobis  ad  beaiitudinem 
pateliicta  est.  Summum  igiiur  bonum ,  quod  beatos 
facit,  non  potest  esse ,  nisi  in  ea  religione,  atqiie 
doctriua ,  cui  spes  immortaliians  adjuncta  est. 
CAPUT.  XIII. 


sapienie  disserimus,  ciijns  doctrina  est,  quomodo  vi- 
Tcre  oportcat.  Qnod  si  neque  pbysica  illa  ratio 
necessnria  esi,  neque  ba^c  logica,  quia  beatum  facero 
non  possunt :  restat  ui  in  sola  ethica  totius  philoso« 
phias  \is  contineatur,  ad  quam  se,  abjectis  omnibu.?, 
Socrates  contulisse  dicitur.  In  qua  etiam  parte  quo- 
niam  pliilosophos  errasse  docui,  qui  suinmum  bonum, 
cujiis  capiendi  gratia  generati  sumus,  non  compre- 
benderunt  ;  apparet  falsam  et  inanem  esse  oninem 
philosophiam,  quia  nec  instruit  ad  ju.stitix  munera. 


nec  officium  hominis  rationemque  confirmat.  Scianl 

De  anima  immorlalilale,  deque  iajrieniia,  phibsophia     jgimr  errare  sc,  qui  philosophiam  putant  esse  sapien- 

et  eloquentia.  i\^^^  .  j^qj^  irahantur  auctoritate  ciijusquam;  sed  ve- 

Res  exigere  videtur  hoc  loco,  ut  quoniam  docui-  G  ritati  potius  Taveant,  et  accedant.  Nulliis  hic  temeri* 

VARIORUM  NOTiE. 


Quoniam  illud  ad  hane  vitam  retulprunt,  Iia  cor- 
rexiiniis  ex  mss.  vet.,  i  Bonon.,  4  Rei?.  optim:cf 
noia",  I  Colbprt.,Pen.,  Brun.,  et  editis  Thomas.,  Is., 
Gall  ,  Spark.  Miilli  ross.  rec.  eteicusi  legunt,  quo- 
niam  ad  illud  hanc^  eic.  alii  editi,  ad  illum  in  hanc 
vitam, 

Spectat.  Omninm  Mss.  et  editorum  est,  prneter  i 
Lip<i.  ciii  e<i  pertinet,  —  Ad  corpui  spectat.  Cdiderat 
Cellarius,  ad  cortm$  pertinet,  ex  iino  solo  Lips.  i.  At 
qiium  omnesreliqui  mss.  eli:imLips.,2Goth.,GueIf., 
Wilierb. ,  Rpimm.  omnesqiie  ediii  consianler  spectat 
exhibeant ,  resiiiui.  Lact.  I.  iv,  cap.iG  :  Quid  nd  eru- 
cem  spectat.  Ihid.  cap.  4  :  Sapientia  spectat  ad  filios. 
De  Opif.  c.  W  :  QHm  ad  vita  heaiee  statum  spectent, 
Instit.  I.  ni,  cap.  17  :  Ad  iitilitatem  spntat  aliennm, 
Dft  Morl.  Perfec.  cap.  7  r  Qnaa  ad  exhibendos  milHes 


hane  divina  eruditio  non  desiderat,  ex  iisdcm  ms8.  ut 
supra. 

Quibus  vincerent.  Sic  omiies.  Vinccre,  idem  quod 
probare^  comprobare.  Coiif.  lib.  vii.  cap.  8  et  9  More 
Ciceronis,  pro  Cluent.  can.  i3  :  Si  doceo  non  ah  Avi^ 
to,  vinco  nb  Oppianico.  Si  osiendo  ab  Oppianico,  pwr- 
go   Avitum.  BuN. 

Utare.  Re^iitui  ex  omnibus  pene  mss.  et  4  editis. 
In  1  Heg.  nntiq.  est  utar ;  in  \  al.  Reg.  utaris^  iu  4 
scriptis  rec.ct  12  vulgatis  est,  utaiur. 

Res  enim,  non  verba^  etc.  Historia  mcmoratu  digna 
scrihiiur  in  liisioriis  ecclesia^tici.s,  de  quMdani  argu- 
to  dispniatore,  ciijiis  sophismata  cuin  ncmo  .i'qM:i- 
lium  pludere  valerei,  iutorerat  cliri<tianus  aliquH, 
nnllo  alio  qiiam  simplicitaiis  nomine  insignis.  Hic 
arroganier  dispulantis  o<i  siia  simplicitaie  iia  obstrii- 


spectnnt.  Delra,  cap.  i  :  Error...  ad  evertendum  vitce  B  ^'^^*  iit  ohmntesctrei,  non  .«^ine  omnium  admiraiione 


humanee  statum  spectat,  Bm. 

Imum.  In  manu  exaratis  pene  omnihus  ost,  tmtim, 
quod  summo  opponitiir.  In  i  Reg.  ei  5  Colberl.  legi- 
tnr  unum  ;  nuod  lot  conslal  tractibiis  quot  mifim  ;  in 
i  Culb.  et  Briin.  et  morinle  et  periiurum  sii.;  in  2  Reg. 
rec.  esse ,  pro  sit ;  in  exciisis  vanum.  Vide  pr.npccd. 

Corroboramenta.  Nuva  vox,  solius  Laclantii  aucto- 
ritate  innixa. 

Beatos.  Sic  reposui  ex  omnibus  mss.  ct  octo  cditis; 
in  7  vulg.  est,  beatum. 

Id  ipsum.  Ilanc  dictionem  non  ausus  siim  conlra 
fidom  oinnium  ferme  mannscriptoruiu  ei  editoruni 
coiliciim  iminiiiare.  In  septein  m«8.  rec.  ei  edit.  Tor- 
nos.  est.  eoipto.  Ahesi  ah  excnsis  qiiaiu'»r 

Hujus  divin<B  eruditionis.  II.tc  leclio  csl  omnium 
fero  editorum  et  18  m.ss.  codicnm  vciiisiiorum  ac 
melioriim.  lu  rec.  scriptis  7  et  excusis  1  esi.  tradi* 
tionis ,  \n  i  Colbert)  mpnitionis»  Sed  et  infra  legitqri 


Inierrogaius  de  lam  repentiuo  siientio,  res^ioudit : 
alios  verbn  verbis  commutasse,  hunc  vero  virinie 
pir/nare.  Rxlant  Sozonionis  vorha  lib.  i,  cap.  48. 
Betul. —  Simile  quid  legiiur  in  historia  concilii  Nicae- 
ni,  cuin  sanclus  quidain  opiscopus  vorhosnni  quem- 
dam  Arriannm  sola  dogmatis  catholici  expositiune  ad 
sileniium  adogit. 

Abjectis  ommbus.  Scil.  Pliilosophi.i;  parlibiis,  e.  g. 
Physica.  Vid.  1. 1,  cap.  1,  not.,  ei  I.  iii,  cap.  3i.Bu!«. 

Generati  sumux.  Sic  rostilni  ex  mss.  vetiistis<imis 
el  oplimis  i  Bon.,  A  Reg.,  Goth.  aliisqiif*.  Ad  id 
eniin  nos  omnos  generati  sumus^  non  soli  philosophi. 
In  docem  scriptis  rec.  et  15  excusis  icgitur  generati 
sunt;  in  Rin.,  nati  sunt, 

Inanem  esse  omnem  philosophiam.  Inlcrposni  omnem^ 
ex  vet.  odt.  Rom.,  Tornos.,  ncSonliron.  etomiiibus 
mss.  pncior  1  Reg  rcc.  cni  deosl,  ei  11  exciisis. 

Trahantur  aucloritate»  Plln.  1«  viii,  ep«  15,  Qui 
aHctoritati  ejus  trahekamurt  Bc!«« 


5SS 


LIBER  III.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHILOSOPH. 


586 


(aii  locus  est :  iii  aetcrnum  stulliiiu;  paena  subcuiida  A  vilnperat  id  shidium,  quod  vocntur  philo<opbia; 


est,  si  aut  persona  inanis,  aui  opinio  lalsa  deceperit. 
Homo  autcin,  qiialiscumiiue  est,  si  sibicredil,  boc  est 
si  homini  credil  (ut  non  dicam  stulius,  qui  suum  non 
videat  errorem)  cerle  arrogniis  est,  qui  sibi  audeat 
vendicare,  quod  bumana  conditio  non  recipit. 

Ilie  ipse  romanae  liiigux  summus  nucior  quantum 
f:illatiir,  liret  ex  illa  seiiieniia  pervidere :  qui  cura 
in  Lbris  ofOciorum  philosopliiam  nibil  aliud  esse  di- 
lisset,  qiiam  studium  sapieiitije,  ipsam  auteinsapien- 
liam,  rerum  divinariiin  et  bumanarum  srientiam, 
tum  adjecit:  c  Cujus  studium  qui  vituperat,  baiid 
sane  intelligo  quidiimn  sil,  quod  laudandum  pulet. 
Nam  si  oblectaiio  quxriiur  aninii,  requiesque  cura* 
rum ,  quo!  conferri  cum  eorum  studiis  polest,  qui 


deinde,  neqiic  illain  esseariein,  qua  virtus  et  ju<titia 
discaiur,  nec  aiiain  ullatn,  sicut  piitavit ;  poslremo, 
quoninm  est  virtutis  disciplina,  ubi  qu.erenda  Bit, 
cum  ab  illo  discendi  genere  disce>seris :  quod  ille 
noii  nudieiidi  discendii{ue  gratia  qiixrebat.  A  quo 
eniin  possel  aiidire,  ciim  sciret  id  iiomo  ?  Sed  ul  in 
causls  f:icere  solebat,  iiilerrogatione  voluit  urgere, 
ad  confessionemque  perducere;  tmqiiam  conGderet 
respoiideri  prorsus  nibil  posse,  quoininusphilosopbia 
csscl  magislrn  virtiitis.  Quod  quidem  in  Tuscul:inis 
di>putationibus  aperte  professiis  est,  ad  eain  ipsam 
conversn  oratione,  lamqiiam  se  declnmatorio  dicendi 
genere  jactaret.  c  0  viix  pbilosophia  diix,  inquit, 
0    virtiitis    indngiitrix   cxpultrixque  vitiorum :  quid 


seinper  aliquid  ini|uiruiit,  quod  spectet,  et  valeat  ad  B  non  inodo  nos,  scd  omnino  vita  bominum  sine  te  es- 


bene  beateque  vivendum?  Sive  ratio  constanti»  vir- 

tutisque  ducitur,  aut  liocc  ars  est,  aut  nulla  ommoo, 

per  quam  eas  assequnmiir.  Ntiliam  dicere  inaxiinarum 

rerum  ariem  esse,  ciim  minimarum  sine  nrte  iiulla 

sit,  boniinuin  est  paruin  considerate  loquentium,  at- 

que  in  maximis  rebiis  erraniium.  Si  nutein  est  aliqua 

disciplina  virtulis,  ubi  ea  quxretur,  cum  ub  isto  ge- 

nere  discendi  discesseris.  >  Equidem  t^imetsi  operam 

dederim,  ut  qu:intulnniciinique  discendi  assequerer 

facull.itcin  ptopler  studiiim  doceiidi,  lamen  elo(|uens 

nunqiiam  fui ;  quippe  qui  forum  iie  attigerim  quldem : 

sed  necesse  est,  ipsa  me  faciat  cnusx  boiiilns  elo- 

quentem ;  ad  qiiam  diserte  co|)iosequft  defeiidendam 

Bcientia  divinitatis,  ct  ipsa  veritas  sufficit.  Yellem 

igitur  Giceronem  paulisper  ab  inferis  surgere,  ut  vir 

eloqiieniissimusabbomunculonondisertodoceretur,  C  jacenlem  liomo  ille,  quem  laudabat,  invenerit ,  tnn- 

prjmum,  quidnaro  sit ,  quod  laudandum   putet,  qui      quam  tibias  ad  fontem ,  ut  poetx  aiunt.  Quod  si 


se  potiiissel?  Tu  iiivcntrix  legum,  tu  mngistra  nio- 
rum  acdisciplinse  fuisti. »  Quasi  vero  aliquid  per  se 
ipsa  sentiret,  ac  non  poiius  ille  laudandus  esset,  qui 
eam  tribuit.  Poiuit  eodem  roodo  gratias  agere  cibo 
et  potui,  quia  sine  bis  rebus  vita  consiare  non  pos- 
sit ;  in  quibus  ut  sensiis,  ita  beneficii  niliil^  esi.  At* 
qui  ut  illa  corporis  aiimenta  sunt,  sic  aniinae,  sa- 
pieiitia. 

CAPUT  XIV. 

Quod  Lueretim  et  alii  erraverunt ,  ac  ip$e  Cicero ,  in 
itatueiida  iapientice  origine, 

Rectius  itaqu6  Lncretius,  cum  eum  laudat ,  qui  sa- 
pientiain  primus  invenit  :  sed  boc  inepte,  quod  ab 
bomine  inveiiiam  putavit.  Quasi  vcro  illain  nlicubi 


VARIORUM  NOTiE. 


Homo  autem^  etc.  Respicit  ad  illud  Terentii :  Cen- 
$eii  me  homincm  esie?  Quo  loco  poein  propnuni  bo- 
niinis  e^sc  dicit.  errare. 

Romanm  Imguce  summus  auclor.  Cicero  sic  dictus 
ob  laiiiM;  bn};ii£  facundiam.  Locuse>tin  pr:rfaiione 
libri  11  de  Ofliciis  quam  vide,  quia  iii  alif|uibus  dif- 
fert  :i  texiu  Licinntii. 

Cum  eorum  nudiis  potest,  Ita  corr^ xi  cx  mss.  25, 
edii.  2et  ex  ipso  Ci<  erone.  In  5  scriptis  ei  inipre^sis 
i5  legiiiir  possunt,  eipro  inquirunt,  in  vulgatis  Cice- 
ronis  libris,  acquirunt. 

Ratio.,.  duciiur.  L.  ii,  in  Verr.  cap.  5:2 :  Qui  non 
tam  eadi  ruiionem,  qaam  caslali  argenti  duceret.  Ibid.  D 
cap.  63.  Bu.N. 

Tamen  eloquens.  Vides  porro  bic  discriinen  ali- 
qiiod  iiiier  eh>queniein  et  disertiim ,  de  qno  Quiiiti- 
lianus  in  prooeiuio  libri  octavi,  disertis  sntis  putatdi- 
cere  quji*  oporte:ii :  ornnie  autein  proprie  esse  dicere 
eloqucntiNsiini.  Amonius  in  primt»  de  Oratore  apiid 
CicfroniMii,  disertos  dicit  se  vidisse  tioiiniilios.  vlo- 
qiientem  adbuc  nemiiiein.  Quod  enim^  \\u\n\i.  statne- 
bam  disertnm,  qui  possel  saiis  acute  atque  dilucide 
apud  mediocres  liomines  ex  communi  quadum  hominum 
opinione  dicere :  eloquentem  vero,  qui  mirubiims  etmag- 
nificentius  augere  possel,  atque  ornare  quce  vdlet,  om- 
nesque  omnium  rerum,  quce  ad  dicendum  pertinerent^ 
fonies  animo  ac  memoria  coniineret.  Betul. 

Perducere.  Sic  restilui  ex  editis  sex  et  omnibus 
mss.  prxter  2  Keg.  rec.  et  iO  vulg.  in  quibus  est, 
deducere, 

Tusculam.  Ciceronero  vide  in  Prsefat.  v  Tuscul. 


quem  eiiam  consulas  velim,  ut  Lactantii  menlem 
propiiis  iiituenris. 

Sic  animm.  Repete,  atimentum  est.  Ad  lib.  v,  c.  i: 
Veritas  est  animce  pabulum,  excitavisimilem  locum  ex 
Cicerone.  Bun. 

Tanquam  tibias  ad  fontem.  Decem  iiiss.  Vni.  qiiibus 
adde  9  aiios  ,  babent  tanquam  ttbi  vas  ad  foiitem ,  iit 
tcstaiur  Is;i*us,  qui  el  illoriiiii  lectionem  est  secuius; 
nos  vero  nihil  iiiuiare  voluimus  ,  siiiipliceiii  tt*cii(H 
nem  secuti  ,  ct  ab  oinnibus  impressis  et  plerisque 
opiimu;;  noise  mss.  et  6Reg.,4Colb.,  2  Vatic,  Etn., 
Briiu.,  exhibitam.  GALLiCDS. — Tanquam  tibias.  Pro- 
verb.  casus  fortuili,  naiuin  ex  fabula  Mnisya;  Pbrygis. 
Sed  sic  eam  ex  Hy^^iiio  referre  duco.  Minerva  tibias 
dicitur  prima  ex  osse  cervino  fecisse,  et  ad  epuluin 
deoruiii  caniatum  venisse.  Juuo  ei  Venus  cum  cnin  ir- 
ridereiit,  quod  et  cxsia  erat.  ct  buccas  inllnret,  foeda 
visn  ,  ei  in  cantu  irrisa,  in  Idatn  sylvain  ad  f<>nti*m 
venit ,  ibique  caiitans  in  aqua  se  aspexii,  et  vidit  se 
m»'rilo  irrisnui.  Uiide  tibias  ibi  abjecit,  ei  imprecata 
esl,  ui  (pii.^qiie  eas  susiulisset,  ^ravi  afliceretiir  sup- 
plicio;  quns  Marsyns,  OEagri  filius,  pastor ,  uniis  ex 
Saiyris,  inveiiit,  quibus  ussidne  coiiiiiielelaiido ,  so- 
iiuiii  siiaviorein  in  dies  faciebat,  adeo  ut  Apoilinem 
ad  cithnr^  cantnin  in  certniiien  provocaret.  Quo  ut 
Apolio  veiiii,  .Musas  jiidices  sunipseriint ;  et  cuin  jam 
Marsyas  iiide  victor  discederet,  Apollo  cilh.iram  ver- 
sabai,  ideiiiqiie  soiiuscrat :  quodMarsynsiibiis  iaccre 
non  poiuit.  ltai|ue  Apollo  viciuin  Marsyam  ad  arbo- 
rem  religatuiu  Scythui  tradidit,  e  ciijus  sanguiue  flu- 
roen  Marsyanest  appellatum.  Mythologiuro  videapud 


H)  |ri(UI.  LAqTANTI!  PIVIN,  IN^TIT.  SM 

Fepei4Qrom  sapienUac ,  y(  disiini ,  laiidavU;  iu  eniH)  A  extollerc,  rem  ipsam  depressit.  Nonestenim  magna, 


4ieii : 

\  Nema  (ul  opinor)  erit  mortaU  corfiore  cpetus, 
Naiii  si,  ul  ipsa  Detit  ni^eslas  cogiiita  reruin, 
Dicendum  est,  beus  ille  (iiit,  Deus,  iuclyle  Memmi : 

lamcn  non  eral  sic  laudandus  Deus,  quod  sapientiain 
infenerit,  sed  quod  iiominem  fecerit,  qui  posset  ca- 
pere  sapieniiain.  Minuit  eaini  laudein  ,  qui  partem 
laud^l  ex  toto.  Sed  ille ,  ut  hominem,  laudavit,  qui 
tamen  ob  id  ipsum  deberet  pro  Deo  haberi,  quod 
sapere  inyenerit.  Nam  sic  ait : 

Noone  decebit, 
Hunc  hominem  numero  divuui  dignarier  esse? 

Unde  apparet,  aut  Pytliagoram  voluisse  laudare ,  qui 
86  priiDUS,  ut  dixi  (supra  oap.  3),  philMSopbum  no- 


si  ab  hoinine  potuil  inveniri.  Vernm  potest ,  ut 
poelie,  dari  venia.  At  ille  idem  perfectus  oraior, 
idein  sumq^us  philosophus  ^  ei  Gr;BC08  reprehendit , 
quorum  ievit^temsemper9cpus9t,^t  Um^n  ^equilur; 
ipsam  sapienliam,  quamaliasdtinumi  fllias  inveiitum 
deorum  vocat ,  poetice  fii;uraiam  Ijiiidat  in  faciem. 
Graviier  etiam  queritur  extiiisse  aliquos  ,  qui  eam 
vituperareqt.  i  Quisquamne,  inquit,  viiuperare  vita 
»  pdreniem ,  et  hoc  parricidio  se  inquinare  ai^deat, 
>  et  tam  impie  ingraius  esse?  > 

Nos  ergo ,  Marce  Tuili ,  parricidaB  sumus ,  et  inr 
suendi  te  judice  in  culeum,  qui  philosophiam  nega- 
rous  pareniQm  esse  vitae  ?  An  tu,  qui  adversus  Deum 
tam  impje  ingratus  es  (nun  hunc  cuju^  efiigiem  ye- 


miiiavit ;  aut  Miiesiiim  Tlialein,  qui  de  roruiii  natMra  B  «eraris  in  Capimlio  sedenlem,  sed  iiiuin  qui  muudum 
primua  iriiditur  di^putaase.  lU  dum  bominem  qu«ri>.     fecit,  homineinque  geperavit ,  quj  ^pieqtiam  quo- 

VARIORUM  NOTJ;. 

Jn  [aciem  permuUajoeatui,  Idem  esi  Terentii  ^delph.  n, 
4 ,  (loram  in  os  lattdare.  Bun. 

Quisqnamne.  Gum  mss.  et  omnibus  fere  edilis  sio 
lego.  li)  itnpr^ssis  Gripli.,  Tbys»  Qall.,  ^si.  QnM-r 
namne. — Sic  edo  ex  Guiman.,  C^nt.,  (leimm.  et  om- 
nibiis  antiquis  edd.  ab  nHuo  1405-1  Sl 5.  Lact.  1.  ▼, 
c.  10:  Quiufuanme  puMf  Gic.  ii  Phil.  :%  :  Quit^ 
quttmn^  itivinar^  pmeuit  |.  S.  Tuscul.  2:  Viiuperm 
qnisquqm  audel  ?  Bdn. 

Jnsuendi,  tejudice,  in  cuteum.  Ilaec  olim  poena  fuit 
parricidarum  ,  qui   palrem     matremve    interemis- 
sent.  IsidoF,  Hispai.  in  glosnis ;  Cuii^« ,  lunicu  ea 
^parihq  in  modum  crumewif  f^ctaf  guoe  Unebal^v  a  pM-r 
blico  v\ce  el  bUumine^  in  qua  includt  bantur  parricidm 
cum  stmia^  serpente  et  gallo,  insula  mitlebatur  in  mare^ 
et  toutendleutibut  inter  se  ammaukibuSy  koma  majorikue 
poenis  qfi^iebatur.  Hasc  senieiitia  saue  iqtelli^enda ; 
iiain  a  principio  nihil  iu  puleo  citni  parricida  insue- 
balup.  Valer.  Max.,  lib.  i,  c.  i ;  Plauius,  de  Mari,  in 
Vidularia  quae  periit,  sed  ciiai  Prisciaiius  : 
Jube  hunc  insui  culeo, 
Atque  in  altuindeportari,  si  vis  bonam 
Aadouamr 


Ful;;enrmm  libro  111.  PUto  et  Qvidiqs  saiyrum  fuisse 
scribunl.  Qui  pliira  volet .  videal  Plinarclium  in 
Miisica,  el  Apuleiuiu  lib.  i  Pl(ir.«l.  Caeteruiu  de  illius 
certaiiiinecuni  ApoUine.  dequeMarsy;»  excqriatioiie, 
lege  Ovi^iuui  lib.  vi  Me^ipr  i  PMurum  Siculqm 
Hb.  IV  Aiitiquil.  Betuleids. 

Quod  si  repertorem.  Iia  reposui  ex  omnibus  mss.  et 
vel.  edit.  Rom.  1^170,  Tqrn^s.,  Soubron.  Iii  12  vulgatis 
esl,  quod  sic. 

Nemo.  H  jee  ex  initio  lib.  v  de  natura  reriim  a  LiieretiQ. 

Nam ,  si  ut  jpf^,  ^ic  Lucretius  cmii  mss.  a  Lam- 
bino  collaius;  uec  secus  feruiit  mss.  iiosiri  Lactaii- 
tiaui  veiusiissiipj  et  opiin^i  j  ^c  diindecin)  excMsi.  p 
Scripii  9  rec.  et  duo  iippressi,  Nam  sicut  ipsa^  coiitra  ^ 
nietri  legem.  %  Colb.  rec,  Nam  sicipsa.  Vera  lectio, 
Nam  si  ut,  daciyius  apud  Lucretium,  sinu  elisiuna,  ut 
recte  observ^l  Lainbinus  ad  hunp  locuin. 

Non  erat.  lia  resiiiui  ex  (luimpluribus  et  polio* 
ribus  m^s.  et  ediiis  Gyiiinic,  Toriies.,  Soubron.  Le- 
gitur  non  erit  iii  quinque  scriptis  rec  et  11  vulgaiis. 

Nonne.  Idem  Lucretius  iib.  v,  paulo  infra. 

Aut  Pylhagoram...  aut  Milesium  Thalem.  Erravit 
Laciantiiis  t  Hpicurum  voluit  liudare.  Vide  Taii.  Fai 
briiin  ad  Lncret.  I.  v,  v.  8.    Bun. 

Thalem.  Is  fuit  aiicior  pliilosnphi»  lonie»,  de  <|uo 
snpni  lib.  i,  cap.  5,  ^i  infra  cap.  15.  Vide  eti^ni 
Laertiuin  iii  Viiis  philosophor.  et  Cic.  Tii8€ul. 

iia  dum  hominem.  Sic  reposui  ex  vetustissimis  et 
optiinis  inss.  i  Bonon.,4Regiis,  aliisque  tribus.  Ib5 
aliis  et  10  vulgaiis  est,  sed  dum  hominemi  in  duobus 
aliis,  sed  dum  is  hominem. 

idem  p^rfectus  oralor, idem  summus.  Sic  Bon. ,  Tax . , 
Pen.,  Lips.,Reiiniu.  et  Tinunasium  secuii ;  at  reliqui,  J) 
idem  perfectus  orator^  summutque.  Idque  HeHin.  pro- 
bai.  BoN. 

Qutent.  Id  esl,  gliidet,  I.  iii,  e.  %,  Frofanare  im- 
piis  disputatianibus  qua.Tuiit.  BuN. 

Et  GroKos  reprehendit.  Ita  juita  Tliomasium  codex 
antii|uu8Binioiiiensis,quia  revcpa  ssepeGrueooti  t^icepo 
rcprehenilit.  8i  vero  cuin  vulgatis  iegas,  ne  Graicos 
reprekendam,  nou  videiur  ad  qiiem  reforri  possit. 
Uanc  ii|uien  ultiiiuim  lectiunem  halieni  oiiiues  ediii, 
ao  i»eiie  mbS.  onines.  Ita  quippe  ThoRiasius. 

Lemiatan.  HtBC  de  CicePiuia  pa^ipue  in  oralione 
pro  L.  Flacco. 

iumnum  deorumteeat,  peetice  figuratam  laudat.  Sic 
repo>u|  ex  oinnibiis  niss.  ei  pluriinis  editis.  Vide  Gi- 
ceron.  in  i  Tiisculan.  ciijus  liasc  sunt  verba  :  Philo- 
sophia  vero  omuium  mater  aniiim,  quid  est  aiiud,  niei 
Ml  Plata  aiij  donumy  a$  ego  iNiMtiliiiii  deorum.  Plalonis 
locum  vide  iii  Timaeo. 

laudai  m  faeiem.  Scite,  ut  Honiilus  1. 1,  Serm.  5  : 


Aecessit,  crescenie  in  dies  parricidarqra  nuroero, 

Sri^vitas  bupplicii.  Anie  igiiur  virgis  sanguineis  cae- 
ebantur,  ut  prodidit  Modestin.,  lib.  ix,  ff  ad  L. 
Ponipeiain,  de  parricid.  capui  iiem  obvolvebaniur, 
teste  Feslo  in  voce  obvolvere  :  ciiin  vero  ciile«>  iii8iie- 
reutiir,  cuni  noxio  serpeptes  incliidere  ccepere.  utde 
C.  Villio  scriptum  reliqiiit  Plutarch.  L.  Sen.,  lib.  t, 
controv.  4;  Liviiis,  v  Decad.,  lib.  viii;  Val.  Max«. 
lib.  I,  c.  i.  Posiea  addideriint  simi Vm  {luvenai.^ 
sat.  i5).  Deniqiie  eiian)  iiisuebant  culeo  canem  el 
galliimt  te>ie  lsid<>ro  loco  supra  cit:uo  :  (|uod  a  Con- 
staiitiiio  priiiium  ailjcctum  vjdctur  L.  un.  C.  de  liis 
qqi  par.  vcl  lib.  Occid.  Dempsterus.  —  Mss.  8  Re^. 
iiiier  aiios  suni  duo  veterrimi ,  3  Colbert..  i  firun., 
Ulir.,  Lip*^.,  i  Claroin.  ac  edil.  Rom.  1468,  UTO, 
liabent  cuUeum ;  ei  sic  aiiiiqui  pronuntiabant.  Hiiie 
itisiiti  parricidx  lege  r>inatia  projiciebaiitur  iu  fluenta 
vel  iiiare.  Gicero  pro  S.  Roscio,  c.  il  ;  Senec,  de 
Clem.,  lib.  xxiii ;  Sueltin.,  Augu>t..  55.  Hoc  ita,  si 
mare  pro\imum  sit ;  alioqui  besiiis  subjicientur,  se- 
cundiim  divi  Hadriani  coustiiutionem. 

Hominemque  generavit.  Sic  legunl  mss.  1  Boiton. 
antiq.,7Rrff.  qitorumduosuiil  veierrinii,Gauc.,Pen., 
Pai.,  Juu.,  |]lir..Golh., 50x011., eColbert.,  Sorbon., 
5  Lips.,  Tornes..  2  Clarom.,  Rrun.,  et  5  editi,  gene- 
rare^  pro  crenre^  bic  et  alibi  passim  apud  Lactaiitium. 
Mss.  rec.  i  Reg.  et  t.ant.  hc  ii  vulgati  habeut.  /fgii- 
ravii,  quas  vox  est  quoque  Lactaittio  familiaris,  Divin, 
Insiiiui.,  l.  IV,  c.  4 1.  vui  c.  i4,  Epiiom.  c.  85,  eic« 


3S9  LIBEH  |1I.  £)E  ¥J^l^\ 

quc  ipsam  iiUcr  coelcslia  %u.\  heiieficia  largiius  esi) 
ningis^riim  tu  virdiMs,  aii^  pareiilein  viUK  yoc;)s,  ad 
quam  si  quis  accesserU,  inu|to  ^ii  i|icertior  necesse 
est.  qunm  prius  fueri^?  Cujus  enim  virlutis  ?  qu;e 
ips.1,  ul)i  sita  sit,  a()huc  philosophi  non  eipediuii^. 
Cujiis  vitx?  cum  i|)Si  doctores  aiite  fuerint  senectute 
ac  iiione  confectj,  quam  coiistituerint  quomodo  vivi 
deceat.  Cujus  veriiaiis  indagalrlcem  proUieri  potes? 
qiii  sxpe  testaris,  cum  (anla  miillituiio  rucri  ptiiloso- 
phorum,  snpientem  (amcn  extiiisse  adliuc  neminein. 
Quid  ergo  te  magisira  illa  vttx  docuit?  An  ut  poten- 
tissimum  consulem  maledictis  incesseres,  eumque 
bosiem  patri^  venpnatis  or^tionihiis  faceres?  Sed 
omitkimiis  ilM,  qua^  possunl  esciisari  fonuuae  no- 
mine.  StuJuisti  iiempe  philo^ophix,  et  quid<'m  sic, 
ut  iiullus  uinquam  di|igentius;  qiiippe  qqj  oiiines  co- 
gnoveris  disciplinas,  siciii  ipse  glTiari  soles,  eamque 
ipsaui  latinis  liiieris  illustraveris,  imitatoreuique  te 
Plalonis  osteiideris*  CedQ  igitur  quid  didiceris,  aut  iQ 
qiia  sect^  veriiateqi  deprehenderis.  |n  academia  spi- 
licet,  quam  secuius  es,  qiiani  prohasii.  At  11.-80  pihil 
docet,  nisi  ut  scias  te  nihjl  scire.  Tui  ergo  le  li|)ri 
arguunt,  quam  iiihii  a  philosophia  disci  possit  ad  vi- 
taiii.  Hxx  tpa  verha  suni  :  c  Mihi  auiem  iiou  muijo 
ad  sapieniiam  cacci  videniur,  sed  ad  e^  ipsa,  quq| 
aliqua  ex  parle  cenii  yideantur,  hehetcs  e(  ohiusi.  \ 
Si  ergo  philosophia  esl  magisira  vilx,  cqr  tihi  ijtse 
caecus,  et  behes,  et  obtusus  videbare,  qMem  oporiuit, 
illa  docente,  et  seiiiirc,  et  sapere,  ei  in  clarissima 
luce  versari?  At  quam  confessus  fueris  philosophi:e 


KAPI^NTIA  PIUM)SOPH.  S90 

A  Ycritatem,  docenl  ad  niium  pomposita  pp»Gepta,  qui- 
biis  monei  philusophii»  qiiidem  priecepta  no^eenda , 
vivenduin  autem  esse  eivililep. 

Quid  tam  repugnaiis  dipi  poiest?  Si  nosoeada  sunt 
prTcepia  pbilosophiae.  ideo  uiique  noscenda  sunt  ut 
recle  sapienterque  viv^mus.  VpI,  si  civiliier  vivendum 
esi,  non  esi  igitur  philosophia  sapientia;  hiqiiidem 
nielius  est  civiliter,  quam  philn^ophice  vivere.  Nam 
si  sapientia  est,  qu$  diciiur  phibisophia,  stulie  pro- 
fecto  vivit,  qui  non  secunduin  philosophiam  vivit.  Si 
autem  iion  siuhe  vi\it,  qi|i  civilitup  vivit,  sequitur  ut 
stulte  vivat,  qui  pbilQ^ophiqe  vivit,  Tuu  itaque  judi- 
cio  pbilosophia  stul^M^*  iUfinitati^que  datiniata  est. 
Ideui  iii  ClonsoUtjune ,  jd  est ,  iii  upere  noii  joculari , 
hanc  de  phiIusopt)ia  si  qieq|iaiu  tuli^li :  f  Sed  nescio 
P  quis  qos  teqepterrpf,  aut  miserabilis  igiionaiq  veri.  i 
Ubi  est  ergo  pbilqsopliiic  ni^gisteriqiM  ?  aut  quid  le 
docuit  WU  \\ix  pareiis,  si  v^ruiii  niiserahililer  igiio- 
ras?  Qiiod  si  h^^c  erroris  igiipraiioiiisque  coufessio 
peiie  iiivito  libi  ab  intimo  pectqre  expressa  est ,  cur 
iiOfi  tibi  v(iruin  fateris  aliqu^ndu,  pbi|osppUtaai,quam 
tu  nihjl  docpiiteiii  i{i  coelitm  laiidibus  fix^uhsu ,  ma« 
gistram  v|rtu^is  esse  noq  posse  ? 

CAPUT  XY. 

Senecw  error  in  philgsophia  :  el  auomodo  philoso* 
phorum  oralio  cum  eorum  vila  pugnet, 

Epdcqi  duclus  error^  Seiiccii  (qnis  eniip  veram 

viam  leueret,  erranle  Ciceroiie  ?  c  Philosophia,  in- 

G  quii>  nihil  aliud   est  quam  recta  ratio  vivendi,  vel 


VARIORUM  NOTiE. 


Frequens  eli^m  loiiiondi  modus  qpud  CicerQnem,  ut 
Deus  iHics^wir  huminem  generare^  id  e:)l  crcari:.  Verum 
eamvorahui  v^m  non  inlelligenles  edilore^ quid.im , 
posiieruiit  Itgurnvit, 

Jttter  c(Bl>'slia  $ua  beneHcia,  Ita  iq>s.  omues  cuiq 
vei.  edii.  lV>in.  et  Puris.  Ciisteri  eiliii ,  int^r  fiwlera 
coeteitia  beiieficia, 

Profiteri  potei^,  Sic  emeiidavi  ex  9  edilis  et  19  iuanu 
exaratis  coiiicihiis.  Viiio  se<(q.  Iu  i  gliis  Ueg.  etedir 
lib  i|u  ituor  legitur  profiteri  pateft, 

Adhuc,  Id  est  hactcnus. 

Fotentiuimum  coMulem,  Harcum  Aiilonium,  qui 
Ctiiii  C.  C;rs.ire  co  aniio  coiisulaluoi  ge>sit ,  qiio  C»- 
sar  fuit  interlect.is ,  ab  U.  C.  710,  in  queui  iiovem  j^ 
scrip^il  oralioiiexi  iuvectivas,  quas,  lesie  Fabio,  ad 
Demtuiibenis  imiiatiauem  Pbiiippioiis  iiominavit.  Be- 

TCLEiUS. 

Hustraveris,  Vide  Cic.  in  Praefat.,  iih.  i  Tusciilan. 

Ctdu,  bst  verbiiiii  autiquuiii  imperaiivum,  et  higni- 
(icat  dic  :  qu4i  sensu  s.ipi^siiiie  apiid  Terentium  og- 
currii.  Poninir  qiioqiie  pro  d^i,  porrtge.  Phaidr.  fab.  % 
lib.  V,  Cedo  {inguii)^  illum^  Vu|e  Yide  ParJii  Lexicon 
Crhinim,  p.  185. 

Te  nihil  scire.  I)e  bac  sen(enlia,  vide  Cicer.  iu  I 
Aradeiiiic.  quifstioii.  de  Spi^rate. 

ifi^i  antem.  Locus  iiie  l.iceroiiis  desideratur  iui^r 
gcr:  e>t  tanium  in  Iragmeuiis  AcaUen)ii:<M'.  qu:ei»tioo« 
id  i»ntiiiii  legiiiir  lib.  i  Oflii  iorum,  sub  iiiieoi  :  OmiiK 
oficiuin,  iuquit,  quod  ad  cpnjunctio^igin  hominum  et 
ad  svcietuteiu  tuendam  val^t,  autepoueii^ium  est  illi  ofr 
ficiOy  qiiod  cogniiione  et  scientia  continetivr, 

Illa  docenie.  H.i*c  lectio  iiranuscripioru^n  est ,  ac 
edit.  Is.  in  marg.  Cellar.  Walcli.,  Uladocentem^  pii^- 
ler.  edii. 

At  qwsm  confessus  [ueris  philosophics  viritatm*  Slc 


legunt  mss.  19  ^  AinnQS  ediU-  ThQqiasiqi  ip^vult  le- 
gere  confisus.,,  Metpitqt^,  prqit^  in  i  Qomuii.  $ii4jq.  et  3 
Keg.  legiliir,  vei  confisus,,,  veritati ,  ut  in  ailero  Bu- 
iioii.  rec,  Ualliol.,  Ciiiuc.,  Pa|.,  Lips.  {Hiliil  ego  niu« 
landiiin  ceiiaui,  et  alioruiq  piss.  lecMuqem  rclinui , 
eo  quod  vox  confessns  satis  sit  aptu ,  et  jii  oinuibus 
exciisis  expressa. 

Ad  filium,  etc.  In  ofOciis  quidem  negat  exira  con- 
sociatipnein  justiiise  olficia  conservari  posse,  et  ob 
id  otiu>am  etiuerieiii  uhilosophupum  vitaui  daiiinaty 
ut  iulia,  c.  16,  ipse  Laciantius  indicabii.  Sed  h;iec 
verba  inCicerone  nuspiam  iiivenio.  Betuleius. — Sunt 
tanluui  iiiier  tr^gmenta. 

Stultitim  inanitaiisque,  Emman.  et  Lips.,  vanitali» 
squct  qtiod  coqgrueiiiius  rei  etimateriai,  iion  autem 
oralorio  numero.  Bun. 

StultiticBiiianitatistiue,  Ita  plures  mss.  Sparkii,  Goth. , 
Reiinui.,  B<oi.,  hom.,  bublac,  Host.,  Ven.  1471, 
97,  mmo  oiniies  ediii,  ut  lib.  iii,  o.  13  :  Apparet  ina- 
nem  esse  omnem  philosophiam,  Lib.  vii ,  c.  126  :  Qui 
inunem  phiiosophiam  tuentur,  BuN. 

\ eruin  (nterin,  Ita  reposui  ex  antiquiss.  mss.  2  Bo- 
iion.,  Cauc,  5Ueg.,  Tax.  et  Pen.  tii  Id  mss.  rec. 
ei  ed.  1  vet.  Uoiii.  el  13  ♦•xciisis ,  fatebaiis. 

Seueca.  Senieutiam  sparsim  quideni  iiivenimus 
veiiimus  iq  eius  Iihris  ,  iioii  auiem  iiitegra  verba  ; 
aut  c%  depeidito  libru  deprouita  sunt.  Cell. 

PhilonQpliia  nihU  aliud  est,  Ductniia  quidem  Se- 
ncpx  hiijusmodi  nplioqibus  consperha  ebi  pabSim. 
Qqu!  vero  hic  citaiitur,  perieruiit  cuiii  aliis  pleris- 
quc.  Ptiilu>opuiaui  vita;  |egem  ebse,  dispuial  epist. 
90  ct  95.  Betul. 

Recta  rutto  vivendi.  Sic  edit.  Cellarii  et  Walob.  cum 
mss.  omnibus,  prailer  i  Reg.  Fee.  et  iuu.,  in  quibus 
e^t  reckf  sicui  et  in  excusis. 


391  FIRM.  LACTANTH  DIVIN» INSTIT.  59« 

lioneste  vivendi  scientia,  vel  ars  rccl.c  v\\x  ngondie.  A  bonuin,  id  perfecium  essc  non  potesl,  nisi  fuerit  sin 


Non  erraliimns,  si  dixerimus  philosopliiam  esse  le- 
gem  bene  honesleque  vivendi.  El  qui  dixerit  illam 
regulam  vit£,  suum  iili  reddidil.  »  Hic  plane  non  rc- 
spexit  ad  comuiune  phiiosophiae  nomentqu.^e  cum  sit 
in  plures  sertas  disciplinasque  difTusa,  nibilque  ha- 
beat  certi,  nihil  deuique,  de  quo  universi  uiia  mente 
ac  voce  ronseniiant ,  quid  poiest  esse  tam  falsum, 
quam  reguiam  viiap  philosopliiam  nominari,  in  qua 
dlversitas  preceptorum  rectum  iter  inipediat,  et  tur- 
bet  ?  aut  legem  bene  vivendi,  cujiis  capita  longe  dis- 
soMaiit?aut  sciemiam  vike  agendse,  in  qua  nihil  uliud 
erficiiur  ,  contraria  sa*pe  dicendo  ,  quam  ut  nemo 
qiiidi|iiain  sciat?  Qu:lto  euim.  utrumne  academiam 
philosopbiam  putetesse,  an  non?Neg.ituriim  iion  nr* 


guiare.  Qnod  si  philosopliia  vitam  posset  instruere, 
nuUi  alii  iiisi  pbilosophi  essent  bdiii,  et  (|ui  eam  non 
didicissent,  essent  omnes  semper  mali.  Cum  vero  in- 
numerabiles  existant,  et  semperexstiterint,  qui  sinl, 
aut  fuerint  sine  iilla  docirina  boni,  ex  philosophis  au- 
tem  perrnro  fucrit,  qiii  aliquid  in  vita  fecerit  laude 
dignum,  quis  est  tandeni,  qui  non  videat,  eos  homi- 
nes  viriuiis,  qua  ipsi  egeni,  non  esse  docton^s  ?  Nam 
si  quis  iii  mores  eorum  diligenicr  inquiral,  iiiveniet 
iracundos,cupidos,  lihidinosos,  arroganles,  protervos, 
et  sub  obteniu  snpieniix  sua  viiia  celantes,  domi  fa- 
cienles  ea  quse  in  scholis  arguissent. 

Fortnsse  nientior  accusandi  gratia.Nonne  id  ipsnm 
Tulliuset  fatetiir,  ei  querilur?c  Quolus  quisque,  in- 


bitror  :  quod   si  est,  nihii  ergo  illorum  cadit  in  phi-  B  quil,  phtlosophoruin  invenitur,  qui  sit  ita  nioratus,  ita 


losophiain,  quac  omnia  reddit  incertn,  lcgem  abrogai, 
artem  nullam  putat,  rutionein  subvertit,  regulam  de- 
prnval,  scientiam  fuiiditus  tollit.Falsa  igiiur  illa  om- 
nia,  quia  in  reni  seinper  incertam  et  adhuc  nihil  ex* 
plicantem  cadere  non  possuni.  Nulla  ilaque  ratio,  vel 
scientia,  vcl  lex  beiie  vivendi,  nisi  in  bac  unicn,  et 
vera,  et  coelesii  snpieniia  coiistiiuta  est,  qux  philo- 
sophis  Rierat  ignota.  Nain  illaierrena,  quoniam  falsa 
esi,  fit  varia,  et  muliiplex,  sibique  toia  coniraria  est. 
Et  sicut  uiius  est  hnjus  inundi  consiitutor  et  rector 
Deiis,  una  veriias :  iia  unam  esse  ac  simplicem  sa- 


aniinoet  viln  consiitutiis,  ut  ratio  postulnt?  qui  dis* 
ciplinam  veram ,  non  osientaiioncm  scienti.v,  scd 
legem  vitse  putet  ?  qni  obiemperet  ipse  sibi,  et  de- 
cretis  pareat  siiis  ?  Videre  licet  alios  tanta  levitnte  et 
jactatione,  ut  his  fuerit  non  didicisse  melius  :  alios 
pecuniae  cupidos,  alios  gloriae ;  multos  libidinum  ser- 
vos,  ut  cum  eorum  vita  mirabiliter  pugnet  oralio.  > 
Nepos  qiioque  Cornelius  ad  eumdem  Ciceronem  ila 
scribit :  c  Tanium  abcst,  ut  ego  magisiram  esse  pu- 
tem  vit»  philosopbinmy  beaixqiie  viiae  perfectricem» 
ut  nullis  mngis  existtmem   opus  esse  maglstris  vi- 


picniiain  necesse  est,  quia  quidquid  est  verum,  ac  C  vendi,  quam  plerisque,  qui  in  ea  disputanda  versau- 

VARIORUM  NOTi£. 


Ar$  rectiB  vit<B  agendce.  Francius  malebat  legere 
recle,  cuin  m^s.  i  Reg.,  2  Clarom.  et  Brun. 

Et  qui  dixerit.  Ila  reiiosui  ex  vulgntis  5  et  omnibus 
ms<.  prasier  Cauc,  Em.,  ac  editis  7  in  quibus  est, 
dixit. 

Quia  dixerit  illam  regulam  vita^  suum  illi  nomen 
reddidit.  IncUisum  nomen  volui,  qiiod  deesi  mss.  an- 
glisei  lipsieiisibiis,etquo  demplosaiiscompta  ornata- 
qiic  est  oralio.  Cell. 

Suum  ilti  redJidit.  Expunxi  nomen^  qiiod  nbest  nb 
omnibus  prope  mss.  et  ab  edii.  Roin.  i470,  Ald. 
1515,  ei  quod  perperam  addideniut  sciipt.  4  el  vul- 
gaii  12.  Mox  enim  sequitiir  nomen.  Keuinaiinus  ta- 
iiieii  piitat  nomen  hic  esse  legendiim. 

Adcommune  philosophiof  nomen.  Ita  philosophq- 
rum  pio  se  quisqiie  nonnd  nlins,sednd  snain  poiissi- 
mum  secUiiii  respexil.  Sed  iniror  cur  Laciantius  hic 
Senccam  academicum  faciat,quuin  ex  profes^o  stoi- 
cus  fuiTit  Y  quod  euni  non  ignorasse,  ex  aliis  iocis 
manifestiim  est.  Ex  Betdleio. 

Nominari.  Ita  resiiiui  ex  ed.Torn.,Cennr.,Walch 
cunciisque  in>s.  preier  2  Keg.  rec.  et  i3  vnigatos, 
in  quibus ,  esl  vocari ;  in  edil.  Florent.  vocare. 

Qute  omnia  reddit  incerta.  Sic  Regio  Put.  aliique 
muiii  mss.  Alii  cuin  editis,  ^uo;  ii(  omniareddat  in- 
certa. 

Fuerat.  Oinnium  fere  mss.  est.  In  receniioribus  i 
Rog.,  3  Coll)erl,  et  Brun.  ei  edit.  Rom.  ii70,  legi- 
lur  fuerit;  iu  i  al.  lieK.  rec.  et  12  viilgatis,  fuit. 

Qaoniam  falsa  est.  fit  varia  et  multiplex.  Iii  m<s.  i 
Reg.,  Em.  eied-  Rom.  1470,  Ald. .  Paiis.  1525, 
Grnph,,Grnl.,esi  faltaXy  pro/o/w.  Ex  niss.  fit  resii- 
tiitiim  ,  el  ex  iinpressis  Torn. ,  Soubr. ,  Cellar. , 
Walch. 

Vitam...  instruere.  Lips.  aiteret  Rost., vt/am  insti* 
tuere.  Recepia  recla.  L.  ui,  c.  30  :  Vitam  non  m- 
itruuntf  sed  turbant.  Hinc  1.  iii,  c.  13  :  Nec  instrtnt 


(Philosophin)  ad  justiti<B  munera.  BuN. 

Sine  doctrina  boni.  Cic.  pro  Archia,  c.  7 
multos  homines  exeetienti  animo  ac  virtute  fuitse^  "ef 
sine  doctrina...  et  moderatos^  et  graves  extttisse  fa^ 
teor,  eic.  Boi«. 

Cum  vero  innumerabiies  emstant...  laude  dignum, 
quis  est  tandem.  Iia  omnes  prope  inss.  t;ili  inierpiin- 
ctioiic.  AtCnuc,  Jun.  el  8  editi  fcrunl,  cum  tniiM- 
merabiles  emstant...  laude  dignum.  Quis  est  tandem, 

Si  quis  in  mores  eorum  diligeuter  inquirat,  Melius 
mss.  Regic».Put.,  2  al.  Reg.,2 Colb.,  2  Claroin.,  Coi- 
ton.  et  Mertoniensis,  qunin  casleri  qui  praeposilio- 
nem  nou  hahent. 

Domi  facientes  ea.  Mss.  9  pracponunt  tum.  Alii  4 
cum  domi  faciant  ea. 

Fatetur.  Locu!^  est  apiid  Cic.  ii  Tusc.  sub  initinm« 

Qui  disciplinam  veram,  non  ostentationem  scientia. 
Sic  codices  aniiqui,  juxla  Thoinasiuin :  alii  veroomit- 
])  luiit  veraiii,  et  scribunt  suas  scientio! ;  sed  Thomasiana 
lectio  commodior  et  aptior  videiur. 

Videre  lieet.  Sic  mss.  ei  editi  fere  omnes.  In  5 
scripiis  totideniqiie  excu^is  e8t,vtdere  ticeat;  in  inss. 
Giuc.  et  4  edd.,  videre  autem  liceat, 

Ut  cum  eorum  vita.  Ila  mss.  et  cuncti  prope  lypis 
excusi.  In  Regio-Pui.  esi,  ut  cum  eorum  vitiis  ;  in  Jun., 
Cnuc,  i  Clarom.  et  3  vei.  ediiis  lioin.,  Paris.,  Gym- 
iiic,  utcum  eorum  vitaetviiiis  ;  in  4  Colb.  desidera- 
tur«/.  Ed.  Siiblac.  hnb(*t:  Eorum  vita  et  vitiis.  Iii  lianc 
additioitein  vide  auoque  Bnnem.  qui  nolnin  scquen- 
lem  exliibet.  —  Vita  et  vitiis.  Adtlo,  et  vitiis,  ex  iiiss. 
Cniii.,  Gueip.  2,  Subl.,  Rost.,  Vcn.  ii7t,72.  iiira* 
que78.»3,97,Paiis.,Pnrrhas.,  Jiim.,Ald.,  Gyrun., 
Turn.  i5i{$,  Giyph.,  Betul.,  Isx>o. 

Nepos  quoque  Cornelius.  Plenius  exhlbent  mss.  et 
4ediii,  qiiain2  Reg.  rec  et  ii  v u Ignti,  iVepo«7«e 
CorneUus.  Id  in  fragmentis  Cornelii  Nepoiis  legiliir, 
non  in  ipso  Cornelio. 


593  UBER  III.  DE  FALS4  SAPlENTlA  PHtLOSOPH.  59i 

tur.Vidco  eiiim  magnam  partem  eorum,  qui  in  schola  A  <]Hod  ipse  haberet  Laidem  ,  alii  vero  a  Laide  habc- 


de  pudore  et  conliiienlia  praecipiant  argutissime, 
eosdem  in  oronium  libidinum  cupidilatibus  vivere. 
Ilem  Seneca  in  Exhortaiiotiibiis :  c  Plerique,  inquit, 
philosopliorum  tales  sunl,  diserti  in  convitium  suum, 
quos  si  audias  in  avariliam,  in  libidiiiem,  in  ambiiio- 
nem  peroraiiles,  indicium  sui  professos  pules,  adeo 
redundant  ad  ipsos  malcdicta  in  piiblicum  missa ; 
qiios  non  aliler  intueri  decei,  quam  medicos,  quo- 
rum  tituh  remedia  habcnt,  pyxides  venena.  Quos- 
dain  vero  nec  pudor  vitiorum  tenet :  sed  patrocinia 
lurpitudioi  suae  fingunt ,  ut  etiam  honeste  peccare 
videantur.  Faciet  sapiens,  inquitidem  Seneca,  etiam 
qunc  non  pru6abit,  ut  etiam  ad  majora  transitum  in- 
veniat :  nec  relinquet  bonos  mores,  sed  tempori 


reniur.  0  prscclara  et  imitanda  bonis  sapicntia  !  Huic 
vero  liberos  in  disciplinam  darcs,  ut  disccrent  ha- 
bere  meretricem  ?  Aliquid  inter  se  ac  perdiios  in- 
teressc  dicebat ;  scilicet  quod  illi  bona  sua  perde- 
rent,  ipse  gratis  luxuriaretur.  In  quo  plane  sapientior 
meretrix  fuit,  quae  philosophiim  babuil  pro  lenonc,  ut 
ad  sc  omnis  juventus,  doctoris  exemplo  et  auctori- 
tate  corrupta,  sineullo  pudoreconcurrerel.  Quid  ergo 
inierruit,  quo  animo  pliilosophus  ad  meretricem  fa- 
mosissimam  commearet,  cum  eum  populus  et  riva- 
les  sui  viderent  omnibus  perdiits  nequiorein  ?  Ncc 
satis  fuit  ita  vivere  :  sed  docere  etiain  libidines  coe- 
pit,  ac  mores  suos  de  lupanari  ad  scholam  transtu- 
lit,  disserens  volnptatem  corporis  esse  siimmum  bo- 


aptabit;  et  quibusalii  utuntur  in  gloriam,  aut  volu-  B  num.  Qii»  docirina  execrabilis  et  pudenda,  non  in 


ptaiero,  uteturagcndaerei  causa. » Deiitde  paulo  post : 
cOmnia  qusc  luxuriosi  faciunt,  quxque  imperiii,faciet 
et  sapiens,  sed  non  eodem  modo,  eodemque  propo* 
sito.  Atqui  nihil  inlerest  qiio  animo  facias,  quod  fe- 
cisse  viliosum  esl :  quia  raciacernunlur,animusnon 
videlur.  i 

Aristippo  Cyrenaicorum  magisiro  cum  Laide  no- 
bili  scorto  fuit  consuctudo,  quod  flagitiuro  gravis  ille 
philosophiae  doctor  sic  defendebat,  ul  diceret,  roul- 
lum  inter  se  et  caeteros  Laidis  amatores  intcresse, 


corde  philosophi,  sed  iii  sinu  meretricis  est  nata. 

Nam  quid  ego  de  Gynicis  loquar?  quibus  in  pro- 
patulo  coire  cum  conjugibus  mos  fuit.  Qiiid  mirum« 
si  a  canibus,  quorum  vitam  imilantur,  etiam  vocabu- 
lum  nomenque  traxerunt  ?  NuUum  igitur  in  bac  di- 
sciplina  magisterium  virlutis  est,  cum  eiiam  illi,  qiii 
honestiora  prxcipiunt,  aul  non  faciant  ipsi  qnx  siia- 
dcnt,  aut  si  faciunt  (quod  raro  accidit)  non  disci- 
plina  eos  ad  reclum,  sed  naiiira  perducat,  qux  sae- 
pius  etiam  indoctos  impellit  ad  iaudero. 


VARIORUM  NOTiE. 

Exhortationibus.  Hic  liber  infra  I.  vi,  c.  ultimo  ci-  C      Haberet  Laidem 
labilur,  et  jamdiu  cstex  quo  periit,  sicut  et  alii  ejus- 
dein  pbilosophi. 

Diserli  in  convitium  suum,  Minuc,  c.  38,  philosO' 
phos  dicit,  Adversus  sua  vitia  facundos,  Hieronymus 
ad  Kusiicuni  Mun.  f.  in.  47  :  Accusamus  saspe  quod 
facimuSy  ei  contra  nosmetipsos  diserli,  in  nostra  vitia 
invehimur.  BuN. 

Indicium  sui  professos  puics.  Sic  emendavi  ex  ve- 
lerrimis  et  opliinis  inss.  3  Reg.,  1  Bonon.,  Cauc, 
Jun.,1  Colb.  el  viiIgaiisAld.,  Paris.  \b^5,  Gymnic, 
Juni.,  Craph.,  Torn.  1553.  At  in  duobiis  deesl  sui; 
in  3  ediiis  esi  in  jndicium  sui ;  in  inss.  septem  rec. 
et  ed.  Rom.  1468  est,  judicium  suum  professos  pu- 
ies ;  in  decem  scripiis  praecedii  pr?ppositio  m.  In  1 
Reg.  rec,  proferre  in  se  judicium,  Genuina  leciio, 
indicium  sui  professos ;  id  esl  perorando,  vel  disse- 
rendo  nihil  aliud  enicere  videnlur,  qii:iin  ^ese  ultro 
sicuti  eorunidem  vitiorum  reos,  iia  eadem  vitupera- 
tione  ac  poena  dignos  fateri;  nec  alios  tantum,  sed  et 


Paiilo  aliter  ha.*c  verbn  Laeriias 
habel  iu  Aristippo  :  c  Possideo  qiiidein  Laidem,  sed 
ipsa  roe  non  possidet.  »  Vidc  etiain  Cic.  Epist.,  i.  ix, 
ep.  uliima;  Athenaeum,  I.  xii.  Deipnosophist.;Tlieo- 
doretum,  I.  ii  de  Vita  activa;  ct  de  Laidis  amaiori- 
bus  lege  Athen.Tuin,  I.  xiii,  ac  Geliium,  I.  i,  c  8, 
et  Pausaniam  in  Curitithiacis. 

Plane  sapienlior  meretrix  fuit.  Reposui  plane  ex 
niss.  veterrimis  1  Bonon.,  i  Rcgio-Put.,  alio  ilcm 
Regiobonae  nolae,  i  Colbert.,  'i  Briin,  et  quibiisdam 
edilis.  Iii  1  al.  Reg.  boiiae  iiotap  est  plano  pro  plaue  ; 
in  i  al.  Reg.  et  9  excusis«  sane ;  deesit  iii  1  Reg.  an* 
tiquissimo  ;  in  Cauc.  et  18  scripiis  rec.  et  8  vulgaiis, 
tamen, 

Quce  philosophum  habuit  pro  lenone.  Ita  mss.  2 
Bonon.,  i  Reg.  anliquissimi,  aliique  3  Reg.  el  plu- 
res  editi.  Receniiores  scripii  20  ac  9  editi  habcnt, 
qum  sic  philosophum  habuit,  etc 

Ad  meretricem  famosissimam.  isaius  et  Gall.iMis  in 


vna  seiiielipsos  apud  populuin  accusare  alqiie  de-  D  variis  dicunl,  alias  habere,  formosissimam  :  sed  iiul- 


ferre.  Hoc  aiitem  est,  judicium  profiteri.  Ex  Isaeo, 
quem  consule  si  lubet. 

Pymdes,  Vasa  sunt  vel  ferrea,  vel  cornea,  vel  li- 
gne:i,aut  eiiam  terrea,  qiiibus  Pharmacopolae  utunlur. 

Patroeinia  turpitudini,  Idem  Seneca,  de  Vita  beata, 
c.  12  :  Quarentes  libidinibus  suis  patrocinium  aiiquod 
ac  veiamentum,  Cr.  Lact.,  I.  iv,  c  ii.  BuN. 

Probabit.  Hxc  lectio  est  oinniuro  pene  mss.  et 
cditorum,  cui  respondcnt  sequentia...  reiinquit.., 
apiabiL..  utetur,  \\\  2  Bonon.,  2  Reg.  et  Tax.  est 
tamen  probanit. 

'Et  quihus...  utetur,  Ila  reposui  ex  vetustissimis 
mss.  1  Bonon.,  4  Reg.,  3  Colb.  et  Brun.  lu  10  rec 
el  in  editis  est  ut  quibus.,  utatur, 

Cum  Laide.  Lais,  fumosissima  ineretrix,  dicitur  Co- 
rintlua^  eo  quod  ex  Sicilia  iii   Pelopoiiesutii  imer 
alios  captivos  puellula  abducta,  Cor'nthi  habilavc- 
rit.  Ovid.,  I.  I  Auior.,  eleg.  5,  v.  13, 
Et  mullis  Lais  amata  viris. 
Ex  Walchio. 

Patml.  VI. 


las  indicarunt.  Famosus,  est  vox  niedia.  Yeieres  in 
inalam  parlein,  recenliores  in  uirainqiie,  bonani  et 
nialam  adhibebant.  — -Ad  mere/ric«»i...  commearet. 
Terent.  Heaulont.  III,  1,  dixil,  hlium   commeare  ad 

mulierem,  Bun.  ^.         l  v 

Disurens  voluptatem  ,  elc.  Quamobrero  Xeno- 
phon,  infeslo  in  ipsum  aniino,  conira  voluplatem  li- 
brum  composuil ,    ut  tradit  Laerl.  in   Aristippo. 

Quid  ego  de  Cynids  ioquar  ?  Sic  eliain  Augusiinus 
muliis  in  locis  a  caniiia  invercciindia  Cynicos  dicios 
puiat ;  ob  quam  ctiam  ipsos  a  decori  disputaiioiie  in 
Off.  Cicero  excludere  videlur.  Alii  tuineu  ab  alla- 
Iralu  et  mordacitiiie  canina  ipsos  dictos  pulaiil.Lacr- 
tius  qirtdem  «tto  twv  <rxotx|x«Twv  haiic  iioniiuaiioiieui 
orlain  esse  lestatur  :  Galen.  Bi  jvo-Taitv.  Apiid  Lu- 
cian.  veroin  Auclione  viiarum  nolanlur,  quasi  vXax- 
ToOvTSff  xaiSocxvovTSff.  Betul.  —  Cynicoruin  princps 
fuit  Anii^lhenes,  Socratis  discipulus,  ac  pr.tceplor 
Diogenis  ;  Iiomo  aculus  raagis,  qiiam  eruditus. 

18 


595 


FIRM.  LACTANTH  WTIN.  IN8TIT. 


596 


CAPUT  XVI. 


A  qiia^ti  timerct,  ne  proditi  mysteri!  retis  a  philosopliis 
oitnretur,  noii  est  aasus  confidonter  pronunliare, 
quod  fiiit  Tcrum,  illos  non  ideo  dispntare,  ut  ddcennt, 
sed  ut  se  oblectcnt  in  oiio  :  qul  quoniam  auctores 
suiit  rerum  gerendarnm,  nec  Ipnl  quidquam  gcriint, 
pro  loquacibus  sunt  habt:ndi.  Sed  profecto,  quia  nihil 
boni  ad  ▼itain  afTerebant,  nec  ipsi  decretis  siiis  oIh 
teinperaTeruni ,  nec  qnisqunm  per  tot  saecula  in- 
TCiitus  est,  qui  eomm  lcgibus  TiTeret.  Abjicienda  est 
igiiur  oiniiis  philosopliia ,  quia  non  studcndum  est 
sapientiae,  qtiod  flne  ac  modo  curet :  sed  sapiendum 
est,  et  qiiidem  mature.  Non  enim  nobis  altera  Tia 
conccditur,  ut,  ciim  in  hac  sapientiam  quo^ramus,  in 
illa  sapcre  possimus  :  in  hac  niruinque  fleri  iiecesse 
est.  Cito  inTeuiri  debet,  nl  cito  suscipi  posslt ,  ne 


Quod  recU  doceniet  pliHonopM  malo  vivanl,  teBle  Ct- 

cerone  ;  unde  non  lam  philosopluaSt  quam  eaptentim 

iludendum  est, 

Verum  cum  se  p^rpcta«  desidise  tradnnt,  nuilam- 
qne  Tirtatem  caiie^sant,  et  omnem  suam  Titam  nihir 
aliud  quani  in  eloiiuendo  periig.niit,  quid  aliud  qu:im 
Inertcs  putari  debeot  ?  Saplentia  enlm,  nisl  in  aliqiio 
acta  fuerit  qao  Tim  siiam  exerceai,  inanis  ei  falsa 
est ;  recieque  Tulliiis  ciTiles  Tiros,  qui  rempublicam 
giibernent,qai*arbe8  aut  noTas  constitiiani,  aut  con- 
siitutas  aequiiate  iiieantur,  qui  salutem  lihertatem- 
qoe  ciTium  Tel  bonis  legibus,  tcI  salubribus  consi- 
liis,  Tel  judiciis  gravibus  conservent,  phllosophiai 
docloribus  prsefert.  Bonos  enlm  facere  oportet  po- 
tius  quam  iiiclusos  in  angulis  faciendn  prfcclpere,  B  q"iJ  pereat  et  Tita  cujus  fiuis  incerius  est.  Ciccronif 


qux  ne  ipsi  quidein  faciunt,  qiii  loquunlur  ;  el  quo- 
niam  se  a  Teris  actibus  remoTeruiii,  apparct  eos 
cxercendae  lingu;c  caiisa,  tcI  adTocandi  gratia,  ar- 
tem  ipsam  phiiosophiip  reperisse.  Qni  auteni  docent 
tan'um,  nec  faciunt,  ipsi  prxceplis  suis  detrahunt 
pondus  ;  quis  enim  obteiiipcrel,  cnin  Ipsi  prneceplo- 
res  doceaut  non  oblemperare  ?  Bonuin  estautein  re- 
cla  et  honesta  prxcipere  :  sed  iiisi  et  facias,  menda- 
ciam  est ;  et  est  iiicongruens  alque  incptum,  nun  in 
pectore,  sed  in  liibrish.ibercboniiaiem. 

Non  crgo  uliliiaieni  cx  philos<iphi:i,  sed  oblecla- 
tioiieiu  peiunt.  Quod  qiiideiii  Cicero  lesiatus  est ; 
c  Profecto,  inqiiil ,  oninis  istorum  dispuiatlo,  quan- 
quam  uberriinos  fontes  virtutis  etscieniiaE!  coniineat. 


Hortensins  contra  philosophiam  dissercns,  circum- 
Tcnitur  arguta  conclusioiic ;  quod  ciini  diceret  philo- 
sophandum  non  csse,  nihilomiaus  philosopharl  Tide- 
batur,  quoniain  philosophi  est,  quid  iu  vila  facien- 
dura,  vcl  non  faciendum  sii,  dlspuiare.  Nos  ab  hac 
c^tluinnia  immunes  ac  libcri  sumus,  qui  pbilosophiam 
tollimus,  quia  humanae  cogitationis  iiiTcntio  est ;  80- 
pliiam  defeiidimus,  quia  divina  tradilio  est,  eamque 
ab  omnibus  suscipi  oportere  testamur.  Ille,  cum  pbi- 
iosophiam  tolleret,  nec  melius  ali(|uid  affcrret ,  sa- 
plentiam  tollere  puiabatur,  eoque  facilius  de  sen- 
tcniia  pulsus  est :  quia  constat  hominem  non  ad 
sluliitiam,  sed  ad  sapienlinm  nasci. 
Prxlcrea  illud  (|iioquc  argumeutum  contra  philoso- 


,  _.,...-,„_   _„„- 

tanien  coUata  cuiu  horuni  actis  pcrfectisque  rcbus,  ^  phiam  valet  pliirimum,  quo  idein  est  usus  llorteiH 
Tcreor  iie  non  tanlum  Tideatur  aitiilisse  negotiis  ho-  sius;  ex  eu  posse  iniclligi,  phllosophiam  non  esse 
minum  utililalis,  quantdm  oblectalionem  otlis.  »  Ve-  sapieiiliam,  quod  principium  et  origo  ejus  appareat. 
rttl  quidem  non  debuit,  cum  Terum  diceret :  sed     Quando,  inquii,  philosophi  esse  coeperunt?  Thalcs 

VARIORUM  NOTi£. 


Venm  cum,  Sic  optima  coloniensis  edito  anno 
i5it,  aliie  Trro  alque  mss.  plures  hnhenl,  verum 
enini  cum;  ac  taiideiii,  sod  paiiciorcs,  leguiil  verum 
enim  vero:at  meruirctu  nmpleciiinur  leciioueni. 

Vitam  nihit  aliud,  qunm  in  etoqnendo  peragant.  Heu  • 
maniiiis  dicit  dictionem  tacianiianam.  Ego  hoc  ain- 
plius  (salva  tauicii  iuodesiia)  proniiutio,  cssediclio- 
netn  optimoniiu  quorumMue  Scriptoruin  ,  atque 
exemplis  a  CronoTio  ex  Livio,  el  a  Burinanno  cx 
Cireroue  aliisque  exiitaiis.  BuN. 

Sapientia  enim.  Ex  insi;.  n^posiii  ^ufm  ,  qiiod  re-  ]) 
clius  0^1,  qiiam  autem  editoriiui.  Sapientia.  Nam  si 
Tirlnli^  laus  iii  anione  coiisistii,  cerieetiam  sapien- 
ti:i>.  Docet  hoc  Cic.  in  priino  Orfic,  c:ip.  de  Priideii- 
lia.  Uude  eliain  Aristoicles  iii  maguis  Moraliluis  ail, 
qiioii  saiieutia  quja  in  aciionem  cadil,  virtulis  iio- 
men  merrtnr,  non  vero  alia. 

Recteque  Tuttius.  Desideralur  hic  locus  in  Cice- 
rone  :  aitaineii  lihro  i  de  Olliciis,  c.  de  Prudeiitia, 
dainiial  ignaram  philosophiam. 

Vet  advocandi.  Ilic  poiiil  Lacianiius  Tocem  ndcO' 
candi,  pro  caiisam  a;;eiidi.  lu  5  iiis^.  est  avocnndi;  \\\ 
8  rec.  vaeandi,  —  Vet  advocandi  gratiu.  Ego  piilavi 
siiliaiiiiienduui :  vel  auditore<,ronciOiiein,  p(»pulum, 
advocandi  gratio.  Agil  eiiiin  dc  Philosophisib.  el  seq. 
ct  de  Kpicuro,  c.  17  ,  ait :  Ut  ad  $e  mutiitudinem  cun- 
Iralial.  Ibidem  inf.  Circulum  cottigil;  atqiie  integra 
phrasis  occurrit  de  Mort.  persec,  c.  38,  Advocavit  po- 
palum.  Boif. 

In  tabris  habere   bonitatem.  Ita  repobui  ex  editis 


Cellar.  et  Walch.  cl  oinnibu!»  mss.  pr.'eter  duos  rec. 
ac  c;cleros  viilgatos  quibus  esl  tubiis.  lu  rec.  I  Coib. 
et  Bniii.  pro  bomtatcm^  est  votuniaiem  ;  in  Torues.  el 
Coiiou.  veriiaiem. 

Profecio^  inquit,  omnis  ittornm  disputalio,  elc.  Ex- 
cidisso  hic  lorus  pulaiur  cx  llorieiisio  Cic.  seu  de 
Piiilosopliia,  in  quo  leKeiidiiiu  est,  islorum ,  ul  repe* 
ritur  iii  8  veiuslioribiis  edilis,  et  in  oiniiilius  mss. 
pra^ler  2  Ueg.  rec.  iii  quibus  esl  ipsorum;  iu  5  ex- 
ciisis  justoruntf  inepie;  io  uiio  Colb.  cst  phito$0' 
phornm. 

Vereor  ne...  otiit.  Sic  einendnTi  ex  Teluslissimis  et 
opliniis  mss.  1  Boii.,  2  Iteg.,  4  al.  Reg.,  1  Colb.  Et 
vox  negoiiis  posliilarc  videlur  oiiis.  Et  ex  his  opii- 
mis  iiiss.  forsnn  resiilueiidiis  liic  Ciceronis  locus.  In 
2i  scriplis  rec.  vel.  cdilis  e*^l  ne  non....  quamdam 
oblectuiionem  oiii.  Pleris  iiie  aliis  cdiiiouibuSi  eiiaui- 
que  Ciceronian  e  Goiliofredi,  deest  iiou. 

Abjicienda  est  igitur  omntt  phitosophia.  Errat  Lac* 
taniius,  si  iiiieiligal  dc  vera  et  geuuiiia  philosophia ; 
siii  auicm  philosophius  noiiiine  insigniai  phihi50|)iian- 
lium  niigas  ei  errorcs,  veruin  esl,  umncui  itlain  phi- 
losopliiam  loilciidaiii  e^se.  Aposioliis  Paulos  non 
vuli  exlermiiiari  ouiiietn  philosophiaui ,  sed  laiilum 
\anaiii  el  faliacem,  ui  videre  esl  Coioss.  cap.  ii, 
vcrs.  8.  Hvc.  igiiiir  sentcniia  cum  graiio  salis  acci- 
pictida.  Ex  Davenamtio. 

Caret.  Maiiuscripiorum  esl  ac  vei.  i  edit.  Rom., 
Tonies.,Soubron.  ei  Walch.,carea/,  cuiterorumvul- 
galoruiu. 


S5^'  LIBER  III.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHIL090PH- 

(lU  opinor)  primo«,  recen»  hmc  quidem  aeus ;  nbi  A 

ci|$o  apud  aiiiiquiores  laluit  amor  isie  invesiigaudae 

verimiis?-Item  Liicreiius  ait  :  CAPUT  XYll. 


Deniqne  natura  haec  rerum,  ratloque  repcrla  est 
Nuper;  elbanc  primus  cum  priiiiis  ipse  repmus 
Nuuc  ego  sum,  in  palrias  qui  possum  veriere  voces. 

El  Scneca :  c  Nondum  snnt,  inquil,  milie  anni ,  ex  quo 
inilia  sapientiae  mota  sunt.  i  Muiiis  ergo  saecuiis  liu- 
manum  genussine  raiione  vixit.Quod  irridens  Persius : 

Posiquam  (inquil)  sapere  urbi 
Cum  plpere  et  palmls  venh ; 

tanquain  sapieniia  cum  aaporis  mercibus  fuerit  in- 
vecla  :  quae  si  secundum  hominis  naturara  est ,  cum 
homine  ipso  coeperit  necesse  est ;  si  vero  non  est, 
ncc  capere  quidem  illara  posset  humana  naluro.  Sed 
quia  recepit,  igiiur  a  principio  fuisse  sapientiam  ne* 


A  Philoiophia  ad  philosophoi  tran$il^  initio  ab  Epi- 
curo  sumpto ;  el  quomodo  Leucippum  el  Democritum 
habuerit  auclore$  erroris. 

Dixi  de  philosophia  ipsa  quam  breviier  potui :  nunc 
ad  philosoplios  veniamiis ;  non  ut  cum  his  decerte*- 
mus,  qui  stare  non  possuul,  sed  ut  eos  fugienles  atque 
dejectos  nosiro  campo  insequamur.  Epicuri  disci- 
plina  mulio  celebrior  semper  fuit,  qiiam  cxterorum; 
non  quia  veri  aliqiiid  aSTerat,  sed  quia  multos  popu- 
lare  noroen  voluptaiis  invitai.  Ncmo  enim  noii  in  vitia 
pronus  est.  Pra^ierea ,  tit  ad  se  multitudinein  con- 


^ 1---»     o —   I 1 — I —  —     «j  r — -.  w_  ,  -.-    ^^    w^    ....._...« w.. 

cesse  est;ergo  philosophia  ,  quia  non  a  princlpio      traliat,  apposila  singulis  quii)U!»que  nioribus  loquiiur. 


fuit,  non  est  eadem  vera  sapientia.  Sed  videlicet 
Graccit  quia  sacras  veriittis  litteras  non  aitigerant, 
quemadmodiim  depriivala  essei  sapientia ,  nescive* 
mnt.  El  ideo  cum  vacare  sapientia  bumanam  viiam 
putarenl,  philosophiam  commenti  sunt;  id  esl,  laten- 
tem  atque  ignotani  sibi  veritatem  disserendo  eruere 
Toluerunt,  qiiod  siudium ,  per  ignorantiam  verl,  sa- 
ptentiam  putaverunt. 


Desidiosuin  vetat  litieras  discere ,  avarum  popuiari 
largitione  liberal,  ignavum  prohibet  accedere  ad 
rempublicam,  pigrum  exerceri,  tiniiduin  militare. 
Irreligiosus  audil  deos  nihil  curare;  inliumaiius,  et 
suis  commodis  serviens  jubetur  nihil  cuiquam  tri- 
buere;  omnia  ciiim  sua  causa  facere  sapieiiicm.  Fu- 
gienli  lurbam  solitudo  laudatur.  Qui  niinium  parcus 
est,  discii  aqua  et  polenia  viiam  posse  tolerari.  Qui 


VARIORUM  NOT^. 


'   Heeens.»..  wtas.  Natus  slquidem  est  Thales  anno  2, 
Olympiad.  xxxv,  denatus  auiem  an.  i  Olymp.  lviii. 

Item  Lucrctius  ait.  Ita  reposui  ex  mss.  vet.  Rogio-  ^ 
Pul.  per  emendationem,  i  al.  Reg.,  4  Colb.,  2  Brun.,  ^ 
ed.  Betul.  £t  recte.  In  i5  scriplis  totideinque  im- 
pressis  est,  Idem  Lucretius  ait ,  iiiale ;  nihil  eiiiin  de 
Lucretio  exstat  in  hoc  capite ,  neque  in  prxcedenii. 
Locus  Lucretii  cst  libri  v  initio. 

Primus  cum  primis.  Sic  restitui  ei  inss.  Jun.,  Lips., 
Pal.,  el  edit.  12  ac  Lucreiio  ipso  ad  5  mss.  eodices 
emendato  a  Lambino.  Alli  primum  cum  primis,  vel 
primum  cum  primus, 

Mille  anni.  Haic  ad  Thalelem  referri  non  possnnt, 
qnianteSenecam  aiinis  ne  septingentis  quidein  vixit : 
sed  ha>c  vei  ad  Homcrum  suni  refereiida ,  vel  id 
barbaricam,  m  voeant,  plillosopbiam. 

Motn  sunt.  Iia  correxi  ex  cunctis  ferme  mss.  ac. 
vet.  edit.  i  Rom.,  Yenet.  i490,  Gellar.  In  cxteris 
excusiset  i  Coib.  rec.legiiur  uotasunt,  in  2  Reg.  nata 
sum,  h\  \  Colb.,  orfa  $unt,  Puio  cum  Cellario  el  Wal- 
cliio  initia  moverit  csse  fundameiiium  jaci,  seu  cce))tum 
esse  primuin  de  le  dispuiari.  Ilic  locus  hodie  non  p 
exstal  in  SeOecaj  Operibiis.—i nilia...  mola.  UtUineo, 
mota^  quia  movcre  valet  iticivere.  Virgil.  I.  vii  i£ii.,  v. 
45  :  Majus  opus  moveo.  Conf.  v.  40 :  Exordia  ;  v.  44  : 
Nasciiur.  Uiide  Ciofaiius  ad  Ovidii  lib.  lu,  Fasl.  6, 

Qiiod  Biea  qu«erebam  musa  inoveret  opus, 
recle  exponit  movendi  verbum  por  exordiri,  BnR. 

Quod  irridens  Persins,  etc.  Hniic  Persii  locum 
Lartintius  l.fvorsuni  accipit,  qua>i  Persii  esset  lam 
odiosa  in  phih)Sophos  declamaiio,  cum  sit  Bestii. 
Neque  lamen  Besiius ,  nec  posi  Ipsum  Lacianllus 
phiioS')pho8  onmes  snb  cadeni  causa  obstruere  voluit, 
sed  illos  tnnos  ac  fallaces  pfiilnsophanlos,  de  (luihu^ 
paulo  snperius.  Partim  exTheodoro  Marcilio  in  Persii 
Satyram  6,  vers.  58. 

Cumsaporis  mercibus,  etc.  Roberins  Tliins  locorum 
controvers.  lib.  ix,  cap.  3,  veram  ac  sinccram,  ut 
reor,  iuterpretationom  ailulit,  Laciantium  vtdfiltcet 
putavisse,  eo  loci  Persium  sigiiiiicare,  philosophiam 


in  Urbem  advcctam  fulsse  cuin  snporis^  id  est  sapo- 
ratis  et  sapldis  inercibus,  qux  ex  Asia  deferri  hon 
multo  anie  coeperant,  cujusmodi  est  piperatqiie  alia 
ejus  geiieris  aroinata;  interiinqueallusiBsendsaplen- 
tiac  nomen,  quod  a  sapore,  quasi  per  coiilcniptiim 
vulldediici  ,  quem  illa  iraxcrit  a  niercibus  illis,  qiii- 
buscuin  nd  nos  delaia  fuit ;  aique  adeo  ceiisct  Titius, 
illud ,  sapor/s ,  csse  abl:itivnni  plurale  ab  adjeciivo 
saporus^  ra,  rum,  noveqiiidem  a  Lactantio  foriiiatum, 
imitatione  taincn  ct  exemploaliariim  diciioiiuni  con- 
similium ,  ul  ab  odore,  odorus,  ra,  rum  ;  a  rapor^, 
vaporus;  a  canore ,  canorus;  ab  honorCy  honorus.  Is^. 

Quia.  lia  reposui  ex  oiniiibus  mss.  prseier  rec.  1 
Reg,  i  Colb.  ci  ediios,  in  quibus  t^iqui. 

riesciverunt.  Alii  ncscierunt. 

Per  ignorantiam  veri.  Ms.  (|U0  usus  est  Coloniensis 
ediioraiini  i544,  hdhei  pros ignorantia  ven,  quodnon 
cst  iiijucunduni. 

Cuni  his  decertemus.  Sic  lego  ciim  inullis  mss.  el 
8  imprcssis.  Scripti  16  el  ediii  tres  cum  iisdem  cer* 
temus;  4  cxcusi  cum  i  Claroin.  eisdem.  In  Uegio-Put., 
esl  veniam  ..  decertem.  Inal.  inss.  3,  veniam.,,  certem, 

Multos  populnre  nomen  voluplatis  invitat.  Ita  omnes 
prope  inss.  ei  seplcm  cditi.  In  i  Reg.  rec.  el  excusls 
seplein  est  ad  popnlare  nomen.  Vetus  versio  Callica 
sic  habct,  parce  (in^elle  invite  et  appelle  plusieurs  &  ce 
nom  de  voluptd^  tant  aimi  et  d^siri  par  le  peupte,  \i\ 
ed.  Siihlac.  legitnr  multos  ad  poputare. 

Prcslerea.  Sic  ferunl  omnes  feriiie  mss.  el  editi.In 
Canc,  i  Reg.  rec.  el  6  rec.  editis  est  Propterea. 

Vetat  liileras  discere.  Reptehendiiur  ipse  Epicnnis, 
quo(i  non  ea  addidieerit,  qnx'  hoiniiiein  vere  eriidi- 
tnin  faeinnt.  Hic  pliilosophus  scribeiis  ad  Philoclcm, 
aii  onincnl  doctriiiani  esse  fiigieniiam. 

Pigrum  exerceri.  Ita  rciiiiui  ex  mss.  el  editis  Rom. 
i470,  Torii.,  Soultr.,  Walch.  Ca^tcris  vulgatis  cst 
exercere,  niendose. 

Nihil  curare.  De  hoc  vide  librum  de  Ira  Dei,  c.  27. 

Vitam  posse  tolerari.  Sic  reposui  ex  antiqui^siino 
ms.  Reg.  el  4  al.  Reg.,  6CoIb.,  ^  Clarom.  :iliis(|iie, 
nec  non ex editis  %  vci.  Hom.,  Tom.,  Soubr.  Walch., 


51J9  PIIWI.  LACTANTIt  DIVlN.  INSTIT,  400 

odU  uxorem  ,  huic  enumerantur  coBlibaius  bona  :  A  meliores,  el  vinci,  et  pcriro.  Maiime  antem  commo' 
habenii  malos  liberos  orbitas  pnedicaiur;  advcrsus 


impios  parentes  nullum  esse  vinculum  naturae.  Impa- 
tienti  ac  delicato  dolorem  esse  omnium  malorum 
maximum  diciiur :  forii ,  etiam  in  tormeniis  beatum 
esse  sapientem.Quiclaritatiacpoteniix  studet,  huic 
prxcipiiur  reges  colere  :  qui  molestiam  ferre  non  po- 
test ,  huic  regiam  fugere.  Iia  liomo  astutus  ex  variis 
diversisque  moribus  circulum  cogit ,  et  dum  sludet 
placere  omnibus,  majore  discordia  secum  ipse  pu- 
gnavii,  quam  inter  se  universi.  Unde  autem  disciplina 
ejus  tola  descendai ,  quam  originem  habeat ,  expli- 
candum  cst. 

Videbat  Epicurus  bonis  adversa  semper  acciderc, 
paupertatem,  labores,  exilia,  cbnrorum  amis&iones; 
malos  contra  beaios  esse,  angeri  poteniia,  honoribus  B  "0"  »«"»«*»  «ed  soepius  fulmine  icium  conflagravit. 


vebat,  hominesin  primis  religiosos  gravioribuimalis 
affici :  iis  aiitem ,  qui  aut  deos  omnino  negligerent , 
aut  non  pie  colerent,  vel  minora  incommoda  evenire 
vel  nulla  :  ipsa  etiam  saepe  lempla  fulminibus  con- 
flagrare.  Quod  Lucrelius  querilur  {lib.  ii,  de  Nalura 
rerum)t  cum  dicit  de  Deo  : 

Tum  folmina  mitlat,  et  aedes 
Ipse  suas  dislurbel ;  et  in  deserta  recedens, 
Saeviat  exercens  lelum,  quod  ssepe  nocentes 
Prxlerit,  exanimatque  indiguos,  inque  merentes. 

Quod  si  vel  exiguam  veritatis  auram  colligere  potuis- 
set,  numquam  diceret,  xdes  illum  suas  disturbare  ; 
cum  ideo  disturbet,  quod  non  sunt  suae.  Capitoliuro , 
quod  est  Romanse  urbis  et  religionis  caput  sumnium , 


affici  :  videbat  innocentiam  minus  tulam,  scelera 
impune  commitii :  videbat,  sine  deleciu  morum,  sine 
ordiiie  ac  discrimine  annorum  sanvire  moriem :  sed 
alios  ad  senectutem  pervenire ,  alios  infantes  rapi , 
alios  jam  robustos  interire,aIios  in  primoadolesceniiae 
flore  immaiuris  funeribus  extingui,  in  bellis  poiius 


Homines  autem  ingeniosi  quid  de  lioc  cxisiimaverint, 
ex  dicto  Ciceronis  apparet,  qni  ait,  divinitus  extitisse 
illam  flammam,  non  quae  terrestre  illud  doroicilium 
Jovis  deleret,  sed  quse  suhlimius  magniflcentiusque 
deposceret.  Qua  de  re  etiaro  in  libris  Gonsulatus  sui 
eadem  dixit  quae  Lucretius  : 


YARIORUM  NOTiG. 


1n  6  rec.,  1  Colb.  et  li  excusis  est  tolerare.  Tantae 
aulem  erat  frugaliiatis ,  ui  solo  pane  et  aqua  vcsce' 
retur;  nec  ulli  dediius  erat  volupiati,  ut  aii  S.  Ilie- 
ronymus  lib.  ii,  adversus  Jovinianum  :  additur  tamen, 
quod  eain  solum  rcspuebal  propler  incommoda,  quae 
inde  sequebantur.  Quadere  vide  Stoba^um. — Vt/am... 
lolerari,  Tenuiialem  et  parcimoniain  verbo  tolerare  G 
indicari ,  auctor  est  Taubroann.  ad  Virgil.  viii,  i£n. 
V.  409.  BuN. 

Qui  odit  uxorem,  De  quo  vide  S.  Hieronym.  sub 
flnein  lib.  i,  ad  Jovinianiim. 

Advertut  parentei  impios.  Iloc  ordine  Gotli.  unde 
una  dempia  littera  (ingo,  adversus  parentes  impio,  sc. 
dicitur^  ul  staiim  sequitur  paulo  anle  :  Uabenti  malo$ 
[ibero$\  nuiic  impio  iilio  adversus  parenies  blandiiur. 

BUNEMAN. 

Regescolere,  De  hoc  vide  Pliilarch.  De  Tranquilli- 
tale  aniiiii,  et  Stobxum  sermoiie  27. 

Jtf on6tt«.  Ita restilui  ex  51  mss.  et  7  editis.,  I  Reg. 
rec.  habet  motibus,  corrupte;  2  Reg.  rec,  Torii.,  1 
Golbert.  et  10  edit.  modis. 

Cogit,  Yeluslissiinorum  et  optimoriim  codicnm  est, 
2  Bon.,  9  Reg.,  iColb.,  Tornes.,  2  Chirom.,  Caiita- 
brig.  nec  non  edit.  vet.  Rom.  et  8  al.  In  rec.  1  Rf^g., 
2  Colb.,  Gulli.,  £in.,  Briin.  el  5  edii..  coUigit,—Cir* 


Gall/eus.—  Ita  falso  opinabantur  ii,  qui  reruro  post 
roortem  futurarum  nil  certi  habebnnt. 

Infantes  rapi,  More  veterum.  Sueton.  C.  Cxs.  Ca- 
li$(ul.  cap.  7  :  Jnfantes  adhuc  rapti.  Plin.  vi,  ep.  6  : 
Doleo ,  illum  immalura  morte  indignissime  raplum» 
Justin.  lib.  vii,  cap.  2  :  Jmmalura  morte  raptuM.  Bun. 
Jpse  suas.  Liicretius  in  editis  h:)l)et :  Scepe  suas, 
Capitolium.  De  Capilolii  inccndiis,  ex  antiqiiioribus 
neino  copiosiiis  quam  Plutarchus,  in  Viia  Publicolae» 
et  Cornelius  Tacitiis,  lib  xix  Annalium.  Tarqiiinius 
Priscus,  Demarnti  filius ,  Sabino  bello  temphim  Jovi» 
in  monte  Tarpeio  ,  qui  ante  Saturnius  dictus  fuerai, 
sdificare  coepil.  Dum  opifices  fundamenla  aperireot, 
caput  hominis  est  repertum.  Quod  omen  Augurcs 
significare  dicebant,  arcem  hanc  caput  orbis  futu- 
rum,  et  ob  id  inonli  nomen  esl  inditum  Capiiolini. 
Se<i  inorte  interceptus  ille  Priscus  iiiciioatam  ^truciu- 
ram  reliquit.  Quain  post  Tarqiiin.  Superbus,  illius 
nepos,  ex  spoliiscapla^  Pomeriai  absolvit:qui  prius- 
quam  dedicaiionem  obiret,  propter  tyrannidem  ex- 
pulsus  luit.  Et  hxc  quidem  dedicatio  post  Tarqninium 
facta  fuit,  anno  ab  13.  C.  247.  Capitolium  saxo  qua- 
drato  substruclum ,  opiis  vcl  postera  maffnificentia 
conspiciendum,  iiicendio  absumpturoestbellis  Maria- 
nis  L.  Scip.  Asiat.  el  C.  Norbano  Balbo  Coss.,  Iioe 


culum  cogit.  Exactum  a  Cellario  ct  Walchio,  et  jam  y>  est,  anuo  U.  C  671,  a  dedicatioiie  aniiis  424,  non 


anie  a  Tornesio  1587  vcrbuni  cogit,  recucavi.  Ilabent 
enim  velustissinii  plurimique  libri  scripti,  editi,  Co' 
gere  circulim,  elcgaiiter  :  idem  est  quod  costum  colli' 
gerCj  congregure,  sive,  ut  hoc  capite  sup.,  Ad  se  multi» 
iudinem  contiahere.  De  oirciilopro  ccetu,corona,  Apul. 
Metam.  lib.  ii,  pag.  120  :  Quum  frequenlis  populi  cir- 
eulo  conseptus  coronoi  circumstanlium  fata  enodaret.  Bu, 
Videbat  Epicurus  bonis  adversa  semper  accidere,  etc. 
Hinc  concludebat  nullamesse  provideiitiam,acDeiiro 
nullam  hoininuin  cnram  gerere  :  sed  oiniiia  foriuilo 
casu  evenire.  Hinc  non  solum  Epicurus ,  verum  et 
alii,  Scneca  iii  Hippol.  act.  ni ;  Lucanus  iib.  7  : 

Sunt  nobis  nulla  profeclo 
Numiua  :  cum  cxco  rapiauiur  singula  casu, 
Meiitimur  regiiare  Jovero. 

Ovid.  lib.  iii  Amor.,  eleg.  8  : 

Cum  rapiant  maU  fata  bonos,  igDoscite  iasio , 
SolUcilor  nullos  esse  pulare  deos. 


415,  utasserit  Tacitus,  ciijus  errorem  posiea  secu- 
tusestet  AlexanderNeapolitanus.Restituit  hoc  Sylla. 
Gonsecravit  resuiuratiim  Qii.  Caiulus ,  cujiis  Plinius 
etiam  roeininit  lib.  xix,  cap.  1.  Diiravit  hoc  ad  bel- 
luro  nsqiie  Viteliianum,  qiio  secundoa  militibus  in- 
censuni.  Hestituit  Vespasianus;  eoqiie  adhuc  vivente, 
tertio  igiie  absnmptum,  cuinque  ipso  Capitolio  Ves* 
pasiauus  quo<|ue  iiiorlem  obiit.  Domitianus  deinde 
magnificentius  illud  fecit,  quam  antea  uiiiqiiam  fuis« 
set.  Verba  autem  Lucretii  rcferenda  sunt  ad  incen- 
dium  Marianum.  At  non  video  quando  Jovis  fulmine 

coiiflagrarit.  Betul. — Capitolium fulmine  icium^ 

Vid.  Arnob.,  I.  vi,  p:ig.  245,  ed.  in8  Elmenb.  Quum 
Capitolium  toties  edax  ignis  absumeret^  Jovemque  ipsum 
capitolinum  cum  uxore  eorripuissel  ac  filia^  ubinamjul'» 
minaior  tempore  iUo  fuit...  vindicarel.  Bdmeman. 

Consulatus  sui,  ilunc  librum  non  habemus :  sed 
vide  lib.  u  de  Div.,  cap.  20,  ubi  iidem  versus  Icgun^ 
tur. 


405 


FIRM.  LAGTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


401 


Quos  equidem  versus  nuroquam  sine  risu  legere  A  punitatem  vitiissuis  spopontlit;  fuil  enlm  UirpSssimae 


possum.  Non  eiiim  de  Socrale,  aut  Plaione  boc  sal 
lemdicel):it,  qui  velulrcges  liabentur  philosophorum : 
sed  de  bomine ,  quo  sano  cl  vigeole,  nullus  aeger 
incptitis  deiiravit.  Itaque  pocta  inanissimus  ieonis 
laudibus  murem  nnn  ornavil,  sed  obruit  el  obirivil. 
At  idem  nos  mctu  liberat  monis,  de  qua  bxc  ipsius 
verba  sunt  expressa  :  c  Quando  nossunius,  mors  non 
cst :  quando  mors  est,  nos  non  sumus;  mors  ergo 
uibil  ad  nos.  »  Qiiani  argute  nos  fcrellitl  quasi  vero 
irauiiacia  mors  limcaiur,  qnajam  sensuseieptusest, 
ac  non  ipsum  mori,  quo  sensus  eripitur.  Est  enim 
tempus  aliquod,  quo  nos  etiamnum  sumus,  ei  mors 
tamen  nondum  est;  idque  ipsum  videtur  miserum 
esse,  cum  et  mois  csse  incipit, et  nos essedesiniuiu». 
Nec  frustra  dicluin  cst  :  Mors  roisera  non  esl.  Adi- 
tus  ad  mortem  est  miser :  hoc  esi,  morbo  labescere, 
ictum  perpeti,  ferrum  corpore  excipere,  ardereigni, 
denlibus  besiiarum  ianiari.  Hxc  sunt  quae  limeiitur, 
non  quia  mortem  affcruut,  sed  quia  dolorem  ma- 
gnum.  Quin  potius  effice  ne  dolor  maluin  sit. 
Omnium,  inquit,  malorum  maximum  est.  Qui  crgo 
non  possum  non  timere,  si  id,  quod  mortem  antece- 
dit,  aut  efficil,  maium  est?Quid,  quod  toium  iliud 
argunienium  falsum  est?  quia  non  intereunt  animae. 
Aiamx  vero,  inquil,  intereunt.  Nam  quodcum  corpore 
nascitur,  cum  corpore  intereat  necesse  est.  Jam  su- 
perius  dixi,  differre  me  hunc  locum  meiius,  et  operi 
ullimo  reservare,  ut  hanc  Gpicuri  persuasionem,  sive 


volnptaiis  assertor,  cujus  capiendac  causa,  nasci  ho* 
minem  puiavii.  Qnis,  cum  hoc  affirmari  audiat,  vitiis 
et  scelerilHis  abstincat  ?  Nam  si  peritune  sunt  anitnae, 
appetamus  divitias,  ut  omnes  suavitates  capere  pos- 
sinius  :  quae  si  nobis  desunt,  ab  iis  qui  habein,  aufc- 
rnmus  dam,  dolo,  vi ;  eo  magis,  si  humanas  res 
Dcus  nulhis  cural ,  quaiidocunir|ue  spes  impunilatis 
aniscrit,  rapiamus,  neccmus.  Sapicntis  est  enim 
malcfacere,  siet  ulile  sii,  ct  lulum;  quoniam  si  qiiis 
in  coeloDcus  esi,  noii  irasciiur  cuiqiiarn.  JEque  stulti 
est  ei  bencfacere ;  qnia  sicui  ira  non  commovetur,  ita 
necgratlatangitur.Yoluplatibus  igitur,  quoquo  niodo 
possumus,  serviamus.  Brevi  enim  tempore  nulli  eri- 
mus  omniiio.  Ergo  nullum  diem  ,  nullum  denique 
B  temporis  punctum  fluere  nobis  slne  voluptaie  patia- 
mur:  ne,  quia  Spsi  quandoque  perituri  sumus  ,  id 
ipsum  quod  vixlmus  pereat. 

Hoc  ille  tametsi  non  dicit  verbo ,  re  tamen  ipsa 
docet.  Nam  cum  disputat,  omnia  sapientem  sua  causa 
facere,  ad  utilitatem  suam  refert  oinnia  quae  agit.  Ita 
qui  audit  h.TC  flagitia,  nec  boni  quidquam  faciendum 
puiabit,  qiioniam  benefacere  ad  utililatem  spectat 
alienam,  nec  a  scelere  abslincndiim ,  quia  maleficio 
prxda  conjuncta  esi.  Archipyrala  quisquam,  vel  la- 
tronum  ducior,  si  siios  ad  grassandum  cohortctur ; 
qiio  alio  sermonc  uti  potcst,  quain  ut  eadein  dicat, 
qnx  dicit  Epiciirus?  Deos  iiihil  curare;  non  ira,  non 
gratia  tangi ;  iiiferonim  poenas  non  esse  nieliiendas, 


illa  Democriti,  sive  Dica^archi  fuit,  et  argumentis,  et  G  quod  anim»  post  mortem  occidant,  ncc  uHi  oinnino 
divinistcatimoniis  red^irguam.Yerumille  foriasse  ini-      sint  inferi ;  voluptatem  esse  maximum  bonum ;  nnl- 

YARIOHUM  NOTiE. 

ceniioribus  excusis  est  afferant, 

Quht  potiui  efjice  ne  dolor  malum  sit,  Sic  restltui  ex 
10  editis,  ac  vetustissimis  niss.  id  Rcg.  el  21  alii». 


tinguere  de  ardore  aul  calore  dicitur,  non  dc  liimine 
aul  fuigore.  Ex  Lambino. 

Quando  mort  esl,  no$  non  sumui,  Hanc  essc  gcnui- 
nam  leciioiicm  conslai  ex  Bonon.,  Tax.,  Pen.,  2 
Bnin.,  6  Colh.,  2  Carom.  ei  omuihus  Vaiic.  et  ex 
Epicuio  ipso  in  epist.  ad  Moinccenm  apud  Laerl. 
noii  i\uni  vulgo  habotur,  quandonoi  non  iumus^  mon 
esi,  ISiGUS.  liiec  ls»i  correciio  coiifirmatur  a  mss. 
Lips.,  Pal.,  Uit.,  Juii.,  editis  Phintin.,  Gymn.,  Ge- 
nev.,  Ald.,  Craiand.,  h,  et  Thysii.  Lociis  Epicuri 
ad  Moeiicc.  sic  habct  :  'Oroiv  Si  o  Oocvotoc  airptit  t60* 
^ljLiie  oOx  io-fifv.  GiLLiGus :  De  hac  ratiocinaiioiic  vide 
Lucreiiuni,  lib.  ni;  Lueriium,in  Epicuro ;  Aul.  Gci- 
liuin,  lib.  II,  cap.  8;  Plutarch.  de  Tranquillitate 
YiUne,  ei  Slob:i'um  Sermone  15. 

Qua  jam  iemui  ereptus  eit.  Ila  repoBui  ex  vel.  edit.  *> 
Roin.  ac  Yenet.  nec  iion  Torncs.,  Cellar.  et  cunctis 
mss.  prxter  i  Reg.  el  17  edit.  in  quibus  est  ^tita. 
Yide  inlVa,  quo  iensus  eripitur, 

Quo  nos  etiamnum  sumus,  Placct  Isapi  ad  hunc  lo- 
cum  observalio,  qiii  pro  eo  (|uod  in  imprcssis  habe- 
tur,  quo  et  nos  jnm  non  sumus,  logiindum  puiat  eo 
modo  qiio  excudi  curaviinii.s.  Ralio  cjiis  solidissima 
est;  si  Ciiiin  teinpus  est  aliquod,  qiio  el  nos  jam  non  sii- 
miis,  et  niors  nondnm  f.*st,  rocie  diclum  cst  ahEpi- 
curo,  quod  eo  teinpore  nuriinihilad  nos.  Laciaiitius 
vero  conirarium  inleiiait,  ut  paietex  scopo,  si  lextiis 
atiente  expendatur.  Et  saue,  lapsus  facilis  fuit  non 
pro  num  subsrnueiidi.  Edit.  Graphei  et  Gymnici  et 
ms.  Jun.  nostram  hanc  emendaiionem  connrmant ; 
carent  enim  illa  negaiione  qux  in  reliquis,  tuin  inss. 
cum  cdilis  invenitur.  Gall>eus. 

Cum  et  mon  esse  incipit.  Mss.  17  et  edit.  5,  quod  el 
mors.  1  Bonon.  antiq.  et  Brun.,  quo  et  mors. 

Afferunt*  Ei  mss.  et  9  veteribiia  editis  esi  \  in  re- 


nisi  qiiod  in  duobus  est('/^c't\  in  sex  efficit ;  in  1  al. 
Heg.  ut  dolor  malum  non  sit.  Sed  ei  uo^irarn  leclio- 
ncin  >ccuiiis  cst  gallicus  intrrprc.s  :  0  Epicure,  fait 
pluldt  que  douleur  ue  soit  pnint  mut.  In  scx  (Mlitis  lc- 
gilnr,  Qua:  res  potius  eficit,  ut  dolor  mnlum  sit. 

Quia  non  iniereunt  anima.  Animce  vero  interennt, 
lia  emcndavi  cx  nis.  Beg.  iOO  annor.  optimu!  notr, 
siiccurrentibiis  i  velerriinis  liegii.«,  alioque  Hcg.  rec. 
et  cd.  Beliil.  in  quibus  seinel  e^il  animcB;  et  in  15 
scriptis  et  11  vulgatis,  vere^  inquit;  iii  iribni,  verum. 

Necesse  est,  Id  pust  Epicuruin  somniat  Lucrelius 
iib.  III. 

Operi  uUimo.  Hoc  exequitur  Lactantius  lib.  vif, 
cnpiiih.  7, 8,  elc;  et  Epilome,  cap.  10. 

Democriti, eic.  Illefuii  Ahderites,  qui  atomos  exco- 
giiaverit  :  quinto  sieculo  vixit  anie  vulgarein  a^ram, 
obiitiiiio  aniios  natus  lOU,  Olymp.ad.  lxliv.  Dic;car« 
chus  vero  Miseniiis  fuii  philosiophus,  qui  opinatus 
genus  hnmanuin  seinper  fuissc ,  atque  omnia  in  ho- 
mine  siinnl  inlcrire* 

Turplssimo!  voluptatis.  Hic  siii  fuit  oblitus  auctor 
noster;  supra  ciiiui  dixcrai,  Epicurum  collocnsse 
suniinum  honura  in  volupiate  animi. 

Jmpunitaiis.  Sic  Cicero  pro  Milone  a\i:lmpunitati$ 
spes  maxima  est  illecebra  peccandi. 

Malefacere.  At  e  conlra  Ciccro,  deOfficiis,  docel, 
bonuiiivirum  iiumquam  peccaiuriim,  eiiamsi  inipunt- 
tas  sit  proposiia.  Nihil  cnlin  utile,  quod  non  sit  ho* 
nestum. 

Ita  qui  audit  hcsc  fiugitia.  Sic  reposui  ex  niss.  in 
vulgatis  est,  liaquo  qui  (iudif,  elc. 


m 


LIBER  III.  0E  FALSi  SAPUSNTIA  PHILOSOPH. 


m 


lam  esse  fauminam  gocielatein ;  sibi  quemque  consu-  A  runt.  Nam  cum  timerent  arguitteutum  lllud,  quo  col^ 


lere;  neminem  eise  qui  alterum  diligat,  nisi  sua 
causa ;  moriem  non  esae  meiuendam  forti  viro»  nec 
ullum  dolorem,  qui  etiamsi  (orqueatur,  si  uratur, 
nibil  curare  se  dicat.  Rsi  plane,  cur  quisquam  putet, 
iiaiic  vocem  viri  esse  sapieutis,  quae  poiest  latronibus 
aptiasime  oommodari  ? 

CAPUT  xvni. 

Pythagorici  et  Sloici ,  ammttrunt  immorlatitalem  $ta>- 
tuentes,  voluntaridm  mortem  inaniter  persuadent, 

Alii  autem  contraria  his  disserunl,  superesse  ani- 
mas  post  mortem ;  ei  hi  suut  maiiine  Pythagorici  ac 
Stoici :  quibus  etsi  ignoscendiim  est,  quia  veruin  sen- 


ligiinr  necesse  esse,  ut  occidant  anims  cum  corpo- 
ribiis,  quia  cum  corporibus  nascuniur,  dixerunt  non 
nasci  animas,  sed  insinuari  potius  in  corpora,  et  4% 
aliis  iii  alia  migrare.  Non  putaverunt  aiiter  fieri  posae, 
ut  supersinl  animgp  post  corpora,  nisi  videantur  fuisse 
ante  corpora.  Par  Igiiur,  ac  prope  similis  error  est 
partls  utriiisque.  Sed  Ii:pc  in  praeterilo  falsa  est,  illa 
in  fiiuiro.  Nenio  enim  vidit,  quod  est  verissinuim,  et 
nasci  animas,  ei  non  oecidcre ;  quia,  cur  id  ficret,  aut 
quse  raiio  esset  hominis,  nescienini.  Multi  ergo  ex 
iis,  qiiia  aeteriias  esse  aiiimas  suspicabaniur ,  lam- 
quaiii  in  cocluin  migraturi  esseni,  sibi  ipsis  manus 
Inlulerunt :  utCleanihes,  ut  Chrysippus;  ut  Zeno,  ut 

^ „ .  ., Ein|)edocles,  qui  se  In  ardentis^tn»  specumiutem- 

tiant,  noii  possum  tanien  noii  reprehendere  eos,  quia  ^  pesia  noclc  dejecit,  ut,  ciiin  rcpeuie  non  apparuisset, 
non  Bententia,  sed  casu  ineideruiit  in  veritatem.  lu-  abiisse  ad  deos  crederetur ;  ei  ev  Romaiiis  Gato,  qui 
que  in  eo  ipso  quod  recie  seutiebant  aliquicj  erra-      fuit  in  omni  sua  viia  Socratics  vauitaiis  imiiator. 

VARIORUM  NOTiE. 


Niii  iua  eau$a,  Atqui  Cicero  in  Laelio  damnat  qii£s- 
tiiosam  amiciiiam ,  nec  aliuni  auiiciil»  niiein  <|uam 
honestatis  adinittii :  aique  Plalo  ipse  docet,  hotniiiem 
non  tam  sibi  iiatuin  quain  proximo  cuiquc. 

Qni  etiamti  torqueatur.  Qui  ex  pliiriiiiis  mss.  resti- 
tui,  qiiod  congruemins  est  quain  quin  aliiirum. 

Non  nasci  animas,  Anlonin.  lib.  iv,  §  2i,  vult  ani- 
mas  solviy  immutari,  refundi,  redaccenUi,  ui  aliis  suc- 
cedeiitibus  el  subeuntibus  qiiolidie  lucum  facianl, 
prout  de  corporibus  dixerat  iu  lerrain  resoluiis.  At- 
que  hoc  est  foriasse  (juod  Epipliauiiis  voluii,  ubi  de 
Sioicis  diiit,  ii,  llxr.,  5  :  VLtTarf^KTfioxte  rs  ^vx^  wti 
usTf fiffMfioT&xrgtf ;  et  ex  Kpiplianio  Joan.  I)ainasc.  in 
iib.  de  llivres. :  Sioici  animam  de  corpore  tn  corput 
mgrare  voiunt,  UiioiioininePylh;igorfis  adjungii  Sioi- 
cos  Lactanl.  hoc  loco.  Serviusaii,  aii  /£iieid.  lib.  iii : 
Stoicoi  mediam  viam  iecutos,  cim  Plalo  animum  per"  q 
pctuam  dixerit^  et  ad  divenn  corpora  trausiium  facere 
siatim  pro  merilis  vitcB  priorii  :  Pythagorai  vero,  non 
/at«T8aipv;^wa"ev,  ied  Tra^.tyysvfictav  esse  dicat^  hoc  Bit^ 
redtre^  sed  post  tempus.  Gatakerus.  ViJe  Augusli- 
nuin,  lib.  x  de  Civit.  Dei,  c;ip.  5U. 

Et  dealiit  in  alia  migrare,  Hanc  de  animaruin  u.txsp^ 
•^vxw<rcc  opiiiionem  primi  tradidero  /Egyptii.  Ab  iUis 
auieiii  hausit  iliani  Pylhagoras,  lesie  llerodnto  in  Eu- 
terpe.  Hnc  ideni  sensere  (lalli.  Lib.  vi  de  Odlo  Gal- 
lico  :  In  primis  hoc  volunt  persnadere ,  non  interire 
animaSj  sed  ab  aliis  post  mortem  iransire  ad  alios.  Sed 
hffic  inier  Galioriiiu  et  Pythagora;  opinionoui  diire- 
reiilia  est,  quod  Gaili  puiariiit,  aniinas  lautuui  Irau* 
sire  ad  houiines  alins,  Pyiliagoras  vero  ctiani  ad  alin 
auiniautia.  Hiiic  etiain  Oi*iuioni  lideiu  halmcre  Pha-  |. 
ris;ci.  leste  Josepho  lib.  xviii,  cap.  i  Antiq.  Etiain  " 
inoderiiis  Juda;is  h:ec  arridfui.  GALLifius. 

Et  nasci  animas.  Yideiur  hoc  loco  Lacianlius  a 
.seipso  disserliie.  Tradileuiui  supra  Iibro  ii,  cap.  13, 
circa  linem,  qiiod  Deus  animam  qna  spirumus  infundit 
in  curi>U3  :  liic  vero  dor.el  aninias  iia^ci.  Sed  ea  do  re 
videiidus  est  S.  Hieroiiyinus  lib.  ii  Apologiic  adver- 
sus  Kufinuiu,  cujus  h:cc  vcrba  sunt :  Legi,  inqnii  llie- 
ronyinus,  quosdam  dicentes,  quod  pariler  cum  corpore^ 
per  humani  corporis  traducem  eiiam  animo!  diffundun- 
tur ;  et  ha:c  quibus  poterant  asscrtionibus  conlirmabant^ 
Qnod  puto  inler  Lalxnos  Tertullianum  sensisse  et  Lac- 
tuniittm^  fortussis ,  et  nonnutlos  alios.  Alii  asserunty 
quod  formatis  in  utero  corporibus ,  Deus  quotidie  fuciat 
animas  et  injundut.  Alii  faclas  jum  o/im,  id  cst,  mnc 
cum  omnia  crcavtt  Ueus  ex  nihito,  nunc  eas  judicio  suo 
natu:i  ditpentet  in  eorpore.».  Ego  vero  cum  hac  tinguta 
l  egerim  (Deo  teste  dico)  quia  usque  ad  prossent  cerii  et 
definiti  aliqmid  de  hac  quwition^  non  teneo;  ted  De9 


rellnquo  scire  quid  tit  in  utero,  et  si  cui  ipte  revelare 
dignabitur.  De  hoc  otiam  videas  Eusebium  Prxparal. 
Evauff.  lib.  xiii,  c.  10 ;  ct  Cassiodurum ,  de  Aiiima, 
cap.  9. 

Qu(e  ratio  esset  hominis,  nescierunt.  Sic  est  legcn- 
duiu  ex  inss.  vei.  1  Bonon.,  2  Reg.  ut  jiidicat  Tho- 
masins;  nim  hotnines^  ut  viilgo  est  in  impressis  ac 
aliis  mss.  non  euim  de  hominibus  In  genere  qnid  illl 
novci  int,  scd  de  Pythagoricis  ac  Stoicis,  qiios  diclt 
lioniinis  rationem  ignorasse.  GALLiEUS. —  lia  fere 
lib.  VII,  cap.  5  ci  cap.  5  Divin.  Institut. 

Ul  Cleanlhet.  Pb.losophiis  Stnjciis,  qui  ypiavrW 
di<  tns,  quod  iioctu  in  horlis  liaiiriret  aqnas,  nnde  sc 
alere  possci,  ul  iuterdiu  philosopOariliceret :  is  sponie 
inodi:i  vitaiu  finivii,  ut  Laerlius  iibro  sepiimo  iii  cjus 
Vila  rofcrl.  Mcminil  Lucianus  in  Macrobiis.  Betuleiijs. 

Ut  Chrysipptis.  Zoiiouis  discipnliH,  et  post  Clean- 
tlicin  sccl:e  Sioicoruni  princcp<  fiiit.  Du£  sunt  de  iiii- 
jiis  obiiu  apud  Laeniuiu  sententiuB  :  nna,  quod  lar- 
giorc  dulcis  meri  hauslu,  aliera,  quod  risu  uimio 
cinortiius  sii.  Senecu  cpisi.  57  lueuiorai,  quod  assi- 
dua  saiutatio  ipsnm  pcrduxerii  ad  uiortem.  Betdl. 

Ut  Zeno.  Ciiticus,  sectse  Stoicde  princeps.  l)e  hu- 
jiis  iuieritii  Laeri.  sic  scribit :  Cum  abiret  a  tchoU, 
offendit,  digilumque  perfregil.  Manu  rero  terram  ferienti 
dixit  illnd  ex  Niube  ;'EpxoH««»  f'  f*'  «^«^f  »  yenio,  quid 
me  clamus?  lu  ed.  Laertii  P:irisieiisiau.  1585  iegitiir 
"EpxopLon,  Tt  pLS  xa^ctc;  Vettio,  quid  me  vocasl  couti- 
nu<ii|iie  sc  slraiiguliins  intiMiii.  Betuleius. 

Ut  Emp^(/or/^s.Philo9oplius  ei  poeia.  Yarifle  de  hu- 
jns  <d)itu  referuuliir  a  Lierlio  opinioiies  :  ha:c  tainen 
cousiantior  fama  obtinuit,  qiiae  a  Straboue  qiioi|ue 
tcfertur  lib.  vi.  Apiid  Luciaiiiim,  in  dialogo  Menippi 
et  ^aci,  qu:crit  ex  ipso  Mcnippus  ciiisas  pr:L'dpita- 
tionis;  respMndet  Eiupedocies  ;  MsXo^x^^^ia  tc;  ,  i> 
Msv£7r;rg.  Mouippns  factum  iii  fastniii,  atque  in  inanis 
glori:c  afreclaiionein  irausfert.  Notatur  eiiaiu  in  lca- 
roiucnippu.  Tcrtnllianus,  iu  libro  ad  Mariyres,  pro 
exemplo  conteiuneiid:e  mortis  adducit.  Meminit 
eiiaiu  Taii.iiius  adversus  Geiites,  et  Greg.  Nazianze- 
nus  iii  egregio  ad  Neme^sum  rarmine. 
'EuTrsSoxXsef,  clc,  qu£  sic  laliue  reddas  : 

Empedocles,  fislu  tumidum  ie  valde  superbo 
iEtnrei  moiisiranl  craieres  luorle  caducum. 
Saiidalia  en  j:iciaiit  ameiiris  miiniiiis  :csius 
;Erea.  Hideuduiu  morlaUbus  illa  dederunt, 
Quem  grave  ia  exiiiurn  te  Gloria  pellil  iaanis.  i 

Socraticoi  vanitaiii  imitator.  Sic  restituo  ex  omni* 
bus  uiss.  et  editis,  praeier  BeiuL,  Spark.  et  Gall.,  qui 
contra  cunctorum  mss.  fideiu  reposuerant  Stoicw^ 
quii  revera  Stokus  erat  Cato.  Al  nibil  obsut  quin 


407  PIRM.  LACTANTII  DIYIN.  INSTIT.  408 

Nam  Democrilus  in  alia  fuil  persuasione.  Sed  lamen  A  manae  sapienii»  princeps  Caio,  qui  antequam  se  oc- 


Sponle  sua  letho  caput  obvius  oblulit  ipse, 

quo  nihil  sceleraiius  fieri  poiest.  Nam  si  homicida 
nefarius  est ,  quia  hominis  exlinclor  est ,  eidem  sce- 
leri  obstrictus  est,  qui  se  net  at,  quia  hominem  necat. 
Imo  vero  majus  esse  id  f:)cinus  existimandum  est, 
cujus  uitio  Deo  soli  suhjacct.  Nam  sicut  in  hanc  vi- 
lam  non  nosira  spoiite  venimus,  ila  rursus  ex  hoc 
domicilio  corporis ,  quod  tueiiduin  nobis  assignntuni 
csl,  ejiisdcm  jussu  rccedendum  cst,  qui  nos  in  hoc 
corpus  induxit,  tamdiu  hahiliiros,  donec  jubeat  cmit- 
ti ;  ct  si  vis  aliqua  inreratur,  aequa  menic  id  patien- 
dum  est,  cum  extincta  innocentis  anima  inultii  esse 
non  possit,  habeamusque  judicem  magnum,  cui  soli 
vindicta  in  integro  sempcr  esi. 


cideret,  perlegisse  Platonis  librum  dicitur,  qui  est 
scriptus  de  aeternitaie  animarum,  et  ad  summum  ne- 
fas  philosophi  auctoritaie  compulsus  est;  eihictamen 
aliquam  nioriendi  causam  videtur  babuisse ,  odium 
serviiutis.  Quid  Ambraciotes  ille,  qui,  cuin  eumdum 
librum  perlcgisset  pra.*cipitein  se  dedit,  nullam  aliam 
obcausam,  nisi  quod  Plaloni  credidil?  Execrabilis 
prorsus  ac  fugienda  doctrina,  si  abigit  homines  a  vila. 
Qiiod  si  scisset  Plato,  atque  docuisset,  a  quo,  et  quo- 
modo,  et  quibus ,  el  quac  ob  r:)0t:i ,  et  quo  tempore 
immortalitas  tribualur,  nec  Cleombrotiim  impegissct 
in  mortem  voluntariam,  nec  Catonem,  sed  eos  ad  vi- 
tam  et  justitiam  potius  erudisset.  Nam  Caio  videtor 
mihi  causam  quaesisse  moriendi,  non  tam  utCxsareni 
B  fugeret,  quam  ut  Stoicorum  decreiis  obtemperaret. 


Homicldse  igitur  iili  omnes  philosophi,  et  ipse  ro-      quos  sectabaiur,  nomenque  suum  grandi  aliquo  faci- 

VARIORUM  NOTiE. 


Calo,  etsi  Stoicus,  a  Lacianlio  poluerii  dici  Socralicce 
vamtati$  imitator,  qiiandoquidem  ille  Socralem  imita- 
lus,  noii  sine  niagno  lasiu  moriem  asperiiaiiis  osi ;  ci 
ciim  se  0('oiden!i,  librum  pcrlfgeril  Pl.itonisde  ani- 
maruui  i<£lei'nitnte,  ubi  scilicct  Socralis  mon»  descri- 
biliir.  Noiine  aiilem  id  sufflcit,  ui  Socraiicos  vanitatis 
f mi/afoi*  dicereiur?  Nourry.  De  Caiotiis  morte  \ide 
Plutarchuni ,  tom.  ii;  et  Aii<;iistiniim ,  iib.  i  dc  Civit. 
Dt*i,  cap.  23.  —  Stolcee  vanitatis  imitator,  Reclaman- 
tibus  licet  mss.  ci  cdd.  ab  i4G5  ad  1650  ediiis,  recepi 
StoictB,  pro  Socraticw^  addiiclus  niaxime  his :  Calo^ 
ut  Sloiconim  decretis  obtemperaret ,  quos  seclatur. 
Conf.  Pluiarch.  in  Catone  Minori,  fol.  792,  sqq.  De- 
venit  (Cato )  ad  Stoicorum  paradoxa,  Bun. 

Nam  /)e)}(om<u<.  Lnt^titiain  hicopiimnm  dixii,  tris- 
titiani  pessimum,  alienissimns  a  Sloica  severitate. 
Lucrelii  locuin,  unde  hic  versus  destiinptus  esl,  iii- 
tegruin  adscribcnius  : 

Denique  Democrilum  postqiiam  nalura,  velustas 
Adniouuil,mcmore8  molus  laiiguescere  ineniis, 
Spoule  sua  lciho  caput  obvius  oblulil  uliro. 

Sed  apiid  Lacriium  diver^nm  b^giiur;  nenipe  qiiod 
panes  calidos  naribus  aduiovendo,  iribusdiebus  fala 
impleveril.  Sud  inielligeiidnin  cst  ipsuin  anleliac 
nioti  pcr  inediam  dccrevisse.  iia(|ue  de  monis  ejns 
gencre  varianl  auciorcs  :  quippe  qund  Luciauus  cuni 
interiisse  aflirniet  ttq?  Tpo^nc  «7ro(r/6;avov,  quod  etiam 
tradit  Laerlius ;  Allieiiii'.us.  inelle  lamisper  vilam  sus- 
tentasse,  dnin  pnclerierinl  6s9-aof)o/&ia>v  fesla,  ne  pri- 
vaio  iiiciu  pnblica  iiilerpellarouliir  gainlia.  Ab  oin- 
iiibus  divtMSiis  Anioiiiiius  pediculis  coiisuinpium  re- 
fert.  Ex  Betlleio  (lib.  iii,  §  3.) 

Sponte  sua,  Apud  Lui-reiium,  lib.  iii  de  Nalura  rc- 
ruui,  in  fiiie.  Variant  tamen  auctores  de  inorlis  gene- 
re,  ul  dixi  :  vel  percibi  abslincniiam,  vel  ex  vermi- 
bus  aut  pcdiculis  consnmplum  rcieriini  antiquiores. 

Sicut  in  hanc  vi(a/)i,  eic.  Sequitur  Ciceroneiii  in  Ca- 
tone  M^ij.,  c.  iO;  ei  in  Sfuniiio  Scijuon.  apud  Macro- 
bium,  lii).  I,  cap.  i5.  Bun. 

ita  rursus  ex  hoc  domicilio  corporis,  Cicoro  iii  Ca- 
tone  maiore  h;ec  ad  l^yihagoram  rercrt :  Vctat,  inqiiii, 
Pyihaijoras  injussu  imperaloriSf  id  esi  Dei,  de  prcesidio 
et  siatione  ritce  dccedcre.  Ei  in  frngmenlo  de  Repub. 
Scipio  Nepoli  lo(|iicns  sic  ait :  Quare  el  tibi^  Pub,  et 
piis  omnibus  reliiundus  est  animus  in  custodia  corporis; 
nec  injnssu  cjus  a  quo  ille  est  nobis  datus^  ex  honiinum 
vita  migrandum  est,  ne  munus  humanum  nssignatum  a 
Deo  defugisse  videamini,  Apparent  ex  Platoiic  desuin- 
pia  esse.  Betuleius.  —  Qua  de  re  vide  Platonem  iii 
Phcdotie. 

Patiendum,  Sic  restitui  ex  vet.  sex  editis  et  omni- 


bus  mss.,  prxter  Marm.  in  quo  a  prima  manu  scrip- 
tum  est,  ut  in  pierisqiie  vulgatis. 

Extincla  innocentis  anima,  Id  est,  vita,  f.  exlinctUi^ 
innocens  inultiis.  Noto  ad  lib.  vi,  c.  li,  iO;  lib.  vii, 
c.  11.  Tereiit.  in  Adelp.  iii,  i  :  Seni  animam  extin- 
guerem.  BuN. 

Judicem  magnum.  lla  reposui  ex  cuncli<  mss.  ct 
edil.  vci.  rom.  ac  Cellar.  qnidquid  dicai  Walchius ; 
quasi  vindicia  ad  Judicem  magnum  iion  pcrtincat.  h\ 
i3  impressis  legilur  vindicem  mugnum, 

Vindicta  in  integro  semper  est.  Sic  ciim  Iribus  edilis 
omnes  pene  mss.  Gt  sic  Lactanlius  in  totum^  in  inte- 
Q  gro;  et  nos  Caili  eiiam  dicimus,  en  tout,  en  son  entier. 
Sex  mss.  rec.  ei  10  lypis  excusi  habeni  vindicta  inte- 
gra,  ^Jn  integro.  Sic  solcl  noster,  ut,  lib.  i,  c.  ii  : 
lUudin  vero  est;  ibid.,cap.  17  :  Qnidsit  in  vero,  I.  v, 
c.  1  :  Cujus  rei  cauta  in  aperto  est,  Sic  iti  Cicerone 
lib.  III  Oiai.,  cap.  4  :  Sed  quoniam  hcec  jam  neque  in 
integro  nobis  esse  possunt^  quidain  integra  suboriia- 
rani.  Bun. 

Et  ipse  Romano!  sapientice  princeps .  etc.  Ut  cujus 
consiiiiim  oracnliim  sit  liabitum,  tcsic  Plularcho,  qni 
in  cjiis  Viia  easdem  causas  spoiilane:e  nccis  assigiiat. 
Ciceio,  Oniciorum  i,  de  decoro  persoiiarum  loqnens, 
dicit  hoc  Catonis  graviialem  dccuissc  maxime  :  ce- 
leros,  qui  iii  eadem  causa  fucruiii,  ininimc.  Nos  Au- 
gusiinum  rectius  audieinus,  qui  voIi!ntari;u  iiecis  ji:s 
omne  lioniinibus  aufert.  Is  lib.  i  de  Civit.  Dei  ,  c.  25, 
hoc  exomplum  cxaminans,  cansas  non  Platonis  lociio- 
nem  credit,  sed  quod  iurpcduxerii,iii  Ca^saris  vicioris 
manus  venire,  aiqiie  hoc  facinus  imbccillioris,  qiiaiii 
foriioris  aiiinii  iaclum  esse.  In  hoc  eiiaiu  Josephtis 
i^  invehiiur,  libro  Kxcidii  llierosolymiiani  in,  cap.  21. 
Jurc  civili  non  lugebantur,  nec  cognaii  eos  iii  polliii- 
ctura  nominabant,  (|ui  manus  sibi  mali  conscieniia 
injeccrant.  I.  Liberoriini,  §  Non  solent.  (f.  de  iis  qui 
iufam.  not.  Sed  stulle,  quud  non  eiiam  illos  qui  txdio 
vita*.  Betul. 

Platonis,  Liber  isle  esl  Phcedon. 

Philosophi  auctoritate  eompulsus  est,  Plalo  boc  non 
docuit ;  ex  iniiio  Phx^donis  contrarium  palet  :  non 
itaque  philosophi  aucioriiate,  sed  suiiiietinsania,phi* 
losoplii  meuicm  non  pcrcipiens,  ad  illud  faciiius  fuit 
compulsus.  ISiEus. 

Ambraciotes.  Is  est  Cleombrolus  adolesccns ,  Am- 
braciae  nrhe  Grjcca  iu  Kpiro  n.nins,  qui  se  pr.Tcipi- 
tein  dcdit  in  niare. —  Quid  Anibraciotes  ille.  Cleom- 
l)roius  esl,  qiieiii  supra  noniinavii.  De  co  Cicero 
Tusc.  i,  c.  3i  ;  CaUimachi  epigramma  in  AmbraeiotatH 
Cleombrotum  est,  quem  «//,  <jfi<Mm  nihil  ei  aecidistet  ad" 
versi,  c  muro  se  iii  mare  abjecistef  lecto  Platonii  libre. 


-4W  UBER  III.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHILOSOPH.  4i0 

nore  clariflcarcl :  cui  qiiid  mali  accidere  potueril,  si  A  quam  inranlibus  credulis  Onxil.  Quod  si  bene  sensis- 

9  quibus  haec  locutus  est ,  si  iiomines  cos 


vitcrel,  noii  invenio.  Caius  enini  Cxsar,  ui  clcmens 
erat,  nibil  aliud  erficere  volebat,  eiiam  in  ipso  beili 
eivilis  aidore,  quam  ut  bene  mereri  de  Republica  vi- 
deretur,  duobus  optimis  civibus  Giceroiie  et  Catone 
servatis.  Sed  redeamus  ad  eos  qui  inoriem  pro  bono 
laudant.  De  vila  quereris,  quasi  vixeris.  aut  umquam 
tibi  ratio  constiterit,  cur  omnino  sis  naius.  Noniie  igi- 
lur  libi  verus  ille  et  communis  omnium  pater  Tcren- 
tianum  iilud  (Virf.  Ter,  Heautoniimor.,  acL  v,  w.  2) 
jure  iiicrepaverit : 

Priiis  disce,  quld  sit  vivere ; 

Si  displicebit  vila,  tum  islhoc  utitor. 

Jndigaris  te  malis  esse  subjectum  :  quasi  quidquam 
merearis  boiii ,  qui  pairem  ,  qui  dominum ,  qiii  re- 
gem  tuum  nescis ;  qui  quamvis  clarissimam  lucem  £ 
intuearis  oculis,  menie  lainen  caucus  es ,  et  in  pro- 
fundis  ignoranliae  tenebris  jaces.  Qiix  ignoraiiiia 
effecit ,  ut  quosdam  dicere  iion  pudcrei ,  idcirco  nos 
esse  natos ,  ul  scelerum  poenas  liieremus  :  quo  quid 
delirius  dici  possit ,  non  video.  Ubi  eiiim ,  vel  qux 
ftcelera  potuimus  admillere  ,  quiomninonon  fuimus? 
Nisi  forte  credemus  ineplo  illi  seni ,  qui  se  iii  priori 
Tita  Enphorbum  ruisse  mentitus  esi.  Hic,  credo, 
quod  erat  igiiobili  genere  nalus,  familiam  sibi  ex  lio- 
meri  carminibus  adopiavii.  0  miram  ei  singularem 
Pytliagorae  memoriam  !  0  miseram  oblivionem  nos- 
Iruiu  omnium  ,  qiii  ncsciamus ,  qui  antc  ruerimus  ! 
Sed  rorlasse,  vel  errore  aliquo,  vel  graiia  sitcflec- 
Itim,  nt  ille  solus  leibapum  giirgitem  non  altigerit, 
nec  obiivionis  aquam  gustaverit   :  videlicet  senex 


set  de  iis, 

cxisiimasset,  nunquam  sibi  tampetulanter  mentiendi 
licenliam  vindicassel.  Sed  derideiida  est  hominis 
levissimi  vaniias.  Quid  Ciccroni  racieinus  ?  qui  cum 
in  principio  Consolationis  suae  dixisset ,  luendorum 
scelerum  causa  nasci  honiines ,  ileravit  Jd  ipsum 
postea,  quasi  objurgans  eum ,  qui  vitam  non  esse 
pcenam  putet.  Hecte  ergo  prxfatus  est ,  errore  ,  ac 
miserabili  veritaiis  ignoraniia  se  leneri. 

CAPUT  XIX. 
Cicero  et  alii  sapientisiimi  animarum  immortalitalem , 

ted  infideliter  docent;  et  quodbona  velmalamors 

ex  ante  acta  vita  $it  ponderanda. 

At  illi ,  qui  de  moriis  boiio  disputant  quia  nihil 
veri  sciunl,  sic  argumentautur  :  Si  nihil  est  post 
mortem ,  noii  esi  malum  iiiors ;  aurert  cnim  sensum 
mali.  Si  nuleni  supersunt  animx  ,  cst  etiam  bonum  , 
quia  iinmorialiiassei|uiiur.  Quani  sententiam  Cicero 
de  Legibus  sic  cxplicavit :  c  Gratulemurque  noliis , 
quotiiam  mors  aut  mcliorem,  quain  qui  cst  in  viia, 
aut  certe  non  deteriorem  allaiura  cst  staium.  Nam 
sine  corpore  aninio  vigenle  ,  divina  vita  est ;  sensu 
careiite,  nihil  prorecto  esl  mali.  »  Argute ,  ut  sibi 
videbalur,  quasi  iiihil  esse  aliud  possit.  Atqui  ulrum- 
que  hoc  ralsum  est.  Docent  eniin  divinar^  LiiteraB,  non 
extingui  aniinas  :  sed  aul  pro  jusiitia  pnemio  afflci , 
aut  ponna  pro  sceleribus  sempilerna.  Nec  enim  ras 
aut  eum  qui  sceleratus  in  vita  reliciter  fucrit,  effiigere 
qiiod  merelur ;  aui  eum,  qui  ob  justitiam  miserrimus 


^nus  (  sicut  otiosce  aniculse  solent )  fabulas  lam- G  fuerit,  sua  mercede  fraudari.  Quod  adco  verumcst, 

VARIORUM  NOTiE. 


fpigramma  est  24,  edit.  Th.  Graevii,  28  Annac  Tana- 
^oilli.  Cell. 

Clarificaret.  Ecclcsiasiica  vox,  qiia  iisi  snnt  Auclor 
J^ulgaue  Versionis  passim  in  novo  Testamonto,  Se- 
"Ulius,  aliique. 

€lemens  erat.  Dc  Cirsnris  chmientia  lego  Phitnr- 
^■iiim,  Siietonium ,  Paierciiliim  oi  alios  hisloricos; 
*^d  pr.rcipuc  Ciceroiiem  in  nralioiiihus  pro  Marcello 
^t-  pro  Ligario. 

Yideo.  Screponoex  eilil.  Tornes.,  Sonhr.,  Wal<;h. 

^Unctisqiie  inss.  pneier  2  Reg.  rec.  in  qiiibiis  est,  ut 

^i  in  editis  ,  inveiiio. 

^  Inepto  illi  seiii.  l*ylhagorx»  scilicct  ,   de  quo  Laor- 

^••18,  Philosirat.   lih.   vm  de   Vila    Apollon. ;  Gfll. 

^iiario,  cap.  \\.  Atf|ne  hic  ohserva,  qiiomudo  irri- 

«Cat  dogma  de  animabns  anle  corpora  conditis,  qiiod 

\P«iLaciantioquidam  nfflnxernnt.  Is/icus. — Enphorhns 

Viiur  iPe,  queni  sc  fnisse  oliin  mcntiebalur  Pyiha- 

|<|ras ,  fuit  nobilis  Trojaiius  a  Menelao  iii  Ti  ojano 

«ello  occisus. 

Qutse  in  priori  vila ,  elc.  Altora  pars  hiijiis  confii- 
^onis  cominet  TraXr/yjvsctav ,  sive  {isztu^pxt/yoa-v^ 
nihagoricam  :  de  qiia  ex  G<Mitiiihiis  nciiiooopiosiiis 
^^itiiolib.  XV.  Mrlaiiiorph.  Posl  Lacrliiim  vero  lege 
^iiiim  lih.  IV  cap.  11;  Pliiloslraliim  lib.  viiide 
*ila  Ap<i|Ioiiii.  Explodiiur  di^^nis  niodis  a  Luciano  , 
^■n  alibi ,  tum  t*iiam  in  G.illo.  Ex  ecclosiasticis 
•^'iptoribus  iioianl  Tcriull.  in  Apolog.  cap.  iH,  Talia- 
^  adversus  Gentes  ;  Orig.  lih.  i  conlra  Cflsiim  , 
W<|ue  nirsiis  noster  Lacianlius  lih.  vii,  cnp.  ^3 ;  IJie- 
'•ttvmiis  lib.  11  adversus  Jovin.  (i  in  Apologia  ailvcr- 
^MHunimmi ;  AugustinnsdeTrinitite  lih.  xii.  Chry- 
^^^l.  honuliu  qiiadum  in  xii  caput  JoaniiiH ;  Cyrilliis 


conira  Julianum,  lib.  vii.  Betuleius. 

Enphorbum  fuisse.  Enphorbus  Trojanus  a  Menelao 
interfectus.  Cell. 

Siiignlarem  Pyiliagora^  memoriam.  Ipse  de  se  apud 
Ovidinm,  Metam.  xv,  v.  160  : 

Isne  Cf^o  (  nam  meinini )  Trujani  tempore  br-lll. 
P.iiUlioid('s  Eu|ihorbus  eram  ;  cui  peciore  qnoiidam 
Sedit  in  adverso  gruvis  hasta  iiiiiioris  Airid;e. 

Cell. 

Qui  vitam  non  etse  pcenain  putet.  H:rc  lectio  pcrmiil- 
torniii  mss.  cst,  cditorum  quatnor.  Scripii  7  nddiint 
nuilis;  qnimine  exhiheiii  malis  pleiiam,  ut  ct  vulgati 
sex. 

PrcBfntus  esl.  Ila  veierrimi  mss.  1  Bonon.,  5  Rrg., 
Lips.,  Pal.,  1  Colbert.  a  .<iecunda  manu.  In  15  rec.  et 
in  excusis  legilur  profatus;  in^scriplisrec.  pro/eMKS 
est.  Proefatus  cst^  id  est,  supra  dixit. 

Gratulemnr,  etc.  Ihec  non  legnninr  npnd  Cicero- 
neni  in  lihris  dc  Legibus;  leguntur  equidem  ,  sed  non 
iisdem  verbis,  in  i  Tnsculanar.  qiircsiioii.  siib  initiuni. 

Sensu  carente.  Mss.  1  Bonoii.  antiq.  ei  Coitoii.  ha< 
beiit  sensu  pereunie,  ApudCiceronem  ciin5edilis, 
nccnoii  el  1  Beg.  rec.  esl  sensu  carenti. 

(Jt  sibi  videbatur.  Rererlur  ad  Ciceronem  qni  pr.T- 
cessit,  et  mox  sequiiiir.  Mss.  tres  adduiii,  locnius  cst. 
In  7  mss.  et  in  loiidein  edilis  csi  videtur ;  iii  8  scrip- 
tis ,  videntur. 

Littera\  Sciliccl.  Daniel.  xii,  Malth.  iii ,  xiii,  xxv, 
Joan.  XII,  L. 

iJt  idem  Tutlius.  Ilnnc  ullimam  voceiii  nddidi  cx  15 
excnsis ,  ci  ex  omnibiis  inss.  pra^ter  1  U«'g.  roc.  cui 
cst  Cicero  :  ahest  auieiii  a  tribus  rec  {Vide  infra). 


4li 


FIRM.  LAGTANTU  DIYIN.  INSTIT. 


412 


lU  idem  TuHiuft  in  Gonsolalione  non  easdem  sedes  A  pauciora  mala  non  peusant  bonis  pluribui.  Nam  cuni 


incolere  juslos  atqiie  impios  prirdicaverit.  Nec  enim 
omnibus  ,  iiiquil,  iidem  ilii  sapientea  arbilrali  sunt , 
eumdem  cursum  in  ccelum  patere :  nam  viiiis  ei  sce- 
leribiis  contamiiialos  deprimi  in  lcnebras,  atque  in 
coeiio  jacere  docuerunt;  castos  auiem  animos,  puros, 
iniegrog,  iiicorrupios ,  boiiis  etiam  studiis  atqiie 
ariibus  expolilos,  levi  qiiodam  et  facili  lapsuad  deos, 
id  est ,  ad  naturam  sui  siinilem  pervolare.  Qu2C  sen- 
teiitia  superiori  illi  argumeniorepiiguai.  [Ilud  enim 
sic  assumplum  est ,  tamquam  necesse  sit ,  oiniicm 
liominem  natum  immortalitate  donari.  Quod  igitur 
Cril  discrimen  virtutts,  acsceleris,  si  niliil  inlcrcst, 
utrumne  Aristides  sit  aliquis ,  an  Flialaris  ?  ulrum 
Cato ,  an  Catiliiia  ?  Sed  banc  rcpugnantiam  rerum 
senleniiarumque  non  cernit,  nisi  qul  lenei  veriiaiem. 
Si  quis  igitur  nos  roget ,  ulrumne  boiium  sit  mors, 
an  malum  ?  respondcbimus  ,  qiialitatcm  ejus  ex  vil» 
rationi!  pcndere.  Nam  sicut  vita  ipsa  bonum  est ,  si 
cum  virtute  vivaiur,  nialum  ,  si  cum  scelcre  :  sic  et 
mors  ex  pr«teritis  vitae  actibiis  poiideranda  est.  Ita 
flt,  ut  si  viia  in  Dei  religione  transacta  sit,  inors 
malum  non  sit;  quia  translatio  estad  immortalita- 
teni.  Sin  aiitem  ,  malum  sit  nccesse  est ;  quoniam 
ad  aeierna  (  ut  dixi )  supplicia  iransmiitit. 

Quid  ergo  dlcemus ,  nisi  errare  illos,  qui  aut  mor- 
tem  appetuni,  tamnuain  bonum  ,  aui  vitam  fugiunt, 


omneni  viiaui  per  ex(|uisitag  et  varias  traduciul  vo- 
iuptates,  mori  cupiunt,  si  quid  forte  fais  ainariliidi- 
nis  supervenii;  el  sic  balieiit ,  taniquam  illis  nun- 
quain  fuerit  bene,  sialiquando  fiierilmale.  Damnant 
igitur  viiam  omuein  ,  plenamqiie  niliil  aliud ,  quam 
malis  opiuautur.  Iliuc  iiata  esl  inepta  illa  senlontia, 
lianc  esse  morieiu,  quam  nos  vilain  putcmus;  illam 
vitain,  quam  nos  pro  morie  timeamus :  ila  primum 
boiiuin  es.se,  non  nasci,  secuiidum  citius  mori.  Quae, 
utmajoris  sit  aucloriialis,  Sileno  atiribuitur.  Gicero, 
in  Coiisolaiione  :  c  Nou  nasci  ,  inquit ,  loiige  op- 
timum  ,  ncc  in  bos  scopulos  iiicidere  viiac  ;  Proxi- 
muin  autem,  si  iiatus  sis ,  quamprimum  mori,  taii* 
quaui  ex  iiiccndio  eflfugore  violentiam  furlumc.i  Gre- 
B  didisse  illum  vauissimo  dicto  oxinde  apparet ,  quod 
adjecit  aliquid  de  suo,  ul  ornaret.  Quxro  igiiury  cui 
esse  opiiiiium  putet  iion  iiasci ,  cum  sit  nullus  oin- 
nino,  qui  seulial :  nain  ut  boiium  sil  aliquid  ,  aiit 
malum,  sensus  efficit.  Deinde,  cur  omnem  vitam 
nilril  aliud  esse ,  quam  scopulos ,  et  incendium  pa- 
taverit;  quasi  aut  in  nostni  fuerit  potestate,  ne  iias- 
ceremur,  aul  viiam  nobis  fortuiia  iribuat,  non  Deii«i 
aut  vivendi  ralio  quidquam  simiie  incendio  babere 
vldealur. 

Non  dissimile  Platonis  illud  est.  quod  aiebat,  se 
gratias  agere  naturae  :   primum ,  quod  liomo  natus 


tamquam  maluin ?  nisi  quod  sunt   iniquissimi,  qui  C  esset  potius,  qiiam  mutum  animal;  deinde,  quod 

VARIORUM  NOTiE. 

Cicer.  in  Somn.  Scip.  et  Tusc.  i.  Ilanc  lamen  seD- 


Eatdem  sedei.  Homeri  et  Virgilii  poemata  hoc  idem 
docent.— iVo/i  easdem  w(/^<.  Iiiierciditquidem  liic  Ci- 
ccronis  locus  :  sed  siipcn^sl  liiiir  plane  geniinusl.  i, 
Tuscul.  c.  50  ilijjMiissiiiius  leciu.  (^onf.  Lact.  I.  vii, 
c.  7eiPfaiiner.  Tlicolog.  Geiiiil.  c.  21.  Runeiian. 

Castos  nutem  animos,  eic.  Ruripides  iii  Supplicibus, 
ail  nnimiim  e  corpore  cgredienlcm  iii  coelum  ,  uiide 
lapsus  erai,  avolare  :  corpus  auiem  tcrrie,  unde 
ortiim  erat,  reildi.  IIerald. 

Facili  lapsu  ad  deos..,  perfo/ar^.  Cicero  c.  I.  His  ad 
illos  (  deos  )  a  quibus  esseui  profecti ,  redilum  facilem 
patere.  Run. 

Hominem  natum.  Elcgantia  vocihus  bis  jiinciis  su- 
besl.  lib.  VI,  c.  3  :  Immortalitatem  nutli  homini  nato 
negat.  Lib.  vii ,  c.  5  :  Siquidem  omnis  homo  natus  im- 
mortalis  fieret.  Seneca ,  de  Coust.  S;ip.  c.  6  :  A'o;i  esl, 
quod  dnbitetj  anioUere  se  homo  natus  siipra  humana 
possii.  Rln. 


tcniiam,nuam  iiieptam  dicii  Lacianlins,  non  verotur 
probare  Cicero  ,  Kpist.  lib.  xvi,  episf.  8.  —  Jnepta 
senleniia^  elc.  Eiirijudein  nolat,  nijiis  versus  servavit 
Origeues  conira  Cclsiim,  lih.  vii,  pag.  3116.' 

To  x«TOdv('.v  8i  ^■jv. 

Add.  Spencor.  Ii.  I.  p.  89.  liis  gcmini  siint  Euripid. 
versus,Troad.,v.63l,032,  el  inreit.  Trag.v  331.  Bun. 

Sileno  attrihuiiur.  Cicero,  i  Tusculnii.,  48  :  Af/W*- 
tur  de  Sileno  fubella  quwdam  :  qui  cum  a  Mida  cap- 
tus  essety  hoc  d  muneris  pro  sua  missione  dedisse  Mcri" 
bitur^  docuisse  regtnij  non  nasci  homini  /oN^eoptiinum 
es.se,  proximum  autem^  quamprimum  mori.  De  Sileno 
conf.  Perizon.  ad  iEli.m.,  Var.  Ilisi.  I.  iii,  c.  iS.BuN. 

^on  nasci.  Est  cl  hic  locus  iii  i  Tuscul.  qii.isst. » 
noii  loiigc  a  (iiie.  Sic  ei  Plinius  iu  pra.>faiioiie  lib.  vii. 
aii :  Itaque  multi  extilere,  qui  non  nasci  optimum  c^nte- 


Arislides.  Ilic  sumitur  pro  quovis  justo.  sicut  Plia-  J)  renl^  aut  quam  ocissinip  aboleri 


laris  protyranno,  alque  Cato-pro  boiio  cive  ,  sicet 
Caiilina  pro  nefario  liomiiie ;  borum  lii^torio:  sunt 
notissimne. 

An  Phalaris.  Is  est  famosns  Agrigentiiiorum  in 
Sicilia  lyraiiniiscuni  tauro  siio  u;neo.  |)e  eo  videCi- 
ceroucni  iii  Verrein  vi ,  ii.  33. 

Non  cernit.  Sic  babciit  aniiquiores  et  meliores 
mss.  et  15  typis  excusi.  Ai  15  stripli  rec.  cum  2 
ediL  veL  Roin.  Iiabeiil,  non  sentit. 

Ex  vitas  ratione  pendere.  Jiixia  illud  verbuin,  fliiem 
viia^.  expectanduniesse.  liincPiiniuslib.  vii,  cap.  iO. 
Ila  cst  profeclo,  inquil;  aliiisde  alio  judicat  dics,  ct 
tainen  siipreniiis  de  ornnibus. 

Sin  autem.  Iia  reposui  ex  diiobus  opiimis  et  aiiii* 
quissiiiiis  1  Ronoii.  ei  Rcgio-Pul.  In  caiicris  est  sin 
aliter ;  vel  si  alitrr. 

Non  pensant.in  edltioneSublac.  legiuir  eonipeiiian/. 

Jnepta  illa  senlentia.  Vide  Eurip.  apud  Plat.  in 
Ceor.  et  apud  Stob.  Serm.  i2| ;  Aristopb.  in  Ran. ; 


Quamprimum  iiiort,  iamquam  ex  incendio  effugert 
violentiam  fortunw.  Veibtiiu  luort  quod  %i  mss.  rec. 
ei  6  editis  deesl,  reslitui  cx  niss.  5Reg.,  6  Vatic, 
Cauc,  Juii.,  1  Claroin.  vct.,  edil.  Roin.  ac  0  uliit^ 
el  ex  Ciceroue  ipso  unde  desiiinpius  est  bic  locus  : 
sod  ibi  desidcratur  vox  violentiam,  quain  nobis  exbi- 
bcnl  37  niss.  c«)dices  ac  li  iiupressi,  quair. et  sensiis 
poslulat.  —  Quamprimum  moriy  ei  tamquam.  Addidi 
mori  ei  cx  scx  Vaiicanis  edd.  ab  aiiiio  ii65,  ad  aim. 
1559,  lum  omiiibiis  Torna^s.  1548.  i6ii.  Rlm. 

Effugcre  violeniiam  fortunw.  Yoiba,  violentiam 
fortunas  babeni  deceiii  Valicaui,  qiiinfjue  Sparkii, 
Eiiiman.,  Cantabr.  ,  tres  Lips.  (  nisi  quod  in 
lerlio,  vto/eii/fo^Me  iorlunoi).  Iloc  anipliiis  lleuiiian- 
iius  proiiunlial,  vcrba  ,  violentiam  fortnna ,  pro^cri- 
bendo.  Vidciiiiir  niibi  retineiuia;  qiiia  in  reiuiaiioney 
iiifra  ,  fvrinnai  facii  Uienlionem.  Run. 

Non  dissimile  l^luwnis,  De  quo  Platonis  dicto  vidtt 
Plutarcb.  ad  iin.  Marii. 


415  LIBER  ni.  D£  FAL6A  SAPIENTIA  PHILOSOPH.  414 

mas  poiius,  quam  foemiDa ;  quod  Graecus,  quam  Bar-  A  luii  ?  Aii  non  pluriml  cxiiieruni  in  aliis  civiuilbus 


barus;  poslremo,  quod  Alheniensis,  et  quod  lempo- 
ribus  Socralis.  Dici  non  polcst,  quaiitam  meniibus 
c«cilaiem,  quaniosque  pariat  errores  ignoralio  veri- 
tatis.  Ego  pbne  conlenderini,  numqiiam  quidqiiam 
dictiim  essc  in  rebus  luiinanis  deliritis.Quasi  vcro  si  aut 
Barbarus,  aui  niulier,  aul  asiiius  deiiique  nalus  esset, 
idem  ipse  Plalo  esscl,  ac  non  ipsum  illud ,  quod  na- 
tuni  fuissel.  Sod  vidclicct  Pyhagor.c  credidit,  qui  ut 
vetaret  bomines  animalibus  vesci,  dixii,  aniinas  de 
corporibus  in  aliorumanimaliumcorporacommeare: 
quod  et  vanum  ei  impossibile  esl.  Yanuin,  quia  ne- 
cesse  non  fuit  veteres  animas  in  nova  corpora  indu- 
cere,  cum  idcm  arlifex,  qui  primas  aliquando  fecc- 
rat,  potuerit  semper  novas  facere.  Imposslbile,  quia 
rectx  rationis  anima  tam  iiumulnre  naluram  status  B 
sui  non  polest ,  quam  iguis  aut  doorsum  niti  ,  aut  in 
transversum  ,  fluminis  modo ,  flammam  suam  fun- 
dere.Exisiimavii  igitur  homo  sapicns,  poluisse  fieri, 
ut  auima,  quic  lunc  erat  in  Platone,  in  aliquod  mu- 
tam  animnl  includereiur,  essetque  hiimano  sensu 
pnedita,  ut  iuteHigcrci  ac  doleret  incongruenti  se 
corporeoneratam.  Qunnto  sanius  faceret,  si  gratias 
sgerese  diccret,  quod  ingeniosiis,  qiiod  docilis  na- 
'us  essei,  quod  in  iis  opibus,  ut  libcraliier  erudireiur. 
Kam  quod   Atbenis  natus  est,  quid  in  eo  beneficii 


excellenti  ingenio  atque  doctrina  viri ,  qui  meliores 
singuli,quam  omncs  Aibenieuses  fuerunt?  Quanta 
hominum  millia  Tuisse  crcdamus,  qui  et  Atiienis  nati, 
et  lemporibus  Socraiis,  indocii  lamen,  ac  siulii  fue- 
runt?  Non  enim  aut  parieies,  aut  locus  in  qiio  quis- 
que  esteffusus  ex  uicro  conciliai  homini  sapienliam. 
Quid  vero  aitinuil  Socratis  se  teinporibus  natum  gra- 
tulari?  Num  Socrates  ingenia  dii^ceniibus  potuit  com- 
modarc?  Non  vciiit  in,  meniem  Platoni  Alcibiadem 
quoque  el  Critiaiu  ejusdeiii  Socraiis  assiduos  audi- 
tores  fuisse;  quoruni  allcr  hostis  patrio!  acerrimus 
fuit,  altcr  crudelissimus  omniuin  tyrannorum. 

CAPUT  XX. 

Soeratet  aliii  prudentior  ptit  in  philosopMa ,  quamvis 

in  muUis  Heiipuerit, 

Yideamus  nunc,  quid  in  Socrate  ip90  tam  magniim 
fiierit.  ut  bomo  sapieus  merito  gratias  ageret ,  iilius 
se  tcmporibus  esse  nntum.  Non  inficior  fuisse  illum 
paulo  cordaiiorem  ,  qunm  cxieros,  qui  naiuram  re- 
rum  putnveruiii  ingenio  posse  comprehendi.  In  quo 
illos  non  excordes  laniuin  fuisse  arbitror,  sod  etiain 
impios ;  quod  in  secrela  coeieslis  illius  providcntias 
curiosos  oculos  volucrint  iminitiere.  Ronia!,  et  in 
plerisque  urbibus  scimus  esse  quxdam  sacra ,  qu£ 


YARIORUM  NOTiE. 

Quod  mas.  Sic  reposui  ex  vet.  cdilis5  Rom..  Ye-  magica  verli  possinl  in  lupos.  Ciijnsmodi  coiiversio- 
nei.  1490,  et  aliis  octo,  necnon  ex  omnibus  mss.  ^  nem  rion  soluin  agnoscuni  MaroEgiog.  ix  et  poetarum 
pro^ler  quinque,  quibtis  cst,  ul  7  vulgntis  ,  quod  iiias-  ^  alii ;  sed  Plinius  quoqtie  lih  viii,  cap.  23.  Sed  pnrum 


^ius. 

Quam  [{embia.  Ita  JudTorum  uingisiri  in  Posachim 
f-  65,  el  alihi  :  Hene  illi ,  cujus  llheri  sunt  maicuU; 
W  itli ,  ru;iis  tiberi  sunt  pnminm.  Ru?f. 

f^iio^  xXthenieniis.  Ms.  C:iniabrig.  ei  eiliti  7  addurit, 
Mn  Thebanus^  quod  {tlossemn  viduiur.  Idciii  n  Lacr- 
*>o,  lib.  I,  tribuiiuT  Socrali.  Sublac.  addit.  non  The- 
^^nus. 

Piumqnam  quidquam  dietum  esse  detirius.  Non  rcli- 
(^ndnm  quod  Jiid:ri  habeiit  in  prectilis  suis  virorum 
PCiculiaribus  :  Benedicius  esto,  o  Domine  Deus,  quod 
we  tirum  erensti ,  non  muUerem ;  quod  hraelitam,  non 
'^^mgenam.  Gat\krr. 

Quod  natum  fuisset.  Lcgitur  natus  fuisset  apiid  Bu- 
2|^iiian.,qui  hujiis  niiilationis  sic  raiionemrcddll . — 
^«stitiio  nafiis  ex  Li|»*«-  lcrt.,  Rcimm.,  Rost,  Yenet. 
»471, 72,  utraque78,95,  Parrh.,  Paiis.,  Junt,Gymn., 
Mu.,  ls.To,  Crnl.  Bcn. 


ad  rem  fncil,  piine,  an  impii  sint,  quoruin  nninian  in 
b*stias  trnnseant.  Oinnino  euim,  ul  <>x  pcrre.cto  ani- 
mali  niiiid  fiat  aniinnl  pcrfccluin,  longe  rxsupcrat 
viin  crcalani;  quodqnc  I^mis  creaiiiris  oiunibns  ncgn  vit, 
id  nonnhsqueimpietalc  iliis  adscrihitiir,  otc.  Yossius. 

Fluminis  modo.  iiiss.  8  rec,  fulminis, 

Includeretur.  mss.  tt  rec,  inaueeretur. 

Cratulari.  Ex  omiiihus  miss.  ila  repo<ui,  prrntcr  2 
Rvg.  rcc  in  quihu^,  iit  et  iii  oxcusis,  est  gloriari.  Sic 
infra,  cujus  teuiporibus  nntum  etse  se  homo  sapiens 
gratulatur ;  cl  prius,  grntias  agere  naturo! :  nullihi  ta- 
lucn  Icgilur  gloriari. 

Commodnre.  Scriptiil,  dnre. 

Atcibiadem  quoque  el  Critinm.  Isocrates  Alcihiidcm 
Socratis  disciptiluin  fiiisse  iicgai  iii  Biisiride  ,  Pidy- 
crnlcm  id  nsscrenlcm  redmgiicns.  Et  in  Goigia  Pln- 
toiiis  ipse  Socraies  ipsiim  huipov  siiiim  dicii.  C.Tte- 
runi  de  rehiis  Aicihindis  loge  Jiisiin.  lih.  v;  Tliucyd. 


Sedvidelicet  Pythaqorte,  clc  Plaionem  Pythagor.ic  j^  lih.  vi ;  Plutarchuin  In  Nicin,cl  nlihi,  de  irigiiita  ly 
^Ocirinain  seculinii  ftiisse,  tcsiaiur  eiiani  AiigusL  *^  ra 


^  doi-i.  Chiistiana.  At^iue  idem  August.  contia  Ju 

I^anofn,  lib.  ii,  ex  Ainbrosii  lihro  contra  Plnt.  h.-rc 

Wiiai  verlia  :  Miror  tantum  phitosophum,  quomodo 

oiimam,  cni  potestatem  confercndw  mortalitaiis  allri- 

hit,  in  noctuts  inctudat,  et  ramulis,  frritate  quoque  in- 

iint  bestiarum  :  cum  in  Timceo  eam  Dci  opus  esse  me- 

neraverit ,  inter  immortnlia  a  Deo  facta ;  corpus  autem 

fOff  videri  opus  sumnii  Dei  asseruit ;  quia  natura  carnis 

lumance  nihil  a  natura  corporis  bestiatis  differat,  Eiiiit 

Mlem  Plato  Piiihdai  PytliagDrici  lihros  a  mulierctilis 

paiiperibus  :  uiide  quid(|uid  dc  iiiiiiiorlnlilale  anim.'ti 

seripsir,  furalus  est.  Tzclz.  Chil.  ii,  Yarix  hisi.  Be< 

nrLBios. 

Commeare.  ExprimitMinuc.  Fcl.  cap.  57:  Animas... 
fff  alia  nova  corpora  siepius  commeare.  Bun. 

Quad  et  vanwr.,  et  impossibite  est.  Yideiur  Lnctan- 
lioa  .niiler  sensisse  de  aniinis  irn)iiorum;  ut  in  quos 
pMesuiteiD  babeat  spiritus  malignus ,  undc  in  arte 


raniiis;  Icge  Xenophontcni,  lih.  ii  reruni  Gi;vc:iruiii , 
Ju<  tin.  lit).  V.  Brtul.  —  Alcibiadem.,,  Socraiis  audi- 
tores.  Ncposiii  .Alciii.,  cap.  2;  pr.  erudms  a  Socrate; 
nec  aliicr  Xenophoii.  lih.  i  Meinorah.  f.  m.  715,  sqq. 
quem  prx  cxtcris  hic  scfiiiitur,  Alcihiadein  pnlrise 
hosieni  vocans.  NVpos  quidciii  contiariuui  nrnrniat  : 
atCicoro,  lih.  i  de  Ornl.  c  54  :  Qnid  Critias?  Quid 
Atcibiades  ?  Civitatibus  quidem  stiis  non  boni,  sed  cerle 
docti  atquc  eloquentcs,  nonnr  Socraticis  disputatiouibus 
erantcruditi?Cimi.  Maxiin.  Tyr.  Diss.  viii,  p.90.BiN. 

Jllius  se  temporibus  csse  naium,  Beiiniii.  :  ilUs  tent- 
poribus  esse  se  natum.  Sed  iion  iiiiiius  clcgaiiler  pro- 
noininn,  ittius  se,  conjuncla. 

Curiosos  ocutos.  Si  hic  siinul  Icgas  q\m  inf.,  inlolli- 
pes  nosiriiin  hic  imilnii  (riccroneni  de  Ilnriisiicum 
llesponsls,  c  17,  uhidcsncris  Bona."  Deae  :  Quod  (hacri- 
flcitim)  non  solum  curiosos  octilos  excludit,  eic  Bc.n. 

Immittere.  De  his  vide  S.  Aiigustiiiuni  de  Civit. 
Dei,  lib.  VIII,  cap.  5. 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


416 


aspici  a  viris  nefas  liabeatur.  Absiineni  igitur  aspec-  j^  runi  simiilimus.  Ex  bis  tinum  eligam,  quod  ab  omnl- 


tu,  quibus  coniamiuare  illa  non  licei :  et  si  forle , 
vel  errore,  vel  casu  quopiam  vir  aspexerit ,  primo 
poena  ejus,  dcinde  inslauralione  sacrificii,  scelus  ex- 
piaiur.  Quid  bis  facias,  qui  inconcessa  scrulari  vo- 
lunl?  Nimirum  muUo  sceleraiiores,  qui  arcana  mun- 
dl,  et  hoc  ccelesie  templum  profanare  impiis  dispu- 
taiionibus  quscrunl,  quam  qui  aedem  Yestae ,  aut  Bo- 
n»  Deae,  aut  Gereris  intraverint.  Quae  penetralia 
quamvis  adire  viris  non  liceat,  taraen  a  viris  fabri- 
cata  sunt.  Hi  vero  non  tantum  impietuis  crimeu  ef- 
fiigiunt :  sed  ,  quod  est  muUo  indignius,  eloquentiae 
famam,  ct  ingenii  gloriam  conseqtmntur.  Quid,si  ali- 
quid  investigare  possent?  Sunt  enim  tam  stulti  in  as- 
severando.  quam  improbi  In  quaerendo ;  cum  neque 


bus  sit  probaium.  Celebre  boc  proverbium  Socraies 
babuit :  c  Qnod  supra  nos,  nihil  ad  nos.  »  Procum- 
banius  igiiur  iii  terrain,  ei  manus  nobis  ad  prxclara 
opera  daias  converiamus  in  pedes.  Nibil  ad  not  ooc- 
lum,  ad  cujus  contemplaiionem  sumus  cxcitali ;  ni- 
liii  denique  lux  ipsa  pertineat :  cerie  victus  nostrt 
causa  de  coelo  esi.  Quod  si  boc  sensit ,  non  esse  de 
rebus  coelestibus  disputandum,  ne  iUorum  quidem  ra- 
tionem  poierat  comprehendere,  quae  sub  pcdibus  ha* 
bebat.  Quid  ergo?  num  erravit  in  verbis  ?  Verislmile 
non  cst :  sed  nimirum  id  sensit ,  quod  locutus  esl , 
religioni  miniine  serviendum  :  quod  si  aperte  dice- 
ret,  nenio  pateretur. 
Quisenim  non  sentiat,  buiic  mundum  tam  mirabili 


invenire  quidquam  possint,  nec  defendere,  etiamsi  |>  raiione  perfeclum,    aliqua  providentia  gubernarl  ? 


invenerint.  Nam  si  verum  vel  fortulto  viderint ,  quod 
sa^pius  coniingit,  commiiiunt,  ut  ab  aliis  idprofalso 
refellatur.  Non  enim  descendit  aliquis  de  coelo,  qui 
sententiam  de  singulorum  opinionibus  ferat  •  qiia- 
propier  nemo  dubitaverit,  eos,  qui  ista  conquirant , 
siultos,  ineptos,  insanos  esse. 
I  Aliquid  ergo  Socrates  habuit  cordis  humani ,  qui 
cum  intelligeret  baec  non  posse  inveiiiri,  ab  ejusmo- 
di  quxstionibus  se  removlt;  vereorque  ne  in  eo  solo. 
Multa  enim  sunt  ejus  non  modo  latide  indigna  ,  sed 
etiam  reprebensione  dignissima,  in  quibus  fuit  suo- 


quandoquidem  nibil  est,  quod  possit  sine  ullo  mode- 
raiore  consistere.  Sic  domus  ab  liabitatore  deserta  di- 
labitur ;  navis  sine  gubernatore  abit  pessum  ;  et  cor- 
pus ,  relictum  ab  anima ,  dirfluit :  nedum  putemus , 
laniam  illam  molem  aut  construi  sine  artifice ,  aut 
siare  tamdiu  sine  rectore  potuisse.  Quod  si  publicas 
illas  religiones  voluil  evertere,  non  improbo,  quin 
etiani  laudabo,  si  ipse  quod  est  melius  invenerit.  Ye- 
riiin  idem  per  canem  ei  anserem  dejerabai.  0  homi- 
nem  scurram  (ut  ait  Zeno  epicureus)  ineptum  ,  per- 
ditum,  desperatum,  si  caviUaii  voluii  religionem; de- 


VARIORUM  NOTiE. 

Nefai  habeatur.  Comparatio  est  a  mlnori  ad  majus,  G  Lactantius  Socrati  paulo  iniquior,  el  sibi  contrarla 

dicU,  cuin  aliis  iii  locis  mullum  Socratem  laudaverii. 
Verumtamen  non  eo  veniendum  est,  utdicamiis,  vc- 
lul  Erasmus  Rollerod.,  qui  saepe  vix  abstinere  se 
posse  aiebai ,  quin  dicerei :  Sancie  Socraiei^  ora  fnro 
nobii, 

Procumbamui in  terram,  ifiquiiis  inierprelalur 

Miniic.  Folix  ,  c.  8.  Tertullianus ,  I.  ii  ad  Nationes, 
c.  4,  (licliim  boc  Epicuro  iribuit.  Jure  vero,  qui  do 
Socraie  scripserunt,  Laciantium  ob  hanc  sini^trani 
inlerpretationem  casligaruiit.  Bun. 

Difftuii,  Ita  antiqiiiores  ac  (lOtiores  mss.  undeciro 
et  nonnuili  ediii ;  in  ca^teris  defluit,  niinus  bene. 

Verum  idem  per  canem^  etc.  Meininit  biijus  jura- 
menti  Athciiiciis ,  lib.  ix.  Deipnos.  Excnsal  bunc 
Appolioiiius  apud  Pbilosi.,  lib.  vi,  quod  juraveritper 
ea,  non  tiimquam  per  dcos,  sed  ne  perdeos  juraret. 


juxta  Geniilium  tamen  opinionem 

Vel  caiu  quopiam»  Sic  restitui  ex  veteribus  editis 
octo,  et  omnibiis  niss.  praeter  5  Reg.  et  i  Lips.  in 
quibus,  ut  in  7  excusis,  legitur^ttupuim,  in  1  Colb. 
quoquam,  Nota  obiter  quopiam  in  sextocasu,  ut  apud 
Arnobiuin,  lib.  vi,  ante  ilnem,  etlib.  vii.postinitium. 

Hoccmieile  templum ,  etc.  Sic  Scipio  in  Somnio 
apud  Cic.  appellavit  muiidum.  Quo  loco  Macrob. 
Bene  autem  ,  inquit ,  univenui  mundui  Dei  templum 
vocatur,  propter  illoi  qui  exiitimant  nihil  aliud  eae 
Deum,  nisi  coelum  ipsum,  et  casleitia  itta  quce  cerni- 
mui.  Idi'0  ut  iummi  j^otentiam  Dei  ostenderet  poae  vix 
intelligi,  nunquam  vtderi ;  quidquid  humano  iubjicitur 
aipeclui,  templum  ejui  vocavit,  qui  iola  mente  concipi» 
tur;  ut  qui  hoec  veneratur  ut  templa,  cultum  tamen  maxi- 
mum  debeat  conditori ,  iciatque  quisquii  in  unim  tem- 
pli  hujui  inducitur^  ritu  iibi  vivendum  iacerdoiii  ,  etc. 

Betul. 
f  Bonoedew,  eic.be i\m  mox  Lactantiiis,  ctsupral.  i. 


Quid  dicam  de  Theologis?  Tertul.,~cap.  ii  Apolog. 
Taceo^  inquit,  de  philoiophii ,  Socrate  contentui^  am 
in  contumeliam  deorum ,  Quercum  ,  et  Uircum^  et  Ca- 


c.  22;  Pi-opert.  I.   iv,  Elcg.  9,  de  sacris  Boii;e  dex.  |>  nem  dejerabat.  Sed  propterea  damnatui  est  Socrates  ^ 

^  quia  deoi  denruebat.  Augiistliius  ,   item  cap.  2  libri 


FoemiDea;  loca  clausa  deae,  fontesqne  piandos, 
Impune  et  nullis  sacru  retccl^  viris. 

El  non  solum  virls  tcmplum  Bonx  deae  ingredi  nefas 
erat;  sed  ct  piclur.'e  masculx*  in  lemplo  velnt.-e,  ut 
testantur  Juvcnal.  Satyr.  6 ,  et  Senec.  epist.  97.  De 
his  Bon»  dex  ant  Vestus  Mysieriis  vide  Dionys.  Ila- 
lycarn.  lib.  ii ;  Ciceroncm,  oratione  pro  D(»nio  siia, 
ei  Macrob.,  lib.  i  Saiuriial.,  c.  11  et  12,  aiqiic  Ser- 
vium  in  iv  lib.  iEiieidos. 

Cordii.  Ilic  cor  ponitiir  pro  animo ,  prudeniia ,  sa- 

picntia.  —  AUquid habuit  cordii.  hl  cst,  ut  sup., 

fuii  pnulo  corddtior.  Lactaniiiis  cuin  nliis  sapienliam 
in  corde  poiiebat  :  hinc,  I.  iii,  cap.  13:  In  corde  ia- 
pientia  est.  Di»  Opif.,  cap.  10  :  Cor  iapienlitB  domici' 
lium.  C:ip.  li  :  Primum  cor  hominii  effingi,  quod  in 
eo  iit  vita  omnii  et  iapientia.  Bun. 

Quod  iupra  noi ,  nihil  ad  noi.  Meminit  etiam  Hie- 
ronymus  in  Apologia  adversus  Rufinuro.  At  videtur 


de  Vera  religione,  clcmentios  boc  iniiTpietatur.  In* 
terea  non  negabimiis ,  caneni  apud  iEgyptios  deum 
fuisse ;  qnod  non  modo  Enseb.  iii  Pra^parat.  Evan* 
gelicatesiaiur,  sed  ipse  elium  Plaio  iii  Gorgia.  Betdl. 
—  Socrates  dicius  icurra  >lf/icMs  .  quia  ridibuiidus 
pleraqiie  docebat.  Pr.mer  Cicer«)nem,  libro  i  de 
Natura  deorum,  cap.  34,  ei  lih.  v  de  Finibiis,  vide 
Miniiciiim  inOctavio,  paulo  aiite  finem. 

0  hominem  icurram.,...  Zeno  Kpicurem.  Sequitur 
Ciceronem,  lih.  i  dc  Nat.  deor.,  aip.  34  :  Zeno  nim 
eoi  iolum  qui  tum  erant,  Appoilodorum ,  Syllum,  cm» 
teroi  figebat  maledictii  ;  ied  Socratem  ipsum,  parentem 
philosophiw^  latino  verbo  ulem,  scurram  Atticumfmiu 
dicebat.  Bo.n. 

(Jtait  Zeno  Epicureus,  Ideodistinguendnsa  Zenone 
Cittio,  sive  stoico,  etiam  ab  Eieale.  Inier  octo  Zeno- 
nes  Laeriius  Epicureum  hunc  oclavum  ponit,  Sido« 
nlum  genere.  Buif. 


417  UBER  111.  DE  ^ALSi  SAnENtlA  PBILOSOPH.  118 

mentein ,  si  hoc  serio  fecit ,  al  animal  turpissiiniiin  A  jusiiiiae  raiio  desiderat,  omnia  in  commune  possi- 


pro  Deo  haboret !  Quis  jam  supersliiiones  iEgyptio- 
rum  andeat  reprehendere ,  qiias  Socraies  Atlienis 
auctoritate  conGrmavii  sua  ?  lllud  vero  nonnc  sum- 
mae  vauitatis,  quod  ante*mortem  familiares  suos  ro- 
gavit,  ut  iEsculapio  gallum  ,  quem  voverat,  pro  se 
sacrarent  ?  Timuit  videlicet,  ne  apud  Rhadamanilium 
reciperatorem  voti  reus  fieret  ab  iEsculapio.  Demen- 
tissimum  hominem  pularem ,  si  morbo  affecius  pe- 
riisset.  Cum  vero  hoc  sanusfecerit,  est  ipse  insanus, 
qui  eum  putat  fuisse  sapientem.  En  ,  cujus  tempori- 
bus  natum  esse  se  homo  sapiens  gratulatur. 
CAPUT  XXI. 
De  Platom  doctrinat  quce  re$publica$  deilruereL 


deani.  Ferri  hoc  potest,  quamdiu  de  pecunia  dici 
videtur.  Quod  ipsum  quam  impossibile  sii,  et  quam 
injusium,  poteram  muUis  rebus  ostendere.  Conce-> 
damus  (auien  ,  ut  possit  fieri.  Omnes  enim  sa« 
pieiites  erunt ,  et  pecuniam  coniemnent.  Quo  ergo 
illum  communitas  isia  perduxit?  Matrimonia  quoque 
inquit,  communia  esse  debebunt :  scilicet  ut  ad  eam- 
dem  muliercm  multi  viri ,  tamquam  canes  con- 
fluant ;  et  is  utiquc  obtineat,  qui  viribus  vicerit :  aut 
si  paiienies  suut,  ut  pbilosophi,  expecteni,  ut  vici- 
bus,  tamquam  lupanar  obeant.  0  niiram  Platonis 
sequitatem!  Ubi  est  igitur  virtus  castilatis?  ubi  fides 
conjiigalis  ?  quae  si  lollas,  omnis  jusiilia  sublata  est. 


At  idem  dixit,  beatas  civitates  futuras  fuisse ,  si  aut 
Videamus  tamen,  quid  illum  Socrates  docuerit»  g  philosophi  regnarent,  aut  reges  philosophareniur. 


qni  cuiu  toiam  Physicam  repudiasset,  eo  se  contulit, 
ut  de  virlute  atque  officio  quaereret.  Itaque  non  du- 
hilOj  quin  audiiores  suos  justiliae  praeceptis  erudierit. 
Docente  igitur  Socrate,  non  fugit  Platonem,  jusliiix 
vim  in  aequiiate  consisiere ;  siquidem  omnes  pari 
Gonditione  nascuniur.  Ergo  nihil  (inquit)  privati  ac 
proprii  habeant :  sed  ut  pares  esse  possint,  quod 

VARIORUM  NOTiE 


Huic  vero  tam  justo,  tam  aequo  viro  regnum  dares, 
qui  aiiis  abstulisset  sua ,  aiiis  condonasset  aiiena ; 
prostiiuisset  pudicitiam  foeminarum  :  quae  nullus  un- 
quam  iion  modo  rex,  sed  ne  lyrannus  quidem  fecit. 
Quam  vero  intulit  rationem  turpissimi  hujus  con- 
silii?  Sic  inquit  :  Civitas  concors  erit,  et  amoris 
muiui  consiricta  vinculis,  si  omnes  omnium  fuerint 


jEiculapio  gallum,  Qua  de  re  vide  TertuIIianum  de 
Corona  miiilis. 

Pro  iesacrarent,  Sicferunt  omnes  editi  cunctique 
fere  mss.  inier  quos  suni  4,  veterrimi.  Duo  Reg.  vet. 
Jiabenl,  ut  et  in  Epitom.,  c;ip.  37,  proiecrarenl^  quod 
^erbum  non  nduiiilit  lingua  lalina.  Recentiures  duo,  C 
ftoiecant ;  alii,  procurarent ;  3,  comecrarent» —  At  Le- 
gilur  proiecrarent  apud  fiunenian,  qui  hujus  vocis  sic 
raiionem  reddit : —  In  tania  librorum  variatione  tu- 
lius  putavi  anti(|uissiniorum  codicum  scripluram 
exbit>ere.  Slephanus  Baluzius  ad  libr.  de  Mort.  Per- 
sec.,  c.  33  :  Meiiiis,  inquit,  ut  arbiiror,  codex  regius 
3735,  proiecrarent,  BuN. 

Rhadamanihum,  Inferorum  judicem.  Virgil.  i£neid. 
VI.  V.  566. 

Reciperatorem.  Ita  reposui  ex  aiitiquissimo  900  an- 
nor.  ms.  codice  Regio;  etsic  legendum  esse  cense- 
bant  eruditi  viri  Tii.  Caiiterus,  Jo.  Cauci,eiGalla:us. 
Recuperator  enim  el  rccupero  sunt  ab  antiqiio  verbo 
redperare^  til  recte  annolavit  Pauiiis  Francius  Bes- 
coviensis  iii  suo  Thesauro  eruditiunis  scholasticae , 
in-folio,  Francofurti,  i62i.  Huic  leciioni  nostriB  fa- 
vent  mss.  Mnrin.  cui  csl  receperatorem ;  ms.  29  et 
edit.  9,  per  compcndium ,  receptorem;  i  Reg.  rec. 
et9edit.  rec,  recnperatorem;n\s.  Ulir.  imperatorem^  ^. 
corru})te.  Reciperatorei  aulein ,  vel  si  iiiavis ,  recupe-'  ^ 
ratorei  dicti  sunt ,  qui  de  rebus  privaiis  recipiendis 
reddendis(|ue  suo  dumino  dolo  ac  fnudc  subductis 
cognoscebaiit.  Gcll.  xx,  i;  Livius,  xxvi,  48. 
r  Puiat.  Ex  i8  inss.  est,  inter  quos  sunt  vetuslissi- 
mi  Regii.  C:eieri  cum  edilishabenl,  putet. 

fuine.  Haud  secus  legi  debei  ex  mss.  antiquissi- 
mis.,  1  Boiioii.,  2  Reg.  aliisqiie  tribus;  melius  quam 
fMisiu  c:cteris. 

itts/jfia?,  eic.  Mallem  cum  Thysio  legere  mquali' 
tate^  ob  ea  qu.-c  sequuntur,  pari  conditione...  ut  paret 
eue  poiiint.  Sed  et  asquitai  pro  asqualitate  usurpatur 
a  Seneca.  Juititice  vim  in  cequilate.  i£qiialii:ilem  ego 
maliin,  non  quod  ;equiias,  qiiu^Grsecis  cTrticxf^  dicitur, 
luiidamentum  jusiiiiaB  iion  sit,  ui  ipsePIalo,  Arisi.  et 
post  hos  Cic.  quo(|ue  docct  abunde  :  sed  Lucianiium 
To  tffov,  sive  Tiiv  lo-oTvrroe,  quam  Cic.  soietgequaliiaiem 
interpretari,  iiiteliigere,  ipsa  communio  de  qiia  quai« 
stio  est,  evincit.  Quamquam  non  desint,  qui  iffonrra 


etiam  wquitatem  transferunt,  eam  Intelligentes,  qufle 
Varroni  est  parilitai.  Plato  de  Legibus  quinio  et 
sexto,  necnon  Arisioteles  in  quinlo  Eiliicor.  Betul. 

In  cequitate.  Legitur  vero  in  aqualitate  apud  Bune- 
inaii,  qui  notain  sequentem  exhibel.  —  /n  wquaU" 
tate,  Sic  1.  v,  cap.  l4,  sq.  :  jEquitatem  dico...  ie 
eum  casterii  coxquandi ,  ^iMfii  Cicero  mquahilitatem 

vocat,..  omnei  aeqiios,  id  est,  parei  eue omnibus 

(Bquitatem . . .  laraitur. . .  afquo  jure, 

Poiiideant.  Ms.  i  Boiion.  aiiliq.,  poaidebunt. 

Ferri  hoc  poteit.  Mss.  2  rec.  cum  5  ediiis ,  peri ; 
i  Reg.  rec,  Fi>rt  hoc  non  poten. —  Ferri  hoc  potat^ 
quamdiu.  Pro  recepta ,  est  Epitom.  cap.  38  :  De  pa' 
irimoniii  tolerabile  eit...  poteit  atiquo  modo  ferri.  Bon. 

Mutrimonia  quoque,  etc.  Cnm  alibi,  lum.  in  5  de 
Rep.  Oisputat  contra  liaiic  Arislotcles  in  ii  de  Rep. 
itein  ex  Ecclesiasiicis  Scriptoribus  Eusebins  lib.  xiii 
de  Pra^paral.  Evang.,  cap.  i2.  Notatur  ab  Epiphnnio 
tom.  II,  lib.  111,  a  Clirysosloino,  homilia  i  in  Malth. 
et  Actis  Ciipile  ii.  Alque  idcm  Epiph.  l.  ii,  I.  i.  Bet. 

Si  patientes  eunt.  In  scripiis  iO  et  vulgaiis  A  legitur, 
patientei,  Ald.,  iapientei, 

Ut  vicibui.  Sic  rcposui  ex  melioribus  cunciis  ferme 
mss.  et  9  vetuslioribus  editis.  In  7  scriptis  et  8  rec. 
vulgatis  est,  et  vicibui. 

Beatai  civitates  futuras.  Haec  Socralis  sententia  est 
in  V  de  Rep.  Vide  Cic.  ad  Quintum  fratrem  cpist.  i, 
cujus  hxc  sunt  verba  :  Atque  ille  quidem  princeps  t»« 
aenii  et  doctrina  Plato,  tum  denique  fore  beatas  RespU" 
blicas  putavit^  si  aut  docti ,  aut  sapientes  homines  ea$ 
regere  coepissent,  aut  qui  regerent,  onme  suum  studiuni 
in  doctrina  ae  sapientia  cotlocassent.  Exlat  de  eodem 
arguinento  libellus  Pluiarcbi.  Non  id  vero  agit  Lac- 
tantius,  ut  velil  hoc  dictum  improhare  :  sed  utnppa- 
reat,  nec  Socralem,  nec  Platonem  inter  sapientes 
esse  nuinerandos,  idqiie  ex  eventu ;  et  utait  S.  Am- 
brosius,  quod  non  veram,  sed  fictain  ei  adnmbratam 
dumtaxat  Rempublicam  descripserint.  Betol. 

Qui.  Hanc  vocem  restitiii  ex  mss.  6  Reg.,  GColb. 
aliisque  septem,  ediiis  octo  vct.  et  3  rec.  Deest  in  3 
Regiis  totidem()ue  excusis. 

Quam  vero  intulit  rationem  turpiuimi  hujus  consilii, 
Editi  octo  rec.  Cum  vero,  Reposui  Quam  interroga<« 


419  FIRH.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  AfO 

etm9riii,el  patrcs,  etuxores,  ct  liberi.  Qnse  ista  A  momenti  liabel,  ne  in  eorpore  quidem :  sed  toia  in 
conrusio  generis  bumani  esi!  Quomodo  servari  po- 
lest  caritas,  ubi  nihil  est  certum  quod  amciur  ?  Quis 


aut  vir  mnlierera,  aut  mnlier  virum  diliget,  nisi  ha- 
bitaverint  semper  una,  nisi  devota  meiis,  et  servata 
iiivicem  fldes  individnnm  fccerlt  charitatem  1  qnac 
virlus  in  illa  promiscua  voluptate  locuin  non  babet. 
Item  si  omnes  omnium  liberi  slnt,  quis  amare  li- 
beros  tamquam  suos  poierit,  cum  suosesse  aut  igno* 
rct,  ant  dubiteif  quis  boiiorem  timquam  patri  de- 
ferot,  cum  unde  naius  sit  nesciat?  Ei  quo  flt,ut 
non  tantum  allenum  pro  patre  babeat,  sed  etiam  pa- 
irem  pro  alieno.  Quid,  quod  uxor  potest  esse  com- 
munis,  flllus  non  potest»  quein  concipifnon  nisi  ex 
uno  necesse  est.  Pcrll  ergo  illi  uni  cominuniias,  ipsa 
rcclamante  natura.  Supercst,  ut  tsintuinmodo  coii- 
cordix  causa  uxorcs  vclii  esse  communes.  At  nulla 
vchementlor  discnrdiarum  causa  est ,  quain  nnius 
focminae  a  mnltis  maribus  appetiiio.  In  quo  Plato,  si 
ratione  non  poiuit,  cxemplis  certe  potuit  admoneri, 
ct  mutorum  anlmalium,  qu%  ob  hoc  vcl  acerrime 
pngnant,  et  hominum,  qui  seinper  ob  eam  rem  gra- 
viiisiina  inter  se  bclla  gesserunt. 

CAPUT  XXII 
De  Platonis  prcBcepiis,  iisdemque  reprehensit, 

Restat  ut  communio  ista  nibil  aliud  babeal,  prster 
adulieria  ,  et  libidines ;  propter  quas  fundltus  erueu- 
das ,  virlus  est  vel  maxline  necessaria.  Itaque  non 


boininis  mente  versatur.  Qui  ergo  vult  homines 
ad.ncquare ,  non  matriinonia ,  non  opes  snbtrahere 
debet ;  sed  arrogantiam ,  superbiam,  lumorem,  Ht 
illl  potentes  et  elaii  pares  esse  se  etiam  mendieisel- 
mis  sciant.  Detracta  enim  divitlbus  insolentia  et  tni- 
qniiatc ,  nlbil  intererit  utrumne  alli  divites ,'  alil 
pauperes  siirt,  cum  anlmi  paresfuerint;  quod  efll- 
ccre  nnlla  res  alia  prseter  religionem  Dei  potesi. 
Putavit  igiiur  se  invenisse  justiiiam ,  cum  eam  pror- 
sus  everlerit;  quia  non  rerum  fragilium,  sed  men- 
tium  debet  esset  communitas.  Nara  si  justitia  virtih 
tnm  omnium  materest,cum  illaasingul»  tolluntur, 
ipsa  subveniiur.  Tulil  aulem  Piaio  anie  omnia  fru- 
galitatein  :  qua:  utique  nulla  est ,  ubi  proprii  nihil 
B  babeaiur.  Tulit  abstinentiam  :  siquidem  nlbil  ruerii» 
quod  abstincatur,  alienum.  Tulit  temperantiam,  tolit 
castiialem ;  qus  virtuies  in  utroque  sexu  maxims 
sunt.  Tulit  verecundiam ,  pudorem ,  modestiain  ,  sl 
honcsta  et  lcgilima  esse  incipiuiit ,  quae  solent  flagl- 
tiosa  ct  turpia  judicari.  Sic  virluiem  duin  vult  om- 
nibusdare,omnibus  adimit.  Nam  reruin  proprietas, 
et  vitiorum  ,  et  virtutum  materiara  continet  :  com- 
munitasautem  nihil  aliud,  quam  viiiornm  licentiaro. 
Nam  viri ,  qui  niulliis  mulieres  habent,  nihil  aiiud 
dici  possunt,  quain  luxuriosi  ac  nepoies.  Item  ma- 
lieres  ,  qux  a  multis  habentur  ,  non  utique  adai- 
terae,  quia  ceriuin  mairimoniuiu  nuilum  est,  sed  pro- 
stitutoi  ac  mcretrices  sint  necesse  est. 
Redegit  ergo  huinanam  vilam  ad  similitudinem , 


invenit  concordiam,  qnam  quxrcbat ;  quia  non  vide-  Q  non  dicam  mutorum,  sed  pecuduin  ac  beiluarum. 
bat,  uiide  oriaiur.  Nam  justitia  in  extrapositls  nihil      Nam   volucres  pene  omnes  raciunt  malrimonia,  el 

VARIURUM  NOTifi. 


tionis  sensu  ex  veteribus  impressis  et  omnibus  mss. 
nisi  quod  15  pro  vero  legunt  tainen, 

Devoia  mens.  Thysio  devota  mens  explicauir  volis 
adstricta ;  sed  majorem  viin  devotus  in  se  habet,  et 
subst.  devotio,  Perpende,  1.  v,  cap.  7  :  Devota  Deo 
suo  fides,  L.  u,  cap.  12  :  Devoiione  snmma  senrire, 
I>e  Opif.y  cap.  xix  :  Non  fidem  devotionemque  pro" 
dere,  Bun. 

lndividuam,„charitatem,  Stylo  Gypriani,  I.  ii,ep.  4, 
ed.  Erasin.,  Honori  nos  vestro  cbaritas  indifidua  coit- 
neiiit,  RuN. 

Perit  ergo  illi  uni  communitas,  Reposuit  t//i  ttni, 
scilicet  niio.  Qux  lcctio  maxime  omniuin  probatur 
ex  19  mss.  ct  edii.  vet.  Roin.,  Egnat.,  Fasit.,  Beiul.  ^ 
Logitur  in  3  Rcg.  et  5  vulgalls  recentiorihns,  illi  una; 
\n  Goih.  illa  una;  quoruin  viceesl  mntrimonVt  in  im- 
prc^sis  quinque. 

Vetit,  Sic  reposui  ex  nnliquissimo  codice  Regio 
aliisiiue  sex  ,  refcrendo  ad  Plaioiiem ;  et  illud  reqni- 
runt  ea  qu:e  pra^ecdunt,  et  qux  sequuntur.  M)S.  sep- 
tcm  cuin  cdiiis,  velint, 

Qui  semper,  Mss.  7  rec,  Qui  scepe, 

Jn  extrapoMis,  Stoicl  iion  inodo  res  forluitas  ,  sed 
ctiain  corpora  ipsa  extra  nos  esse  creduni ,  ui  ex 
Epicteii  Enchiridio  maiiifestiiin  esi.  Non  uiale  cuin 
ipsius  Ghristi  doclrina  congruii ,  qui  rapinas ,  adui- 
teria  ,  hoc  csi  ops^se;,  quai  e  nobis  egredianiur,  bo- 
minein  (Junlaxai  iiKiuinare  anirinavit.  Betuleius. 

Cnm  amml  pures  fuerint.  Par  animi  Lactaniius  dicit 

Eer  GrxciMiium.    Fuerint  reposui  cx  mss.  et  editls 
letul.,  Tornes.,  Walch.,  Soubron.  Sint  ca^teromm 
vulgatorum  est. 


Nam  si  justitia ,  etc.  Justitia  namque  virtutet  inse 
complectitur  oinnes,  ut  Aristotelcs  in  v  Moniliam 
dicit.  Matrcm  aliarum  virtuluin  vocat  ,  quod  reliquas 
veluti  Hlias  in  suo  quasi  siiiu  el  greinio  fovel.  De  ^uo 
vide  etiain  Joannein  Stobeum. 

Tulit.  Tulit  haud  raro  ponitur  pro  sustulit ,  abstuiiL 
Iterum  ipse  Lactantius  in  Cpit.  c.  i9 ,  ex  Gellio :  9% 
tuleris  uniiin ,  nbstulcris  utrunique.  Ainbros.  1. 1 , 
OIT.,  cap.  5*2 :  Tolle  ex  iisu  hominum  bencvoIentiaai« 
lamquam  solein  e  mnndo  tuleris ,  ita  crit.  L.  iii. 
Oir.,  cap.  5:  Solum  lanceani...  ei  lenticutain  tulil 
aqu:e.  Bc!f. 

I  Siquidem  nihU  fuerit,  quod  abslineatur^  alienum. 
Uanc  IccLionem  reiineulquainplurimi  mss.  etexcusi: 
el  opliina  esl ,  quidquid  dical  Thoniasins ;  nani  rec- 
tissime  dicimus,  rcin  aliquain  absiinen,  quasi  pro- 
cul  tenerl  ac  piobiheri.  Laci.  lib.  vii ,  cap.  17  :  ab- 
slinebat  iinbres,  etc.  Livius  :  Romaiio  bello,  Fortuoa 
Alexandrum  magnum  absliiiuit.  Mr»s.  16 ,  rec.  et 
editi  oclo  legunt,  siquidem  nihil  fuerit,  quo  alisti- 
neatur;  Bon.  siquideni  nnllus  fuerit,  qui  absiiiicat 
alieno.  Ex.  ls.uo. 

Ac  nepotes,  Id  est ,  consumptnres.  Ilorat.  Epod.l, 
arojToi,  inlempcrantes,  et  patrimonii  dissipaiores. 
lii  niss.  1  Reg.,  1  Golhert.,  Pal.  ei  Brnn.  legitiir,  ae 
perditi ,  qnod  est  inierpreiatio  vocis  nepotes,  — Lma- 
riosi  ac  »i<^pofef .  Gicero  pro  Uiiintio  cap.  li  :c  Quis  tam 
perditus  iic  profiisiis  nepos  nonadesa  jani,scd  ibuiH 
danti  etiain  pccunii  sic  dissoiulus  fuisset,  ul  futi 
S.  NasviuB.  I  BuN. 

Dieam.  lia  mss.  At  editi ,  dico. 


4il 


LlBERlll.  DE  FAL9A  SAPIENTIA  PHfLOSOPH. 


423 


liaria  junguntur,  et  nidossuos  lamqnam  geniiilestoros  A  <]"3in  cuin  peciinKT  coniempiu  glorlaiiturf  Forlis  nni- 


coiicordi  meiile  dcfenilunl ;  et  foeiiis  suos,  quia  cerli 
suiit,  amant;  ei  si  nlicnos  objeceris,  abigunt.  At 
liomo  sapiens  contra  morcm  boininuin,  conlrnque 
naturam,  stultiora  sibi ,  qiix  imilarelur,  elcgil.  Et 
quoniain  videbai  iii  c.-cteris  aiiimalibus  onicia  nia- 
riiim  fcemiiiarumque  non  esse  divisa ,  existimavit 
oportcre  etiam  mulicres  mililare,  et  consiliis  publi- 
cis  iiitercsse ,  el  magistratus  gcrcro  ,  et  imperia  sus- 
cipere.  liaquo  bis  arina  et  equos  as^ignavit :  conse- 
quens  est ,  ut  laiiam  et  lelain  viris  ,  et  infantium 
geslaiiones.  Nec  vidit  impossibilia  esse,  qux  diccret; 
ex  eo  quod  adbuc  in  orl)e  tcrrae  ,  neque  lam  siulta, 
netfae  tam  vana  ulla  gens  extiterit ,  quae  boc  niodo 
viverei. 

CAPUT  XXUI. 

De  mroribui  ^ruMdam  philotophorum ,  deque  iole 

et  tuna. 

Caro  igitur  In  lanta  vanitaie  ipsi  pbilosopborum 
principes  deprebcnd.ititur,  qiild  illos  iiiinores  puta- 
bimus,  qui  numquain  sibi  tam  sapieutes  videri  solent. 


niiis.  Scd  cxpcclo  quid  Taciant,  ct  quo  ilie  contcmp- 
tus  cvadai.  Tradila  sibi  a  parenlibus  palrimonia  tam- 
quam  maluiii  fiigiuni,  ac  deseruut.  Et  ne  in  lempe- 
siaie  nnurragium  faciant,  in  trnnquillo  se  ullro  pnc- 
cipitaiit,  non  virtutc,  scd  perrerso  metu  fortes;  sicut 
illi,  qui,  cum  timcnl  ne  ab  buste  jugulentur,  ipsi  se 
jiigulaiit,  ut  mortein  mnrte  devitent.  Sic  isti,  uiide 
posseiit  gloriiim  liberalitntls  acquircre,  sinc  honore, 
sine  graiiii  perdunt.LaudnturDemocritu8,quod  agros 
suos  reliquerit,  eosqiie  pascua  piiblica  fleri  passus 
sit.  Probareni,sidonasset.  Nihilauiein  sapienter  fit, 
quod  si  ab  omnibus  (iai ,  inutilo  est  ac  roalum.  Sed 
baec  negligeniia  tolerabilis.  Quid  ille,  qui  (latrimo- 
nium  in  numinos  redactum  efTiidil  in  mare?  Ego  du' 
fi  bilo  ulrumne  sanus,  an  dcmcus  fuerit.  Abilc,  inquil, 
in  profundum ,  malsB  cupidltutes ;  cgo  vos  mergamy 
ne  ipse  mergar  a  vobis.  Si  tuntus  pecunise  coiitemp- 
tus  est,  fac  iilain  boiieficium ,  fac  buinanitateiu,  lur* 
gire  pauperibiis :  polest  hoc ,  quod  perditurus  es, 
multis  succurrcre»  ne  fame,  aut  siti,  aut  nudiute 
niorlantur.    Iinliare  insaniaro    jtaltem    furoremquc 


VARIURUM  NOTiE. 


Paria  junguntur.  lla  mss.  5  Rcg.,  2Bouon.,Gnuc., 
Jun.,  Caui.,  Coib.,  1  Colb.,  etc.,cdii.  vet.  Rom., 
Alil.,  Paris.,  Florcni.,  ci  7  alii ,  1  Ucg.  el  2  Lips. 
habent  conjunguutur;  quaiiipiurcs  mss.  junqunt;  Ircs 
l^ec.  et  plurcs  cdd.  cunjungunt,  Coliiiuburuiii  geous 
boc  inaxiine  iioiirme  celebratur  »b  Arisiotcb^  lib.  ix 
Uisliir.  Auiiiialiniii.  cap.T.etu  Pliiiio,  librox,  cap.  34.  r 

Ceniale$  toroi.  Opliiua  lcciio,  qii:u  est  quaiiipluri- 
noruin  mss.  et  cdii.  Is.,  Sp:irk.,  Walcb.  In  cxicris 
Vulgaiis  et  decciii  scripiis  esl,  genilalet,  At  lectus  ge- 
nialtM  est  apud  llorai.  lib.  i ,  episl.  1,  Pers.  Satyr.2, 
V.  3. 

Et  quoniom  videbat.  Omnia  omninin  maris  ac  foe- 
tminjR  miscet  oflicia  Phito,  lib.  vii  de  Legibus ,  et  in 
eiemplum  afTert  A-^jazoiias,  Liconicas  virgines,  at- 
que  uiulicres  Sarifialas  et  Poiiticas.  Quidiii  eliuiii 
lib.  V  de  Ropublica  docet,  miilieies  xque  ui  viros  ad 
munia  suL>eui>da  idoiicis ,  iiisi  quod  hint  aliqonnto 
imlieciliiorcs  ?  Sed  boc  iiisiitiuuin  rcpTebeudiL  Ari- 
Sloielcs,  cap.  4,  lib.  ii  de  Repubrica.  TAxanlur  b:ec 
^Micm  ab£usebio,  Iib.  iii  de  l'i-:r|inrat.  Lvaugelica  , 
cap.  12.  lu  chnsiiana  rfpublica  iiiulieribus  Eccludiu: 
inuncribus  ioierdiciuin  esl.  Betuleius. 

fjl  tanam  el  tetnmvirit,  clc.  S.   Kpipbanius,  epis- 
copus  Coiisiaiiii:c  Cypri,  coiiira  b.Treses  varias  scri- 
ieiis ,  iii  icriio  libro  variaruiu  gciitiuni  niores  recen-  j) 
lei,  taleque  quidduiii  dc  Seris  rcferl. 

Xeque  tam  vana,  Sic  rcposui  cx  oninibus  prope 
mss.  et  10  \et.  excusis.  lu  1  Colb.  et  in  edit.  Ald. 
legitur  vnria  pro  vana;  iii  sci  ipti^  3  Rcg.  ct  Marm. 
ac  1  iiiiprcssi.^  rec.  neque  tam  taiiient. 
Jn  tanta  vaniiate.  Ldili  b  com  1  Reg.,  varietale. 
Minores.  id  est,  faiiix  iiifcrioris  pbilosopbos»  de 
quibus  iiiox  seriiio  liabcbilur. 

In  tranquHlo.  Golh.,  Lips.  lert.  et  Rciiiim  : //i 
trdnquiHum,  sc.  mare.  Pricfcro  receplam  ex  nliis  mss. 
et  veit.  edd.  uinnibus.  Tran(|uilluiii  opponiiur  lcm- 
pestati :  iu  Iraiiqiiillo,  id  cst,  ru/u  traiiquilluiu  Cbt. 
Seiiecu  iii  Agaiiieuiii.  iii,  082 :  Tranquillo  mate  confita^ 
eredunt  iidrum  pclago  uuducct.  Livius  1.  xwi :  Aou 
tranquillo  navigamut  :  sed  jam  aliquot  procdlit  tub- 
mersi  pene  tumus.  L.  xxvi :  Mitites  iranquiUo  in  atlum 
provecii.  Bun. 

Vnde  pouent.  Sic  restitui  ex  omnibus  mss.  et  edd. 
pra:ter  i  Reg.  rcc.  et  edd.  5,  in  quibus  est ,  unde 


putant. 

DemocrituM.  Aliler  Yaler.  Max.  lib.  vin,  cap.  7  : 
At  DemocriluSf  iiiquit,  cum  divitiis  ccnseri  potset^  quas 
tantai  fueruut^  ut  pater  eju$  Xerxis  exercitui  eputum 
dare  facile  potuerit,  quo  magis  vacuo  animo  tiudns  lit' 
terarum  ettet  operatust  parva  admodum  summa  retenta^ 
patrimonium  suuui  putrice  donavii.  Laeri.  scribil,  ip- 
suiu  suam  porlioncm  iuicr  Iraircs  divisisse,  sibique 
aiiqu:)uiuiu  pecuiiie  iu  viaticuin  percgrinatiunis  re- 
servasse.  Seueca  in  libro  de  Providentia :  Demoeritus, 
iiiquii,  diviiias  prQJecU,  onus  illas  bonce  meniis  existi- 
mans.  Cic.  dc  (iuib.  v  ad  Luctantiuui  proplus  accedit : 
Cur  hasc  eadem  Democritus,  qui  (vere  falsone  qurnre- 
remus)  dicitur  ocutis  se  privassefCerteutquam  mmime 
animus  a  cogitationtbus  abduceretur,  patrimonium  ne- 
glexit^  agros  deseruit  incuttos :  quid  quwrem  aliud , 
nisi  beutam  vitam?  Terl.  cap.  4(>,  Apol.  aliier  spoulu- 
neam  exca^cauoncm  iiiierpreiutur.  Betuleius.  — 
Laudatur  Democritus.  Merelur  iej!i  de  bac  re  Pbilo 
de  Vila  conlcuiplal.,  foL  891,  ed.  Lips.  ei  llierouy- 
nius  ad  Pamiiiacliium  f.  1G4.  sqq.;  ad  Lucinium  f. 
ii)3;  ep.  ad  Juliauum  f.  207  et  1.  ii,  adv.  Jovian.  f. 
70;  Cicin.  Aiex.  de  Salute  Diviiis  ed.  llt.  cap.  11, 
pug.  24.  BuN. 

Quid  ille?  Cratcs  nimirum  Tliebanus,  pbiloso^tbus 
Cynicus,  Diogeiiis  discipuhis :  ejiis  mt*minit  llieron. 
ad  Fauliniiiu  de  iiistiiulioiie  iiioiiacli.  ct  lib.  iiadver- 
sus  Joviiiiaiiuiu,  refcrt  ejus  apopbthcgma  :  Abite^ 
iiiquiebat,  pessum,  mulie  cupiditates;  egd  vos  mergam, 
ne  ipse  mergar  a  vobis.  Lt  bic  quideiu  ibeotogus  boc 
laudi  adscribit,  nibil  aliiid  quam  pceuniaruui  con- 
tempiuin  spectuns.  Sed  Apollonius,  ut  Pbilost.  re- 
fert^  i|»suiu  eodeiii  reprebeudit  argiimento,  quo  Lac- 
taiitiu*i,  ut  qui  uec  brutis,  nec  hominibus  utilis  fue- 
rii.  Verum  hiijus  submersionis  nec  Laertius,  iiec 
Plutarcbus  meroineruut.  Bctol. 

Quid  ille^  qui  patrimoniuni  in  nnmmos  redactum. 
Craies  Tb«:baniis  est.  Ilieronymiis  episi.  15  ad  Pau- 
iiuuiii,  de  lustiiiiiioiie  monaclii :  Craies  iile  Thebanus^ 
homo  quondam  ditlssimuSj  cum  ad  phitosophandum 
Alhenas  pergeret,  magnum  auri  pondus  atjecit^  nec 
putavit  se  stmut  posse  et  virtutes  et  divitias  potsidere. 

BUNEMA.N. 

Elfudit.  Proprie  h.  1.  noster :  Cicero  iranslate  I.  u, 
Oir.  cap.  15 :  c  Muiti  patrimouiaeiAideruQtiuconsjltc 


4£3  FIRM.  LACTANTH  DIYIN.  INSTIT.  iU 

Tuditani;spargepopulodiripienda.  Poiescipecuniam  Aseraiionis  affectum,  qui  plane  vocalur  humanitas. 


efTugere,  ei  tamen  beiie  collocare ;  quia  salvum  est 
quidquid  pluribus  profuil. 

Zenonis  autem  paria  peccala  quis  probat?  Sed 
oniiitamus  id,  quod  esi  ab  omnibus  scmper  irrisum. 
lllud  saiis  est  ad  coarguendum  fuiiosi  boininis  erro- 
rcm,  quod  inler  vitia  et  morbos  misericordium  ponit. 
Adimii  nobis  afTccium,  quo  ratio  buman;c  vjta!  pene 
oiunis  continetur.  Cum  enim  naiura  bouiinis  imbe- 
cillior  sit  quam  cseierorum  animalium,  qnx  vel  ad 
peiTerendam  vim  tcmporum ,  vel  ad  incursiones  a 
suis  corporibus  arcendas ,  naluralibus  munimentis 
providentia  coelesiis  armavit :  bomiiii  auiem  quia  ni- 


qua  nosiiiei  invicem  lueremur.  Nam  si  homo  ad  con- 
spcctum  tilieritis  homiiiis  efferaretur,  quod  facere 
videmus  aniniantes  quarum  naiura  solivaga  cst,  nulla 
e&set  bomiiium  socielas,  niilla  urbiuro  condendaram 
vel  cura,  vel  ratio.  Sic  ncque  vila  quidem  satis  tuta, 
cum  et  caiteris  animalibus  exposita  esset  imbecillitas 
boininum ,  et  ipsi  inier  semetipsos  belluarum  more 
sa^vircnt.  Non  minor  in  aliis  demenlia. 

Quid  enim  dici  poiest  de  illo,  qui  nigram  dixit  esse 
nivem?  quain  consequens  erat,  uietiam  picem  albam 
esse  dicerct !  Hic  est  ille ,  qui  se  idoirco  natum  esse 
diccbat,  ut  coelum  ac  solem  videret,  qui  iii  terra  ni- 


liil  istorum  datum  est,  accepit  pro  isiis  omnibus  mi-  B  bil  videbat  soie  lucente.  Xenophanes  dicentibus  Ma- 

VARIORUM  mjJE. 


largiendo.  De  Craiere  plures  tradunt ,  ipsum  boiia 
popiilo  Tlicbauo  esse  largiliiin.  Vid.  Menag.  ad  Laeri. 
I.  VI,  f.  87;  et  Perizon.  ad  iEliaii.  Var.  Hist.  I.  iii, 
c»p.  6.  BuH. 

Tuditani,  De  eo  Val.  M;ix.  lib.  vii ,  cap.  8.  Cicero 
qnoque  Phiiip.  iii,  6  :  Tudiianus  nempe  ille ,  ille  qui 
cum  palla  et  colliumis  nummo$  populo  de  rostris  spar^ 
gere  solebat, 

Zenonis  autem  paria,  etc.  Hieronymus  nolat  bac 
labe  Jovinianum.  Nain  Theologi  recte  siatuunt  pec- 
catorum  discrimina.  Vide  Cicer.  in  Paradoxis.  Apud 
Stoicos  vero  Paradoxoti  est ,  on  w-a  ra  atAa/jTTQftaTa. 
Sioicorum  doginata  compendioso  rascicuto  coinplec- 
tiliir  Cicero  Oraiione  pro  Mur:i:na  :  Fuit  enim,  iii(|uil, 
quidam  summo  ingenio  vir  Zeno,  cnjus  inventorum 
wmuli  Stoici  nominantur.  Hujus  sententioi  suut  etiam 


liic  libens  et  alacri  vuUu  faciet,  Succurrel  aUenis  lacry^ 
mis,  non  accedct :  dabit  manum  naufrago,  exuti  hospi" 
liuniy  egenti  stipem :  donabit  lacrymis  maternis  fiUum^ 
el  catenas  solvi  jubebit,  et  ludo  eximet,  ei  cadaver  etiam 
noxiam  sepeliet.  Ac  faciet  isla  tranquilla  mentej  vuiiu 
suo.  Ergo  non  miserebitur  sapiens  :  sed  succurret^  $ed 
proderil,  in  commune  auxilium  nalus  ac  publicum  bo- 
num,  clc.  Quin  el  Angustinus  ipse  de  Moribus  Eccles, 
Cailiol.  iib.  i,  cap.  27  :  Quare  iUa  omnia,  quibuM  Ak- 
juscemodi  malis  incommodisve  resislitur ,  qui  officiose 
atque  humaniler  prapbent^  misericordes  vocaniur^  etiamd 
sapientes  usque  adeo  sinl,  ut  jam  nuUo  animi  dolore 
turbentur.  Nam  quis  ignoret ,  ex  eo  appellatam  etu 
misericordiam,  quod  miserum  cor  faciat,  condoleniig 
alieno  malo?  Quamquam  revera  misericordia  potias 
dicia,  quod  cordi  til  aliena  wiseria.  Veriim  p<'rgil  Aug. : 
Et  qnis  non  concedat ,  ab  omni  miseria  liberum  este 


prceceptaejusnwdi :  Sapieniemgratia  numquammoveri,  C  debere  sapientem,  cum  subvenil  inopi,  cum  oppres$um 

.^ /ifrgrflt,  ciim  rfc/irVywc  humanitalem  suam  usque  ad  le- 

puUuram  porrigit  mortuorum?  Etiamsi  id  faciai  menie 
tranquiUa,  nuUts  aculeis  doloris  instinctus,  sed  addue» 
tus  officio  bonitaiis,  misericors  tamen  vocandus  esi;  huie 
enim  niliU  obest  nomen,  cum  absii  miseria.  Stoici,  quig 
sapiens  sit,  aut  faerU,  inquil  Cicero  {Academ.  lib.  iv), 
nec  ipsi  solent  dicere ;  quique  sapienlem ,  vel  sapien- 
lis  ideam  potiiis,  lalem  nobis  detineant,  qualem  neiuo 
mortalis  est  umquam  consecutus. 

Ad  conspectum  alterius  hominis  efferarctur.  Oplime 
jiidicavii  U.-eus,  pro  eo  qiiod  in  1  Iteg.  rec,  fion., 
Tax.,  auferretur^  legenduin  esse  efferaretur.  EOeran- 
lur  eiiiiii  hoininuin  animi  miseratione  sublata.  Sic 
legunl  trigiiita  mss.  ac  plurimi  editi.  Ex  GALLiSO. 
— .\d  conspectum...  efferaretur.  Iliiic.  de  OpiQc.  c.  4: 
llomo  quoque,  si...  haberet  ad  propulsanda  perieulu 
suppetens  robur,  nec  uUius  alterius  auxilio  indigerei ; 
quas  socitiiiis  esset?...  aut  quid  esset  leirius /loiiiijitf? 
1)  Quid  eiTeratius?  Quid  iiiimanius?  Bln. 

SoUvaga.  Qux  solitarie  ainat  vivcre ;  iisque  oppo- 
nitur  qu:e  gregalim  vivunl,  ul  apcs,  formicx  aliaque 
niulln.  —  Quarum  natura  soUvaga.  Tuscul.  lib.  v» 
cap.  15:  Bestice  soUvagce  oppoiiuntur  congregaiit... 
£t  Onic.  I.  1,  cap.  penull.  :  SoUvaga  condilio  cm- 
muiiioiii  adversatur.  Bun. 


numquam  eujusq:tam  delicto  ignnscere.  Neminem  mise- 
ricordem  esse,  nisi  stuUum  et  levem.  Viri  non  esse,  ne- 
que  exorari,  neque  placari.  Solos  sapientes  esse;  si 
distortissimt  sint ,  formosos ;  si  mendicissimi ,  divitet ; 
si  servitutem  serviant,  reges.  Betul. 

.\d  coarguendum  furiosi  hominis  errorem.  Emman., 
Cant.  etKiMmm.  cuin  Subl:ic.,Uost.,Ven.  1471,  97, 
nsque  ad  Gyinn.  ad  coercendum.  Apluin  visum  ver- 
buiii,  quia  sequittir  furiosi^  qui  inagis  coercendi, 
qiiam  coarguendi.  Bun. 

Quod  inter  vitia  ci  morbos  misericordiam  pomt. 
Dognia  sloicum  staluit ,  misericordiam  esse  agritudi- 
nem ,  tive  perturbationem  conlractionemque  animi,  a 
ratione  aUenam.  Itaque  Sapientes  non  esse  misericor- 
des.  Laerl.  lib.  vii,  in  Zenone;  Cic.  Orat.  pro  Murasn. 
et  IV  Tuscnlanar.  qu;cst. ,  cap.  18  :  ciim  Plato  et 
Arisioleles  coiitra  docucrinl,  viri  boni  esse  misereri. 
Quin  et  Euripides  contra  prorsus  quam  Sloici ,  in 
Auliopa  apud  Siob.  tom.  ii,  tU.  3  : 

Non  imperiit  motus  est  miserescerc, 
Sed  vin  sapio.otis;  noxaeque  imminet, 
Cum  sapere  sese  qui  piilaQt,  sapiunl  nimis. 

Venim  Stoicorum  dogma  istud  Seneca  clarissime 
cxplicat  deClement.  lib.  ii,  cap.  A,  5  :  Misericordiam 
plerique  ut  virtutem  taudant,  ei  bonum  hominem  vocani 
misericordem  :  hasc  autem  vitium  animi  est.  Est  enim 
vitium  putilU  animi ,  ad  tpeciem  atienorum  malorum 
tuccideniis.  Et  mox  :  Misericordia  wgritudo  est  ob  alie- 
narum  miseriarum  tpeciem :  cegritudo  autem  in  sapien- 
tem  virum  non  cadU.  Deniqiie  cap.  6 :  Misericordia 
viiium  est  animorum  nimts  miserice  favenlium  :  qmm  si 
quis  a  sapienle  exigU,  prope  est  ut  lamentntionem  exi' 
gat ;  et  in  atienis  superbus  gemitut.  Porro  isla  quia 
durius  as|ierius4|ue  dicta  videri  poieraiit ,  iiiitigare 
conatur  idem  ibidem,  ubi  subjicit,  cap.  5  ei  6 :  Sapient 
ergo  non  miseretur^  quia  et  sine  nuseria  animi  non  tii : 
Ciglerum  omma  quce,  qui  miterenlur,  dolentes  facereni, 


Qui  nigram  dixit  esse  nivem.  Anaxagoras ,  ut  referi 
Galeiius,  lib.  de  Siinplicibtis  liiedicaiiientis.  Non  mi- 
iius  coiitra  cominunetn  seiisuin  piignavil  ille  ,  de  quo 
in  eodein  opcre  Gal.  iib.  ix  scribit ,  cap.  1,  quod  di- 
xcrit ,  iiihil  prohibere,  qtioiniiius  dicercliir  nix  eain- 
deni  cuin  igne  liaberc  lum  qualitatein  ,  lum  Taculta- 
tem.  Betuleius. 

Ut  ccelum.  Vide  supra  cap.  9,  et  infra  lib.  xi,  cap.  1. 

Xenophanes.Cic.  in  Acad.  Ilabitari  ait  Xcnopbanes 
in  luna ,  canique  cs>c  terraii: ,  in  qua  multarum  ur« 
bium  et  montiuin  portenia  videntiir.  De  hoc  lege  Lu« 
cianum  io  lcaro  Meuippo.  Betuleius. 


*^  UBER  ill.  DE  FALSA  SAPIBNTIA  PUILOSOPH.  m 

Uiemalicii  orliem  lunaeduodeviginti  parlibus  majorcm  A  aliquis ,  liorlos  pensiles  inter  septem  mira  narrari 


esse,  quam  lerram,  slultissimecredidit;  etquod  huic 
leviuti  fuit  consenUneum,  dixit,  inira  concavum 
lunae  sinum  esse  aliam  terram,  et  ibi  aliud  genus  bo- 
minum  simili  modo  vivere,  quo  nos  in  liac  terra  vi- 
vimus.  Habent  igitur  illi  luiialici  bomines  alieram  lu- 
nam ,  quae  illis  nocturnum  lumen  exhibeat,  sicut  lixc 
exhibet  nobis.  Et  fortasse  noster  hic  orbis  aherius 
inrerioris  terrx  luna  sit.  Fuissc  Seneca  inier  Sloicos 
ait ,  qui  deliberaret  utrumne  Soli  quoque  suos  popu- 
losdarel:  inepie  scilicel,  qui  dubitaverit.  Quid  eiiini 
pcrderet,  si  dedisset?  Sed,  credo,  calor  deierrebut, 
nc  tantam  miihitudincm  periculo  commitleret;  ne  si 
xstu  nimio  periisseiit,  ipsius  culpa  evenissc  laiita  ca« 
lamitas  dicereiur. 

CAPUT  XXIV. 

De  antipodibiu ,  de  cctlo  ac  iideribui, 

Quid  illi ,  qui  esse  contrarios  vestigiis  nostris  An- 
tipodas  piitant ,  num  aliquid  loquuniur?aut  est  quis- 
quam  tam  ineplus ,  qui  credat  esse  boinines ,  quorum 
festigia  sini  superiora,  quam  copita?  aui  ibi,  qme 
apud  nos  jaceiit,  invcrsa  pendere?  fruges  et  arbores 
^leorsum  versus  crescere?  pluvias,  et  nives,  et  graii- 
dinem  sursum  versus  cadere  in  terram?  Et  miratur 

YARIORUM  NOTiE 


cum  pbilosophi  et  agros,  el  maria,  et  urbes,  et  mon- 
tes  pensiles  faciant?  Hujus  quoque  erroris  aperienda 
nobis  origo  est.  Nam  semper  eodem  modo  falluniur. 
Cuin  enim  falsum  aliquid  in  principio  sumpserint , 
veri  similitudine  inducti ,  necesse  est  eos  in  ea ,  quae 
consequuiitur,  incurrere.  Sic  incidunt  in  muha  ridi- 
cula;  quia  necesse  est  falsa  esse,  qux  rebus  falsis 
congruunt.  Cum  auiem  primis  hnbuerint  fidcm ,  qua- 
lia  sint  ea ,  quac  sequuntur,  non  circuinspiciunt ,  sed 
defendunt  orani  niodo ;  cum  debeant  prima  illa  , 
ulrumne  vcra  sinl ,  an  faisa  ,  cx  consequeiilibns  ju- 
dicarc. 

Qu:c  igilur  illos  ad  Aiilipodas  raiio  perdiixil  ?  Vi- 
debant  siderum  cursus  in  occasum  incaiiiium ;  solem 
B  alque  lunam  in  &imdein  parlem  seinper  occidere,  atque 
oriri  seniper  ab  eadem.  Cum  aulem  non  perspicereni, 
quae  machinatio  cursiis  corum  lemperaret ,  nec  quo- 
modo  ab  occasu  ad  orienlem  remeareiit,  coBlum  au- 
lem  ipsuin  in  omncs  paries  puiarent  esse  devexum  , 
quod  sic  videri ,  propter  iiiimensam  latitudinem  nc- 
cesse  est :  cxisiimaverunt ,  i  oiundum  esse  mundum 
sicut  pilam ,  et  cx  moiu  siderum  opinaii  sunt  ccelum 
voivi ,  sic  astra  solemque ,  cum  occiderint ,  volubili- 
tate  ipsa  inundi  ad  orium  referri.  haque  et  xreos  or- 


Dieentibns  Mathematicis^  etc.  Nescio  an  Annximan- 
drum  intelligat,  cujiis  ntidilor  fuisse  creditur.  Dixit 
auiem  Anaxiinaiider,  circulum  liinic  decein  et  novem 
partibus  lerra  mnjorcm  esse,  ni  Plut.  in  IMacitis  rc- 
iert;  vel  ut  Calemis,  sex  dociiplurn  terrae  circoluin 
csse  lunae.  Sed  apud  Plut.  Xeiiophanis  senientia  esi, 
cikwtv  iheu  vf9o;  7ri7ri>ii;x8vov ,  id  est ,  iiubem  consti- 
patam  vel  conglobatam:  apud  Galen.  vero,  vt^  TriTrv- 
^fuvov,  id  est,  inflnmmniam  nubcin.  Sed  haec  nibil 
aliud  sunt ,  qnam  somnin. 

Duodeviginti.  Eleganliae  servanlissimus  est:  sequi- 
lur  paucis  mutniis  Ciceronem  lib.  iv  Acad.  cap.  !26, 
etcap.  41. 

Intra  eoneavum  lunce  finuiii.  Cicero  lib.  iv  Acad. 
Qoxst.  cap.  .39 :  Habitari  ait  Xenophanei  in  lana , 
eamqueeneterram  muUarum  urbium  et  montium.  Cell. 

Seneca  ait.  Nil  de  hoc  hodie  npiid  Scnecam. 

Quid  illi ,  qm  eae  contrarios  vestigiis  nonrii  Antipo- 
dai  putant?  De  quibiis  Ciccro  iii  Liicull.  Lictnntitis 
qoidem  multa  huc  cnpite  asserit  paradoxa ,  quo  no- 
miue  a  nonnullis  exsibilatur.  Ego  licci  illum  a  vcro 
deflexisse  fatear,  cum  tinien  gravissimos  homincs  ac 
sapientissimos  habuerit ,  ui  nuiic  ostciidnm ,  siiarum 
opinionum  vel  auctores,  vcl  seciaiorcs,  nx  illos  ina- 
gis  exsibilandos  putem ,  qiii  viruin  insignem  tain  te- 
mere  exsibilandum  puiarent.  Principio  nultos  csse 
censct  Antipodas ,  id  qnod  asseriiere  eiiam  Eraiosihe- 
ues,  Polyb.,  Sirabo,  Tzeizes  in  Cbiliud.,  Lucret.  libro 

{>rimo,  ad  fln.  Asseritur  et  haec  posiiio  apiid  Plutarch. 
n  Dial.  de  fac.  in  or.  Lun.  Ex  nostraiibiis  idem  pu- 
Uverunt  S.  Augustinus  lib.  xvi  de  Civit.  Dei,  cap.  9, 
sed  aliis  adducius  raiionibus;  vercbatur  enim  si  Anti- 
podas  dari  concederet ,  ne  alius  nobis  esset  humnni 
generis  auctorpraeicr  Adninum.  Negni  eiiam  Antipodas 
Nicolaus  de  Lira  super  Genes.  in  principio ;  et  deinde 
quicuinque  spliXTicam  terram  esse  pernegarunl.  Ve- 
ram  tainen  senleniiam  de  Amipodibus  buic  adver.snm 
probant  Macrob.  lib.  i,  in  somn.  Scip.  iibi  Lnctaniii 
rationes  evcrtit  cap.  5 ;  Plin.  ii  Hist.  c.  65 ;  Cleomed. 
in  I  Meteor.  cap.  2 ;  S.  Aug.  sibi  coiitrarius  u  in  Ge- 
nes.  ad  litt.  cap.  9,etc.  Nec  amplius  ull  i  liisce  quidem 

Patrol.  VI. 


teniporibus  ea  de  re  haberi  dubiiatio  poiest,  quibus 

r  prxclarissiini  illius  llerois  Liguris  Christopliori  Co- 

^  hiinbi  ingciiio  ac  virluic  aherius  hcmisphnprii  quon- 

dam  incognita;  geiites  compertx  jnrn  sunt,  ac  penitiis 

exploral:e.  I8.€tis. 

Hortot  pensilei.  Inlelligit  hortos  pensiles  Seinira- 
midis,  de  quibus  Diod(»r.  lib.  ii,  cap.  10;  Sirab.  16 
pag.  508,  et  Piinius  lib.  xxxvi ,  cnp.  14.  ' 

Quas  igitur  illoi  ad  Antipodas  ratio  perduxit?  Addidi 
pr«positionem  ad  ex  20  mss.  et  10  ediiis,  utpote  ne- 
cessariam.  InSColb.  est  Antipedai. 

Rotundum  eae  mundum.  R.iiio  desumiliir  ex  ejiis 
diurno  motu ;  is  eiiim  mnnifestat  mundiim ,  ac  praec'- 
pue  coelum,  moveri  sphaericc,  seu  ad  moduin  sph.Trn; 
circa  proprium  axem  ac  polos.  Planctx  enim  ac  sidera 
omiiia,  imo  ei  elementa  ipsa  ,  in  gyrum  ab  ortu  in  oc- 
casum,  non  secus  nc  in  sphxra  conlingit,revolviintur  : 
quae  omnia  argumcnlo  suiit ,  supremmn  cceli  partein 
esse  sphaericain,  seu  globosam  ,  ac  proinde  mundum 
flgiira  sphxrica  esse  prxditum. 
Et  ex  motu  iiderum  opinati  tunl  ceelum  volvi.  Cce- 
D  lum  volvi  negai  non  inodo  LacLiniius,  sed  et  cum  eo 
philosophi  plures,  ac  sanctorum  Palnini  et  doctoruin 
plurimi.  Jusiinus  Mariyr  rcspondeiis  ad  qiiacsl.  93  Or- 
thodox  ;  Joan.  Chrysost..  Ilomil.  6  et  13,  iii  Genes.  ct 
12  ad  pop.  Aniioch. ;  Cuisarius,  in  flne  i  Di;iIog. : 
Etias  Creiensis,  ad  Oraiionem  vii  Greg.  Naziniiz.;lsi- 
dor. ,  Elymolog.lib.  iii ,  cnp.  49  ;  Severinnus  iiem  . 
et  Acacius  qui  mundum  seniisphiericuin ,  coeluniquc 
immotum  exiensiim  sicut  labernaculuin ,  el  forniccm 
seu  cameram  putaverunt;  Juniiius  in  Hcxaemcroii , 
Richardus  secundo  Exccplioii.;  Diodor.  ctProcop.  in 
Comtnenlar.  ad  Genes.  Philaslrius  lianc  opiniononi 
sacris  Scripturis  consonam,  conlrariain  nuieni  abso- 
nam ,  ct  pagnnae  potius  vanitaii ,  qunin  christiaiiai  ve- 
rilatt  coiisentienlein  scribit  in  iibro  de  llxresilms;  et 
S.  Aiigustiiius  secundo  de  Genesi  ad  liit.  cap.  10,  de- 
fendi  cam  posse  puial.  Rcprobaia  tinien  csi  a  ple< 
risqiie  tum  philosophis ,  tum  mnthematicis ,  prxser- 
lim  apud  Aristotelem  sccundo,  Coel.  tex.  43  ct  seqq. 

ISiClS. 

14. 


M7  FtHM.  LAGTAMTU  DIVIN.  INSTIT.  MS 

bes  rabricali  sunt ,  quasi  ad  flguram  mundi ,  eosque  A  aut  prudentes  et  scios  mendada  defendenda  susci- 


cx>!arunt  porlentosisquibusd.imsimuiacris,qune  astra 
esse  dicereiit.  Ilaiic  igiiur  cccii  rolunditatem  iliud  se- 
quebaiur,  ut  lerra  in  medio  sinu  ejus  csset  incliisa. 
Quod  si  ila  esset ,  eiinm  ipsam  terram  giobo  similcm  ; 
neque  enim  Oeri  posset,  ut  non  esset  rotundum,  quod 
rotuiido  conclusum  teiieretur.  Si  auiem  rotunda  etiam 
terra  esset ,  nccesse  esse ,  ui  in  omncs  coeli  partes 
eamdem  faciem  gcrat ,  id  esl  montes  erigat ,  campos 
tendat ,  maria  consiernat.  Quod  si  esset ,  eliam  se- 
quebatur  illud  exlremum ,  ut  nulia  sit  pars  terrae , 
qu9c  non  ab  homiiiibus  cxterisque  animalibus  inco- 
latur.  Sic  pendulos  istos  Aniipodas  cocli  rotunditas 
adinvenit. 
Quod  si  quxns  ab  iis,  qui  hxc  portenta  defendunt, 


pere,  quasi  ui  ingenia  sua  in  malis  rebus  exerceant, 
vel  osiendant.  At  ego  muliis  argumentls  probare 
possem»  nullo  modo  fieri  posse,  m  coelum  terra  sit 
inferius,  nisi  et  liber  jam  concludendus  csset,  et 
adhuc  aliqua  restarent ,  qusp.  magis  sunt  praesentl 
operi  neccssaria.  Et  quoniam  singulorum  errores 
percurrcre  non  est  unius  libri  opus,  saiis  sit  pauca 
enumerasse ,  ex  quibus  possit  qualia  sint  cstera  in- 
telligi. 

CAPUT  XXV. 

De  addUcenda  philosophia;  et  quanta  ad  ejut  itu* 
dium  sint  neceuaria, 

Nunc  pauca  nobis  de  philosophia  in  commane 


quomodo    non  cadunt  omnia  in  inferiorem  illam  B  dicenda  sunt ,  ut  conOrmala  causa  peroremus.  Sum- 


coeli  partem  ;  respondent,  lianc  rerum  esse  naturam, 
ut  pondera  in  mediuin  feraniur,  ei  ad  medium  con- 
nexa  sint  omnia,  sicut  radios  videmus  in  rota ;  quae 
autem  levia  sunt,  ut  nebala,  fumus  ,  ignis ,  a  medio 
deferantur,  ut  coslum  peiant.  Quid  dicam  de  iis 
nescio  »  qui ,  cum  semcl  aberravcrint ,  consianicr  in 
stullitia  perseverant,  et  vanis  vana  defendunt;  nisi 
quod  eos  intcrdum  pulo,  aut  joci  causa  philosophari, 


mus  ille  noster  Platonis  imiiator  exisiimavit  philo- 
sophiam  non  esse  vulgarem ,  quod  eam  non  nisi 
docti  hoiniiies  assequi  possint.  c  Est,  iuquit  Cicero 
(/t6.  II  Tusc,  n**  I),  philosophia  paucis  contenla  Ju- 
dicibus,  multitudinein  consulto  ipsa  fugiens.  >  Non 
est  crgo  sapientia,  si  ab  hominum  coetu  abborret : 
quoniam  si  sapientia  homini  dala  est,  sine  ullo 
discrimine  omnibus  dala  est,  ut  nemo  sit  prorsufly 
VARIORmi  NO TiE. 
Coelnm  rotuiidum  dnm  lotum  tcrroc  ambitum  circumnavigant ,  eamdem 
slellanini  iiniformem  ac  regiilarcm  apparilionem  ubi-> 
que  observaiit.  Jos.  Bljlncanus. 

Quomodo  non  cadunt  omnia.  Ms.  I  Rogio-Put.,  ca* 


Hane  igUur  cceli  rotunditatem 
esse  negiivit  non  soliim  Laciantius,  sed  etiam  Jiisli 
nus  Marlyr  respondeus  ad  (|iia!Slionein  o9  el  150  Or- 
tliodox  ;  BaMl.  llomil.  1  in  Gencs. ;  Chrysost.,  llo- 

mil.  14  ei  27  in  Ep.  Paiili  ad  Hehr.,  et  llomil.  2  de  r  dant.  Mas.  10,  et  vet.  2  edit.,  Quomodo  ergo,  i  Colb.» 
incompreheiisib.  Dei  natura;  Anihros.,  lih.  i  inlle-      igitur. 


xaomcr. ;  Theophylact.  et  Theodoret.,  in  cap.  viu 
Epist.  ad  llehr. ;  Csesarius  et  Procop.  uhi  siipra ; 
Haimo,  Severianiis  et  Acacius;  iteni  Primasius  in 
Epist.  ad  ilebr.  Euiymiiis  in  Psalin.  103;  Elias  Cre^ 
tensis  ubi  supra.  Contraria  tatnen  opinio  vera  est, 
ab  omiiibus  philosophis  atqiie  aslronomis  probata, 
coelum  videlicet  esse  rotundiim;  idrjiio  demonstrat 
Ptolemxus  novem  rationilms  5  cap.  lib.  i  eilil.  ma- 
gnae;  Aristoi.  ii,  Ccel.  tex.  29  ct  seq<|.  Sancii  Palres 
idein  asseruere :  Nazi'.mz.,0ral.4,  ailvcrsus  Julian.,  in 
Orai.2,  de  Theolog.,  in  Orat.  in  sanciuin  Baplisma; 
Chrysost.  Iloinil.  in  Psal.  ciii;  Ambios.  Serm.  12  in 
Psal.  cxviii;  S.  Aiigiistinns  tn  Genes.  ad  littcr.  lib.  i, 
cap.  10  et  lib.  ii,  cap.  9;  Beda,  de  sex  dier.,  Orat.  et 
quaest.  in  Gcncs.  Magis  quoque  consonum  sacris  Lit- 
teris  videiur.  Initio  h^cclesiast.  Oritur$ol,  etc.,qiio  de 
ioco  videnduft  est  S.  Ilieronytnus ;  ilein  xxiv  Eccli. 
Gyrum  cceli ,  etc.  Job.  }x,sub  quo  curvantur  qui  por» 


A  medio  deferantur.  Ita  restitui  ex  decem  editis  et 
omnibus  mss.  prxter  3  Reg.  quibus  est  dilferantuT^  ut 
et  3  vulgaiis  rec. 

Oitendant,  Reposui  ex  mss.  et  vet.  editis  2  Roro.  la 
caetcris  vulgatis  legitur,  ostentent. 

Multis  argnmentis,  Imo  nullis. 

Possit.  Mss.  7  et  lolidem  editi ,  possint, 

Nunc  pauca  mbis  de  philosophia,  Caute  lege  hoc 
cfiput;  iiam  si  Lacuuilius  oninem  antiquorum  Gen- 
tiliuin  philosophiain  reprehcndit ,  non  satis  consulte 
facit,cum  multa  ctvera,  et  recla  continerel  illa 
philosophia,  qiix  usui  et  utililati  bumanae  vitae  es- 
sent.  Sivero  philosophiam  in  universum  daiiinaty 
nullo  pacio  fereudiis  est,  et  rcpugnai  communi  Pa- 
iruiii  el  Ecclesix  scnsui.  Vide  Alphonsuin  tJastruin 
lib.  XIII  adversus  llasreses,  verbo  Scientia  Beasi- 

CHELU. 

1n  commune,  Omnium  mss.  est,  praeter  4  reoeiH 


/fliil  orfr^m ;Proverb.  VIII.  AdPsalciii.etlsai.xLjjjtfo^^^    quibiis*esl,  iit  impressis,' 


ul)i  dicitur  coelum  a  Deo,  sicut  taberiiaculum,  vel 
cameram,  vel  pellem  extensum,  respondet  S.  Au- 
gusiinus  cai>.  9,  lib.  ii,  ia  Genes.  ad  liiler.  ISiEUS. 
Inclusa,  M>s.  2  Reg.  et  editi  7  conclu4a, 
Ipsam  terram  globo  similem,  Est  terra  rotunda  ac 
sphxTica ,  nou  qiiidi^m  geoMietrice,  sed  rudi  quodam 
modo,  cum  ejiis  superiiciem  valles  ac  montes  aspe- 
rain  reddatit.  Ciijus  primuin  sii  arguinentum .  quod 
sol.  stellsc,  eclyp<»es  circa  lerram  oiiiiiibus  habita- 
toribiis  ita  sucressive  apparent ,  perinde  ac  si  circa 
8ph:i*ram  roiundissiniatii  iiioverentur,  hocest,  regu- 
lariter  et  uuiformiier,  iia  ut  locis,  v.  g.  pcr  ISgradus 
magis  oricntalibus  iina  bora  prius  appareant;  atque 
hoc  accidit  uhii|iie  terrariiin  secundum  terrot  gyriiin  ab 
oriente  in  occasum  producium,  quod  patet  ex  eclyp- 
siiim  praediciione  inrallibili,  secundum  qiiam  non 
omnibus  eadem  hora,  sed  diversis  appariturae  prx- 
riuntiantur.quxcertapraedictiosupponit  terram  esse 
roiundam.  Acccdlt  eiiam  experiemia  nautarum ,  qui 


tn  commutn,  ^ 
In  commune,  Reslituo  ex  Bon.,  Tax.,  Cauc,  Ultr., 
Goth.  llliistravi  uberius  ad  1.  iii,  cap.  21.  Uic  addo 
ex  Tertiill.  de  Patient.  :  Patientio!  in  eommune  me- 

mores,  BUNBMAN. 

Summus  ille  noster,  Ata6o).i) ,  per  ironiam.  Locus 
est  inProRraiione  secundn^Tusc.  Quii-st.  Ms.  1  Bonon. 
aniiq.  h.ibi^t,  Cicero  summus  ille  noster.  Ita  enim  se 
habel  ille  locus :  Plato  quidem  in  poUticis  deleetum 
facit ,  voOoDc  ( id  est  spurios  )  cxclndens  a  sapUntUB 
studio ,  yvnaio-jg  ( id  csi  le^itinios )  admittens,  Sed 
Plato  iii  Euihydeiiio  h;ccai/,  cum  sit  finis  hominihuM 
in  universHni  omnibus  propositus  folicitas^  felicitas  aU' 
tem  in  sapientia  consistat ,  relinqui  ut  omnes  sapientia 
sludio  se  dedanl. 

Possint,  Ita  multi  optimi  et  veterrimi  mss.  la 
rec.  3  esi  possunt ;  in  3  rec.  et  in  excusis,  poueM^ 

Quoniam  si  sapientia,  Lips.  tert.  et  Reimm.  hoc 
ordine,  quoniam  sapientia  si,  Salis  bene ;  et  slc  Su- 


419 


LIBER  ilL  Dt;  FALSA  SAMENTIA  miLOSOPH. 


m 


qiii  oaniMpere  non  |»059ii.  Ai  ilii  viHiMem  bnmono  a  dnndum  cftt,  nl  rccuim  loquomli  raiionem  8clas.  iJ 


generi  dalam  sie  ■inpleiaHltir,  ut  soli  oninium  pu- 
blico  bono  frui  velle  videautur  ,  lem  invidi ,  quam 
bI  velinl  delignre  oculos  aul  effodere  ofleleris ,  nc 
aolem  videanl.  Nain  quid  est  aliud  liontiiiibtis  ne- 
gare  sapieniiam  ,  quam  mentibus  eorum  rcrum  ac 
divinum  lumen  aufcrre?  Quod  si  nalura  lioniinis 
sapientix  capax  esi,  oporiuftct  oplflces,  ct  rtisiicos, 
et  inuliercs,  et  oinncs  deHiquc ,  qui  bumaiiain  for- 
roum  gerunt,  duceri,  ut  sapiant;  populumqne  cx 
omni  lingua,  et  conditione,  et  sexn,  et  aslalc  conflari. 
Maiimum  Itaqnc  argumcntum  est,  philosopln.im 
ncque  ad  sapieiitiam  lendere,  neque  Ipsam  csse  sa- 
piciitiam ,  quod  mysterium  ejus  barba  tantuin  celc- 
bratur  et  pallio.  Senserunt  Iioc  adeo  Sloici ,  qui 


inultoB  annos  aiiferat  ueccase  est.  Nec  oraiuriii  qui- 
dem  ignoranda  est;  nt  ea,  qua;  didiceris,  proferre 
atque  eloqui  possis.  Geometria  quoque,  ac  musica, 
et  astrologia  nccessaria  est »  quod  \m  anes  cum 
pliilosopliia  liabcnl  aliquam  socielatein  :  qiiu;  uiii- 
versa  perdiscei  c  neqiie  fosinin:!^  possunl,  qnibus  inlra 
pubores  annos  oflicia  inox  usibus  doinesticis  pro- 
fiitura  disceniia  suiit  neque  servi ,  quibus  |>er  cos 
annos  vel  in»xiine  servieudum  cst,  quilnis  possunt 
discerc ;  neqne  pauperes,  aul  opiiices,  aui  ruslici , 
quibus  in  diem  vicliis  laborc  esl  quiiTendus.  Ob  eam 
causam  TuUius  nl|  abborrere  a  multiiuiline  pbilo- 
&opb;ajn.  Aieniji^  ruvyes  lilpicjarus  accipi.et.  Quouio^o 
crgo  ill:i ,  qux  de  principiis  rerum  dicuntur,   inicU 


etsiTvis,  ct  mulieribus  pbilosophandum  esse  dise-  |)  ligunl,  qiux  pcr|)lexa  et  involutu  vixeiiam  \h)\\{\  bo- 
ruiit;  Epicurus  quoqoe,  qui  rudcs    omnium  lit-      minesassequuntur? 


ierarum  ad  philosopliiam  inviiat;  ItemPiato,  qui 
civitntem  de  sapientibns  voluit  componere. 

Conati  quidem  illi  sunt  faccrc,  quod  veritas  exi- 
gebat :  sed  non  potuit  ultra  vcrba  procedl.  Primum, 
qoia.  muhis  ariibus  opus  est ,  ut  ad  pliilosophiam 
possit  acccdi.  Discendx  ista:  communes  litteryu  ^o- 
pter  usum  logendi,  quia  io  tania  rerum  varietate , 
Dcc  dlsci  audiendo  pos^un^  O^miai  pcc  m.^nwria 


Tnrebus  igiturobscuriiate  impliciiis,  et  ingcnio- 
rum  varietatc  confusis,  et  eloquentium  virorum  ex- 
quisiio  sermonc  fucatis ,  quis  impcrito  ac  rudi  locus 
cst?  Deniquc  nullas  unquam  muliercs  philosophari 
docuerunt,  prxter  iinam  ex  omni  memoria  Themi- 
$ie^  ;  jicque  servos,  pruiter  uniim  Pbncdonem,  qucm 
malc  servientem  rcdemisse  ac  docuissc  Gebctem 
Iradunt.  Enuineraut  eiiam  Platoncip,  ac  Diogcnem  ; 


€ontineri.  Graniinaiicis  ^tto^ue  iiMi  ^uio  oper»  G  <qui  iftinen  seivi  nou  fuerunt :  sed  lus  &ervitus  cye« 

VAfVlQRlIM  NQTiE. 


-bbc.,  Rost.,  Ven.  4471,  «nraqiie  78;  fuonituii  m* 
pienlia  ii. 

Tam  timHli,  ^am  «i  veHitt  deligart  9mloi.  Quinlil. 
iib.  n  liist.  cap.  17  :  delitfAre  imime^  pro  aliuriNR 
^Hgare ,  adtigare;  sic  ei  deli^re  ecuio*  reotum. 
€onf.  not.  «d  Liaci.  I.  v,  eap.  i.  Bun. 

Lumen.  Quod  iHuuiinai  omnem  iion>iiiero  venien- 
tem  in  bnnc  mandum. 

9porluii  el  opifiM.  Ex  mss.  addi4i  «(^iiam  vocu*- 
bm  sequentia  postuhre  videntur. 

Popn/ftfR. ..  eonflari.  Verbo  Giceronis  eleganii, 
^uo  jam  uses,  I.  ii^  c.  6. 

MysleriHim  ejui  yariHi  tanium^  elc.  PiMlosopiit 
«nim  pfomissam  barlram  habebaut,  ae  pallio  aiiiicie- 
luuitur  :  de  quo  supra.  1«  Yide  eiiam  inrra  UU,  v, 
eap.  2.  Reele  iiaqHe  Her^ides  Attieus  apud  GeH. , 
lib.  IX,  cap.S,  mondice,  qui  babiiu  pbllosopbiain 
proUtebalnr,  respondit :  €i9rbam  ei  fHUlium  video , 
pldioiophmn  non  video.  Yide  provedHiim  ,  Tragica 
Siniia  :  item  aliiid,  ftarba  ieiius  Sapientes.  —  Barba 


ribus^quaruin  bene  longum  catalogum  Texior  r^en- 
sel?  Betuleius.— YidcHistor.  nd  mulieruin  pbiloso- 
pharum  iEgidU  Menagii ,  Lugduni,  16Si,  iu  ii.  ||t 
Inmcn  auctorcs  non  oinnes  euiuue^ant.  —  Vuam  ex 
omni  memoria  Tliemiitem,  Nulli  f.rs.an  saeculp,  ncc 
antiqiiiiati ,  doct:i>  fcmiiitu  defucruni.  Landatiir  Thc- 
^isloclea,  soror  Pyihagorae;  laiidinlur  alia;.  Burf. 
Plnedonem.  Mss.  28  corrupte,  Pythggoram.  Apud 
Laert.  dubium  est,  Gritone  aii  Alcibindes  euin  cx 
Socraiis  9dinnniii»nc  redemerit.  Gellius  tamen  cum 
Lacianlio  fncil,  qui  lib.  ii,  cnp.  18,  de  Pli:L*dono  sic 
scribit :  Phsedon  Elidemiiex  cohorte  illa  Socratica  fnit 
Socraliquefil  Plalonipcrquamfnit  familiarii.  Ejusnomi'* 
ni  Plaioilliimlibruindivjiium  dc  Immortalitateanimas 
dedit.  Is  Plmdo  scrvus  fuit ,  forma  aiqiie  fng^in 
iiberali ,  el  ut  quidaiu  scrjpscrunt,  a  lenoiie  doiniiio 

f)ucr  od  inorendiim  coaciiis.  Enui  Qcbes  Socraticus , 
lorlnnlc  Sncrale,  cinissc  dicitur,  habuissequc  in 
philosophiie  disciplinis ;  atqne  is  posiea  philosoplius 
illusiris  fiiit,  serinoncsquc  ejus  dc  Socratc  admoduiii 


Umlum  ceiebratttr  et  patho.  Habiiu  f4Hlo8<iplH>f-um,  D  eiegantes  ieguniur.  lu^c  post  hunc  Macrob.  lib.  i. 


prsesertiin  Gr:i*cofu«i.  -iHfra,  4.  v,  cap.  ft,  de  fi4so 

611090^110  :  Vftm  iua  eapUiii  et  fMttiio  preeiegebat. 
GeHius  1'tb.  XIII,  cap.  %,  4le  ejusdem  generis  lio- 
minibus  :  i^fferti  barba  H  paHiOy  morsi  W  emoiumenta 
philoiophice  in  lingua  veriforumque  arUi  couvertunt, 

Geli.. 
Siotci'.  De  lioc  vide  Senecam,EpistoL  ad  Marliam. 

Item  Plato.  .Ms.  1  Reg.  vetusrissimos ,  idem ; 
Cotton.,  Ita  non  Flato. 

Diicendte  istee  communei  Hiter(e.'Mss.  Claroni.  cl 
Briin.,  Diiceudie  iUHt  coMununei  liu^rm.-r- C<»umunei 
Huero!.  Cic.  Iil>.  n  de  Orat.  cap.  17  :  Commumujifi  Ul' 
terarum  et  poHtiorii  humanitatit.  Sic  dixit  Lacta^iuus, 
L  III,  cap.  t> :  communem  icientiam.  Bun. 

TuUius.  VideCiceron.  ubi  supra  not.  ad  lin.^. 

Themiiten.  PixM  forlasse  Lcontii  coniugcm,  ad 
qaam  Epicurus  scripsisse  lcgiiur.  Qnid  dicemus  dc 
Themistoclea ,  Pyihagorx  sororc?  qnid  dc  aliis  plu« 


Sal.  2.  Betul.  —  Pro  Phcedouem ,  in  niss.  28,  ei  2 
vcl.  edit.  Rom.,  videtur  fuissc  inirus.uni  Pyth  >gorx 
noinen  :  sed  inale;  nij.squain  enim  legiinus  Pytha- 
gorain  servum  fuisse,  et  a  Cebcte  eniptuin  ac  phiio- 
sophicis  imbutum. 

Cebeiem  tradunl»  Abest  Ctbetem  a  mss.  ei  2  vef. 
edii.  Aom.  Jln  m>s.  14  est ,  iraduntur. 

Platonem.  Oe  Plalouis  servitute  a  Dioniysio  Ju-* 
niori  lyraiuu),  vide  Laeriium. 

Ac  Diogtiiem.  Gellius  et  Macrob.  iisdem  locis  : 
Diogpnei  etiam  Cgnicui  ierviiutem  servivit  :  eed  is  ex 
iibertuie  in  serviiHtem  venum  ieral.  Quem  cum  emere 
vellet  Xeniades  Coyinthiui^  et  quid  artificii  mmset , 
percunctuiui  foret : «  Piovi,  inquit  Diogenci,  liotmnfbui 
iiberis  unperare.  »  TumKeniadei  respomum  e/tit  ttn- 
ratus  emit^  et  tnanumisit;  filiosque  iuos  ei  tradens: 
i  Aceipe,  inquit,  Hbtroi  meos,  quibui  imperei.  »Gonfvr 
cum  his  cliam  Laert.  Betul. 


451 


FIRM.  LAGTANTlt  DIYIN.  INSTIT. 


452 


nerat;  snnt  enim  capli.  Platonem  quidem  redemisse  j^  priment,  iram  temperabanl,  libidinem  coercebunt^ 


Anniceris  quidam  traditur  scstertiis  octo.  itaqne  in 
sectatus  est  conviciis  hunc  ipsum  redempiorem  Se- 
neca ,  quod  parvo  Platonem  aRStimaverit.  FurioBus, 
ut  mibi  videtur,  qui  homini  fueril  iratus,  quod  non 
muliam  pecuniam  perdidit :  scilicet  aurum  appen- 
dere  debuit,  tamquam  pro  mortuo  Hectore,  aut 
tanlum  ingerere  nummorum,  quautum  venditor  non 
poposcii.  Ex  Barbaris  vero  nullum,  praeter  unum 
Anacbarsim  Scylbam,  qui  philosophiam  ne  som- 
niasset  quidem,  nisi  et  linguam,  et  lilteras  ante 
didicisset. 

CAPUT  XXVI. 

Safnentiam  iola  doclrina  cce/eilts  largitur ;  el  quam  iil 

efficax  iex  Dei, 


Quod  ergo  illi  poscente  natura  faciendum  esse 
senserunt,  sed  tamen  neque  ipsi  facere  poiuerunt, 
neque  a  philosophis  fieri  posse  vlderunt,  sola  hxc 
efGcit  doctrina  coelestis ;  quia  sola  sapienlia  est.  llli 
scilicet  persuadere  cuiquam  poterunt,  qui  nibil  per- 
suadent  etiam  sibi  ?  aut  cujusquam  cupiditaies  op- 


cum  ipsi  et  cedant  vitiis,  et  fateantur,  plus  valere 
naturam  ?  Dci  autem  prxcepta,  quia  et  simplicia,  et 
vera  sunt,  quantum  valeant  in  animis  bomiDum, 
quotidiana  experimenia  demonstrant.  Da  mihi  virum« 
qui  sit  iracundus,  maledicus,  effracnatus  :  paucissimis 
Dei  verbis : 

Tam  placidam,  quam  ovem,  reddam. 
Da  cupidum,  avarum,  tenacem  :  jam  tibi  eum  libe- 
ralem  dabo,  et  pecuniam  suam  plenis  manibus  iar- 
gientem.  Da  timldum  doloris  ac  mortis :  jam  cruccs, 
et  ignes,  et  taurum  coniemnet.  Da  libidinosum,  adul- 
terum,  ganeonem :  Jam  sobrium,  casium,  continen- 
tem  videbis.  Da  crudelem  et  sanguinis  appeientem : 
jatn  in  veram  clementiam  furor  ille  muiabitur.  Da 
Q  injustum  ,   insipientem ,  peccatorem  :    continuo  et 


aequus,  et  prudens,  et  innocens  erit.  Uno  enim  lava- 
cro  malitia  omnis  abolebitur.  Tanta  divinae  sapienti;e 
vis  est,  ui  in  hominis  pectus  infusa,  matrem  dclicto- 
rum  stultitiam  uno  semel  impelu  expellat :  ad  quod 
erficiendum,  non  mercede,  non  libris,  non  iucubra- 
tionibus  opus  est.  Gratis  isu  ftunt,  facile,  cito; 

YARIORUM  NOTiE. 


Platonem. . .  redemiiM  Aniceris  quidam,  Plato , 
cum  Dionysio,  Siciliae  lyranno  ,  acerbius  de  tyran- 
nide  respondisset ,  ab  eo  abduccndns  vendendusque 
traditus  est  Polidi ,  Lacedaemouiorum  legato  ,  qui 
iEginae  venalem  exposuil.  Redemptus  vcro20  niinis 
ab  Anniceri  Cyrenaico,  et  Athenas  remissus  ad  ami- 
cos.  Cell. 

Sestertiii  octo,  Haec  summam  faciunt  dnceniorum 
aureorum  coronatorum. 

Furiosus.  lleumannus  credit,  Liclantium  scrip- 
sisse,  furiosius.  Ego  vix  crediderim.  Ilabent  om- 
neslibri,  in  bis  Reimm.,  Furiosus,  et  recle;  et 
ex  indoleLactantii,  i.  vi,  cap.  15  :  Stoici  ergo  furiosi, 
qut  BoN. 

Ut  mihi  videlur,  Delcvi  quidem^  quod  ab  omnibus 
IDSS.  ct  nonnullis  editis  abest. 

Multam  ptcuniam.  Sic  reposui  ex  omnibus  mss.  ac 
veteribus  ediiis  %  Rom.Tornes.  et  Soubron.  In  it 
▼ulgalis  est,  muUum  pecunias. 

Morluo  Hectore,  Hisloria  est  apnd  llomcr.  lliad.  ; 
Dictyn.  Cretensem,  lib.  lu;  et  Virgil.,  Ilh.  i  iEneid. 
Cicero,  aclione  vn,  Verri  hoc  crimen  objicit ,  quod 
cum  mullos  in  Sicilia  occidisset ,'  cndavera  non  nisi 
accepto  pretio  palribus  et  cognalis  ad  sopulturam 

«■a/I/IapaI 

Anacharsim  Scylham.  Is  fnit  Scytharum  regis 
fraier,  maire  Graeca  :  ex  patria  Aihenas  profectus. 
Vitaejus  estlibro  primoapud  Laert.  Insignis  Luciani 
Diaiogus  hnjus  nomine  inscriptus  est ,  in  quo  de 
juventutis  cxercitiis  cum  Solone  dispuiat.  De  Ana- 
charsi  vide  Plularchum  in  Vita  Solonis.  Betdl. 

Et  litteras,  Expunxi  Grmcas  ,  quod  a  cunclis  niss. 
ac  veteribus  ediiis  2  Roni.  et  Beiul.  abest.  Bnne- 
nian.  babel  :  —  £(  ( (ircecas )  litteras,  Parenlhesi 
inclusi  {Grcecas)j  qnani  vocem  non  babcnt  Bon. , 
Tax. ,  Pen. ,  Cauc. ,  Va\. ,  Ultr.,  Jun.,  Goih.,  Lips. 
i,  5,  Reimro.,  Emnian.,  Cant.,  nec  iillac  edd.  vctt. 
Sublac,  Rosi.,  Vcn.  1474-97,  Paris.  1515.  At  rece- 
perunt  Aldus  et  seqq.  Bunem. 

Poscente  natura,  Dicianie  lege  naturx,  non  cor- 
rupia  illa,  sed  primogenita.  Namsub  Gnem  hujus  ca- 
pitis,  naturx  vocabulum  nsurpat  pro  viliata  iila, 
adeoque  pro  ingcnio  sive,  ut  cum  Apostolo  loquar, 
legecarnis.BETUL. 

Dei  autem  prmepta^  elc.  Non  per  se,  sed  per  con- 


comitantem  S.  Spiritus  efncaciam. 

Tam  ptacidum,  Id  ex  Terenlii  Adelphis  aci.  iv, 
scen.  I,  acdocet  Lactaniius  quod  christiannm  nil 
magis  deceat,  quam  simplicitas. 

Plenii  manibus  largientem.  Oplima  lectio  vetustio- 
rum  mss.  et  plnrium  editorum.  Scripti  13  et  vulgati 
r  sex,  propriis, 

Plenis  manibus,  Hoc  est  ampliter,  copiose,  prolixe, 
minimeque  maiigne.  Hxc  Eras.  in  Chil.  Jacobus  in 
sua  Epistola  cap.  iii,  confert  mundanam  sapientiam 
cum  coelesti,  vers.  f  5,  et  seqq,— Ptenis  manibus.  Clc, 
I.  II  Att.,  Ep.  XXV  :  Hortaius  quam  ptena  manu^  elc. 
Ubi  Corradus  nolat,  ptena  manu  esse  proverbium  ut 
pleno  modio.  Ssepe  ulitur  Seneca  ad  Polvb.  cap.  28 : 
Munera  ptena  manu  con^erentem  retiquit.  Sen. 
Ep.  XXXIII  :  Si  tamen  exegens^  non  tam  mendiee  teeum 
agam :  sed  plena  manu  fiet ;  et  Episi.  cxx  :  Vidimui^ 
ubi  tribuendum  esset,  ptena  manu  dantem.  Bdn. 

Cruces.  Vers.  Gall.  perperam  hic  vertit,  affHctions; 
signiAcat.  h.  i.  patibuta.  Bun. 

Cruces^  et  ignei,  et  taurum  eontemnet.  Hxc  eriiditig 
viris  et  nobis  verior  visa  est  lectio,  quam  inlrusum 
et  pericuta  ^  manuscriplorum  et  7  editoruni,  pro 
quo  est  et  Perilli,  in  1  Cauc.  et  Phalaridig,  in  5 
scriplis  et  4  impressis :  quae  omnia  nobis  videnlur 
esse  glossemata. —  Cruces,  et  ignes,  et  Phalaridis  tttu- 
D  rum  contemnet,  Bon.,  cruces,  et  ignes,  periculum  omne 
et  taurum.  Singularis  ms.  Cauci,  cruces  et  ignes  et  Pe- 
rilli  taurum  contemnet.  Perillus  enim  erat  invcnlor 
illius  xne\  tauri ,  de  quo  docte  et  piuribus  Salvagni- 
nusadOvid.  Ibid.,459: 

iEre  Perillaeo  veros  imilere  juvencos ; 

et  lib.  V  Trist.  1  : 

Ipse  PerUkeo  Phalaris  permisit  in  »re 

Kdere  mugilus,  et  bovis  ore  queri.  Bvn. 

Ganeonem,  Tabernis  et  conviviis  turpioribus  dan* 
tem  operain.  Vide  Cortium  ad  Sall.  Catil.  c.  15, 
p.  90etc.  II,  p.  91.  BoN. 

Unoenim  tavacro,  etc.  Baptismaiis  scilicel  sacro 
fonte. 

Stuttitiam  uno  semel  impetu  expellat»  Hoc  est,  liomi- 
nis  malitiain  universaque  peccaia  depellit  baptis* 
mus. 


*55  LIBER  ffl.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PHILOSOPII.  M 

modo  paleant  aures,  el  pectus  sapientiam  sitiat.  A  nlliil  apud  cos  ccrii  .?st,  niiiil  qiiod  a  scientia  veniai. 

omnia  conjeciuris  .ngnntur,  multa  etiam 


Neroo  vereaiur :  nos  aquam  non  vendimus,  nec  solem 
mercede  prjfstamus.  Dei  fons  uberrimus  atquc  p)e- 
nisslmus  patetcunciis:  et  hoccoeleste  lumcn  univer- 
sis  orilur  (  Virf,  Joan.  cap,  i  et  vi),  quicumque 
oculos  habeni.  Num  quis  hxc  philosophorum  aut 
unquam  praestitil,  aut  praestare,  si  velit,  potesl?Qui 
cum  sctates  suas  in  siudlo  philosophiae  conierant, 
neque  alium  quemquam,  neque  seipsos  (  si  natura 
paululum  obslitit )  possiint  Tacere  meliores.  liaque 
sapientia  eorum,  ut  plurimum  efficiat,  non  excidit 
vitia,  sed  abscondit.  Paiica  vero.  Dei  prxcepta  sic 
totum  hominem  immutant,  et  exposito  velere  novum 
reddunt ,  at  non  cognoscaa  eumdem  essc. 


CAPUT  XXVIL 

Qtumi  parum  philoiophorum  prmepla  conferant  ad 

veram  sapienliam^  quam  in  tola  religione  inveniei, 

Quid  ergo?  nihilne  llli  simile  praecipiunt?  Imo 
permulla ;  et  ad  verum  rrequenier  accedunt.  Sed 
nihil  ponderis  habent  illa  praecepta,  quia  sunt  hu^ 
mana,  et  auctoritate  majori,  idesidivinailla,  carent. 
IVemo  igitur  credit ;  quia  tam  se  hominem  putat  esse, 
^fui  audit,  quam  est  ille,  qui  praecipit.  Praeterea 


Pectus..,  iiliat.  Rost.  pectui 
tur  Cypriaiium,  1.  ii,  ep.  2,  ed.  Erasmi :  Notirum  tan 
4um  sitiat  peclui  et  pateat.  Bun. 

Nemo  vereatur :  nos  aquam  non  vendimus.  Tali  in- 
terpunctioiie  haec  disiinguunt  mss.  9  Reg.,  5  Col-  r* 
bert.  sexque  alii,  et  edit.  Rom.  ii70.  In  5  Coll>eri.  ' 
nulla  distinctio;  in  2  scriptis  rcc.  etl7,  excusis 
l<^itur  :  Nemo  vereatur  nos,  aquam  non  vendimut.  — 
Aquam  nonvendimus.  Matcriam  Bnptismaiis,  ul  vides. 
Id  est,  graiis  illud  sacramentum  oninibus  conreri- 
rous.  Et  quidcm  secutis  temporihiis  a  variis  divcrso- 
rum  regnorum  conciliis  prohibitnin  cst ,  nc  quid  pro 
baptismi  collalionc  exigcretur.  Inlcr  h.TC  snnl  Con- 
cilia  Eliberil.  can.  ^8,  Brachnr.  Ciin.  7,  Cmerit. 
an  666,  Tribur.  an  895,  Lemovic.  nn  1031,  Bitiiric. 
U38»  Mediolanense  sub  S.  C:irolo  Borromxii.  Cela- 
sius  papa  epist.  .nd  iiniversos  Lucaiiiae  episcopos 
eap.  7,  Constiiutiones  Gnllonis  S.  R.  E.  cardinaiis 
circa  annum  1208,  c:ip.  2,  Rilualia  omnia.  —  Nemo 
vereatur:  nos  aquam.  Inleger  hic  locns  egregie  illns- 
tratur  ex  Cypriani  lib.  n,  ep.  i,  ed.  B.isil.  et  Gryph. 
in  ep.  ad  Donatum :  Nec  ad  hoc  preiiis  aut  ambitUy 
aut  manu  opus  est...  sed  graiuiium  de  Deo  munus 
religiosa  menie  concipitur,  et  facile  est;  et  ut  sponle 


SeJ  cum 

diversa  et  varia  prorerantur,  stultissimi  est  hominis, 
prjjcepiis  eoriim  velle  parcre,  qiine  uirum  vcra  sint, 
an  filsa,  duhiiaiur;  et  idco  nemo  paret,  quia  nemo 
vult  ad  incertum  laborarc.  Virtuiera  esse  Sloici 
aiunt,  qunc  sola  efficial  vitam  beatam.  Nihil  potest 
vcriiis  dici.  Sed  quid,  si  criicinbilur  aut  dolore  affi- 
ciciur  ?  Poieriinc  quisquam  inler  carninces  bealus 
essc?  Iino  vero  illatus  corpori  dolor  materia  virtuiis 
est :  ilaque  ne  in  tormcntis  quidem  miser  est.  Epi- 
curus  multo  fortius.  Sapicns,  inquit,  semper  bcatus 
est ;  et  vel  inclusus  iii  Phuliridis  tauro  hanc  vocein 
emiiiet :  c  Suave  est,  et  nihil  curo.  >  Quis  eum  non 
irriserii?  Maxime,  quod  liomo  voluptarius  personani 
B  slhi  viri  fortis  imposuil,  et  quidem  supra  modum, 
non  eiiim  fieri  poie>t,  ut  qiiisquam  crucialus  corpo- 
ris  pro  voluptaiihus  ducat,  cum  satis  sil,  ad  ofricium 
viriuiis  implendum  ,  perferre  ac  sustinere.  Quid 
diciiisSloici?  Quid  lu  Epicure?  Beatus  est  sapiens, 
etiam  cum  torqueiur.  Si  propter  gloriam  patientix ; 
non  fruetur ;  in  lormentis  eniin  fortasse  morieiur.  Si 
proplcr  mcmoriam;  aut  non  sentiei,  si  occidunt 
animae,  aui  si  sentiet,  nihil  ex  ea  consequetur. 
VARIORUM  NOTiE. 
sciat,  prnve.  Imita-  renaii  sumus.  Idem,  epist.  xi  edOxon.,  fol.  26:  Con^ 
versoiiouem  veteris  hominis  exponiint.  Lib.  ii,  ep.  iii, 
in  Oxon.  ed.,  cp.  lxiii,  fol.  155:  Tristitia  omnis 
exponitur...  exponatur  viemoria  veteris  /lomtntf .  Idem 
de  llahilii  Viiginis  |>rope  nnein  :  Ihminem  veterem 
iUic  griiiia  lavacri  spirilualis  exponunt.  Idem  certius 
probal  versus  Pauliiii  Nolani  Poem.  xxiii,  609,  CIO  : 


Ne  maneam  terrenus  Adam,  sed  virfi^inc  terra 
Nascar,  et,  exposito  veteri,  nova  former  imago.  Biiif. 

Quod  a  scientia  veniat.  Ila  mss.  2  veierrimi  Reg. 
aliiquc  plures.  cum  cunctis  ferme  edilis.  In  i  Bonon. 
el  10,  scriptis  rec.  esl,  ^tiod  ad  scientiamveniat. 

Virtutem  esse  Stoici  aiunt.  Laerlius  Zenonem  et 
Chrysippum  hiijus  iissertionis  aiiciores  cital.  Dispu- 
tnni  super  liac  quanstione  Cicero  in  v  Tusc.  qu.Tst., 
Sciieca  episi.  92,  Laclanlius  probal  genlilium  sen- 
tciiliani,  qiiain  tainen  alitcr  atque  ipsi,  intelligit:  ita 
nimirum,  quod  virlus,  qiw  ex  fide  chrisliana  nasci- 
liir,  ad  :cleriiain  feticilalcm  consoquendam  sufficiat: 
quiim  Gentiliuni  sensus  sit,  virluiem  sihi  sunicere, 
neque  indigere  ciijusqiiam  laiide,  vcl  gloria,  neque 
pra^sidio  foriunse  parere,  perficercque  beaiitudi- 
iiem-  Hinc  deGnivit  etiam  Cic.  in  ide  Legibus  virtu- 


sol  radiatf  dies  illuminal,  fons  rigai,  imber  irrorat  ^D  \em,  perfectam  in  se  ad  summuin  pcrductam  nalu- 
ita  se  spiritus  OBlestis  infundit.  "ipse  Lacl.  1.  vii,      ram.  Betuleids 


cap.  27  :  Et  quis  est,  qui  hoc  bona  parare  ac  acquirere 
velitf...  Veniant,  qui  siliunt  ti/ aquam  satutarem  de 
perenni  coslestique  fonte  plenisshnis  faucibus  trahant ; 
et  1. 1,  cap.  i.  BuN. 

Excidit  vitia.  Sic  omnes  fere  mss.  In  3  Reg.  ex 
Marm.  eteditis  6,ixscindit;  in  iOimpressisexctWtt. 

Vetere.  Vide  Paulum  ad  Ephes.  iv,  el  Colossen- 
ses  III,  Exposito  vetere^  scilicet  homine,  id  est  ejecto. 
Canterus  atque  alii,  loco  vocis  exposito,  legendum 
putant  expuncio,  qu£  conjeclura  non  est  conlem- 
nenda  ;  ulinam  mannscriplis  esset  roborala!  —  Ex- 
posito  veiere.  llic  est  stylus  Lactnntii  ct  scriptorum 
veterum  S.  ei  ccclesiasiicorum.  Ilerum  Lacl.  I.  vii, 
cap.  5  :  Homo  coelesti  lavacro  purificatus  expouit  in- 
fantiam  cum  omni  labe  vitas  prioris ;  ubi  Trusira  lleu- 
niannus  lentat,  deponii.  Snppe  ila  Cyprianus;  e.  g. 
contra  Demetrianum  ed.  Basil.  Tol.  i03,  Oxoii. 
foh  193 :  Exposita  nativiiate  terrena^  spiritu  recreati  e% 


Sapiens,  inquit,  semper  beatus  est.  Apud  Ciceronem 
iii  II,  Tusc.  qiiaest.  sub  initlum  de  hac  Epicuri  con- 
stanlia  sicl^imos:  Epicurus  afirmat,  si  uratur  sa» 
piens,  it  crucietury  expeetas  fortasse  dum  dicat^  patie" 
tur,  perferet,  non  succumbet.  Magnamehercule  laus^  et 
eo  ipso  per  quemjuravi^  Hercule  digna.  Sed  Epicuro^ 
homini  aspero  et  duro,  non  esl  hoc  satis.  In  Phalaridis 
tauro  sieritf  dicet  :c  Quam  suaveest  hoc,  quam  hoc  non 
curo.  I  Suave  etiam?  an  parum  est,  si  non  est  amarum?  elc. 
l)c  Perillo  nolior  est  hisloria,  quain  qua3  rcferri  de- 
beai.  Vide,  si  voles,  Plin.  lib.  xxxiv,  cnp.  8.  Prov. 
apiid  Ernsm.  Phalaridis  imperiuin.  Bcteleius. 

Si  propter  gloriam  piiiieniice ;  non  fruetur.  Sic  le- 
guiit  6  Rcg.,  i  Colberl.,  Bon.,  2  Brun.,  Ein., 
C:iuc.,  Ullr.,  atque  iia  lcgcndum  esse  contendo; 
ut  eniin  n^cioarnrmnl  Thoni:ibiiis,  si,  ut  esl  in  aliis^, 
ms3.  cl  cdilis  lcgatur  patientia  fruetur,  nulluin  liabe- 
biinus  sensum :  hoc  auiem  intendit  Lactantius,  bo- 


m 


Flftll.  LACTA!1Tlf  Dim.  ITfSTIT. 


m 


Qtiiserf(ealiBsfraclus  estui  virinie?qiiffi  beaikndo  A  tani,  ctiin  res  fimi  vesitgabiles  qineninl,  quit  rali:<i 


B 


iii  cttltnn  «pecUntli  nulla  «lia  estj  tiisi  am  rcligio- 
ncflfi  suscipcre,  atit  atiinMtft  soain  imniortalerii  esse 
creciere.  Quisqtiis  ehini  »nt  Deam  eoletidunn  esse  in- 
Idligit,  atit  immortalilatis  Sfiem  sibi  jpropositam  li:t«^ 
bet,  mens  ejtis  in  coelo  est ;  et  licet  id  noti  aspieial 
ociilis,  animae  tamen  Inmine  asplcit.  Qui  aatem  reli- 
gionem  non  sas(;ipitint «  tcrreni  sant ;  qui  rMigio  de 
ceeio  est,  el  qm  anim«m  put.irit  eam  corpore  inte- 
rire,  aeque  in  ierrom  speclant,  qtiia  tilira  eorpus  quod 
esi  lerra,  niiiil  amplius  Tiiient,  qaod  stt  immortale. 
Niliil  igilar  prodesl  liomiuem  it^  ease  lictum,  ot  reeilf 
corpore  speetet  in  ccelam ;  nisi  erecia  metite  Deuih 
cernat,  el  cogitatio  ejot  iu  tpe  Tit«  perpeluss  toUi 
verseiur. 

CAPUT  XXVIU. 

De  vera  rrfr^fone,  tf^ft  natnra;  fbrtuna    nnm  ili 
dea;  elde  philotophia, 

Quapropier  nihil  aiitid  esl  in  vila,  quo  ratio,  quo  con* 
dilio  nostra  nJiiilur,  hisi  Dfei,  qui  nos  geniiit,  agnliio  ct 
rcligiosus  ac  plus  culius  :  unde  quoniam  philosoptii 
aberraverunt,  sapienlcs  uiique  non  fiicrnnl.  Quxsie- 
runt  illi  quidem  sapieniiam  :  scd  quia  nOn  rile  quac- 
feb^Ot,  prolapsi  sunt  longius;  el  in  lantos  errores 
incldernni,  ul  eiiain  comtnohem  sdpiemiflm  iloh  le- 
ncrciit.  Non  cnim  tantum  religioncm  asserere  no- 
liierunt :  verum  elinm  sustuleruiii ;  dam  speciefalss 
viriutis  Inducii,  conantur  anlmos  omnl  ifietu  libef afe : 
iieque  in  cocluin  spectanf,  quod  ipsi  sc  faccrcpu-  C  quae  religionis   eversio  nalurie  nomen  invenit.  Illi 

VARIORUM  NOTiE. 


vitse?  ut  tequo  aiiimo  morialur?  Bonum  mibi  «ffcitii 
unius  liorae,  aut  forlasse  momeiili,  propter  quod  non 
expediat  in  lota  viu  miseriis  et  laboribus  coHfici* 
Qaantum  auiem  temporis  mors  occupai?  quae  cum 
veniat  utrum  sequo  an  iuiquo  animo  eam  subicris, 
jam  nihii  referi.  lia  fit,  ut  nihil  aliud  ex  vinuie 
capteiur,  nisi  gloria.  Sed  h»cani  supervacua  et  bre- 
vifl  esl,  atit  pravis  hominum  judiciis  non  seqticlur. 
NiiHus  igiiur  ex  viriute  fructus  est,  abi  virius  inor- 
talls  est  et  cadiica.  Ita  qui  haec  locuti  suoi,  umbram 
quamdam  virtutis  videbant,  ipsam  viriutem  non  vide* 
bant.  Defixi  enini  fuerunt  in  ierrami  iiec  vulius  suos 
in  alium  erigebant,  ut  eam  posseni  intueri , 
Qofie  sese  a  coeli  regtoaibas  ntenUt>at. 

Ilaec  causa  cst,  ciir  pr.xcepiis  061*11  m  nullus  obicmpc- 
ret :  quoniam  aut  ad  viiia  erudiunt ,  si  volupialeni 
defendunt ;  aut  si  virtutem  asserunt,  neqttJe  peccato 
poenam  minanlur,  nisi  soHiis  turpiiudlni^,neque  vir- 
tuli  ullum  pracmium  poUiceniur,  nisi  solids  honesia- 
tiseilaudis,  cum  dicant,  non  propicr  seipsam  ex- 
pelendam  esse  virtiitem. 

Bcatus  cst  igiiur  sapicns  in  lorinenlis  :  scd  cuin 
torqnelur  pro  fide,  pro  jnsiiiia,  pro  Deo,  illa  paiien- 
tia  doloris  bealissimnm  raciet.  Esi  enim  Dcus,  qui 
solus  potesi  honorare  virtutem;  cujus  mcrces  Ittt' 
morialiias  sola  est :  qtiam  qni  non  appciunt,  ncc  rc- 
ligionem  ieneiit,  cui  o^ierna  subjticet  viia,  profecio 
neqiie  virluiis  vitn  sciunt,  cujus  praemium  ignorani; 


miiies  non  iia  felices  fniuros  inier  calamitati^s,  ut 
clalniit  Cpiciirus.  Si  ch)m  propier  gloriain  paiieniia* 
I):)ti:iiur,  iion  potcrii  frui  illa jgloria  statim  morltnnis. 
Mss.  1  Reg.,  Pa!.,  ei  cd.  Rom.  146S,  pro  fruelur, 
liabcni  fniaittr, 

Venlat.  Rccie.  At  aliis  vemt. 

Utrum  wauo  an  iniquo  animo  edm  snbieris.  Omissds 
in  antiquo  Bononi«nsi  et  in5excusi<  duas  voces,  an 
iniquo,  resiiiui  ex  cxteris  edilis  ei  27  mss.  nisi  quod 
in  2  Colb.  ct  {  Clarom.   csi  aut  iniquo. 

Non  sequelur.  Scilicet  gloria.  \  Bon.  rcc.  et  d.  Is. 
iion  sequitur,  Ms.  Jiin.  ei  9  cdili  feruiit  non  sequenda^ 
quod  non  coliinrct.  Hanc  lecliom^m  nostram  ila  Thb- 
masiiis  inlerprctalur ,  ui  dic.1t  Lactaniius,  prava 
lioininum  jiinicia  efrcctura  esse,  ui  nulta  inde,  id  est 
ex  viriule,  gloria  ori:Uur,  ubi  fuerii  vera  el  solida 
gloria,  vel  vit:i  dii^na  hac  gloria. 

lla  qui  hcee  loculi  sunt.  Sic  velefrlmi  et  opiihii 
msS.  Boiion.  ct  Reg.  aliiqite  cum  ediiis  qninqiio.  In 
scriplis  4.5  rec  ei  11  Imprcssls.  Itaque  qw  htvo  locuii 
sunt ;  In  roct.  i  Reg.  et  i  Colb.,  Iiaque  qui  hoc. 

Videbant.  Utrobique  ex  mss.  reposiium.  Editi  ha- 
beni  bis,  vidcrunt. 

Depxi.  Mss.  8  rcc  ct  edd.  S,  Dellexi.  Cxicri  ui  iii 
texiu. 

Ostenlabat.  Manuscripiorum  est;  osiendebat  edi- 
torum,  ei  Lucrelii  vulgaii.  Versus  ille  Lucretii  est 
libro  I,  initio. 

Virtuti.  Gmendavi  ex  mss.  et  mclioribus  ediiis. 
Sex  inipressi  liabcnt  virtute, 

Cum  res  non  vetiigabiles  qucerunt.  lia  veiusti  codi- 
ces  mss.  Vitiose  rccenliores  et  inipressi,  cum  res  non 
invesligabiles.  Quasi  dicat  Lacianiiuseos,  qui  nullam 
f  ^ligioaem  babenii  et  animam  pittant  esse  mortalem 


niliil  cau^re  haberc,  cnr  iri  coelum  ^f)ecient,  qiila  si 
ibi  morialiiaiem  animarilfii  ei  implciaieni  quaerihit, 
res  qu:irunt  non  vesiigabiles,  hoc  esi  qiidb  invenirl 
iioii  possunl.  Si  vcro  legaS  noH  invesligabiles.  cohtri- 
rius  eril  scnsns,  ei  plane  nutlus.  Ihcc  ex  Thdmasio. 
Aitaihen  Cellarins  et  llcumAhnuS  .^Uctoriiaie  anliqiia- 
nim  editionum  freti,pniani  legendum  esse  nort  invts* 
tigabiles.  Videani  igitur  eruditi  qnain  lectionem  sibl 
amplectehdam  esse  exisiimeni. 

Aut  reliaionem  suscipere.  Doctiss.  Kiteius  in  Notis 
suis  mss.  legit  suspicere  :  sed  in  nullo,  qiiod  sciam « 
nis.  sic  legiiur.  GALLiECS.  —  Infra,  retigionem  non  tn- 
srtpti<n<. 

In  cceto  e^t.  Nam  cbgitatio  noslra  in  coelis  cssc  do- 
D  bei,  alt  Paulus. 

Sp^de  falsm  virtuHs.  ttss.  i  Colbert  eiBrtln^  faUa. 

Naturas  uoiiien  invenit.  M  natiira,  lesianie  Galeno« 
scripseruht  Plaio,  tlippocratcs,  fiihpedocles^  Parme- 
nides,  Melissus,  Alcm:non,  Heraclitns,  Epicurus.  Vo- 
cabulum  naturoe  v:irie  usurpaiur  a  Laiiuis.  Nain 
quandoque  pro  indole,  ingenio,  liahilu  accipiiur, 
qiiandoque  nro  mcnle,  sacpius  pro  Snhstantia ,  prsn- 
seriim  apua  Ciceronem  :  communihr  taineh  hiijiis 
usus  cst,  ut  pro  nascendi  condiiione  ralioneque  acci- 
piatur.  Lactantins  auiem ,  dum  siguificaiiohes  isias 
confnndit,  sese  magis  invotvii,  (jnam  cxplicat:  alioqiil 
non  immerito  damnans  eos,  qui  Deiitn  reruni  coiidi- 
lorem  siia  gloria  fraudantcs,  Naturam  qnaiiidam 
crcatricem,  cl  adminisirairiccm  rerum  consiitunnt; 
cuin  Nainra  {fyaig)  nihil  :iliud  sii,  qn:im  lex  et  voliin- 
tas  aiterna  Dei  crcantis  ei  administrantis  per  ipsani 
onmia.  Nam  verbalia  Graecorum  cci  s.-epissime  aciio- . 
nem  agendique  faculiaiem  signillcant.  Hirari  qiiis 
possei,  cur  tfatur(P  voceni  suspectam  reddere  niUluii 


457 


LIBER  III.  DE  FALSA  SAPIENTIA  PUILOSOPH. 


45S 


eoim»  ciUD  aut  ignorareni,  a  quo  esset  effecuig  niun-  A  ''unU  nec  omiiino  ulia  eorum  dispulatio  de  virtute 


dus,  aut  persoadere  vellent,  niliil  esse  divina  menie 
perfeciuni»  naturaui  e&se  dixerunt  reruni  omnium 
matreiD,  quasi  dicereni,  omnia  aua  sponie  esse  nala : 
quo  verbo  plane  imprudeniiani  suam  confiieniur. 
Naiura  enimi  remoia  provideniia  el  poieslale  diviiia, 
prorsus  iiibii  est.  Quod  si  Deum  naturam  vocent» 
qust  perversiias  est,  naluram  ^iotius  quam  Deum 
nomiuare?  Si  autem  nalura  ralio  esl,  vei  necessitas, 
vel  condilio  nasceudi,  non  est  perseipsam  sensibilis: 
sed  necesse  est  meniem  esse  divinaro,  qux  sua  pro- 
videntia  nascendi  principium  rebus  omnibus  pra'beat. 
Aot  H  natura  est  cobIuui  aique  terra,  et  omne,  quod 
naium  est,  non  esi  Deus  naiura,  sed  Dei  opus. 
Non  dissimili  errore  credunt  esse  fortunam,  quasi 


esi ,  in  qua  noii  foriuiia  vexetur.  M.  Tullius  in  sua 
ConsoIaiiuDc  pugnasse  se  semper  coiitra  fortunam 
loquiiur,  eanique  a  se  csse  superaUm»  cum  forliter 
inimicorum  inipeius  reiudissei;  ne  tum  quidem  se 
ab  ea  fracium ,  cum  domo  pulsus  patria  caruii :  tuia 
autem,  cum  amiserit  charissimaiii  filiam ,  victuro  se 
a  foriuna  lurpiler  confiictur.  Gedo ,  inquit ,  et  ma« 
num  lollo.  Qiiid  hoc  liomiiie  miserius,  qui  sic  jaceatY 
Insipienler,  inquit :  sed  qui  proiiielur  bO  essesaplen- 
leni.  Quid  ergo  sibi  vult  assiimpiio  nominis?  Quid 
conienipliis  ille  ronim,  qui  miigiiincis  verbis  praeteii- 
diiiir?  Qtiid  dispar  cicteris  lialiilus?  Aut  cur  omnino 
praioepla  snpientiae  datis,  si  nemo,  qui  sapiat,  adhuc 
invenius  esi?  Et  quisquam  nobis  invidiam  facit,  quia 


deam  quamdam  res  hunianas  variis  casibus  illudeii-  D  philosnphos  negamus  csse  sapientes?  cum  ipsi  nec 


tem ;  quia  nesciunt,  unde  sibi  boiia,  et  mala  evcniaiit. 
Cum  hac  se  composilos  ad  pralianduin  putanl;  nec 
ullam  tamen  rationem  reddunt ,  a  qtio  el  quam  ob 
cansam  :  sed  tantum  cum  fortuna  se  digladiari  mo- 
mentis  omnibus  glorianlur.  Jam  qnicumque  aliquos 
consolati  sont  obinteritumaniissioneniquecharorum, 
fortuiic  nomcn  acerrtmis  accusationibus  proscide- 


scire  sc  quidqiium,  nec  sapcrc  faieantur.  Nam  si 
qunndo  iia  defecerint,  ui  ne  affingere  quidem  quid- 
quam  posstnt ,  quod  faciunt  in  rebus  cffiteris :  lum 
vcro  ignoranti»  admoncntiir ,  et  quasi  furibundi  exi- 
liunt,  ct  exclamant  se  caecos  esse  et  excordes.  Anaxa- 
goras  proiiuntiat  circuinfusa  esse  tenebris  omnia. 
Empedocles  angustas  csse  sensuum  semitas  queritur. 


VARIORUM  NOT.f:. 

cum  ea  non  modo  in  olriusque  Testamenti  volumi-  scripti  1  Bon.  aniiq.,  1  Colb.  ei3  editi  legunt,  verte- 
nibus  crebro  occurrat  legeniibus,  sed  etiani  apud      tur;\\\e^.roc.,vereiur, 

scriptores  ecclesiasiicos  aniiipiissimos.  Neque  ciiim  Eamque  a  se  esse  superatam.  Mss.  5  Reg.,  Lips  , 

ex  sese  vel  est  quidquam,  vcl  nioveiur,  quse  nihil  Goih.  et  edit.  C»*llar.  posta  se  addunt  semper^  quod 
aliud  quam  Dci  niitusesl,et  ut  dixi,  voiunlas  aL'ienia.  q  cseicri  mss.  edili  respuunt,  iiequc  neccssariiim  vide- 
Deus  aiitem  Nalura  quidem  esse  polesi,  si  non^uo^ev,      lur,  cinn  mox  prseces^erit.  Videel  Tusculan.  quaislio* 


sed  oO^iov  iiiielligas.  Nani  sic  non  Cicero  inodo,  sed 
eiiam  ipse  Augustiiius ,  cre.ituratn  ouaiav  Iranslule- 
runt,  non  de  Deo  inodo,  sed  eiiam  de  aiiis  sul>sian- 
tiis.  Num  in  n  de  Moribus  M;inirh:roruni  libro,  cap.  1 , 
dicit,  verbo  substantivo  (oihil  refert  sive  iifii,  nnde 
cvdrue  dediicitur;  sive  sum,  uiide  Esseniia,  iiiielligas) 
subei»se  inanenlis  in  se,  alqiie  incoiniiitilabililer  sese 
habentis  nalur»  significationem.  Uaiic  niliil  aliud 
quani  Deum  possuinus  dicere.  Idein  Aiigusiinus  I.  u 
de  Anima.  Quaro  L.icianiius  Iioc  qii04|ue,  quod  sano 
cuiii  iutellcclu  et  legi  el  intclii^i  polerat,  pra^lerme- 
ritum  videiur  acerbius  reprehemiere.  Qiiatn  quidem 
quaeslionein  cap.  10,  de  Ira  Dci  rerrical.  Betuleius. 

Si  Deum  ualuram  voceni,  Qiix  Sencc»  scnteniia 
fuit.  Vide  supra  lib.  i,  cap.  9. 

Sed,  Ex  mss.  reposui ;  in  ediiis  est  quia, 

Non  dissimili  errore,  lii  hiiiic  Geniilium  errorem 
invehilur  S.  Auguslinus  lib.  iv  de  Civil.  Dei,  cap. 
I8eti9. 

Cum  hac  $e  compotito$.  Verbuni  gladiaiorum,  ubi 
paria  componebaiiiur,  qund  ei  commiitere^compnrare 
dicebant.  Hic  Firinianiis  rcspexii  ad  Senec.  de  Pro- 
vid.  cap.  2  :  Eece  par  Deo  dignum^  vir  [ortit  cum  mala 
[orluna  composiiiis.  Bunemaii. 

Amissionemque  carorum,  Conf.  infra,  amiseril  caris' 
timam»  Interitus  ei  amitsio  non  raro  pro  obitu  ponuii- 
tur.  Sic  sacri  et  profani  scriptores.  Teriuli.  dc  Palient. 
cap.  14  :  amitsio  carittimorum.  Conf.  cap.  9,  pr.  (^y-* 
prianus  de  Bono  Paiieiil.  n.  9  :  Muliiplex  tenlationum 
qualitat  irrogatur^  dejacturit  [acuttatum...  de  rrucfa- 
ft6i<«Vii/ti^vm,d«amissioneci)roruin.  Aniobius  lib.  ii, 
n.  98  :  Amittio  pignorum,  Sencra  ad  Marciani  cap.  7  : 
Ex  ditcetsu,  non  tolum  amissione  cariHsiinoriim  ne' 
c^tariut  mortut  ctt.  Ipse  CictTo  lib.  iii  OfT.  cap.  5  : 
Amissio  liberorum,  propinquoruniy  amicorum;ti  lib.  iii, 
Tusc.  c.  oO,  pr.  Iii  Li|i8.  allero  legilur,  ub  interitu 
amittioneque  carorum,  Buneman. 
Vf^tur,  Oiunium  pene  ma».  et  ediiorum  est; 


ncs  Ciceron.  lib.  v  :  Occupavi  (e.inquil,  [ortuna,  atque 
cepif  onmesque  nditus  tuot  excluti ,  til  ad  me  atpirare 
non  potset.  —  Eamque  a  te  temper  etse  tuperatam. 
Lips.  ei  Golh.  temper  inierserunt,  qiiani  alii  neKiigunl, 
for.*>aii  qiiod  rcpeiitani  ex  superioribiis  crcdidenint. 
Nec  vero  ingraUi  repetiiio,  aui  a  genio  anctoris  aliena. 

BuNEMAIf. 

Inquit.  Idein  Circro  in  fraginentis  de  Coiisolatione. 

Et  manum  tollo.  Ita  legeiidnm  cst  ex  niss.  ei  ex 
ipso  Ciceroiie.  Theod.  Canteriis  ita  correxit.  Iia  ha* 
bciit  edil.  aniiquiss.  Bom.  i^TOyCtVenela  U90.  editi 
legunt,  en  manum  tollo.  Qiii  snperabatiiur  ac  victoa 
se  agnoscebant,  manuni  dahani :  hinc  Virgil.  lib.  xii 
i£iieid.  tendere  palmat  dixit.  Cirero  iii  Lulio,  ad  ea^ 
tremum  det  manut,  vincique  te  patiatur.  Ilem  Tlieocrit. 
Eidyllio  ^^. 

Qui  sic  jaceat  ?  Id  est,  sic  abjcctus,  afinictiis,  fractus 

sii.  Unde  Cicerotii  sa^pe  a[fiictut  et  jacent ,  ubjectut 

D  etjacentt  junguntur.  Conf.  Lact.  de  Mort.  Pers.  cap.  i. 

BUNEMAN. 

Inquit.  Sic  omnes  mss.  et  veteres  edd.  Hom.  et 
Paris.  vulgaii  li  inquit. 

Datis.  Secuius  sum  librorum  mss.  pene  omnium  ct 
opiiinorniii  auctoriiatcni.Quinquo  recentissimi  liabenl 
dat ;  i  Lip-^.  data  tunt;^  Reg.  reccni.  et  1  Colb. cum 
ediiis  dantnr.  Noii  niale. 

Qui  tapiat.  Roposiii  ex  omnibus  mss.  et  plerisque 
cditiH.  C:i'teris  vulgatis  est,  tapit. 

facit.  In  qiiibusdam  edilioiiibus,  faciat. 

Affingcre.  Oiiiniuiii  fere  mss.  cst  ct  ediiion.  Yulgac. 
accudeitlihnsSColb.in  quibus  osialligere;ni^.  Toriies. 
attingere.  Yulgati  legiitit  efjingere. 

Anaxagorat,  eic.  H<rc  videntiir  ex  primo  Academi- 
coruni  Ciceioiiis  desiimpia  esse,  nbi  dc  Acatlemico- 
rum  htotroihiylia  scribit.  Verb:i  Ciceroiiis  snnl :  Tum 
eao^  cum  Zenone.  inquaniy  ut  aecepimut ,  Arcetilat  tibi 
omne  ceriamen  tnttituit ,  non  pertinacia  aut  ttudio  Wn- 
pendi  {ut  triht  x^widem  videtur)  ted  earum  rerum  obtcu- 


150  FmH.  lACTANTll 

tamquam  illi  ad  cogiiandiim  rtiedu  et  qiiadrigis  opus  A 
essei.  Democritus  qiiasi  iii  puleo  (Vid,  Cic.  Acad. 
cap.  i2)  qiiodam  sic  alio ,  ul  ruiidiis  sit  iiullus ,  veri- 
tatem  jacere  demersam ;  nimirum  stulle,  iit  caetera. 
Non  enimtamquam  in  puieo  deiiicrsa  veritas  esl,  quo 
vel  descendere,  vel  eiiam  cadere  illi  licebat,sed  tam- 
quam  in  summo  montis  excelsi  vcrtice,  vel  potius  in 
cobIo,  quod  est  verissimum.  Quid  enim  est ,  cur  eam 
potius  in  imum  depressam  dicerel,quam  in  suminum 
levatam  ?  nisi  forte  menlem  quoque  in  pedibus,  aut 
in  imis  calcibus  constituere  malebat  potius,  quam  in 
pcctore,  aut  in  capite. 

Adeo  remotissimi  fuerunt  ab  ipsa  verilale ,  ut 
eos  ne  stalus  quidemsui  corporis  admoneret,  verita- 
lem  in  summo  illis  esse  quxrendam.  Ex  hac  despe- 
raiione  confessio  illa  Socratis  nata  est,  qua  se  nihil  B 
scire  diiit,  nisi  lioc  unum,  quod  iiihil  sciat.  Hiiic 
Academiac  disciplina  inanavit;  si  lamen  disciplina 
dici  potest,  in  qun  ignoraiio  et  discilur  et  docelur. 
Scd  ne  illi  quidem,  qui  scienliam  sibi  assumpseruni, 
id  ipsum,  quod  se  scire  putabant,  constanter  defen- 
dere  poiueruni.  Qui,  qiioniam  ratio  illis  non  qua- 
drabat ,  per  ignorantiam  rcrum  divinarum  lam  vn- 
rii,  tain  inccrli  fucruni,  sibiqiie  sxpe  conlrnria  dis- 
screntes,  iit  quid  somireni,  (juid  veilent,  sintiiere  ac 
dijudicare  non  possis.  Quid  igitur  piignes  adversus 

VARIORUM 

ritate ,  qucB  ad  confewonem  ignorationis  adduxerunt  G 
Socratem ,  el  veluti  amnntes  Socratem ,  Democritum , 
Anaxagoram  ,  Empedoclem  ,  umnes  pene  veteres ,  qui 
nihil  cognosciy  uihil  percipi,  nihil  sciri  posse  dixerunt'; 
angustos  sensus,  imbecillos  animos,  brevia  circula  vita^ 
et  {ut  Democritus)  in  profundo  veritntem  esse  demersam, 
lloc  posterius  legitnr  elinm  in  nltoro,qiioiloxtai,  Aca- 
demicaruni  Qii:csi.  frngmcnto  :  Naturam  accusa^  qute 
in  profundo  veritatem^  ut  nit  Democritus ,  peniius  ab' 
struserit.  Betul. 

In  puteo  demersa  veritas.  Ita  cum  vct.  8  excusis 
ferunt  cuncli  mss.  pra-ter  duos  Reg.  rec.  qiii  habent 
in  puteum.  Sed   ct  apnd   Ciceroncni    i  Academic. 

Siuaest.y  cap.  12,  eirerlur  sexto  cnsu  :  Democritus 
ixit,  in  profundo  veritalem  esse  demersam. 

in  summo  ittis.  Veteres  editiones  lcgunt  illis  in 
summo. 

Nisi  hoc  unnm.  Isliid  vide  apud  Plnt.  in  Apolog. 
Pbaedon. CrilDU.  ei  apuii Cicer.  i  Acad.  quocsi.  sub.  iniu 

Sispe.  Mss.  6  rec.  semper. 

Quid  sentirent,  quid  vellent.  Mss.  10  rec.  ciim  edil. 
Beiul.,  quid  sentianl,  quid  velint.  Mss.  Cotton.,  quid  ]) 
seniirevettent. 

Statuere.  Sic  anliquissimi  codices  Bonoii.,  3  Reg., 
C:iuc.,  3  Oxon.  cuiii  e«iiiis  ocio.  Recentiores  scripti 
25  cum  vet.  impressis  8  ferunt  satis  statuere. 

Suo  sibi  gladio  pereunt.  Ms.  1  Ciaroin.  a  secunda 
manu  ,  suo  sese  gtadio  peremerunt.  Proverliium  est : 
vide  Terent.  in  Adelptiis. 

Qttos  sua  ipsos  destruit.  Iia  cuncti  fere  mss.  cum 
omnibus  pene  cditis.  In  tribus  editis  cst  ipsa  suos ; 
in  scriplis  rec.  1  Colb.  ct  Briin.  ipsa  sua;  in  i  Reg. 
rec^  suaipsa. 

Afficit.  Sic  restilui  ex  optimo  ct  veterrimo  ms. 
Regio-Put.,  5  al.  Keg.,  6  Colb.  sepiemque  nliis,  nec- 
non  exvet.  edit.  Rom.  1^70.  Seripii  tres  et  editi  14 
ferunl  affligU;  1  Reg.  rec.  infiigit  :  sed  eiafficere 
simplicitcr  Ciceroni  et  Columellaeidemest,ac  vexare« 
afiigere  :  quam  vocem  substituerunt  ignari  ama- 
,  nueiiseti. 
L.  Aut  stultissimos^  aut  gloriosismmos  fuisse»  Haec  lec- 


DIVIN.  INSTIT.  -^^0 

eos  bomines,  qui  suo  sibi  giadio  pereunt  ?  Quid  la- 
bores,  nt  eos  destruas,  qubs  sua  ipsos  destruit  atque 
afficit  oratio?  Aristoteles,  inquit  Cicero  (ni  Tiisc.), 
veteres  philosophos  accusans,  ait  cos  aut  stuitissi- 
mos,  aut  gloriosissimos  fuisse,  qui  existimassent 
phiiosophiam  suis  ingeniis  perfeciam  :  sed  se  vl- 
dere,  quod  paucis  annis  magna  accessio  facta  essel, 
brevi  tempore  philosopbiam  piane  absolutam  fore. 
Quod  igilur  fuit  iilud  tempus?  qnomore?  quando  est 
aut  a  quibus  absoluta  ?  Nam  quod  ait  stultissimos 
foisse,  qui  putassent  ingeniis  snis  perfeclam  esse  sa- 
pienliam,  verum  est :  sed  ne  ipse  quidem  satis  pru- 
denter,  qui  aut  a  veteribus  coeptaro ,  aut  a  novis 
auctam,  aut  mox  a  posterjoribus  perfectum  iri  pota- 
vit.  Nunquam  enim  potest  invesligari,  qiiod  non  per 
viani  suam  quxriiur. 

CAPUT  XXIX. 

De  fortuna  iterum  et  virtute, 
Sed  repeiamus  id  quod  omisimus.  Fortuna  ergo 
per  se  nihil  esi;  nec  sic  habendum  est,  tamquam  sit  In 
aliquo  sensu.  Siquidom  fortuna  est  accidentium  re- 
rum  subitus  atque  inopinaius  eventus.  Verum  philo- 
sophi,  ne  aliqiiando  non  errent,  in  re  stuiu  volunt 
esse  sapientes;  qui  fortunae  sexum  mutant,  eamque 
non  deam ,  sicut  viilgus ,  sed  deum  esse  dicunt. 

NOTiE. 

tio  sit  omnium  fermc  et  optlmoriim  mss.  codicam  in 
7  rec.  et  5  vulgatis  est  aut  gtoriosos. 

Tempus  ?  quo  more  ?  qunndo  est.  Usiis  rarior  pro- 
bari  poiesi  ex  Cic.  lib.  i  Invent.  ,  c.  25,  pr.  :  in 
victH  considerare  oportet,  apud  quos  et  quo  more^  ei 
cujus  arbitratu  sit  educatus, 

Tamquam  sit  in  aiiquo  sensu,  Lege,  tamquam  mt  iHii 
aliquis  sensus.  llBiJMiiN.  — Tamquam  sit,in  atiquo  sensu, 
Siiie  praeposiiioneCicero  1.  ii  deNai.  deor.,  cap.  45: 
Id  animat  et  sensu  acerrimo,  et  mobilitate  eeterrima 
eue.  Sed  notum  est,  veteres  saepe  in  addere.  Bon. 

Sed  deum  esse  dicunt.  Quod  pliilosophi  hoc  fecerinl, 
nondum  legi.  Nisi  foriassis  Pluium  inteliigas,  qui 
npud  Aristopli.  el  ipse  caecus  inducitur.  Sed  Roniani 
Forlunam  innsculam,  et  Forliinam  mnliebrcm  c(»lue- 
nint,  ut  a  Plutarcho  scriptum  est  in  lib  dc  Fortuna 
Romnnorum.  Auguslinns  utriusqiie  meminil  locosu- 
pra  cilato.  Masculai  Fortunae  icniplum  nb  Anco  Mar- 
tio,  qtiarlo  Romanorum  rege,  extructum,  quod  pluscu- 
lam  sibi  fortunnm  ad  indipiscendaiii  vicioriam  af- 
fuisse,  qiiam  fortiiudinomcredidernt.  Fuitetiain  alia 
masculu!  Forlun»  a'dicula  ad  Vcncris  fnnuiii,  niictoro 
eodem  Plutarcho ,  qui  variarum  Fortunarnm  cl  iio- 
miiia  et  delubra  recensei.  Sed  hic  locns  mnjorem 
acqiiirel  lucem,  si  Ciceronis  verha  qux  hic  citantur, 
ex  Acndeinicarum  Qu:csl.  prinio  adscripsero  inlc- 
gra ;  ihi  eniin  perlectio  illa  rernni  multis  iiominatur 
et  variis  nominibus.  Verba  Ciceronis ,  iibi  de  natu- 
rali  philosopliin  loqnilnr,  sic  habent :  Partes  asuem 
esse  mundi ,  omnia  quae  insint  in  eo,  quw  Natura  sen^ 
tiente  teneantur^  in  qua  ratio  ptrfecta  insit^  quof  «l 
eadem  sempiterna.  Nihit  enim  valentius^  a  quo  intereat, 
Quam  vim  Animum  dicunt  esse  mundi,  eamdemqwe  eue 
mentetn  sapientiamque  perfectam ,  quam  Deum  appet' 
lant^  omniumque  rerum^  quee  sunt  ei  subjecttBf  quaei 
prudentiam  quamdam  procurantem ,  ctelestia  maxime, 
Deinde  in  terris  ea  qucs  pertinent  ad  homines^  quam 
interdum  eamdem  necessitatem  appeltantt  quia  nikil 
aliter  possit,  atque  ab  ea  eonstilutum  sitinter  quasi  fa^ 
talemet  immutabitem  continuationem  ordinis  semp^ 
temi,  Nonnunquam  qmdem  eamdem  Fortunamf  qmed 


Ul  LIBER  III.  DE  FALSA 

Eamdeni  laroen  inlerdum  naturam ,  interdum  forlu- 
naro  vocant;  €  quod  niulta,  inquii  idem  Gicero,  efH- 
ciat  inopinata  nobis,  propier  obscuriiatem  igiioratio- 
nemque  causarnm.  >  Cum  igiiur  caiisas  ignorent, 
propter  quasflai  aliquid,  et  ipsum  qui  raciatignorent^ 
necesse  est.  Ideni  in  opere  valde  serio,  in  quo  prae- 
cepta  viix  deprompta  ex  pbiiosophia  filio  dabat:  cMa- 
gnam,  inquit,  essc  fortunae  vim  in  utramque  partem, 
qnis  nesi^iat?  Nani  et,  cum  prospero  flatu  ejus  uti- 
mor,  ad  exitus  pervenimus  optatos ;  et,  cum  reflave- 
rit,  aflligimur.  i  Primum,  quinegat  sciri  posse  quid- 
quam,  sic  hoc  dixit,  tamquam  et  ipse,  et  omnes 
sciant.  Deinde,  qui,  etiam  qux  clara  sunt,  dubia  co- 
natur  efficere,  hoc  putavit  esse  clarum,  quod  illi  esse 
debuit  vel  maxime  dubium ;  nam  sapienti  omnino 
filsam  est.  Quis,  inquit,  nescit  ?  Ego  vero  nescio. 
Boceat  me,  si  potest,  quae  sit  illa  vis,  qui  flatus  isle , 
et  qui  reflatus. 

Turpe  igitur  est,  hominem  ingcniosum  dicere  id  , 
quod,  si  neges,  probare  non  possit.  Postremo,  quod 
b,  qui  didt  assensus  esse  retinendos,  quod  stulii  sit 
iioroinis,  rebus  incognitis  temere  assentiri^  is  plane 


SAPIENTIA  PHILOSOPH.  442 

A  vulgi  et  imperitorum  opinionibus  credidit,  qui  fortn- 
nam  putant  esse,  quae  hominibus  tribuat  bona  et  mala. 
Nam  simulacrum  ejus  cum  copia  et  gubernaculo  fln- 
gunt,  tamquam  baec  et  opes  tribuat,  et  humanarum 
rerum  regimen  obtineat.  Gui  opinioni  et  Yirgilius  as- 
sentit,  qui  fortunani  omnipoienlem  vocat;  et  historicus, 
qui  ait :  Sed  profecto  fortuna  in  omni  re  dominatur. 
Quid  ergo  cxteris  diis  loci  superest?  Gur  non  aut 
ipsa  regnare  dicittir,  si  plus  potest;  aut  sola  colilur, 
si  omnia  ?  Vel,  si  lantum  mala  immitiit,  aliquid  cau- 
sae  proferant,  cur,  si  dea  sit,  hominibus  invideat, 
eosque  perdiios  cupiat,  cum  ab  liis  religiose  colatur : 
cur  aequior  sit  malis,  iniquior  nutem  bonis  :  cur  insi- 
dietur,  affligai,  decipiat  et  exlerminet :  quis  illam  ge- 
neri  hominuui  vexatricein  perpetuam  constituerit : 

B  cur  denique  tam  malam  sortita  sit  potestatem,  ut  res 
cunctas  ex  libidine  magis,  qiiam  ex  vero  celebret , 
ob^curelque  ?  Ihvc,  Inquam,  philosophos  inquirere 
oporiuit  potius,  quam  lemere  innocentem  accusare 
fortunam  :  qiiae  eti^msi  sit  aliqua,  nihil  tamen  afferri 
ab  his  potes(,cur  hominibus  taminimica  sit,quampu- 
tatur.  Itaque  illu!  omnes  oraliones,;quibus  iniquitatem 


YARIORUM  NOTiE. 


^fficiat  mutta  improviia  hcpc^  nec  opinala  nobis  propter 
^uuritalem  ignorationemque  cautsarum,  Sed  apud 
Cicer.  in  ii  de  Divinatione  ;  disputatur,  utrum  divi* 
jiatio  rerum  fortuitarum  esse  possii.  Et  contmdici- 
tiir  :  si  forluna  sit,  fainm  tolli;  sin  aulem  omnia  ex  q 
jeierniiate  fataliterque  fianl,  (olli  fortunam.  Addidit 
Lact.  eumdem  Denm  interdum  naluram.  iiilerdum 
fortunam  esse.  Plut.  vero  in  Probleiii.  hanc  ponit 
diflerentiam,  quod  forluna  sit  reruin  oniniiim  prin- 
cipium,  natura  vero  casu  consistat.  Sed  de  liis  lege 
Joan.  Damnscenum  lih.  n  Onhodox.ne  fidoi,  c:i|>.  45. 

Inlerdumnaturam.Hje  duae  vocesabsunla  42  inss. 
et  ab  edit.  Tliomas. 

Efficiat  inopinata  nobis,  Ila  edili  et  mss.  omnes , 
prster  2  recentissimos  Em.  ei  Ganl.  in  qtiibus  esl, 
Efficiat  improvisa  nec  opinala  nobis,  Vide  Giceronein 
ini  Academicar.  qu:rstionnm  circa  finem. 

Vatde  urio.  Ilac  voce  iiidicatiir  liber.  ii  dc  Offic. 
cap.  2  ad  finem,  quibusdain  tamen  immutalis. 

Pervenimun.  Legilnr  pervehimur  apud  Buiieman, 
qui  hujus  mutationis  sic  rationem  reddit. —  Hanc 
kctionem  ciim  GictTOne  convenieniem  rorepi  ex 
Reimm.,  mss.  et  Tornes.  4587,  ubi  auie  ediium  , 
pervenimus.  Bun.  j^ 

Cum  reflaverit.  Sic  lcgilnr  in  excusis  el  mss.  codi- 
cibus,  pr:i'(cr  oclu  qni  ferunt  cum  respiraverit;  et  4 
Reg.  cum  resptravit.  Al  refiaveril,  quod  esi  ex  Gice- 
ronisloco,  opiiine  n^spomlel  tw  proi pcro /l/i/u ,  quod 
mox  pnpccssii.  Sic  ct  infra,  qui  flatus  iste:  et  qui  re- 

{aius.  —  Refiaverit.  Einman,  et  Goth.  respiraverit. 
eceptani  Giceronis  codices  habent.  et  ipse  Lact. 
iiifra,  qui  ftatus...  el  qui  refialus.  Buneman. 

Assensus  esse  reiinendos.  Sed  vide  potitis  Gicero- 
nem  ipsum  in  librorum  dc  Officiis  prxratione,  ubi 
huic  objectioui  occurrit :  occurritur  aulem  nobis^  etc. 
quam  responsionem  vidcas. 

Nam  simulacrum  ejus,  eic.  Gum  copiac  cornu  Bu- 
pahis  (ut  ex  Pausania  Yolalcrr.citat)  apud  Smyrn:cos 
statuain  foriun»  fecit,  cum  polo  siipra  caput,  et 
altera  manu  Ci»rnu  copiac.  Sed  Galcni  quoqnc  Fortuna 
gubernaculum  iu  manibus  liabet.  G:rteium  quod  cx- 
ca,  et  globo  volubili  insistens  pingaiiir,  pr;eicr  Gale- 
num,  vide  Gebelis  tabulam,  et  Pacuvii  ver^us  in  Uhe- 
lorica  ad  Hercn.,  lib.  ii,  cap.  de  Yiliosa  argumenia- 
tione.  Hkuii* 


Et  humanarum^  etc.  Plin.,  lib.  ii  :  Toto  quippe 
mundo  et  locis  omnibuSf  omnibusque  horis^  omniuni 
vocibus  fortuna  sola  landatur,  sota  arguitur^  et  cum 
conviciis  cotitur;  volubiits,  a  pterisque  vero  el  cceca 
etiam  existimatay  el  in  tota  ratione  worlalium  sola 
utramqne  paginam  facit.  Sic  el  Minuciiis  Felix:  Soluta 
legibus  fortmia  dominatur. 

VirgiUus.  Giijus  Uxc  verba  suiit  lib.  viii  i£neid., 
vers.  551.  iEneas  loquiiur  : 

Me  pulsum  patria,  pcla^ique  extrcma  scquealem, 
Foriuna  omnipoteus  el  ineluclabile  fatum 
His  posuere  locis,  etc. 

Atqiie  ibi  Scrvius  ait  pnctam  secundum  Stoicos  lo- 
cutiim  esse,  qui  nasci  ct  iiiori  fatis  dant,  me<lia  om- 
nia  fortiinsc,  eo  qiiod  vit-e  humaiKie  iiicerta  sunt 
omnia. 

Et  hisloricus,  ctc.  Salliislius  :  locutus  est  in  pro- 
logo  G:itilin:iri:<i  historia;.  Possunt  plurima  in  lianc 
sententiam  testimonia  ex  Grsecis  Lalinisque  scripto- 
ribus  colligi.  Sed  hoc  instltuti  nostri  non  est.  Ita  et 
Plaio  in  IV  de  I^egibus. 

Vel,  si  tantum.  Aiii  duas  fortunas  faciiint,  bonam, 
malainque.  At  diversas  foriunas  esse  posse,  validis 
argumentis  rcrcllit  Augusliuns ,  lib.  iv  Givit.  Dei, 

Illam  generi  hominum  vexatricem  consiituerit.  Sic 
reposui  cx  optimis  et  omnibus  fere  mss.  In  scriptis 
Em.  et  4  Clarom.  est,  generi  humano;  in  4  Reg.  rec. 
et  cunctis  editis,  generis  hominum.  At  infra  idein 
Lactanlius  simili  ulilur  loculione ,  c.  30 :  Una  spes 
homini....positaest;e\.\nox,  hominibus  tam  inimica. 
—  Generis  hominum  vexatricenu  Golh.,  lieimni.:  6'e- 
neri  hominum,  respcctu  verbi ,  constituerii ;  genitivus 
pendei  a  vexatricem.  Ut  lib.  ii,  c.  45,  fin.:  vexatores 
hominum.  BuN. 

Obscuretque.  Lcge  obscuretve. 

Hominibusinimica...  etmox,  tiiimicus  6onf j.  Inimi- 
cus  ciim  tertio  casu  etiam  lib.  vi,  c.  20,  Epiiom., 
c.  7l,rib.delra  Dei,  c.  49. 

Iniquilalem  fortunce  lacerant.  (.ic.  xi  Pliilipp.  2  : 
Cmmi  vcrborum   contumetiis  optimum  viruin  lacerassct. 

Val.  Max.,  lib.  iv,  c.  4,  extr.:  Quid foriunaw, 

quaai  pra:cipuum  generis  humani  malum  diuturnis  con- 
viciis  laceramus  ?  BuN. 


443  riRM.  LAGTANTfl  DIVIN.  mSltT.  444 

foriiinsc  lacerfliil/  sesuasqtie  firtules  eontra  fdrtiinani  A  ignoraiio  ferum  af((«i6  csosaram,  Natufse  aic  Fortun» 
superbissiine  JHCtarflniifttilaliBck  sunl,  qnam  Mira 


menia  incoiisideraitt  levttalis. 

Quare  non  invideant  nobis  qiiibus  aperail  verit»^ 
tem  Deus  :  qui  sieiil  sciinus,  nibii  esse  furtunam ;  iia 
scinius  esse  pravuni  ac  subdolum  spirlrofn,  qui  sii 
inimiciiB  bonis,  lioslisque  juslitiie;  qui  contrarra  fa- 
ciat,  quam  Deiis,  cujiis  invidiie  causani  in  seeundo 
libro  {Cap.  15)  explicavimus.  Hic  crgo  itistdi.-Kur  uni- 
versis ;  sed  cos,  qiii  nesciuiit  Deum,  errorc  impedhi 
stnllitia  obruit,  tenebris  circurafundit,  ne  quis  possll 
ad  divini  nominis  perveiiire  iioliiiiim,  iii  qiio  uno  et 
sapientia  contiiielur,  ei  vila  perpelua.  Eos  autein^ 
qui  Deiim  sciunt,  dolis  et  astu  aggreditiir,  ul  cufdd^ 
taie  ac  libidine  irretiat,  ac  peccatis  blandieniibus  de- 
pravatos  impellat  ad  mortem ;  vel,  si  dolo  nihil  pro-  fl 
fecerif^  vi  et  violentin  dejicere  coiiaiur<  Idcirco  enim 
in  primordiis  Iraiisgressionis  noii  statim  ad  pOBnaro 
delrusus  a  Deo  esl^  ut  boininem  malitia  sua  exerceat 
ad  virtutem  :  quac  nisi  agiieturi  ni  assidua  vexaiiontf 
roboretur^  non  poiest  esse  perfecia ;  siquidem  virlus 
esi  perferendorum  malorum  fortis  ac  invicta  paiieif- 
tia.  Ex  quo  fit,  ut  virtus  iiulla  sit,  si  adversarius  de- 
sit.  Hujus  itaque  perversac  poieslatis  cum  vim  senti- 
rent  viriud  rcpugnaiilem,  nomenque  ignorarent,  for- 
tunae  tocabulum  sibi  ihnue  finxerunt.  Qiiod  qiiam 
longe  a  sapientia  sil  remotum,  declarat  iuvenalis  bis 
versibus : 

Nuilum  numeii  abcst,  si  sit  i^rudentia  :  sed  nos 
Te  iMciuius,  Forluua,  deam,  coBioque  locamus. 

Stultiiia  igilur,  cl  error,  el  caxitas,  et,  ut  Cicero  ait, 


iiomrna  induxil.  Scd  ut  adversnriifm  sutim  nesciunt : 
sic  nec  virlul^m  qiridem  sclunt,  cujus  scicntia  ab 
adversarii  notionede^ccmlil.  QiiaRsi  conjuricia  estcnm 
saprentia,  vel,  iit  ipsi  dlcunt,eadcm  ipsasnpientiacst, 
igfrorent  nccesse  cst  in  quibus  rebiis  sita  sit.  Nemd 
enim  potest  veris  armls  iiistrui ,  si  bostem  coiitrd 
quem  fucrit  armandus,  ignomt;  nec  adversaritim 
vincere ,  qui  ifi  dimicnrHlo  noii  boslem  vcruin,  sed 
umbram  peiii.  Prostcrncinr  efrim  ,  qui  alio  inicntus, 
venientem  vitalibus  suls  letuin  rreC  prxviderit  ante, 
nec  caverlt. 

CAPUT  XXX. 

Epilogus  anle  diclorum ;  et  qua  retione  sit  trans^undiim 
a  vanitate  philosophorum  ad  sapientiam  veram 
et  veri  Dei  eogmtionem^  in  quo  soio  virtus  esl  el 
beatitudo, 

fiocui,  quanltim  mea  mediocritas  tulit ,  longe  de- 
vium  philosopiios  iter  a  veritate  tenuisse.  Senlio  ta- 
men,  quam  mtilla  prTterierim,  quia  non  erat  mibi 
prOj>rla  cdntra  phiiosopbos  disputalio.  Sed  biic  ne- 
oessario  divcrtendum  fuit,  ui  osienderem,  tot  ettanla 
ingcnia  in  rcbus  falsis  essc  consuinpta ;  nc  qiiis  forle 
a  pravis  rcligionibus  exclusus,  ad  eo»  se  oonferr# 
vcllef,  tamqunm  cerii  aliquid  reperturus.  Uira  igitur 
spcs  homiui,  una  salus  in  hac  docirina,  quam  defeb- 
dinius,  posita  est.  Omuis  sapientia  bominis  in  boc 
uno  est,  ui  Deum  cognoscat  et  colat :  boc  nostrum 
dogma,  bxc  sentenlia  est.  Quanta  ilaque  voce  po^ 
sum,  testilicor,  proclamo,  dcnuiUio.  Hic,  bic  csl  iliud, 


VAI\IORUM  NOTiE. 

Se  suasqne  virlutcs^  elc.  Iia  scribo  cum  mss.  flegio-  C  leio.  Vidc  Isasum  si  lubct. 


Put.,  !2  Colbert.,  i  Clarom.,  Cant.  et  editis  sex.  Alii 
iresvulgnli  bab(*nl,6(  sesunsque  virlules,  lii  8  scriplis 
lotidemque  impressis  deest  et  se. 

Contraria  fuciat^  quam  Deus.  Ego  lalc  cxciiiplum 
deprebendi  siiic  ulla  inss.  varintione  in  Augiisiiiii  de 
Civit.  Dci ,  lib.  viii,  c.  i4  :  Qui  (Dciis)  hiBc  con- 
trariis  caussis,  quniii  instiluta  sunt,  abstnlit,  Meiios 
tainen  iiosler  Firmianus  de  Ira,  c  3  :  Qui  conlraria 
Dco  [aciiU.  BuN. 

II ic  ergo  insidiatur  uuiversis.  Sic  omncs  mss.  et  ple- 
rique  editi ;  iii  vulgalis  nonuuLlis  esi  His» 

Circumfundit.  lia  repositiim  cx  iiiss.  ei  qiiatuor  edi' 
lis;iii  CLKltTisest  circumfudii,  inalc.  Vide  |>iM»ccdeiitla. 

Dolis  et  asttt.  Kestitul  ex  10  mss.  veierrimis  et  op-  jx 
timis  ac  edit.  is.  In  l^  scriptis  rec«  et  impressis  est 
dolis  et  aslutia. 

Ac  peccatis  blnndientibus.  Sic  rcposui  ex  cdilis  3 
vet.  llomnnis,  U.  ot  Collar.  hec  non  ex  omnrbiis  mss. 
prxter  Caiic.  cl  i  Reg.  roc.  iii  quibus,  ul  et  iu  vulga- 
tis  undccim  esl  pcccati  blandamentis. 

Vi  et  violentia.  Vuces  vi  ct  absunt  a  15  mss.  rec. 
et  8  ediiis. 

Non  stntim  ad  pa!nam.  In  endcm  seiitentia  fiiere 
nonnuili  aiiliquiorcs  P.ilres,  iiixi  videlicet  bis  lusti- 
inoniis  M.itthci,  c.  viii,  v.  :29  et  31,  ncepisi.  ii  tVir., 
c.  u,  v.  4,  S.  Jasiiiius  Apolog.  i  pro  christiniiis; 
S.  Irena;us,  lih.  v  ndvcrs.  Ilx*res.;  TerluHinnils  in 
Apolog.,  c.  27;  Origones  iii  c;ip.  xxii  Numcr.  Ilomil. 
i3 ;  S.  Aiigu>tiiiiis,  lib.  ii  de  Gencsi  conlrn  Mnni- 
cha*os,  c.  17.  cilal  illiid  Chrisli  Mnlth.,  c.  xxv ;  Dis- 
cedite  a  iiie,  maledicti,  in  ignem  a^iernum,  qui  paratus 
esidiabolo  ct  ungrtis  ejm.  Clarius  udhuc  testiiiioniuin 
yidc  in  )I  Pctri  Dpistui.,  c.  ii,  v.  4,Par{im  ex.  Bbtu- 


Ex  quo  fit,  eic.  Fnlsa  lia;c  Laclantii  est  sententia. 
Virliis  quideni  cst :  scd  sine  adversario ,  vires  suat 
non  exerit. 

Nullum  numen  abest.  Sic  profecto  legendum  ex 
m-s.  Uonon.  4  Reg.  aliisqiie  ocio,  nc  12  ediiis ,  ut 
Juvcnalis  respoiidcat  scopo.  Iii  19  innnu  cxaratis  cl 
2  iiiipressis  habei ,  niale.  Ili  duo  versiis  iii  Juvenxlis 
Sat.  10  circa  niiein.  —  Nullum  numen  habes.  M.ss., 
Cauc,  PainU,  Juii.,  Lips.  1,  Ueiinm.,  Rost.,  Ven. 
altera  478,  Paris.:  nullum  numen  habcs.  Ulirni.:  mU" 
lum  nomen  habes ,  cuiii  Veneta  priina  478.  Variant 
quoqiie  Juvenalis  libri ;  nt  incnii  Lncinntii  habes  bic 
caiivciiieuiius,  qiinm  nliorum,  abest.  Bun. 

Cicero.  Quein  vide  in  i  Acad.  qiinest.  uhi  sunra. 

Armis.  lis  scilicel,  de  quihus  Paulus  ad  Ephes., 
c.  VI,  V.  11  et  13. 

V}/a/i6iif.  Hic  est  pro  inteslinis  et  visceribus.  — 

Venientem  vitalibus tdu»ii.  Vilnlin  sunl  visccra  in- 

tern  i.  Seacca  ep.  99  :  Qunm  multis  vilalia  eruuntur. 
Ammiau.  .Marcellin.,  lib.  xvi,  c.  12  :  Tela  eorum  vitO' 
libtts  immergebat.  Bun. 

Sentio.  Iia  re^titui  ex  vetiistissimis  dnobiis  Rcffiis, 
2  Boiion.  aliisque  32  inss.  (nhsque  12  Vaticanis)  ao 
5  vel.  Romanis  aliisiiue  8  cdiiis.  lu  scripiis  Caiic, 
1  Rej!.  r«'C.,  .Marm.,  1  Lips.  el  7  vulgntis  est  Scio. 

A  pravis  religionibus.  Sic  Paulus  ad  ColoHsens.  11, 
vocnt  siisceplas  religioncs,  stpieniia  carenics.  OiH 
serva  religionis  noineii  in  plnr.ili  a  Lnclantio  seinper 
in  malam  usurpnri  pnricm.  Betuleius. 

Spes  homini.  Ita  cum  oninihus  fcre  cxciisis  mano- 
scripii.  pr;cter  2  Reg.  rcc.  et  Goth.  nonnuliosqae  ly- 
pis  expressos,  quibus  est  hominis. 

Hic^  hic  est  i/M,  ctc  Sic  resiiiuo  ex  omnlttm  mw* 


445 


ANALYSIS  LIBfU  IV.  DB  VERA  SAMENTIA  ET  RELIG. 


m 


qood  phllosophi  omnes  in  iola  siia  viu  quafsie- Aquam  reperire  poiueniiit?Qui  vuU  saplens  sic  befltus 


nint,  nec  onquam  tamen  iiifestigare,  eomprehendere, 
tenere  talderuni,  qol  teligionem  aut  pravam  retinue- 
runt,  aut  totam  penitus  susiulerunt.  Facessani  igitur 
iili  omnesi  qui  humanam  viiam  noii  instruunt,  sed 
lurbant.  Qdid  cnim  docent?  aut  qucm  inslruunt  qui 
5e  ipsos  nondiim  instruxerunt?  Quem  s:mare  a'groli| 
quem  regere  cacci  possuiit?  Huc  ergo  nos  oinnes^  qui- 
bas  esi  cura  sapientiae,  conlbramus.  An  expeciabimus 
donec  Socrales  aiiquid  sciat?  aiit  Anaxagdras  in  te- 
nebris  lumen  inveniat?  aut  Demoeriius  veriiaiem  de 
puteo  extrahai  ?  aui  Empedocles  dilatet  animi  sui  $e- 
mitas  ?  aut  Arcesilas  et  Carneades  vid^ani,  sentiani, 
percipiant? 

Eece  voi  de  ceelo  veritatem  doeens,  et  nobis  sole 
ipso  clarius  lumen  ostendcns.  Quid  nobis  iniqui  su- 


esse,  audiat  Dei  vocetn ,  discat  jusiiliam ,  sacrarheh- 
tum  naiivilatis  suae  norit ;  humaiia  contemnat,  divina 
suscipiat}  ui  summum  illud  bonuin,  ad  quod  nnldft 
est,  possii  adipisci.  Dissolutis  rcligionibus  univcrsis, 
et  omnibus,  quxcumquc  in  caruiii  dercnsioiiem  dici 
vel  solebant,  vel  polerant,  refutatis,  deinde  ccmviciis 
philosophlae  disciplinis,  ad  verani  nobis  religioncm 
sapicntiamquc  vciiicndiim  est ,  quoniain  esl,  ut  do- 
cebo,  ulruinque  conjuncium;  ui  cam  vel  argumentis, 
vel  exemplis,  vel  idoneis  iestibus  asseramus,  elstiil- 
iitiam«  quahi  nobis  isti  dcoruin  cultor^sobjcclaie  non 
desinunt,  ui  null.im  penes  nos,  sic  totam  pcites  ipsos 
esse  doGcamus.  Et  quamquam  prloribus  libils,  cum 
falsas  afguerem  rcligioncs,  et  hoc,  ciim  falsam  sa- 
picntiam  tollcrem,  ubi  veritas  sil,  oslenderim;   pla- 


mus?  et  sapieniiam  suscipere  cunctamur,  quam  docti  B  nius  iamen,  quoe  religio,  ct  qii»  saplentia  vera  sit, 
iieniines^  eoniriiis  in  quaerendo  statibus  suis,  nun-      liber  proximus  indicabii. 

VARIORUM  miM. 


velustissimis  et  nptimis  i  Bon.,  i  Rcg.  900  annor.  et 
Regio-Put;  necnon  Itlm.  ei  cdit.  Is.  ui  scribiiur  tilC 
in  conlraciuuin  marginc  e  regione  loci,  ih  quo  con- 
siitit  8timin:i  rei  uiide  jiidicatidum  est :  quoa  Gallice 
diciinu!<  U  Hic  de  la  pi^ce,  vel  voilii  le  llic :  ha^c  la  • 
roen  nohnisi  populari  dicuntur  scrmone,  non  clcganti 
cloquio.  Nosiru!  lectioni  favcni  nis^s.  5lli>g.alli,  i  Col- 
hert.,  Oat.,  Brun.,  quibus  esl,  llic  est  illud,  siiie  re- 
peiitione ;  Jnn.  i  Colb.  Iloc^  hoc  eH  illiid ;  iii  Cauc.  ct 
if  aliis  rec.  scriptis  cunctisque  ferc  imprcssis,  lloc 
e$t  illud, 

Retinuemnl.  Ita  rcposui  cx  eiliiis  Tornes.,  Sou- 
bron.,  Walcli.  ci  oinnibus  inss.  pra^tcr  2  I{eg.  rcc.  et 
i4  iiiiprebsos,  in  quibus  csi  lenuerunt, 

Sacramentum.  Id  cst  inyslcrium ,  voce  a  Laciantio 
saepe  usurpata.  Id  est  a  quo  nam  iit  tt  creatuB.  Sic 


Laclahtius,  lib.  ii,  c.  iS,  dicit  Sacramenium  hominis. 
—  Sacramenium  nativitali$  iuce  norit.  Nostro  loco 
proxiina  illa  ex  lib.  vu,  c.  5  :  {iuArc  hominem  fecerit; 
supra  ,  si  sacramentam  hominii  cognovissent  supra  , 
qHod  soltts  ita  formatuSf  ut  oculi  ejus  adccelum  directi... 
excilasse.  Hdh. 

Vtrumque  conjunctum,  Dicit  utriinH|ue,  id  cst,  re- 
ligionem  saptentiamque  conjunclaui.  Ideiii,  lib.  iv,  c.  2, 
fiii.  dicii :  Sapientiam  cum  retigione  sic  cohcerere,  ut 
ditelli  uirumque  non  possit.  Ibid.,  c.  5  :  Sapientia  cum 
religione  inseparQbili  nexu  cohmret;  ibid.,  c.  l :  Apparet^ 
quam  intcr  se  conjuncla  sint  sapieniia  et  reliyio  ;  ibid., 
C.  5  :  Sapieiitiam  et  religionem  non  posse  diduci.  IkiN. 

Et  hoc.  Scilicct  teriio  libro  :  quod  l)ciie  cohu:rct 
prioribus  libris.  Itaquc  restitui  hoc  cuin  Cellario  cx 
mss.  pr.-eter  6  Reg.  iu  ipiibus  lcgilur  et  htc,  ui  in 
cunctis  lere  vulgalis. 


ANALYSIS  LIBRt  QUARTI 

QUl  INSCRIBITDR  DE  VERA  SAPlENTlA  ET  RELIGIONE. 


Parles  libri  hiijiis  qiiatuor  sunt :  Prooemium  ,  c.  i , 
2,  5,  4;  Institutio  de  Christo,  a  cap.  5  usque  ad  S9; 
Expticatio  qucestionis,  quomodo  duce  periohce\  Patet  et 
Filius,  sint  unus  DeuSy  cap.  20  ;  Admonitio  de  causis 
hofresium  (cap.  30). 

Procemium  liia  continet  :  (|uerclain  de  iniroduclo 
deorum  cullu,  queiii  oinnis  injnstiiia  el  impieias  cst 
coosccuta  ;  causasciirsapieiilia  a  philosophis  noii  sit 
inventa,  qiiia  niiniruni  cxlra  (incs  suos  eamqujcsic- 
rinl,  nec  ad  Juda'0S  accesserini,  divina  band  dubie 
providentia  derclicti,  ncc  inde  sdr^  potueiiint  vcri- 
tatein  ;  denique  dispulationcm  dc  sapicntiife  et  reti- 
gionis  vinculo,  ubi  docetiir  apud  solos  clirislianos  sa- 
pieniiain  cum  rcligionc  essc  conjunclain  ,  a  quibus 
unus  Deus  colalur  ;  non  apudcthnicus,  quunim  reli- 
gio  vaiii  sit,  ct  a  phiI(»sophia  discrcta,  quorum  ilein 
collus  divinusconlra  omuem  sit  rationem. 

Institutio  de  Chrisio  complcclitur  doclrinam  de 
Cbrisii  cognitione,  persona,  iioiniiie,  nalivitate,  dua* 
bus  naturis,  niiraculis,  passiime,  cruce. 

Cognilionem  Christi  hauriendain  inonet  ex  pro* 
phetis,  qui  omnibus  ellinicoruin  scriptoribu»  aiiti- 
qidorei  siin  {cap.  5). 

Personain  subsistentem  anie  mundum  coudiium,  a 
p(K>4ue  generatum  fuisse  Ghrii|um  d#inons(r^t  tes(i« 


C  monioTrismegisii,  Sibyllarum,et  SalomonisProverb. 
(eau.  6). 

floint*n  Cllrlsli  proprinni  soli  Deo  Patri  scribil  no- 
ium  esse,  necante  id  publicatnni  iri,  qoani  dispositio 
fueril  dei  impleta.  Jesum  tanien  iiiier  honiines  iionii- 
nari  :  Christuin  auteni  non  propriuin  ejus  noincn 
esse,  sed  nuncnpationeni  polestaiis  et  regni  (cap.  7). 

Malivilas  Christi  duplcx  a:)Seiilur;  una  in  S|iirilu, 
altera  in  cirne.  llla  non  ex  conniibio  ac  perinixtionc 
feinina;  alirujus,  n  que  ex  Deo  qui  iiias  sil  et  fcinina, 
sicut  Orpheus  et  ilcrnies  putariint,  sed  incoinpre- 
hcnsibiliter  ( uni  voce  ac  sono  cx  Dei  orc  proces- 
sisse  diciiur,  sicut  vcrbum;  iinde  merito  scrmo 
ct  verbum  Dei  nuncupetur  ,  rcc  tius  taincn  /oyoc 
flpud  Gra^cos  (cap.  8  ct  9).  Ilac  de  virgine  na- 
tus  mantfestatur ,  ciijus  naiivitaiis  exponiuir  a  Lac- 
iantio  neC4;ssilas,  fonna,  locus,  (inis.  Nc^ressitas  , 
quia  eiiiin  Judici  niagnis  a  Deo  beiicliciis  affecti  a  di- 
viiia  l<;ge  desciverant,  filiuin  suuni  priinogeniluin  de- 
labi  jussit  e  cqrIo  Deus,  ut  religionem  sanctam  trans- 
ferrei  ad  gentes  (eap.  i9  et  ii).  Fonna  exteriia  dcs- 
pecia  fuil  et  huniilis,  ut  ingratus  iii  Deum  populus  in 
errorein  inaxiuium  induccreiur  (eap.  11).  Fornia  in- 
terna  est,  quod  yirgiiieui  elegii,  cujus  utero  se  insi- 
nuavit;  quod  iulnime  ineredibile  videri  debet ,  cini) 


U7 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


418 


animalia  quaedam  venlo  et  aura  concipere  soleanl,  et  A  et  consummaius  sit :  deniquc  neci*sse  est,  ui  corpus 

hnjusmodi  Ghristi  nativitas  a  prophelis  fuerit  pnc-       •*" •  ' '  — ^-.-.i--  —.1:  -«i-^-.:i«_ 

dicta.  Locus  nalivitatis  Judaea  nominatur,  iii  qua  ideo 
nasci  voluil,  etquidem  ex  semine  Judicorum,  ne,  si 
fuisset  alienigena  ,  just:ira  possent  cxcusntionem  de 
lege  prxtendere,  quod  cum  non  suscepissent.  Fines 
nativitatis  Lacinnlius  reccnset  varios ,  ut  universis 
gemibus,  qu:e  sub  coelo  sunt ,  Dei  singularis  ct  vori 
sanctum  mysterium  revelaret  {cap,  12).  Item  ut  per 
omnia  summoPairi  similis  existeret,  cssetque  et  ipse 
ut  Pater,  o(.itar(op  et  utnfiTfap  {cap.  13). 

Duas  quoque  in  Chrisio  naiuras,  divinam  et  buma- 
nam,  auctor  arfirmat.  Divinam  quia  illa  ex  operibus 
quse  fecit,  apparueril,  el  quia  Deum  Esaias  ,  Hiere- 
mias  et  David  Chrisium  prxdicaverint.  Humanam, 
quia  baecex  passione,  quam  perlulit,  apparuerit;  quia 
iiem  Hieremias,  Esaias,  Moses.  Nathan  hominis  fi- 
lium  Christura  futurum  praedixerint  {cap,  14).  Et 


assumat  humanum  :  eo  quod  mortales  oculi  clarita- 
tem  Dei  noii  conspicere,  nec  Deus  expers  corporis 
homines  docere  possit;  quod  item  excusationem  car- 
nis  delictis  suis  oblendentes  redarguere  non  possit, 
nisi  et  ipse  carne  fuerit  indutus,  ut  ostendat  carneni 
eiiam  possc  capere  virtutem  {cap.  23  et  2i).  Alqui 
Christus  talis  n  Deo  Patre  doclor  nobis  dalus  est,  qui 
praeceptis  justitiae  sux  erudire  homines  debuit;  igitur 
et  Deum  iilum  esse  oportuii,  ut  docirinam  pcrrectam 

Erofcrrei,  ct  aucioritatc  coelesti  neccssiiaiem  parendi 
ominibus  imponeret :  et  hominem,  ut  exempla  vir- 
tutis  homini  praebere  posset,  et  desideriis  carnis  cdo- 
miiis  docerei,  non  necessitatis  csse  peccare,  sed  pro- 
positi  ac  voluntatis  {cap,  25).  i 

Corporatiis  igilur  est,  inquit  porro  auctor,  ut  ho- 
mini  virintis  et  exempla  et  incitarnenta  praeberet : 
pussus  est,  ut  quemadmodum  aliis  miraculis  mystica 


Zacharias  propbeta  sacerdotium  et  personam  ipsam  ^  qunedam  adumbravit,  ita  iis  quse  passus  est,  signiG- 
Q«<>Ar/ini<kiam  HAiAiiminofi:»  "  carct,  odio  futumin  sapientiam,  bonosque  pressoras 

ac  Inbores  varios  expcrturos.  Passus  iiem  est,  ut  pa- 
tieniiam,  morlis(|ue  contemptnm  traderet  homini. 

De  cruce  tandein  agens,  primum  cnusas  reddit,  cur 
Christus  hoc  iiifami  supplicii  gcncre  affici  volueril; 
nimirnin  ne  quis  es^^et  omnino,  qni  cum  non  posset 
imitari.  Deinde,  ui  integrum  corpus  ejus  conservare- 
tur,  quod  die  tcrtio  resurgere  ab  inferis  oportebat ; 
pra^terea  quod  exallari  euin  iii  cruce  necesse  fuit,  ut 
omnibus  geniibus  passio  Dei  iiinotesceret :  quf^.mad- 
modum  expansione  manum  in  cruce  congregationeni 
gentium  ex  omnibus  locis  ad  Ecclesiam  praesignifica- 
vit  {cap.  26).  Hinc  disseril  de  vi  signi  crucis,  quod 
fuget  daemones  ei  confundat  anispices;  ex  quibus  ef- 
feclis  religionis  chrisiianic  veritatem  demonstrat 
{cap.  27).  Infertque  inde,  abjiciendas  essc  vanitales , 
civeriim  Deuin  cognosccndnm  colciidumque  {cap,  29). 
Teriia  libri  parte  expedilur  quseslio ,  qiiomodo  , 
cum  neuin  nos  uiium  colere  dicamus ,  diios  lamrii 


sacerdotalem  determinarit. 

Miracula  Chrisii  recensentur  varia,  eaque  tum  a 
propheiis,  tum  a  sibyliis  praedicta,  ac  proinde  mi- 
nime  ningica  fuissecapite  15  oslenditur. 

Passionis  Christi  docentur  causae  procreantes  et 
impulsivae,  forma,  consequeniia  et  adjnncta.  Causae 
procreantes  fuerunt  pharis^i  et  saccrdotes.  Iinpul- 
sivae  doctrina  Cbristi  ct  scandnlum  ab  humilitute  ejus 
sumpium,  itemque  ex  eoquod  Mosis  legem  solvcrct, 
sabbalis  non  vacando  :  quod  circumcisionem  vaciie 
faceret  :  quod  abstinentiam  suillae  carnis  auFcrret , 

3u9e  tamen  omnia  docet  nniea  fuisse  a  prophetis  prae- 
icia  {cap.  16  ei  17).  Forma  pnssionis  hisiorica  re- 
censione  caplivitatis  ei  crucifixionis  Christi  declara- 
tur;  cui  subjicitur  detcstaiio  facti,  et  testimoniorum 
enarratio,  quibus  passio  illa  fuit  prjcnuntiala  {cap.  l^). 
Consequentia  passionis  sox  enumerantur,  miracula, 
custodia  sepulchri,  resurrectio,  explicalio  Scripturse 
de  Clirisii  oeconomia  a  Christo  ipso  ad  discipulos 


fucta,  adscensio  in  coelnm,  plena  Evangelii  revelatio  Q  esse  asstneremns,  heiini  Putreni  et  Deum  Fiiium. 


per  apostolos  ( cap.  19,  20,  21).  Adjuncta  dignilas 
pnssiunis  conlra  ethnicosdefenaKur,  qui  humilitnie 
et  passione  Christi  offendebantur  {cap.  22). 

Laclantiiis  affirmat  oportuisse  Chnstum  noii  Deum 
tanlum,  sedei  hominem  esse  et  pati,  hoc  argumento  : 
c  Quicnmque  liominibus  proiccpta  dnl,  ac  vilam  mo- 
resque  alioriiui  fingit,  hunc  oportet  facere  prTcepia, 
ut  videant  alii  possibilia  esse  quac  praecipit,  iiec  con- 
temnant  doclorem  :  oportet  iieni  ut  e  coelo  veniat , 
cnm  in  homineinlernn  ei  propria  docirina  essc  nullo 
modo  possit,  et  coelestis  doclor  in  doccndo  perfectus 


Respondel  Lncianiius,  uiinm  nlrique  nientcm,  unuin 
spirituin,  iiiiaiii  csse  substantinm ;  ni  f(mlis  et  rivi , 
ut  solis  el  radii,  ul  nianiis  ct  corporis ,  cl  ut  civiii 
jure  doinnsuiia  et  unns  Doininus  nominniur,  qunndo 
P.iter  nonien  Domini  cl  poteslntem  Filio  concedit. 
Deniqnc  nniiiii  Deuin  csse  tam  Patrein,  qunm  Filiuiii 
abEsniaqiiO'|Ucei  Osea  prot)hctis  ostcndit  (cap.  29). 
Uliiina  parie  disserit  de  cnnsis  h^rcsium,  quasdi- 
cit  esse  avaritiam  el  superbiain,  ignoraiionem  Scrio- 
turx',  fnlsoruin  projihctariini  udinirationcm  (cap.  30). 


LIBER  QVARTUS. 

DE  VERA  SAPIENTIA  ET  RELIGIOKE. 


CAPUT  PKIMUM. 

De  priore  hominum  religione,  et  qnomodo  error  tran$' 

YARIORUM 

De  vera  iapientia  et  religione,  Rccte,  ut  colligitnr, 
lum  ex  mss.  ftt  cdiiis  codicibus,  lum  ex  ipsomet  La- 
ciantio  Div.  Insl.,  l.  iv,  c.  5,  et  I.  vii,  c.  1.  In  mss. 
1  Lips.  legilur,  de  vera  Philoiophia.  Iloc  prxcipue 
libro  indicat  causasLaclantius,cur  ct  quomodoigno- 
rantine  caligo  mundum  invnscrit. — De  vera  Sapienlia, 
Edilio  prima  Sublacensis  :  De  vera  Sapienlia  el  Reli' 
gione,  In  Epil.,  c.  41  :  Ad  veram  Religionem  Saplen- 
linmque  veniamui,  et  quidem  coniunete^  quia  cohcerentf 
de  utraque  dicendum  e$t,  Bun. 


fusui  iit  in  omnem  tetatem^  ac  de  ieptem  Grascut 

iapientibui, 

Cogitanti    mibi ,  Constantinc  imperator,  et  cum 

NOTiE. 

Cogitanti  mihi.  Ila  omnes  editi  ct  cuncti  propc 
mss.  Sic  buncce  liljrum  incohavii  Lactnntius  ad  iml- 
tnlionem  Minucii  Felicis  in  Oclnvio,  qiii  sic  incipil : 
Cogitanti  mihi,  et  cum  animo  meo  Octavn  boni  et  /ld<. 
lisiimi  conlubernalii  memoriam  recensenli.  Lacinntiaiii 
mss.  1  Bon.  antiq.,  3  Reg.,  Lips.,  Pal.,  Marm.  pro 
cogitanti  linbenl  considtranti , 

^Constantine  imperalor,  ilas  voccs  admittunt  mss.  2 
Rogii,  quorum  unus  esi  omnium  aiitiquissimus;  alier 
bona;  noue,  Lips.,  Gotb.,  Marm.  multiquetlii  scripti 


i49 


LIBER  IV.  DE  VERA  SAPlENTlA  ET  RELIG. 


490 


animo  meo  sspe  repulanii  priorem  illum  generis  hu-  A  luce  versatim  caligo  ac  tenebrse  comprehendernnt ; 


mani  .s(atuin,el  mirum  pariier,  ei  indignum  videri 
solct,  quod  unius  sxculi  siuUitia  religionesvariassus- 
cipienlis,  deosque  mullos  esse  credenlis,  in  laniara 
subito  ignorationem  sui  venlum  est,  utablata  exoculis 
veriiatc,  neque  religio  Deiverinequehumanitalisraiio 
tenerelur  ,  hominibus  non  in  coelo  summum  bonum 
quxrenlibus,  sed  in  tcrra.  Quam  ob  causam  profccio 
sjeculorum  velerum  mutata  felicilas  est.  Coeperunt 
enim,  relicio  parcnte  et  consiituiore  omnium  Deo, 
insensibiiiadigitorum  suorum  Ogmenta  venerari.  Quae 
pravitas  quid  effeccrit,  aut  quid  malorum  attulcrit, 
res  ipsa  declarat.  Aversi  iiamque  a  sumaio  bono, 
quod  ideo  beatum  ac  scmpiternum  est,  quia  videri, 
tangi,  comprehendi  non  potest ,  ct  a  viriuiibus  ei 


et  quod  huic  pravitaii  congruens  erat,  postquam  sub- 
lata  sapientia  est,  tum  demum  sibi  homines  sapieD- 
tum  nomen  vendicare  coeperunt.  Tum  autem  nemo 
sapiens  vocabatur,  cum  omnes  erant.  Utinamque 
nomen  illud  aliquandopublicum,  quamvis  ad  paucos 
rcdactum,  lamen  vim  suam  retineret.  Possent  enim 
fortasse  pauci  illi  vel  ingenio,  vel  auctoritate,  vei  as- 
siduis  horiamentis  liberare  populura  vitiis  el  errori- 
bus.  Sed  adeo  in  totum  sapientia  occiderat,  ut  ex 
ipsa  nominis  arrogantianullum  eorum,  qui  vocaren- 
tur  ,  appareat  fuisse  sapientem.  Et  Umen  prius, 
quam  h:i:c  philosophia,  quae  dicitur  esse,  inveniretur, 
scplem  fuisse  iradunmr,  qui  primi  omnium,  quia  de 
rebus  naiuralibus  quxrcre  ac  disputare  sunt   ausi, 


bono  congruentibus,  qujc  sunt  u^que  immonalcs,  ad  B  i>apicntes  haberi  appellarique  merucrunt. 


hos  corruptos  el  fragiles  dcos  lapsi,  ctstudcnies  iis 
rebus,  quibus  solum  corpus  ornatur,  alitur,  delccta- 
lur,  mortem  sibi  perpetuam  cum  diis  ei  cum  bonis 
corporalibus  quaesierunt ;  quia  morii  corpus  oinne 
subjectum  est.  Insecuia  est  igitur  hujusmodi  reli- 
giones  injustitia  et  impielas ,  sicuii  fucrnt  necesse. 
Desicrunt  enira  vultus  suos  in  coelum  tollere :  sed 
deorsum  mentes  hominum  depressae,  terrenis  ul  re- 
ligionibas,  sic  eliam  bonls  inhaerebant.  Seculum  est 
dissidium  generis  humani,  et  fraus,  et  nefas  omne ; 
quia  spretis  a*teruis  aique  iucorruptis  bonis,  quae 
sola  debent  ab  homine  concupisci,  temporalia  et 
brevia  maluerunt,  majorque  hominibus  ad  malum 
fides  fuit,  qui  pravum  recto,  quia  pra^senlius  fuc- 
rat  praetulerunt. 


0  iniserum  calamitosumque  sxculum,  quo  per  or- 
bcm  totum  septem  soli  fucrunt,  qui  liominum  voca- 
bulo  cierentur  ;  nemo  enim  poiest  jure  dici  homo, 
nisi  (lui  sapieiis  esi.  Sed  si  cncieri  omnes,  praitcr 
ipsos,  stulii  fuerunt,  ne  illi  quidem  sapientes,  quia 
ncmo  sapiens  esse  vere  judicio  stuitoriim  potest. 
Adeo  ab  his  abfuit  snpicntia,  ut  ne  postea  quidem  in- 
crescente  docirina,  et  multis  magnisque  ingeniis  iu 
id  ipsum  semper  intentis,  potuerit  perspici  veritas 
et  comprehendi.  Nam  post  illorum  septem  sapientum 
gloriam,  incredibile  est,  quanto  studio  inqnircndaB 
vcritatis  Graccia  omnis  exarscrit.  Acprinium,  nomen 
ipsum  sapienliae  arrogans  putaverunt,  seque  non  sa- 
pienies,  sed  stiidiosos  sapientiae  voc^verunt.  Quo 
C  facto,  et  illos,  qui  temere  sapientum  sibi  nonien  as* 


Sic  humanam  vitam  prioribus  saeculisin  clarissima      civcrant 

VARIORUM  NOTiG. 


crroris  stultitio^que  damnaveruiit,  et  se 


ctedili,  testeGallseo,  ex  quibus  sunl  Fasiiel.,BetuI., 
Tornes.,  Thys.,  Gall.  ,  Cellar.  ,  Walch.  ,  Soubr. 
Absunt  a  5i  scriptis  et  nonnullis  impressis,  et  pro!- 
senim  in  ed.  Sublac. 

Et  cum  anlmo  meo  mpe  reputantL  Prx^posiiio  cum 
in  5  mss.  Oxoniensibus  et  in  edilione  Florenlina  de- 
sideratur ;  exlnt  nulcm  in  c:elcris  tuui  mss.  tiim  edi- 
tis,  et  apud  Minutiuin  Feliccni,  qucm  hlc  iinitatus 
est  Lactanlius,  ut  supra  admoiiui. 

Ei  mirum  pariter.aic.  Lact.,  I.  i,  c.  11  :  Idei  do- 
ctu  pariler  et  inc/octis  per$na$um  esl,  Do  Opif-,  c.  8  : 
MiniHeriis  el  in$truxit  pariter  cl  ornavit,  Elcgantissi- 
mus  Plinius,  I.  vii,  cp.  19  :  Meqne  el  novo  pariter  et 


re$€i$io  vulnereadficiet;  et  I.  x,  e|).  44  (56)  :  et  susce-  D  ««''^«'«»  corrupte 


pr.Tter  i  Glaroin.  et  12  edit.,  quibus  est  sapientia 
ceciderat.  —  Sapientia  occiderai,  llsec  vcra  scriptura 
valde  In  libris  depravata.  Sic  l.v,  c.  4,  cxtr.  :  Occa- 
iuram  ene  omnem  philoiophiam;  I.  ii,  c.  10  :  Orct- 
dere  in  totum^  ut  hic  dixit.  Gicero  in  Gatone,  c.  20, 
cxtr.  :  Vt  iuperiorum  aitatum  itudia  occidunt,  iic  oc- 
cidiint  etiam  ienectutii  ;  l.  i  de  Legib.,  c.  12 :  Jam 
amicitite  uomen  occideril.    Bun. 

Appareat.  Keposui  cx  cdilis  4  et  ciinctis  prope 
mss.  In  Jun.  et  10  excusis  est  apparuerit ;  \\\  3  scri- 
ptis  rec.  apparuit;  in  1  Glarom.  appareret, 

E$ie  inveniretur.  Vera  lectio,  quam  non  intclligcn- 
tes  librarii  12  scripserunl  enet  inventa ;  3  rec.  eae 


pimui  pariter  ei  iolvimui.  Soius  Gyprianus  vcl  cen- 
lies  et  pariter  et  posuil.  In  versilnis  Ovidius,  pro  et 
pariter  et,  sa*pc  adhibet  et  parilerque,  1.  xut  Meta- 
jnorpb.,  vs.  422. 

Et  vilam  iiariier  regnumqiie  reliquit.  Bupr. 

QBperunl,  De  hac  defectidiie  el  hominum  insipien- 
lia,  vide  Paulum  ad  Romanos,  c.  i,  21,  23,  24. 

Effecerit,  Sequor  leclionem  oninium  fere  inss.  et 
9  typis  vulgatorum.  In  Reg.  rec.  est  effecit ;  in  5 
scriptis  rec.  et  toiidem  editis,  (ecerit. 

Quia  videri,  tangi,  ctc.  Sic  Paulus  I  ad  Gorinlh., 
c.  2,  de  Sapientia  Dci  ait  quod  ocului  non  vidit,  et 
aurii  non  audivit^  et  in  cor  hominii  non  aicendit, 

Inharebant.  Mss.  Tornes.  adhosrebant ;  1  Bon.  an- 
Uq.,  Jun.,  Ultr.,  ed.  Is.,  Inhaaerunt. 

Sapientia  occiderat,  Sic  iego  cum  edit.  2  vel.  Rom. 
1408.  i470,  Venet.  1490,  Tornes.  1579,  Soubr., 
Genev.  1713,  Gellar.,  et  Walch.  ct  omnibus  mss. 


Septem  fuiae  traduntur,  etc.  Sic  lego  cum  omni- 
bus  fere  mss.  ct  vulgaiis  sex.  In  4  scriplis  rec.  et8 
editis  est  :  Septem  jfuiae  traduntur  primi  omnium^ 
qui  quia  de  retfui,  etc.  Septem  aulem  illi  primi  sa- 
pientes  sunl  Tliales,  Pittacus  Mityleno^.us,  Bias  Prie- 
nensis,  Solon,  Gleobulus  Lindius,  Ghilo  Lacedaemo- 
nius,  Periandcr.  His  addunt  aliqui  Anacharsim  Scy- 
tham.  De  quibus  Laertius,  libro  i. 

Cierenlur,  Ms.  Jun.  legit  crederenlur,  Nihil  mulau- 
dum  censui.  Cierentur  est  vocarentur,  Sic  Lucret», 
I.  V  : 

Dissimiles  soleant  voces  variasque  ciere. 

Livius,  ciere  patrei,  Virg.  vi,  i£neid. : 

Quo  non  prxslantior  aller 

i£re  ciere  viros. 

Putaverunt,  Pythagoras  scilicct,  de  quo  vide  supm 
Ubro  III,  c.  2  ei  1  i. 


iol  FiRM.  LAGTANTIl 

qtioquc  ipsos  ignorAnii»,  qdam  qultfcm  non  dirPitc-  A 
hanlur.  Nam  ubicumque  reruin  ualura  iuj^eniis  eo- 
rum  quasi  mnnus  opposueral,  ncraiionem  possent 
aliquam  reddcre,  lcstiticari  solebant,  nibil  scirc  sc, 
hiiiil  cemerc.  Unde  multo  sapicntiores  inveniuutur, 
qui  se  aliqua  ex  pnrte  videruut,  quam  illi  qui  se  sa- 
pere  crediderant. 

CAPUT  U. 

Ubi  qumenda  sU  saplentia ;  quare  PyUiagorag  et  Plato 
non  accesserunt  ad  Judceoi, 

Quare,  sl  ncque  illi  fuerc  sapicntcs,  qui  sunt  ap- 
pellati,  neque  postcriorcs,  qui  non  dubitiYcrunt  in- 
8i)iieuiam  conflleri  :  quid  superest,  nisi  utalibi  sit 
quxTcnda  sapfeutia,  qu:iudo  non  cst,  ubl  qu.xrcba- 
(ur,  invenla  ?  Quid  autem  putemus  fuissc  causx,  cur  ]) 
lot  ingeiiiistotquc  temporibus  summo  siudio  ct  laliore 
qu.Tsita  non  rcperirctur ;  nisl  qiiod  eara  philosopbi 
eitra  (incs  suos  qua;sierunt  ?  Qui  quoiiiam  pcragra- 
tis  etexploratis  oiuuibus,nusquam  ulbm  sapicnliam 
comprchenderunt,  et  alicnbi  csse  illam  necesse  est ; 


DIVIN.  INSTlt.  151 

apparet,  illic  potissimum  esse  quxrendam,  nbi  siuN 
titiac  titulus  apparct  ;  cujus  velamento  Deus  ,  ne 
arcanum  sui  dlvini  opcris  in  propatulo  essct,  tbe- 
saurum  snpientix  ac  veritatis  abscondil.  Unde  equi- 
dem  solco  mirari,  quod  cum  Pyibagoras  ct  postca 
Plato,  amore  iudagaiidae  vcritatis  accensi,  ad  iEgy- 
ptios,  et  Magos,  et  Persas  usque  penetrassent,  ui 
carum  gentiuro  ritus  et  sacra  cognoscerent  (suspica- 
bantur  eiiim,  sapientlam  in  religione  versari)  ad  Ju- 
dxos  tamen  non  accesserlnt,  penes  quos  tunc  solos 
crat,  et  quo  facllius  ire  potuissent.  Scd  aversos  esse 
arbitror  divina  providentia,  nc  scire  possent  veriia- 
tcm;  quia  nondum  fas  erat  alienigeuis  hominibus  re- 
ligioncm  Dei  vcri  justiiiamque  notescere.  Stalucrat 
cnim  Deus,  approplnquantc  ullimo  lciiiporc,  ducem 
magnum  coelitus  mittere  ,  qui  eam  perfido  { Vid. 
Matth,  XXI )  iugratoque  populo  ablatam  ,  exieris 
geniibus  revelaret.  Qua  de  re  in  hoc  libro  aggrediar 
dispuiarc,  si  prius  ostendero,  sapientiam  cum  reli- 
gione  sic  cohaercre,  ut  divcili  utrumque  non  possit. 


YARIORUM  NOTJ:. 


Manui  opposnerat.  Goth.  appoiuerat.  Lips.  pejus, 
adposuerant.  Seu.,  1.  ii  de  ira,  c.  4  :  Tuuc  mamme 
ilti  opponenda:  manus  sunt.  Senec,  Trag.  in  Ilerc. 
Qlilt.  4,  ii45  :  II as  ego  opposui  manus.  Varial)ant 
quoqiie  librl  in  Ovid.,  I.  iv  Fast.,  178  :  Oppoiuilque 
maiium. 

Viderunt.  Quidam  legunt  videre, 

Crediderant.  Ex  quamplurimis  et  autiqulssimis 
mss.  ac  5  vetcribus  cditls  est ;  in  caetcris,  credide' 
runt. 

Nutquam  ullnm  sapientiam.  Iia  scribo  cum  omni- 
bus  tcrme  mss.  et  vulgatis.  lu  edit.  Ald.,  Thomas., 
Tliys.,  Gail.,  nullamf  mendose;  in  1  mss.  Beg.  rec. 
iUam. 

lllic.  Mss.  10  rec.,f6i. 

StuUiiiw  litulus.Mdc  Paulum  in  priore  ad  Corintb. 
c.  I.  V.  20.  2i,  !2i,  ctc.Vide  etiam  S.  UUarium,  1.  iv 
de  Trinilale,  circa  iiiiem. 

Arcanum  sui  divini  operis.  Post  arcanum  ms.  1 
Conon.  antiq.  et  4  edil.  rec.  addunl  summit  quod 
abcsl  a  cxleris,  ct  ut  glossema  expunxi. 

Quod  cum  Pythagoras,  clc.  Goiitra  Hermippus  Py- 
tbagor^us ;  mulia  et  Arislobolus  Pythagoram  ex 
Mosis  lege  didicissc  uon  dirfitetur.  Cleincns,  1.  i 
Strom. ;  Eusebius,  l.  ix  npoTr.,  c.  3,  ct  Joseph.,  I.  i 
coiitra  Appiou. ;  ex  recciitioribus  Seldeuus  non  alia 
tanium  ,  sed  et  Trinitalis  noinen  tetragrammnton 
Jeliova  ct  c(»gnovii»sc,  ct  TST/Mcxndv  vocastic  probabi- 
litcr  asserit,  Synl.  u,  de  Diis  Syr.,  c.  1.  Certsc  iiltje 
su:u  noiuen  Jud.')icuiu  iuiposuit.  Duas  habebat,  Sa- 
rnui  et  Myiani,  ut  cst  apud  l^hotium  Cod.cCLix.  IIorn. 
— Quod  cum  Pyihagoras.  De  liis  Vaierius,  i.  viii,  dc 
Siiidio  ct  indiistria.  Ecclesiasiicorum  dc  his  sulTra- 
gia  coiligeinus  Lege  primain  llieronyiui  cx  lom.  iv, 
epi&lolniu  ad  Pautiiiuiu  scripiaui,  qux  mirifice  cuin 
lioc  capite  conveuil.  Augiisliuu<,  1.  viu  C.vit.,  c.  4  : 
Pluto^  inquit,  cum  esset  Alhenienus  honcsto  apudsuos 
loco  natus,  et  imjenio  mirabiU  longe  suos  condiscipulos 
aiueirct,  parum  tamen  putans  perficienda!  philosophice 
sufficere  seipsum,  ae  Soeraticam  diseipiinam,  quain 
lotige  laieffue  poiuit,  peregrinalus  est^  quaquaversum 
etiin  nUcuJHS  nobiUlate  scientiai  percipiendas  fnma  ra- 
picbat.  ilaqne  tt  in  jEgypto  didicit  qutecumquc  illic 
magna  hubebantur  ac  docebantur,  etc.  Meininii  cjus- 
deiii  contra  Acndem.,  l.  iii,  c.  25.  Aiubrosius  quoque, 
serm.i8,iup3al.  cxviii,tcstatur  Platonem  eruditionis 
gratia,  ut  Mosaicx  legis  oracula  et  prophetanim  di- 


cta  cognosceret,  in  iEf  yptam  esse  prAfeeiuro.  Bcito 
Platouicam  et  Pythagoricam  digcipiinain  Ji)Oua  ei 
parte  ex  doctriua  fluxisse  mosaica  :  id  qund  de  Pla- 
tone  Euscb.  per  toium  undccimiim  de  Prseparatione 
evangel.  libniin  m^uliis  et  evidenfibiK  exemplis  4^ 
cet.  Ei  Cyrillus  contra  Juiianum  liquidis  tesiimeniit 
lioc  idem  dicit.  Origenes,  contra  Celsum  1.  vi,  le- 
p  statiir,  Plalonem  ea,  qunn  iii  Phaedro  scripsit,  ab  lle- 
^  braeis  tran^icripsisse.  Ambrosius  ad  qneuidnm  Ire- 
n.Tum  scribcfis,  ep.  vi,  1. 1,  tesiniiir,  Pythagoram  ez 
populo  Judx*orum  geiius  duxisse,  et  Moseu  le^tsse, 
indeqiie  sua  accepisse  symbola.  Miruin  ilaqueest, 
cur  LActantius  dicat ,  ipsos  ad  Juda^os  iion  perve- 
nisse.  Betul. 

Ad  Judasos..,  non  accesserint.  Ai  alii  palres  eos  aon 
tantum  conversatos  csse  cum  Judi is,  sed  ciiam  ideo 
iOpyplum  adiisse  iradunt,  ul  Mosis  doctrinaiD  co- 
gnoscereiit.  Maichus  iu  Vitn  Pyliiagorx  coulirjnat, 
liunc  non  modo  Arabns  ct^gyptios,  sed  etlfebrxos 
et  Chaldanos  ndiisse.  Bun. 

Aversos...  ne  scire  possenl.  Nullam,   immo  falsaui 

esse  banc  raiionem  ,  obscrvavit  Voclcerodt  in  diss. 

doNotitia  Divin.  litternniminterGentes,p.  27G.Bc?r. 

Notescere.  Ita  restitui  cx  veterrluiis  uiss.  5  Reg., 

2  Boiion.,  Cauc,  et  5  nliis  reccntioribus.  lu  5  rec« 

esl  noscere  ;  iii  10  rec.  ct  in  viilgatis  est  cognoscere. 

IJUiino  tempore.  Per  ultimum  tempus  inielligit  La- 

D  ctnntius  teiupiis  novi  foederis,  quod    in  sacro  codice 

poiii  pro  tenipore  novi  testamenti  Kimchi  non  male 

pluribus  observavit.  Walch. 

Ducem  magnum,  ctc.  Jesum  Christum  Magnum  d1- 
cit,  coiuparntione  Moseos  vci  Josux.  Propbctse  Chri- 
stum  quandoque  priiicipem  appelUrunt,  ui  Esaiae 
LV  cap.,  ad  quein  lociim  hic  respexisse  videtur. 
Ecce,  inquit  sub  pcrsoiia  Palris,  testempopuHs  dedi 
eum,  ducem  ac  pr<eceptorem  Gentibus,  Ecce  geniem 
qunm  nesciebas  vocabis,  etc. 

Exteris  geniibus.  Recle,  id  cst,  pagani<i,  qnos  lii- 
diXis  opi)onit  auctor  nostcr  sed  ct  infra,  cap.  11, 
dicil,  ad  exteras  converteret  nationes.  Betnlei  editio 
habcl,  caieris  gentibus,  sed  miniis  bcne  ;  aliac  cdi- 
lioiics  logunt  casteris  nationibus.  Recte  Heuuianuos  er 
aniiquis  edilis  legil  exteris  gentibus.  —  Exteris  genti' 
bns.  llauc  quam  Cellarius  ejecerat,  leciionem  habent 
Sublac,  Rust.,  Romnn.,  etc,  cp.  cap.  xlui  :  Vt  aHam 
sibi  ptebem  fideiiorem  de  exteris  gentibiu  conyre^ 
garet.  BuN. 


453 


Limi  IV.  DE  YERA  SAPIGNTIA  ET  BELIG.  m 

GAPUT  III  A  ^^'^^M"^  iidcm  sunt  doc(orcs  sapicntix,  qui  cl  Dci 


Saplenlia  et  religio  divelli  non   pouunl;  neceuarium 
e%l  ut  naturte  Dominui  iit  uniuscujusque  pater. 

Deorum  culius,  ut  in  priorc  libro  dociii,  noii  liflbet 
tapientiam,  non  modo  quia  diviiiuiii  aiiinial  homincm 
lerreuis  fragilibusque  siibsiernil,  scd  quia  nihil  ibi 
disserilur,  qiiod  proficiai  ad  mores  eicolendos  vi- 
tamque  formaiidam  :  nec  habel  inquisilionem  ali- 
quam  Yeriialis,  sed  lantummodo  rilum  colcndi ,  qui 
non  ofGcio  meiitis,  sed  ministerio  corporis  constat. 
El  ideo  non  e^t  illa  religio  Tcra  judicanda ;  quia 
nallis  jiistiiiae  virtuiisque  prxcepiis  erudit  erUcilqiie 
meliores.  Iia  philosophia,  quia  vcram  religionein,  id 
eat  summam  pielatcm  noo  habci,  non  csl  vera  sa- 


iiacerdoics.  Nec  tameii  movoai  queniquam,  quia  s;tpc 
faclum  est,  cl  fleri  polest,  ul  pliilosophus  aliquis 
deorum  siisciplai  saccrdotium  :  quod  cum  fil,  non 
lanien  conjungiiur  philosopliia  cum  rcligione ;  sed  et 
phllosophia  inter  sacra  ccssnblt,  cl  rcligio,  quando 
philosophia  tractabitur.  Illa  eiiiin  religio  mula  cst, 
non  lanlum,  quia  mutorum  c<>l,  scd  quia  ritus  ejus 
in  manu  et  digilis  est,  non  iu  corde,  aul  lingua,  sicut 
nostra  quae  vcra  est.  Idrirco  et  lii  sapientia  religio, 
et  in  religione  sapiciitia  est.  Ergo  non  polcst  scgre- 
gari ;  quia  snperc  nihil  aliiid  cst,  nisl  Deum  verum 
justis  ac  piis  cnllibus  honorare.  Multorum  autem 
deorum  culiiis  non  esse  sccundum  naturam,  ctiam 
hoc  argumento  colligi  potest  ct  compreliendi  :  Om- 


pientia.  Nam  sidivinitas,  qure  giibernat  hunc  muii-  g  "<^"'  ^®"'";  H"»  ab  homine  coliiur,  necesse  est  intcr 


duuiyiiicredibilibeiieficentia  grnus  honiinum  sustcn- 
Ul,  et  quasi  paterna  indulg^mlia  fovct,  vult  profeclo 
gratiam  sibi  referri,  et  honorem  dari  :  ncc  consture 
bomini  ratio  pietaiis  potest,  si  coelestibus  bencficiis 
eititerit  ingratus;  quod  non  est  utique  sapientis. 
Quoniam  igitur,  ut  dixi,  philosophia  et  rcliglo  deo- 
rum  disjuncta  suut,  longeque  dlscreta,  si  quidem 
alii  sunt  professores  sapicniix,  pcr  quos  utique 
ad  dcos  non  aditur,  alii  religionis  nnlislilcs,  per 
quos  «^apere  non  discitur;  app:iret,  ncc  illam  csse 
veram  sapicntiam  ,  nec  hanc  rcligionem.  Idcirco 
nec  philosophia  potuit  veriiatem  comprehcndcrc , 
nec  religio  deorum  rationem  sui,  qua  caret,  red- 
dcre.  Ubi  autem  sapientia  ciim  rcligionc  inscpara- 
bili  nexu  cohicret,  utrumquc  verum  esse  necesse  C 
est;  quia  et  in  colendo  sapere  debemus,  id  cst  scire, 
qnld  nobis  et  quoinodo  sit  colendum,  et  in  snpiendo 
colere,  id  est  re  ei  actu,  quod  scierimus,  implere. 

Ubi  ergo  sapientia  cum  religioneconjungitur?Ibi 
icilicet,  ubi  Deus  colitur  unus ;  ubi  vita  et  aclus 
omnis  ad  uuum  caput  et  ad  unam  summam  referlur ; 


solennies  ritus  et  precatioiies  palrein  nimcupnri,  non 
tnntiim  honoris  gratia,  verum  etiain  rationis;  quod 
etaniiquior  est  hominc,  cl  quod  vitain,  saliitein,  vic* 
tuin  pi;rslat,  ut  patcr.  Itaque  et  Jupiter  a  precan- 
tibus  paicr  vocaiur,  et  Saiurnus,  el  Jnnus,  ei  Liber, 
et  c.Tteri  deinceps;  quod  Lucilius  iu  deorum  concilio 
Irridel : 

Ut  nemo  sit  nostrum,  quin  paler  oplimu*  divuin ; 
l  l  Nopluuu'  palcr,  Lilier,  Saiuruir  pa.er,  Mars, 
Jauu',  Quirluu*  pater,  nomcn  Uicalur  ad  uuum. 


Quod  si  nalura  non  patitur,  ut  sint  unius  hominis 
roulil  pntres  (ex  uno  enim  procreatur)  ergo  deos 
etiam  multos  colcre  contra  naiuram  est,  contraque 
pictntein. 

Uniis  igilur  colendns  esc,  qul  polest  vere  pater  no- 
minari.  Idem  ctiam  dominus  sit  necesse  est;  quia 
sicut  potest  induigere,  iia  eiiam  coercere.  Paier  ideo 
appellandus  est,  qul:i  nohis  multa  et  m.igna  largitur  : 
dominus  ideo,  quia  caslignndi  ac  puniendi  habet 
maxiinam  potestatem.  Dominum  vero  euindem  esse, 
qui  sit  pater,  etiam  juris  civilis  ratio  demonstrat. 

VARiORUM  NOTiE. 


Officio  menli$.  Idco  Icx  jubet,  ut  Dominum  ex  tolo 
GOrde  amemus. 

Ita.  Sic  vei.  edit.  Rom.  et  omnes  ms.  praeter  re- 
centissimos  1  Reg.  et  2  Colb.,  in  quibus,  ut  in  ediiis, 
est  haque. 

Hanc  religionem.  Subaudivi  veram.  jy 

Qua  caret,  lia  reposui  ex  ms.  et  li  vet.  editis. 
Quia  reecntiorum  editornm  est. 

UtrHmque  verum  esse.  Francius  legendum  conjicie- 
bal,  utramque  veram  esse. 

IJbi  aulem  iapientia  cum  religione  inseparabili... 
implere.  Inlegra  ha^c  scciio  neglecla  esi  in  primis 
edd.  Suhl.,  Kost.,  Yen.  i^&Ti,  cl  pra;sertim  in  ed. 
8ulilac.  BuN. 

Conjungitur?  Ibi  scilicet.  Ex  ms.  et  plerisque  im- 
pressis  addidi  Ibi,  quod  4  scriptis  et  2  cditls  rec. 
deest. 

Vitaetactus.  Sacpe  nostro  actus,  ut  Minucio  et 
aliis,e6tactio.  Vid.  I.  ni,  c.  i9;  I.  iv,  c.  5;  1.  v,  c.  9, 
4e  Irac.  i2,  c.  i7.  Bun. 

Doetores  »apienti<B.  Id  in  christiana  religione  fae* 
tttm  esl,  quia  aposloli  sunt  doctores  et  sacerdoles  ; 
prsDdicant  doctrinam  Evangelii,  et  sacris  praesnnl 
mysteriis. 

Vt  Pater.  Spoliat  deos  Gentiom  patri«  epitlieto 


aucloriiaie  juris  el  naturalis  et  civills  :  qiiod  certe  in 
ipsos  non  compeiif.  Quia  pairis  nomen  non  modo 
s<di  Dco,  scd  etiain  semper  convenil.  lili  antem, 
quia  aliquando  patres,  el  csse,  el  nomiiiari  coepc- 
riiiil,  dii  essc  non  possunt.  N.un  Deiis  Sixpovos  est 
paier.  qui  ^eniiit  cti.im  (ilium  oiy^pov(rj.  Lst  cnim 
QlinkiTiog  7mTi5jO,  ut  Nonnus  eum  coinpellal.  Jpsi  au- 
teni  in  lenipore  nati  sunt,  si  volunnis  llcsiodo  (idem 
hahere.  Non  opus  est  hic  allegarc  auclorilatcm  Ghristi, 
qui  apud  Matth.  cnp.  ixiii,  uniim  csse  dicit  Palrem, 
eum  nempe,  qui  iii  coelis  est.  Betuleius. 

Paler,  nomen  dicatur  ad  unum.  Fr.  Donxa  ct  Sel- 
dciius  legiint,  omnes  dicamus  ad  unum.  Vide  Sclde- 
nnm  de  Diis  Syris  Synrag.  it;  sic  edidit  etiain  Gl. 
Vossiiis  de  Idololatrid  lih.  ii,  cap.  16.  Gall.€US.  — 
Hi  ires  versus  cx  Lucilii  Saiyris  dcsuinpti  sunl. 

Multi  patres.  Lcgo  mutti  cum  mss.  et  Gcllario.Vul- 
gati  hahent,  plures. 

Juriscivilis  ratio  demonstrat.  Patribusofim  summa 
in  Uberos  crat  potestas,  adeo  iit  jus  vitac  ac  necis 
habiierint,  quemadmodum  domini  in  scrvos  (I.  ii» 
D.  de  sws  et  tegJicer.  l.  fin.^  e.  de  Patr.  poiestt^  I.  u 
Cod.Theod.,  deCaus,  tiber.).  Sopaterin  Hermogen.  e( 
Simplicius  in  Epict.  Ila^c  patris  iii  liberos  majestai 
ab  Aitica  lege  migravit  Romam  (sub  Gonsulib.); 


4S5  PIRM.  LACTANTII 

Quis  enim  poterit  filios  educare,  nlsi  habeal  in  eos  A 
domini  potesiatero?  Nec  immerito  paterfamilias  dici- 
lur,  licet  lantum  filios  habeat  :  \indelicet  nomen  pa- 
tris  complecliiur  eiiam  servos,  quia  familias  sequitur» 
et  nomen  familiae  complectitur  etiam  filios,  quia  pater 
anlecedil :  unde  apparei  cumdem  ipsum,  et  patreni 
esse  servorum,  et  dominum  filiorum.  Deiiique  el 
fillus  manumitiitur  tamquam  servus,  et  servus  Ilbe- 
ralus  patroni  nomen  accipit,  tamquam  fiiius.  Quod  si 
propterea  paterfamilias  nominatur,  ul  appareat  eum 
duplici  potesiaie  pra^dilum,  quia  ct  indulgere  debet, 
quia  pater  est,  et  coercere,  quia  dominus ;  ergo  idem 
scrvus  est,  qui  et  filius ;  idem  dominus,  qui  et  paicr. 
Sicut  igitur  natura;  necessitate  non  polesi  csse  nisi 
uiius  paler,  ita  nec  dominus  nisi  uiius ;  quid  cnini 
faciat  servus,  si  muili  domini  diversa  imperaverint?  B 
Ergo  contra  rationem  contraque  naturam  sunt  reli- 
giones  multorum  deoruni ;  siquidem  nec  patres  mulli 
possunt  essc,  nec  domini :  deos  auiem  et  patres,  el 
dominos  nuncupnri  necesse  est. 

Teueri  ergo  veritas  non  potest,  ubi  homo  idem 
multis  patribus  dominisquesubjecius  est,  ubi  animus 
in  multa  dispersus,  huc  atque  iiiuc  divagatur.  Nec 

YARIORUM 

Athenis  enim  Solon  legem  tulit  Trtpi  twv  ox/diTcov,  qua 
filium  necare  parenti  permissum,  ut  auctor  est  Sext. 
Empiric.  libro  iii,  Pyrrhon.  Hypoth. 

Nisi  habeal  in  eot  domini  polestatem.  Hxc  leciio  cst 
mullorum  mss.  inter  quos  sunt  duo  vetustissiini  Q 
Regii,  et  5  edit.  Slc  et  Lactantius,  lib.  v,  cap.  6, 
scribit  jure  dominorum,  In  6  scriplis  el  decem  im- 
pressis  lcgiiur  dominii,  quse  vox  deest  in  2  mss.  Reg. 
rec.  et  2  vet.  edit.  Rom. 

Paterfamilias  ^  etc.  Quemadmoduin  paterfamilias 
dicilur  is,  qui  in  domo  dominium  habet,  quamvis  fi- 
liuro  non  habeat :  sic  servientinm  quoque  solemus 
appellare  fauiiliam,  aiictore  Ulpiano,  Icg.  Pronuniia- 
tio,  §  Famil.  appel.,  (T.  de  verb.  sig.  Et  ob  id  (tesle 
Alacrobio )  majores  omnem  dominis  invidiam,  oinneni 
servis  contumeliam  detralientes ,  dominum  pairem- 
familias,  survos  familiares  appellarnnt.  Betuleius. 

Et  filius  manumittitur.  KaTaxpyio-Tixwc  id  quidem. 
Nam  proprie  liberi  emancipaniur,  servi  manumit- 
tunlur.  Hoc  claret  ex  tit.  5  Instii.  qui  est  dc  Liber- 
tinis.  lllud  ex  tit.  12  ,  qui  docet  quibus  modis  jus 
patriac  potesiatis  solvatur.  Uirumque  quideni  a  ma- 
nu ,  id  est  imperio  dictum.  (iXternm  emancipandi 
verbuin  etiain  ad  alias  res  pertinet,  de  quo  videndus 
esi  Budacus  in  Annolation.  prioribus.  Betul.  D 

Patroni  nomen  accipit.  Servis,  quibus  domini  sum- 
mum  libertatis  preiium  persolvebant,  nomen  ex  sc 
vci  alterum,  vel  etiam  tertium  dabant.  Pr^^nonem 
Marci  Damas  Persianus  a  patronoaccepit.  Tertii  me- 
minit  etiam  Juvenalis, 

Tanquam  habeas  tria  nomina. 

Id  est :  per  manumissionem,  ullra  servile  nomen, 
prxnomen  et  nomen  a  patrono  acquisiveris.  Eodem 
ui  modo  tiebat,  quo  hxredes  testamento  in  nomen 
familiamque  adoptabantur.  Qui  vcro  a  dominis  ma- 
nuiiiittebantur,  alii  cives  Romani  fiebani,  alii  dediti- 
tii,  aliiLaiiui.  De  qiio  post  Theophilum  Insiitutionuin 
paraphrastem,  vide  Politianum  cap.  51;  Misccl.  Al- 
ciatum,  cap.  14  libri  i  Parerg. ;  Alexaiidruin  ab 
Alexandro  libro  iv,  cap.  10,  Gcnial.  dieruin.  Betul. 
Quia  et  indulgert,  lia  cum  cunctis  ediiis  omnes 
mss.  exccpto  uno  Reg.  in  quo  erat  a  prima  manu 
qui;  et  sic  icgere  roallem.  Yide  seq. 


DIVIN.  INSTIT.  456 

habere  ullam  firmitatem  religio  potest,  quando  cer- 
to  et  siabili  domicilio  caret.  Cultus  igitur  deorum  ve- 
ri  esse  non  possunt,  eodcm  modo,  quo  matrimonium 
dici  non  potest,  ubi  mulier  una  multos  viros  habel 
sed  hxc  aut  mereirix,  aut  aduhera  nominabitur;  a 
qua  enim  pudor,  castitas,  fides  abest,  virtute  careai 
ncccsse  est.  Sic  et  religio  deorum  impudica  est  in- 
cesta,  quia  fide  caret,  quia  honos  ille  inslabilis  et 
incertus,  caput  atque  originem  non  habet. 

CAPUT  lY. 

De  sapientia  itidem  et  religione »  atque  de  jure  palru 

et  domini. 

Quibus  rebus  apparet,  qiiam  inter  se  conjuncta  sint 
sapientia  et  religio  :  sapientia  spectat  ad  filios , 
qux  exigil  amorem  ;  religio  ad  servos  qus 
exigit  timorem.  Nam  sicui  illi  patrera  diligere  debent 
et  honorare,  sic  hi  dominum  colere  ac  vereri.  Deus 
autem,  qui  unus  esi,  quoniam  utramque  personim 
susiinet,  et  patris,  et  domini ;  et  amare  eum  debe- 
mus,  quia  filii  sumus,  et  timere  quia  servi.  Non  po- 
test  igitur  nec  religio  a  sapientia  separari,  nec  sa- 
pieiitia  a  religioni  secerni;  quia  idem  Deus  est,  qui  et 
intelligi  debet,  quodest  sapientiae ,  et  honorari,  quod 

NOTiE. 

Qttia  pater  est,  Additum  est  ex  omnibus  fere  mss. 
ei  plerisque  editis. 

Si  mti/fi.Qiiare  Terentianus  ille  Servus  scire  vole- 
bnt  quotnam  sibi  essent  doniini.  Hiiic  Philo  Jiidaeus 
post  Homerum  Iliad.  vi,  ait  bonam  non  essn  nmltorum 
dominalionem ;  unus  igitur  sit  dominus^  sit  unus  rex. 

Et  incesta.  Mss.  i  rec.  et  8  imprcssi  incerta :  sed 
minus  bene. 

Incertus.  Ila  omnes  scripti,  dcmpto  1  Reg.  recen- 
tiore,  el  oinnes  editi  praeter  4  quibus  est  incestus, 
Recte  Thomasius  defendit  lectionem  incertus. 

Deus.  Conslruclio  phrasis  vitiosa ;  dicere  dcbuis- 
set  :  Deum...  et  amare  debcmus. 

Utramque  personam  sustinet.  Sic  delra  c.  23 :  Utra" 
que  persona  in  eo  venerabilis.  Persona,  id  est,  miuftM^ 
conditio.  Sxpe  Cicero,  personam  tenere^  sustincre ;  c . 
g.  1.  II  de  Oratore  cap.  24  :  Tres  personas  unus  susti* 
neo...  meamf  adversarii,  judicis.  Bun. 

Et  timere,  quia  servi.  Timor  apud  Proplietas  fere 
reverenliam  majesiatis  divinae,  adeoque  religioiiein 
significat:  cum  Aposlolus  timorem  cum  Philosophis 
inali  opinionem  dicat,  quam  odium  comitatur,  juxta 
tragicum  illud  tyraiiiiicumque  :  Oderint  ,  dum  me- 
tuant.  Hoc  modo  Dominum  timent,  qui  non  bonitatem 
ejus  inestimabilein  ,  scd  justitiam  inevitabilt^m  coii- 
siderant  :  non  ut  salvatoreni  amant,  sed  ut  judiceni 
et  quasi  Vicjovem  qiiemdam  extimescunt.  Tiroorem 
autem  idem  cumreligioneapud  Prophetam  etSapieii- 
tem  esse,  testaiur  Grxca  translalio :  ivo-i^ciav,  id  esl, 
religionem  (sic  enim  Tertull.  interpreiatur)  idem 
quod  est  sapientia,  dicit.  Pari  modo  exponunt  ctiim 
oraculum  Propheticum,  7rvc0]xa  yviiasfa^  xae  tw^siag 
efi7rXi3(rei  ocOrov.  Ex  his  facile  colligere  e^t ,  qua 
signilicatione  utrinquc  timoris  vox  accipiciida  sit; 
nec  sine  Scripturae  exemplo  Lnctantium  limorem, 
hoc  cst,  reli^ionein  curo  sapieniia  tam  arcto  viiiculo 
copulasse.  Videiur  autem  Lactantius  alludcre  ad  iilud 
Malach.  i  :  Filius  honorat  Patrem  et  servus  domnum 
9uum.  Si  ergo  pater  ego  sum^  ubi  est  honor  meu$  Y  ef 
9i  Dominus  ego  sum^  ubi  est  timor  tiieus?  Quo  loco  pro- 
cul  dubio  timoris  nomen  pro  veneratione  accipiciidum 
est,  et  sollicitudine,  ne  is  offendatur  per  nus,  quem 
summo  studio  colimus  et  amamus;  et  id  ipsius,  noo 
nostri  causa.  Betuleius. 


457  LIBEIl  IV.  DE  VEKA  SAPIENTIA  ET  RELIG.  4SS 

est  religionis.  Sed  sapicnlia  praecedit,  religio  scqiii   A     Quod  si  nullus  eorum,  qui  coluntur,  formasse  a 


tur :  quia  prius  est,  Deum  scire,  consequcns,  colcre. 
Ita  induobus  nominibus  una  vis  est,  quamvis  diversa 
esse  videatur.  Alierum  enim  positum  cst  in  scnsu, 
alterum  in  achi.  Sed  tamen  similia  sunt  duobus  rivis 
ex  uno  fonte  mananiibus.  Fons  autem  sapientioi  ct 
religionis,  Deus  est :  a  quo  bi  duo  rivi  si  aberravc- 
rint,  arescant  necesse  esi ;  quem  qui  ncsciunt,  nec 
sapientes  esse  possunt,  nec  rcligiosi. 

Sic  At,  ut  pbilosoplii,  et  qui  deos  colunt,  similes 
sint  aut  flliis  abdicalis,  aul  servis  fugitivis  ;  qui.i  nc- 
que  iili  patrem  quuTunt,  neqiic  hi  domiinim  :  et  si- 
cut  abdicati  hacrcditalem  pairis  noii  nsscqiiuntur,  et 
fugitivi  impunitatem :  ita  ncque  philosophi  imiuorta- 
liiatem  accipient,  qiiac  cst  regiii  coelestis  hxreditas, 
id  est  sunimum  bonuin,  qiiod  ilii  niaxime  quoirunt,  B 
neque  cultores  deorum  poenam  sempiternac  moriis  ef- 
fngienl,  qiiae  est  aniniadversio  veri  domiiii  adversus 
fugitivos  suae  majeslatis  ac  iiominis.  Deum  vcro  csse 
patrem,  eunidemque  dominum,  utrique  ignoravc- 
runt,  tain  cultores  deorum,  qu»m  ipsi  sapientiu!  pro- 
fessores :  quia  aut  nihil  omnino  colcndum  putaverunt, 
aut  religiones  falsas  approbavcrunt,  aut,  ctiamsi  vim 
potestatemque  suinmi  Dei  iniellcxeruni,  ut  Plaio,qui 
ait  nnum  esse  fabricaiorcni  mundi  Deum,  etM.  Tul- 
lius,  qui  futetur  homiiiem  praeclara  quadam  condi- 
tione  a  suinmo  Deo  esse  generatum;  tamen  ei  debitum 
cuUum  tamquam  summo  patri  non  reddiderunt,  quod 
erat  consequens  ac  nccessarium.  Deos  autcm  neque 
patres,  neque  doininos  esse  posse,  non  tnniuni  mul- 
titudo,  ul  supra  osiendi  {$cil.  cap.  prteced,),  sed  eiiam  C  studct  cotnprehcndere ,  non  modo  iiitelligendis  pro- 


prindpio  aique  instituisse  hominem  traditur;  nullus 
igitnr  ex  his  pater  hominis  nuncupari  poiest ,  ita  ne 
Deus  quidein.  Ergo  fas  non  est  venerari  eos  a  qui- 
bus  non  sit  homo  generatus;  quia  nequc  a  multis 
gciicrari  potest.  Unus  igilur  ac  solus  coli  dcbet,  qui 
Jovoni,  qui  Saturnum,  qui  Coelum  ipsum,  terrainque 
antecessit.  Is  enim  necesse  est  homincm  figuraverii, 
qui  ante  honiincm  coeliim  terramquc  pcrfccit.  Solus 
pnter  vocandus  esi,  qui  crcnvii;  solus  dominus  nuii- 
cupnndus,  qui  rcgii ,  qiii  liahcl  vitac  ac  necis  veram 
cl  perpetiinm  poiesiatein  ;  qiiein  qui  non  ndoral.  ct 
insipieiis  servus  csi,  qui  dominuin  suuni  niit  Tugiat, 
aut  ncscinl,  et  iinpiiis  fllius,  qiii  suuiii  veruni  linlrcm, 
vei  oderit,  vcl  ignorct. 

CAPUT  V. 

Oracula  prophetarum  $unt  mspicienda ;  el  de  tempo- 
ribm  eorum,  atque  iudicum  et  regum. 

Nunc,  quoniam  docui  sapienliam  et  religionem 
non  possc  diduci,  supcresl  ul  dc  ipsn  religione  ac  sa- 
pientia  disseramus.  Seniio  quidem,  quara  sit  dirflcilis 
dc  rebus  coelesiibus  dispulalio  :  sed  tamen  audendum 
esi,  ut  iliustrata  veritas  palcat,  multique  ab  errore 
atqiie  inieriiu  libercniur,  qiii  cam  sub  velamine  slul- 
tiliac  latentem  aspernaiiiur  ac  rcspuunt.  Sed  prius 
quam  incipiam  dc  Dco  et  operibiis  ejus  dicere,  mihi 
pauca  de  prophetis  ante  dicenda  sunt,  quorum  testi- 
moniis  nunc  uii  nccessc  est;  quod  iii  prioribus  libris 
ne  facerem,  temperavi.  Anlc  omnia,  qui  veritatem 


ratio  declarat :  quia  ncque  fictum  esse  a  diis  hominem 
traditur,  neque  deos  ipsos  anlecedere  origincm  ho- 
minis  invenitur ;  siqiiidein  fui^se  in  lerra  honilnes, 
antequam  Vulcanus,  ct  Liber,  et  Apollo,  el  ipse  Ju- 
piter  nascereniur,  apparet.  Sed  iieque  Saturuo  ficiio 
hominis»  ueque  Coelo  palri  ejus   assignari  solet. 


pheiarum  vocibus  animum  dcbct  iincndere,  sed 
etiam  terapora,  per  quae  quidque  illorum  fuerit,  dili- 
gentissime  inquirere ;  ut  scial  ct  quae  futuia  praedixe- 
rint,  et  post  quos  annos  praedicia  completa  sint.  Nec 
dirficultas  in  his  coiligcndis  inest  ulla ;  testati  sunt 
enim  subquoquisqueregc  divini  Spiritusfuerit  passus 


VARIORUM  NOTiE. 


Quamm  divena  etse  videatur.  Iia  potiorcs  mss.  et 
qoamplures  editi.  Scrtpti  recentiores  cum  5  vulgaiis 
frideantur, 

Filiis  abdicatiSf  aut  servis  fugitivis.  Mos  erat  Grae- 
cornm,  ut  liberi  qui  voluntali  paiernas  ac  honeslis 
moribus  tenaciter  repugnarent,  a  parcntibiis  abdica- 

rentur,  probata  apud  judiccm  abdicationis  causa.  j^  Sic  Phxdrus,  lib.  i,  fab 
Apud  Lucianum  et  Quintilianum  in  Declamationibus 
leguntur  abdicatioiiis  causae.  Abdicatiis  autem  care- 
bat  alimentis  et  omni  opea  palre  in  vita,  etpost  mor- 
tem  successione  in  bonis.  De  abdicaiione  mentio 
apud  Arlstotelem  in  fine  octavi  Ethicor.  Seiiec.  lib. 
iiiControvers.  Hic  mos  non  estpermissus  ad  Romanos 
transire,  ut  in  leg.  Abdicatio  Cod.  de  patern.  potes- 
tate,  quam  declarat  et  restiluit  Alciatus  secundo, 
dispunclione  cap.  St8.  ISiEUS.  —  Fugitivorum  servo- 
riim  poena  fuit  pugna  cum  besiiis.  Cujus  rei  exem- 
plum  est  Androdus  servus  apud  Gelliiim  lib.  v, 
cap.  14.  Qiiainquam  siigmatibus  noiatos  legiiiius  a 
clominiseos  clemenliore  poena.  BETULCitJS. 

Acdpieni.  Sic  reposui  ex  cunctis  fere  mss.  et  edit. 
Cellar.  ct  in  altero  membro  sequiiur,  effugient.  In 
4  Reg.  ct  Jun.,  cst  accipiunu 

Pkuo....  et  M.  TuUius.  Ille  pnecipue  in  Tiin.,  hic 
Tero  in  i  de  Legib.  Vide  et  Eusebium  de  Praeparat. 
Evangel.  lib.  ii,  cap.  15.  —  M.  Tullius,  qui  fautur 
Patrol.  VI. 


hominem  praclara.  Cicero  dc  Lecibus  lib.  i ,  cap.  7. 
Animal  hoc  providum,  sagax,  muUipleXy  acutiim,  me- 
fiior,  plenum  rationis  et  consiliit  quem  vocamus  homi' 
nem,  prasclara  quadam  conditione  generatum  est  a  «u- 
premo  Deo.  Cell. 
Qui  creavit.  Id  est,  genuil,  generavit,  ui  infra  c.  8. 
" "  *     6,  fin.,  5i  crearit  liberos. 

BUN. 

Fictum  esse  a  diis  honunem.  Mss.  7  rcc.  ab  iis  ; 
Regio-Put.  et  8  impressi  ab  his. 

Qui  habet  vitw  ac  necist  etc.  Alludit  ad  aRliquani 
dominorum  in  servos  poteslalcm,  quibus  vitae  nccis- 
qiie  potestas  fuit  :  quae  posiea  Imp.  Anlonini  consli- 
lutione  prohibita  fuit,  ne  sinc  caiisa  legibus  cogiiiia 
in  servos  suos  supra  modum  sasvirent ;  iit  csi  iu  In  • 
stil.  de  his  qui  sunt  sui  vel  alicni  juris.  lib.  i.  Cod.  do 
emend.  serv.  At  Deus  non  modo  necis  poiestaiein  ha- 
bet,  sed  etiam  post  necem,  ut  estapud  Liicam  ca- 
pilc  xu,  conjiciendi  in  gehennain.  Betoleius. 

Diduci.  Ita  noster  de  Opif.,  c.  9  :  Quum  acies  oculi 
utriusaue  diducitur.  Seiieca  ep.  113  :  Separati  essede- 
bent.  Ita  alter  ab  altero  debet  esse  diductus ,  ut  duo 
unt.  Idem  de  Vita  Beata ,  cap.  6  :  Negant  voluptatew 
a  virtute  posse  diduci.  Bun. 

Sub  velamine  stultitiw.  Uxus^  sub  velamine  justitia*f 

IS 


i 


459  PIRM.  LACTAfJTU  J>IVIN.  INSTIT.  460 

insiinclum.  Muliique  scriptos  libros  de  temporibus  A  quo  Romae  Tarqulnius  Supcrtus.  Quare  cum  omnis 


ediderunt,  initium  facientes  a  prophela  Moyse,  qui 
trojanum  bellum  septlngenlis  fere  annis  antecessil. 
Is  autcm,  cum  per  annos  quadraginta  populum  rexis- 
set,  successofcm  liabuit  Jesunv  qui  septcm  el  viginli 
annis  tenuit  principaium. 

Exinde  sub  Judicibus  fuerunt  per  annos  trecentos 
septuaginta.  Turn  mulato  staiu,  reges  habere  coepc- 
runt :  quibus  iinperium  tenentibus  per  annos  qua- 
dringcnlos  quinquaginta  usque  adSedechiae  rcgnum, 
oppugnati  a  rege  Baliylouio,  captique  Judxi,  diutur- 
num  servitium  pertulerunt;  donec  septuagesimo  post 
anno  eos  Cyrus  major  terris  ac  sedibus  suis  redderel, 


temporum  series,  et  ex  Judaicis,  et  ex  Crxcis  Roma- 
nisque  hisloriis  coiiigalur,  etiam  singulorum  proplie- 
tarum  lempora  coHigj  possunt ;  quorum  sanc  ultimus 
Zacharias  fuit,  quem  consiat  sub  Dario  rege,  sccundo 
anno  regni  ejus,  octavo  mense  cecioisse.  Adeo  anti- 
quioresetiam  Craecis  scriptoribusprophetae  reperiun- 
tur.  Qiix  omnia  eo  profero,  ut  errorem  suum  sen- 
tiant,  qui  Scripturam  sacram  coarguere  nituntur, 
tanquam  novam  et  recens  lictam ,  ignorantes  ex  quo 
fonte  sancine  religionis  origo  manaverit.  Quod  si  quis 
colleclis  perspectisque  temporibus,  fundamentum  do- 
ctrinx  salubriter  jeceril ,  et  veritatem  peniius  com- 


qui  per  idem  tempus  in  Persas  suscepit  imperium »  B  prehendet,  et  errorem  cogniia  verilate  deponet. 

VARIORUM  NOTiE. 


vitiose.  Vid.  not.  cap.  2.  Cujus  (stultilioe)  velamento. 
Plures  edd.  antiquae  eliam  hic,  sub  velamenlo. 

Multique  icriptos  Ubros ,  elc.  Ita  scriplo  cum  vet. 
excusis  8,  el  omnibus  mss.  praeter  i  Reg.  rec.  et  5 
cdit.  qui  terunt,  scriptores,  Ex  iis  qui  ante  Lacianlii 
tempora  de  Judalcis  rebus  scripserunt,  nihil  quod  ego 
sciam,  extal,  practer  Josephi  srripta,  et  quae  Philonis 
lilulo  circumferuniur,  ei  Egesippi  (niinque  iibros  cum 
anacephalseosi.  Justus  quidain  ex  Tyberiade  Calilaeus 
ad  iinitationem  Josephi  scripsil  :  qui  lamen  ab  ipso 
Josephi)  noialus  fiiit  mend.icii,  ut   Ilieroiiymus  in 
Calologo  Scriptorum  Ecclesiasticoruin  refert.  ntpins 
jepyatyovtac  Mi>8eos  el  Judaicae  geiitis  scripserunl  Aris- 
tobulus,  Demelrius,  ei  Eupolemus,  qu;R  et  ipsii  Hiero- 
nyroi  eliam  lemporibus  intericruul.  De  vitis  Prophe- 
tarum  interiit  Melitonis  Asiani  iiber.  ExlatEpipbanii, 
Constantiae  Cypri  episcopi,  dc  vitis  Prophetarum  li- 
ber.  HabemusSynopsiuTheodori  et  Dorolhei;etChro- 
nicus  esl  etiam  lei  tius  Theophili  sermo.  Betuleius. 
Sepiingentis  fere  annis.  Sic  reslitui  ex  edil.  2  vet. 
Rom.  et  Is.  aliisque  multis  in  marg.  necnon  ex  30  et 
amplius  mss.  quorum  duo  sunt  veterrimi  :  quod  ad 
vcriorem  (ul  plerique  exislimant)  chronologiam  pro- 
pius  accedil ,  quain  nongentis  vel  nongentos  recenlio- 
runi  4  Reg.,  5  Valic,  1  Sorbon.,  1  Clarom.  et  Marin. 
a  prima  inanu  atque  M  excusorum.  At  puto  ulrain- 
que  hanc  supputationem  mendosam  esse  :  Bucholceri 
probabiiiorem  judico ,  qui  pulat  Moysen   Irojanuin 
belluin  415  vel  circiter  antecessisse.  Eutropius  410 
annos  iniercesiisse  existimat.  Call.€US.  —  Songentis 
fereannis.  Eadem  fere  Porphyrii  iinpii  ratio  aiinorum 
fuit,  ()ui  teste  Eusebio  800  pene  et  quinquaginta  an- 
nis  Trojano  bello  Mosln  seniorem  fecit.  Cuelerum  ipse 
Eusebiqs  in  Chronicis,  Porphyrii  eirorein  castigans, 
3i8  annos  inler  Mosis  diicaiuin  et  Trojaniim  exci- 


plius  annis  Bello  Trojano  prior  esl.  Quidam  tamen, 
ut  Pezeronius  atque  Vosslus  his  uliimis  saeculis  sep- 
tuaginta  Inierpretes  secuii,  opinantur  Mosem  excidio 
Trojano  septiiigenlis  circiter  velustiorcm  fuisse.  Sed 
h.x*c  ad  alios  mittimus. 

Jesum,  Sic  lego  cum  2  vci.  Rom.  editis  et  omnibus 
mss.  praiter  2  rec.  in  quibus  esl  Josne;  1  alii  Josua; 
i  allcri  Josuam ;  editis  9,  Josuem. 

Septem  et  viginti.  In  ea  suppuiatlone  ducatus  Josuae 
non  concordani  inter  se  Chronologi.  Sed  hxc  ad 
alios. 

Sub  judicibus  fuerunt  per  annos  trecentos  septua- 
ginla.  Ms.  P4I.  ccclxxx.  Al  Scripiura  Acl.  xiii,  20, 
dicil,  Quadringentos  et  quinquaginlaannos. 

Per  annos  quadringentos  quinquaginta.  Sic  rcslitai 
Laclanlio  ex  mss.  7*Vatic.,  6  Reg.  quorum  duo  sunt 
;  anUquissimi,  Cauc,  Jun.,  4  Colberl.,  Nav.,  Vict., 
Ga^.,  Torn.,  Ultr.,  Em.,  4  Clarom.,  Brun.  Multum 
hic  vnriant  mss.  In  2  Bon.  esl  quadringentos  quadra-' 
ginta;\n^  Vatic,  4  Reg.,Pen.  et  iu  15  exciisis, 
quadringentos  sexaginia;  m  i  Colbert.  el  ed.  Spark. 
quadringenta  lxx.,  mondose;  in  i  Reg.,  1  Clarom.,  i 
Sorbon.  est  soluinmodo  per  annos  quadringentos.Sad 
quamlibet  lectionem  sequaris,  cum  clironologis  non 
conveniunt  hi  cnlculi.  Vidc,  si  lubel,  Concordiam 
RegumctParalipomenon  Joan.  Bapt.  le  Brun,  Parisiis 
ediiain  anno  16Ji ,  vel  saitein  Tahulam  Chronolc^i- 
cam  ei  prxlixam. 

f^aptiJudm.  Dc  hoc  vide  iv  Reg.  cap.  25;  Jcrem., 
xxxix  etur. 

Sepiuagesimo  post  anno  eos^  elc.  Id  quod  a  Jeremla 
pr.Tdictum  fucrat:  Postaww  eosCyrus  major  terrisac 
sedibus.  Edit.  Siiblac.  habct,  post  annos  Cyrus  major 
captioosJudaos  terrisac  sedibus,  Rtveropro€os5irass. 
el  6  editi  liabenl  captivos  Jndaos,  quod  a  Lactantio 


diuin  ponit :  sed  in  ipsa  Eusebii  Chrouologia  invenio  -^  scriptum  fiiisse  niisquam  in  auimuiVi  induxerim ;  si- 
anpo»347.AiqueideinEusebiusdePraepai^l.  Evang.,  *^c|uidem  mox  praeccssit  captique  JwrfflPi.  —  Cyrus  ia 
libro  X,  capite  3.  Iiide,  iuquii,  a  captiviiaie  Trojana,      rersas  cocpil  iniperium  Olympiade  LXi.auno  antc  vul  • 


si  quadringentos  ascendendo  annos  aulVras,  ad  Mosen 
et  terrigenain  Cecropem  deveiiies.  CyrilUis,  lib.  i 
contra  Julianum  reterl,  Trojani  expugnatam  post 
Mosen  410  aniiis,  judicante  apud  llebrxos  Escbone 
(vel  Abesam).  Sed  ex  Phrygionis  Chroiiico,  iiiter  Mo- 
sis  ducatum  et  Trojaiiuin  excidiuin  non  plures  quam 
5^2  annos  iutercessisse  invenio.  Nain  Moseii  ponit 
anno  ah  orbe  condito  i454,  Trojanuin  vero  excidiuni 
2775.  Ex  Beda  Anghisaxone  colligo  anuos  3.08.  Lab- 
donein  judicem  Hebryeorum,  cujus  aiino  teriio  Trojain 
capUim  scribit ,  auno  !2708.  Augusiinus  pruilcrea , 
libro  wni  Civit.  Dei,  cap.  8,  qua^dam  de  Mosis  xtate 
scribii.  Betulcius.  —  Sed  tola  haec  tempbra  suppu- 
taudi  ralio  non  est  adeo  facilis,  propter  difTerentias 
iii  examinandis  judicuin  temporibus.  Verum  hxc  ad 
chionologia:  studiosos  non  Theologos  spectant.  Quid- 
quid  enim  dicas,  Moyses  ad  minus  irecentis  et  aui- 


garein  a^rani  53b*. 

Romte  Tarquinius  Superbus.  Vide  Orosium  lib.  u, 
cap.  0.  Conseiiiiuiii  liiusebius  et  Beda.  Sed  constai 
Zorobabelcni  Judaeorum  ducem  Jehosua  pontifice 
fuisse,  anno  Servii  Tullii  tngesimo  secundo,'  qiii  Tuit 
annus  ab  Urbe  cond.  207,  Orbis  condiii  3417,  Olym- 
piade  Lviii.  CaBieriim  Tarquinii  tempore  a  Cumbyse 
templi  a^diricatio  iuterdicta  fiiit,  et  a  Dario  rursns 
concessa.  Betul. 

Cecinisse.  Id  esi,  prophetavisse. 

Adeo  antiquiores,  etc.  Prophctas  Graicis  scriptoribus 
antiqniores  esse ,  doceut  Tlieophilus  ad  Aulotycum 
Serm.  3,  Justinus  Mnrtvr  ad  Gentes.  Josephus  coiilra 
Appionem,  lilusebius  libro  x  de  Prjcparat.  Evang. 
cap.  3,  Angusiiiius  libro  xvin  de  Civitale  Dei,  capile 
37.  Pythagoras,  qui  cum  poslremis  prophelafum  flo* 
ruit,  iuier  primos  «t  antiquissimos  Gra^corum  ruU% 


m 


LIBER  ly.  m  VERA  SAP|ENT|A  ET  BPLIG.  4M 

C.^PUT  V|.  \  xiyiaiji  t£  xocj  ttovu  iyi/ijfffiv  wf  *3<pv  toxov.  Sil)>iln  Ery- 


D<?«4  omDfpo^^n'^'!!  jf^^nwit  FUium ;  aique  de  eo  /«(i- 
monia  Sibyllarum  et  fritmegitti. 
Deus  igilur  macliinaior  consli(ulorr|ue  renim  ,  si- 
cuii  in  ^ecundo  libro  (sciiicel,  caj).  Q)  diximus, 
antequam  praclarum  hqc  opus  miindi  adorircUif, 
sanclum  ct  incorruplihileiii  spjritum  eepui^f  nncn) 
Filium  nuncuparei.  Ei  qnanivis  aiios  pQsiea  innnmc- 
rabiles  per  ipsum  croavissQl,  quos  angejos  dicimns, 
hunc  lamen  solum  primogcnilum  djvijii  nomini;>  a|)- 
pcllatione  dignalus  est,  patria  scilicet  vipiite  nc  ma- 
jcsiaie  pollentem.  Esse  aulem  summi  Dei  Eiliun),  qui 
sit  potestate  niaxima  prsedilus,  non  tanlumcongrucri- 
tes  in  unum  voces  Prophetaruni ,  sed  etiam  Trisme- 
gisti  prxdicalio,  et  Sibyllarum  yaiicinia  demonslranl. 


thrqpa  ip  carminis  sui  priqpipiq ,  qnpj  n  sunmio  Ufio 
exorsa  cst,  niinm  ppi  PMcem  fi|  Ipipcratorcm  fimninni 
hi$  vcrsibus  prx(jjcai : 

navTOTpi^ov  xturvn'»,  odri^  vXuxu  cviyji*  iv  arw. 

El  nirsus  in  (inc  ejnsc|em  cannjiiis  : 

AX).'  Sv  liwt  eii;  riTToI;  iA^aui  Yt^lpu/. 

Ll  alia  Sibylla  pivTcipil  hunc  oporlerc  cognosci  : 

AiTov  cov  Y>vo>^(  ^iiv  eiw  wUv  l6vTa. 

Viddjcei  ipseest  Dei  Filins,  q^ii  ppr  Sjllompnpqi  sq- 
pieniissimum  rcgera  djyino  spirilij  pjpnum  Iqcjjfiijj 
cst  ca  qiiaj  subjeciinu^  :  t  pqps  cu||(i|jdil  mc  jn  jf)jijo 
viarumsuaiumjn  opcra  spq  anfp  scqnja.  Fundavi^ 
me  in  principio,  aniequani  lerr.]m  faccre^,  ef  aqlc- 


Hermes  in  co  libro,  qui  6  ^oyo?  jsletof  ipscribilur,his  g  qnam   aby-;sps   coqsiilucrcl ;    prinsqiiam    prodjrenl 
usus  cst  verbis  :  6  Kvpiog  xat  twv  ttkvtwv  TvoiriTYig,  ov     fonfcs  aquarum  :  anie  oinpcs  cpllps  genuii  inc  Domi- 


©«ov  -/«).£«  vevopLixRjiiicy,  iirsi  tov  $evT6/50v  STrotyjg-e  Oeov 
6/saTov  xat  «itOtitov*  aiaOijTov  os  ^u^t  oO  ^ia  to  cafrGio'- 
ffai  «Otov,  Trepi  yap  toutov  oOx  eo-Tt  TroTejOOv  a-JTOf 
atrOotTO,  o^'  oTt  elg  aio-Oyjo-tv  uTroTre^jiTret  xai  e«f  vovv» 
'ETret  TOVTOv  eTrotijo-e  TrpwTOv,  xat  f^^vpy,  xat  eva,  xoXo^ 
oe  «vTw  i^wvrj,    ymI   7ri>jj5«7TaTQf    ^rovrwv  twv  u.yod[iiiiV  , 


nus ;  fecil  regioncs ,  ei  fines  inhnbijj|l)iles  su|)  cqjlu. 
Cnm  pararei  coeium ,  qderani  il|j ;  et  puip  secerjieret 
snain  scdein  ,  cnmsupcr  vontoslacerel  validasriubes, 
etcnm  confirniaios  poneret  montcs  sub  ccnlo  :  quan- 
do  foriii^  faciebat  fundaiiienia  tcrraj,  cr^qi  pcnes 
illuin  disponcns.  Egoeram,cui  adgaudebat ;  quolidje 

VABIORUM  miJ^. 


addunl  et  incomprekensmUm;  unde  edil.  Hom.  ^  Sori:h     ^  t^\Cr       Rr„n  "^.    i  '^d"^  * 

,  inreprehensibilem;  ms?.  4  fteg.  rep..  i  Colb.,  C  Cvmnrc'  Fi  nnlo  l^^^^^         5^''^^*  ^*^'"'  *^^'  ^S 
.,  octralii  et  8  exc«si  irreprehensibUem.  Hxc      LaS\,? ^h  m ' W^^^^^^  Op?opoeio.  epaupd 

«   dictio  abest  ab  antjqnioribns  pt  potioribus      ™  ^^^^^^^^^^^^       &  =iS^'^ 


Adoriretur.  (^cgere  malleo)  cum  mss.  Juq.  e(  1  Cla- 
rom.,  adordiretur.  piLL. 

Sanc(um  e<  tncorrup(i(i{^f;).  0$^.  Jup.  Peq.  et  i 
Colbcrt.  in  marg.  edjt.  I^ari^.  {5:^5,  4ld.,  Craph., 
Is..  addunl  et  incomprekensibiUm;  unde  edil.  Rom 

«m  ^ 

Cauc 
autcm 

mss.  2  Borion.,  2  Reg.,  3  al.Beg.  rec,  Tax.,  1  Sor 
bon.,  1  f  larom.  e}  c(jit.  Ihjf.  ei  Gp|l.  Qtiod  hic  dicit 
Laclaiilins,  Sanrjum  et  incorruplibilem  spiritum  genuit^ 
quem  fiHuu^  nuncuparet,  cave  ne  inielligas  Splritiim 
sanclnm  es^e  Filiuip ,  sed  ^icut  dicitur,  quou  Deui 
spiritus  est. 

Per  ipsuni  cf^avisset.  Qu^s  illas()icUon^i:  p^r  ipsunit 
addendas  cepseo ,  ui  dicalur,  Deum  per  fHium  sunm 
fecisse  mundnm ,  ut  etiam  docent  SS-  Scriptores  Jo- 
hannes  el  Papliis.  Ilsecjux  diciiones  per  ipsum  legun- 
tur  in  mss.  $  pbnoii.,  il^uc,  7  Reg.  et  20  aliis,  nec- 
non  in''  editis  %  vet.  Roni.  e(  s^%  aliis.  Nonnulli 
scripti  et  excnsi  jipbcn^,  per  se  ipsum  ;  absunt  auiein 
a  3  Reg.,  1  f  larom.  e^  e^iiis  Gymn.  et  Pasitel. 

Divini  nomiiiis  appeilatione,  etc  Imo  hoc  a  iiatiira 
habet,  non  ex  eo  quoc)  <fignatus  h\\  illum  divini  no* 
miDls  appellatione.  Gall^us.  j. 

Trismegisti.  TPto^/xeywrrof ,   ter  maxinuis.  HiPC  in  ^ 
Asclep.  cap.  4.  Qe  Hernietis  Trisniegjsti  auctoritate 
multa  scnbi^  ^iig"^^!)^^  Sieuchus  lib.  vii  Perentiis 
pbilosophix.  Betulrios. 
*0  Xovoff  TiXeto^. Lat.  Vqbum  perfeclum. 
'o  Kv/9toct  e|c.  Laline  :  Uoniinus  atque  omnium  crea- 
tor.quemDeum  vocare  censemus,  quia  secundum  Deum 
fecit  visibilem  et  unsibilem.  Sensibilem  autem  assero , 
non  ideo  quia  ipse  sentit  (hoc  enim  non  est,  utrum  ipse 
sential),  sed  quia  ipse  in  sensum  mitiit  et  mentem.  Quo- 
niam  ergo  hnric  {ecit  primvim,  et  solum,  e\  umm ,  pul- 
cher  auiem  ei  visus  est,  et  plenissimus  omnium  bonorum, 
tanctificavitque  et  amavit  valde  quasi   proprium   fi^ 
lium. 

Principio.  Uaec  vide  apudThcopIiil.  lib.  n,  ad  Aq- 
lolyc. 

llavTOTjoo^ov.  De  Sibyllinis  carmiiiib.  vidc  supra 
lib.  I ,  cap.  C ,  png.  28  ,  uj)i  quid  dc"i[s  sii  scnii?n- 
<lum  legitur.  Laiin«  : 


Omnium  nulriiorem  crealoremque,  qui  dulcem  spiritum 
Apposuit,  ac  principem  omnium  Dcum  focit.        '"    ' 
eeov.  Sic  reslitni  ex?  velustissimis  mss.  Rcffiis.  1 


omnium  ,  qnain  eewv  dcorum  ex  reccntioribns  nis& 
et  iinpressis.  Sibytlar.  serm.  3. 

"AaV  ov.  Iia  repo<ui  ex  mss.  4  Rcgii§,  qnorHfn  duo 
siint  antiqni^simi ,  2  Colbcrt. .  i  Clarom.,  i  Brun. 
aliisqne.  Kt  sic  Qpsopo».ius  Icgebat.  In  codiceSibyl- 
lino  muiilns  Csl  liic  vcrsus. 

Scd  qucm  dedil  Dcusjfidelibus  virishonorarc. 

•      '■  ,.t  • 

Sibyllar.  sermone  8. 

AvTov  cov.  Sic  iidcm  mss.  cl  cdiii.  In  i  Clarom.  et 
edit.  Bom.  UG8  esi  crov.  Lai.  ' 

Ipsum  tuum  cognoscc  Deum,  qni  Dei  Filiusest. 

VideUcet  ipse  csi  Dci  fiUns.  Ita  mss.  anliqnissimi  3 
Bonon.,  2  Rcg.,  2  al.  Regii,  Tax.,  Pen.  etediti  quln. 
qne.  In  Cauc.  Jnn.  et  i8  scriptis  rec  atqiie  octoci-* 
cusis  addilur  et.  ... 

Deus  condidit  me,  eic  Locus  ex  cap.  viii  Provcr- 
bior. ,  v.  22  nsque  ad  31.  Et  satis  sit  semel  iifioneri 
lectorcm ,  qnod  Lactantins  qure  promii  loca  sJiir» 
Srriplnnr,  ca  fere  ui  cicleri  anliqni  Pafes,  cx  v6r-^ 
sione  Septuaginia  Intcrpretum  promit.  Is^os. —  Com- 
didit,  jnxta  testum  Hebrxum  lege  ,  possidebnt  tiietib 
initio,  elc  quod  doctrinam  catholicam  de  Vcrbi 
flelcrnitate  conGrmni.  Sed  hacc  omnia  ad  primaCvum 
textnm  vunt  rercrcndn. 

Et  fines  inhabitabiles.  Sic  resiitni  ex  omnibus  niss. 
codicibns,  cuni  in  cxcu^is  habeatur,  et  terras  inhdM' 
tgbiles. 

Cum  conftrmutos  poneret  montes.  Librorum  omnium 
ediiornm  est  lioec  lcclio  ,  oamque  reqnirunl  praDCC- 
dentia.  Poncbat  inanuscriplornm  est.  Apnd  Seplim- 
ginia  ,  Tertulliannm  et  Cyprianum  legiiur  ,  ponebal 
fonies;  in  i.  Colbert.  rec  ponebat  ventos. 

Penes  illum  disponens.  Ms.  Brun.,  PcnesiUutn  cuncta 
disponens;  1  Colb.,  con/ra,  pro,  cuncta. 


465  Fll^-  LAGTANTU 

autem  jucundabar  ante  faciem  ejus ,  cum  Ixlaretur  A 
orbe  perfecto.  >  Idirco  autem  Trismegisius  ^Yiiitorjp- 
yov  Tov  6<oO  dixit,  et  Sibylla  o-vfA^o^j^ov  appcllat,quod 
tanta  sapieniia  et  virluie  sit  inslructus  a  Deo  Patre, 
iit  et  consilio  ejus,  ef  manibus  utereiur  in  fabrica- 
lione  mundi. 

CAPUT  VII. 

De  nomine  FHH ;  atque  unde  JeiUi  et  Chmtui 

appellatur, 

Forlasse  quaerat  aliquis  hoc  loco,  quisj  sit  isle 
lam  potens ,  tam  Deo  carus ,  et  quod  nomen  habeat» 
cujus  prima  nativiias  non  modo  antecesseril  mundum, 
\erum  eiiam  prudeniia  disposuerit ,  virtute  constru- 
zerit.  Primum  scire  nos  convenit,  nomen  ejns  ne  An- 
gelis  quidem  notum  esse,  qui  moranlurin  coelo,  sed 
ipsi  soli ,  ac  Deo  Patri;  nec  ante  id  publicabilur,  ^ 
ut  est  sanctis  litteris  tradilum ,  quam  dispositio  Dei 
fuerit  implela.  Deinde  nec  enunliari  posse  hominis 
ore;  sicut  Hermes  docei,  baec  dicens  : 


DIVIN.  INSTIT. 


m 


AcTia  5s  TOUTOii  ToO  acTiou  "n  toO  6f  iou  uycSorJ  j3oy>ifjQrc5', 
^  ©tov  TtpowfiyTnsVt  o^  t6  ovofta  oO  ^OvaTae  ovO/swTrivw 
OTo/iAaTt  ^Xi^G^vat. 

Et  pnulo  post  ad  filium  : 

^ETTCTif ,  wTfxvov,  «Ttop/Jirroc  Xoyoff  aro^ia;,  oTtoi  Tttpl 
ToO  fiovou  Ttrjpio^)  TrovTwv,  xai  7r|Boevvoov|x«vou  6eoO,  ov 
etVctv  uTrip  fivGpwTrov  itnt.  Sed  quamvis  nomcn  ejus  , 
quod  ei  a  principio  pater  summus  imposuil ,  nuilus 
alius  prseter  ipsum  sciat ,  habet  tamen  et  inicr  Angc- 
los  aliud  vocabulum ,  et  inter  homines  aliuJ.  Jesus 
quippe  inter  homines  nominatur  :  nam  Clirislus  non 
proprium  nomen  esi ,  scd  nuncupatio  polesiatis  ct 
regni;  sic  enim  Judaei  regcs  suos  appellabant.  Scd 
exponenda  hujus  nominis  ralio  estpropler  ignoran- 
tium  errorem ,  qui  eum  immulaia  liitera  Chresium 
solent  dicere.Erat  Judaeis  antepraeceptum,  utsacrum 
conficerent  unguentum ,  quo  perungi  posseiii  ii,  qui 
vocabantur  ad  sacerdotium ,  vel  ad  regnum.  Ei  sicut 
nunc  Romanis  Indumentum  purpurac  insignc  cst  re 


VARIORUM  NOTiE. 


AiifiicoupTov  ToO  610O.  Laiine,  Opificem  De\,  Trisme- 
gistus  in  Pimandro  c.  1 .  Demiurgon  eliam  Irenaeiis 
loco  jam  citato  vocat,  ct  alihi  sxpe  Valentinianorum 
animalem  demiurguni  confutans ,  et  Apostoius  cap.  11 
ad  Hebr.  Bbtoleius. 

s0fA6o\jXov.  Laline,  Consi/ialor^m,  ex  mss.  1  Colh., 
1  Lips.,  Brun.  Qua  vocc  usus  est  Lactantius  infra 
lib.  IV,  cap.  11. 

Quod  tanta  iapientia  ct  virtule  sit  instructus.  Ita 
reposui  ex  omnibus  mss.  praeterquam  in  1  Coll)eri. 
cui  est  quot;  corrupte,  pro  quod, 

Fortasse  qucsrat  aliquis.  Parrh.,  Juiil.,  Ald. ,  Cral., 
Gymn.,  in  futuro  ,  fortasse  quosret  aliquis ,  el  probat 
Heumannus,  quia  et  alibi  ita  loquatur.  llecte  quidem; 
sed  alterum,  fortasse  quosrat,  ac(|ue  rectum,  ei  hic 
nitilur  auctoritale  mss.  Lips. ,  Goth.,  Gryph.,  Torn., 
Betul.,  Thomas.  ei  reliquonim.  Lact.  I.  1,  c.  3  et  1. 
IV,  c.  26  :  Dicat  fortasse  aliquis.  Ibid.  29  :  Fortasse 
qucerat  atiquis.  Delra  c.  15  :  Hic  fortasse  qucerat  ali- 
quis.  Plura  noto  ad  Epiiom.  c.  29.  Bun. 

Virtute  conslruxerit.  Ita  mss.  ctediti.  Francius, 
forte  virtus. 

Scire  nos  convenit,  nomen  ejusne  Angelis  quidem  no- 
tum  eue.  Quse  leciio  majorem  auctorit^uem  liai>el  cx 
mss.  10  Reg.  quorum  duo  suiu  veterrinii ,  6  Culb. 
sexque  aliis  et  edit.  2  vcl.  Rom.  ci  Betul.  Iii  2 
Re^.  prone  est  nec.  InCauc,  Jun.,  Lips.,  Pal.  el4 
e^ii.^neque;  in  i  excusis  Ald.,  Paris.  l52o,  Crat. 
Graph.  uire  nomen  ejus  non  convenit  hominibusy  neqne 
Anqelis  quidem  notum  est. 

ffe  Angelis  quidem.  Quia ,  ul  ait  Paulus  ad  Philipp. 
cap.  2,  dedit  ilH  nomen  quod  est  super  omne  nomen. 

Airia.  Laline  :  Causa  autcm  hujus  causas  est  divini 
boni  voluntas,  qum  Deum  protulit,  cvjus  nomen  non 
potest  humano  ore  dici. 

eiiou  a70(9o0.  In  paucis  admodumesoO.  Ed.Tornes. 
ID  marg.  Dei,  ex  ms. 

"Etntf  elc.  Latine  :  Esty  0  fili,  secretus  quidam  ser- 
mo  sapientiaSi  sanctus  circa  solum  Dominum  omnium  , 
et  Domini  ante  mente  percipientis  (  percepii  )  quem 
dicere  supra  hominem  est. 

*Oauog  mpi  toO  /xovod  icjpioxt  ttccvtcuv.  lla!C  verba , 
quae  in  aliquihus  scriptis  desunt ,  restiiuta  sunt  Lac- 
lantio,  vel  potius  llcnneti,  ex  mss.  Bonon.,  Cauc. , 
Regiis,  Tax.,  Em.,  Cant. ,  Brun. ,  2  Colhert.  In  1 
Reg. ,  1  Sorhoii.  ct  in  quibusdam  editis  desideratur 
xed  TrpocyvoovfASvoTi  esoO. 

etoO.  Ita  restitui  cx  antiqiiisslmis  inss.  2  Bonon. , 
Cauc,  1  Reg.  900  annor.  aliis  itein  2  Rcgiis,  2  Colh., 


2  Brun. ,  edit.  Rom.  U70 ,  atque  eliam  anni  1197  , 
et  Isiana  Roinae  1650.  Sed  in  mss.  2  et  7  excusis  esl 
x^jplorj.  In  plerisque  inss.  deest  utrumquc. 

Jesus.  Latine  servator. 

Chrestum.  Suetonius  referl ,  impulsore  Chrcsto  Jih 
daeos  assidue  fuisse  tumultuatos  :  aeChrisio  ipso,  licet 
faJsoetimpie,  intellexit;  veteresenimgentiles  veri  no- 
minis  ignoratione,Cbrestura  elChrestianos,  non  Chri- 
stumetChristianosdixere.Idmeet  hicTertiilliani  lo- 
cus  in  Apolog.  docuit.  Sx  iwminis  (inquil)  odium  est,  quis 
C  nominis  reatus?quas  accusatio  vocabulorum?  nisi  si  aut 
Barbarum  sonai  aHqm  vox  nominis,  aut  infaustum,  aut 
maledicum,  aut  impudicum.  Sed  et  cum  perperam  Chres- 
tianoi  (  sic  ex  sequentibus  scribendum  arbitror,  ut 
et  apud  Tacitum  lib.  xv  ^  pronuntiatur  a  vobis  (  nam 
nec  nominis  certa  est  notitia  penes  vos  ),  de  suavitate , 
vel  benignitate  compositum  est  :  oditur  itaque  in  /lomi- 
nibus  innocuis  etiam  nomen  innocuum.  Hactenus  Ter- 
tull.  verba,  ex  quibus  sane  quod  proposui  confectom 
credo  Xp^og  suavem ,  facilem  et  benignum  signifl- 
cat.  Vide  Sueton.  iii  Claudio  c.  25 ,  TerluUiauum 
Apologelic.  cap.  3. 

Ad  sacerdotium^  vel  lui  r^gnum,  ctc.  Utrumque  in 
Christo  locum  habet,  qui  et  rex  est ,  cujus  regni  non 
erit  finis ,  ul  Angelus  Beatiss.  Virgini  promisit,  ct 
sacerdos  iii  aeternum ,  secundum  ordinem  Melchise-> 
dek.  Unde  Peirus  Ecclesiam,  id  est,  regnum  Christi, 
recte  regalc  sacerdotium  appellavit.  De  unciione 
regis  lege  primum  Samuelis  librum ,  de  sacerdoiali 
vero  chrismate,  Levit.  c.  VIII.  De  sacerdotio  Christi, 
^  adeoque  ipsius  unctione ,  nemo  doctius  aut  plciiius 
quam  Paulus  in  Epi.st.  ad  llebraeos.  Betuleius. 

Vel  ad  regnum.  Mos  tamen  iste  ad  alias  qnoquc 
gentes  postea  dimanavit. 

Indumentum  purpuras  inmgne  est  regias  dignitatis. 
Ornamentum  est  regium ,  hoc  rubicundo  colore  iiisi- 
nuans  sanguiiiis  impei  iuin,  et  itccis  inferendae  poics- 
lateni.  Quo  sensu  forte  IJorat.  Tyrannos  appellat 
Purjmreos,  1  Od.,  55. 

Purpurei  metuunl  tyranni, 

Injurioso  ne  pede  proruas 

Suulem  oolumnam. 

Et  ob  hanc  majesiatem  Deus  haud  duhie  sacerdotis 
vesteni  fieri  jussit  purpuream  (  Exod.  59  ),  et  iiiiicus 
salutis  nostrae  instauraior  Christus  cuin  a  profligaiis 
militihus  Rex  salularelur,  purpnra  induius  ruis>c 
legitur.  Salmuth. 
AOrovf.  (Vide  infra.)  Latine  : 
Eosauiem  famul»  laverunl,  et  unxcTuuiolco. 


m 


LIBER  lY.  DE  VERA  SAPIENTIA  ET  RELIG. 


466 


giae  digniUlis  assumptx  :  sic  illis  unciio  sacri  un-  A  novi  le.  Et  iicm  apud  ipsum  :  Bcalus  qui  erat ,  ante- 


guenli  nomcn  ac  poiestatem  regiam  conferebat.  Ye- 
rum  ,  quoniam  Gneci  veieres  x/>u^«c  dicebant  ungi, 
quod  nunc  KkLftaQai^  sicut  indical  Homericus  versus 
ille: 

Afrcolic  ik  ^|MMu  XoOmv,  Mil  Xflvmt  iXaU* ; 

ob  lianc  rationem  nos  eum  Ghristum  nuncupamus , 
id  est ,  unctum ,  qui  hebraicc  Messias  dicitur.  Unde 
in  quibusdam  graecis  scripturis ,  quae  male  de  He- 
braicis  inlerpretat»  sunt,  ij^ceu/oyoc  scriptum  inveni- 
tur ,  oTro  ToO  oO^ifttrBou.  Scd  lamen  utrolibet  nomine 
rez  signiGcatur  :  non  quod  ille  regnum  hoc  lerrenuin 
fuerit  adeptus,  cujus  capiendi  nondum  tempus  ad- 
venit ;  sed  quod  coeleste  ac  sempiternum ,  de  quo 


quam  nascerelur;  qiiod  nuHi  nlii 'contigit,  praeter 
Christuin.Quicum  esseia  principio  Filius  Dei,  rege- 
neratus  est  denuo  secuudum  cariiem  :  quae  duplez 
naiivilas  ejus  magnum  intulit  humanis  pectoribus  er- 
rorem ,  circumfuditque  tcnebras  etiam  iis ,  qui  verx 
Religionis  sacramenta  retinebant.  Sed  nos  id  plane 
dilucideque  monstrabimus ,  ut  amatores  sapientiaa 
facilius  ac  diligenlius  instruantur.  Qui  audit  Dei  Fi« 
liiim  dici ,  non  dcbettantum  nefas  mente  concipere, 
ut  existimet,  ex  connubio  ac  permisiione  foeminad 
alicujus  Deum  procreasse ,  quod  non  facit  nisi  ani- 
mal  corpofale ,  mortique  subjectum.  Deus  autem , 
cum  solus  sit ,  cui  permiscere  se  poluit  ?  aut  cum 
esset  tintac  poiestatis ,  ut  quidquid  vellet ,  efliceret  9 
disserenius  in  ultimo  libro.  Nunc  vcro  de  prima  ejus  B  utiquead  creandum  socielate  alterius  non  indigebat : 


naiiviiate  dicamus. 

CAPUT  YIU. 

De  orlu  Jeiu  in  ipiritu  et  in  carne ;  de  $fnritilm  el 

testimoniis  Prophelarum. 

In  primis  enim  tesiificamur,  illum  bis  esse  natum ; 

primuni  in  spiritu,  postea  in  carne.  Unde  apud  Hie- 

remiam  ita  dicitur :  Priusquam  te  formarem  in  utero, 


nisi  forte  existimabimus ,  Deum ,  sicut  Orpheus  pa- 
tavit ,  et  marem  esse  et  foeminam  ,  quod  aliier  gene^ 
rare  nequiverit ,  nisi  haberet  vim  sezus  utriusque; 
quasi  aut  ipse  secum  coierit,  aut  sine  coitu  non 
potuerit  procreare. 

Scd  et  Hermes  in  eadem  fuit  opinione  ,  cum  di- 
cii  c(VT07rccTo/oa,  xoce  «vTo/xiiTOjoa.  Quod  si  ita  csset  f 
ut  a  Prophetis  pater  dicitur,  sic  etiam  mater  dicere- 


YARIORUM  NOTiE. 


Jnterprelalas  tunt.  Sic  emendavi  ez  mss.  et  pluri- 
bus  edJtis.  Alii,  interpretata  sunt,  mendose.  Fraiicius 
legendum  essecensehat  inierpretati  snnt.  Aiinterpre- 
taieesunt  geiiuina  Lactanlii  lectio  est ,  a  quo  hic  isiud 
verbum  passive  usurpatur ,  ut  n  Cicerone  iili.  1  de  C 
Diviiiat.,  n.  53,  ab  Hieronymo  et  Augustino  passim, 
sed  et  a  Paulo  Jurisconsnllo.  In  testamentis  ,  inquit , 
voluntates  testantium  interpretantur,  etc.  Et  qiiidcin 
Gellius  lib.  zv,  cap.  i3,  illud  verbum  dicilessecom- 
mune ,  utriusque  scilicet  vocis  activae  ei  passivie.  — 
Jnterpretatw  sunt.  Pi^ssivo  scnsu,  ulTerluIlian.  adv. 
Uermog.  c.  i9  :  Quod  in  materiam  interpretari  possit, 
DecarneChr.  c.  8  :  Capitulis  inierpretaiis  ;  i.  v  ndv. 
Marcionem  :  Invenimus  inierpretatum.  Imo  ipse  Ci- 
ccro  L.  II  de  Legib.  c.  12.  Nos  propc  idem  Groicum 
interpretatum  nomen  tenenms.  L.  1  Divin.  c.  52  :  Male 
conjecla  maleque  interpretata  falsa  sunt.  Coiif.  Yoss. 
1.  3 ;  Analog.  c.  6;  Gronov.  ad  Gell.  lib.  xv,  c.  14, 
pag.  883.  DuKcr.  de  Lalin.  Yel.  Icl.  p.  33i  sq.  Bdn. 

«XccfAfisvoc.  Latiiic  ,  ungendo  curatus,  Ilacc  quatuor 
verbn ,  qu.ne  siiiil  GTJtci  vocubuli  interpreialio,  ex  ora 
libri  in  lextum  inlrusa ,  cum  non  reperiantur  nisi  in 
4  recenlissiinis  mss.  et  pluribus  editis,  e  textu  elinii- 
navi.  Y) 

^Atto  toO  KXcif  eo-Oae.  Latine,  ab  ungendo. 

Rex  significatur.  Ita  omnes  fere  mss.  et  editi.  In 
quibusdam  est  res. 

Cujus  cafnendi,  clc.  Errat  Lacianlius ;  nunquam 
eniin  icmpiis  adveniei,  quoregnum  lerrenum  sit  ac- 
cepturns,  siquidem  ipsius  reguum  non  csl  terreiium ; 
sed  totuin  quantum  spirilualc.  Lactantius  autem  sic 
loquitur ,  eo  quod  pulet  Chrisluin  niille  annis  regna- 
turum  in  hoc  mundo ,  antequam  iu  coelum  nos  dc- 
ducet ;  quam  opinionein  suo  loco  refutabimus. 

GALLiEOS. 

nieremiam.  Sed  lixc  prior  prophetia  nonnisi  secun- 
dario  et  sublimiore  sensu  deChristoJesuinteiligitur; 
iiam  sensu  primario  ad  ipsum  Jeremiam  speclnre  con- 
textus  saiis  indicai.  Yldc  Jerem.  cap.  i. 

El  iiem  apud  ipsum.  1  Reg.  velcrrimus,  Et  ilem 
apud  eumdem.  Hacc  desiint  in  5  mss.  rec. 

Beaius  qui  erat.  Non  exiat  liiclociis  apud  Jeremiam, 
imo  ne  quidem  in  toiis  Bibliis.  Uiide  auteiu  liunc 


locum  deprompserit  auctor,  mihl  non  constat.  For- 
tasse  alicunde  ex  Yersione  lxx,  seu  quavis  alia. 
Nounumquam  SS.  Patres  loca  lamiiuam  e  Scripturis 
peiiia  aliegant ,  qu;c  lamen  frustra  in  illis  quaeras. 
GALLiEus. — Et  &uutforsan  deperdita.  Fuit  hoc,  utnon 
satis  divinae  majestaii  conveniens ,  in  Nicena  synodo 
explosum  ,  ct  anathemate  interdictum.  Yide  ea  de  re 
Eu<cbii  verba ,  quae  extanl  apud  Theodoretum  libro 
Ecclesiastic:e  historinR  primo,  cap.  12  :  Kac  tov  ova- 
Briuartvuov  5i  tov  fAfTce  tijv  ttwtiv  izpog  ovtov  TsGcvTa  « 
^cxTov  cevai  rrffi^ToiusBa ,  etc.  Hunc  locum  paulo  allius 
repetimus,  quoa  supra  libro  n  ,  cap.  9  ,  duo  supe- 
riora  dicta ,  iiempe  de  nihilo  ,  iiem  illiid ,  Fuit  a/i- 
quaiido  cum  non  esset ,  a  Lactantio  ciiata  fuerunt. 

Betuleius. 
Hegeneratus  est.  Id  est ,  ilcruin  natus.  Francius. 

Circumfudit.  Dene ,  non  circumfundit. 

Inslruantur,  Kcstilui  ex  omnibiis  mss.  et  2  vet. 
edit.  Roiii.  In  cacieris  excusis  est  instituantur  ;quod 
idem  cst. 

Cum  sotus  sit,  Iia  antiquissiini  mss.  2  Bonon. 
Regio  Put.  et  1  al.  Reg.,  2  Colb. ,  Tornes. ,  Tax. ,  2 
Claroni.  et  5  edit.  In  plerisque,  cum  solus  adhuc 
esset. 

Orpheus.  De  Orphei  Theologia  vide  S.  Cyrillum 
lib.  1,  contra  Julianuin. 

Sed  et  Hermes.  Addidi  pariiculam  et  ex  mss.  ac 
edit.  Torncs.,  Soubron.  ct  Walch.  Abest  a  caiteris 
impressis  et  a  3  mss.  rec. 

AvTOTroTopa,  nai  ayTo/xijTopa.  Lalinc,  Ipsum  patrcm 
siif,  et  ipsum  matrem  sui.  Post  hxc  verba,  mss.  rec. 
1  Reg.,  Gai.,  Nav.,  Yict.  ei  Brun.  sequeniia  inler- 
serunt :  Et  altrnum  est  quod  ait  Deus^  Fiat  lux ,  ^ta 
Verbum  Det,  Deus  apud  ueum^  Filius  unicus  Deo  Pa- 
tri  cowternus  est.  Cum  enim  verba  sint  temporis ;  cum 
dicimus^  quando  el  atiquando ,  cplemum  tamen  est  in 
rerbo  Dei ,  quando  aliquid  fieri  debeat,  et  tunc  fit 
quando  fieri  debnisset ,  in  illo  verbo  est  in  quo  non  est 
qnando  et  aliquando ,  quoniam  totum  illud  Verbum 
eBlernnm  est.  Quomodo  aulem  per  creatnram,  quam 
fecit  unte  tempura,  dici  potuit  temforaliter,  Fiat  lux , 
tnveiitre  diffiale  esl.  Sono  enim  vocis  non  (al.  nos)  intet 


m  fM.  LAbiANf  Ii  diVin.  in^tIt.  ac^ 

IQt:  Qudmodo  igUiir  proct*ciiVU  ?  PHrhiim  hbc  kciri  a  A  figUravii.  Noslri  sptrilus  Jissoiiibiles  sunl,  quia  moria- 


qdoquanl  pbssunl,  nec  eharHrl  opera  diViha  :  kbd 
tatnen  sillicix  titterx  [Sap.  iviii),  dbcbtii,  In  qilibUs 
cataiuhi  est,  illum  Dei  FlliUn),  De[  esse  §'^rihoii^ih, 
slvceiiam  nuiohettt*,  iiemqiie  bxleros  dhgelos  bei 
l^it-ituS  esse:  Nain  sferttio  ehi  spirilus  cuin  vocie  ali- 
tfQid  signUicahig  prblatus.  Sed  tameki  ctubhidih  s^iri- 
tU&et  siermo  Uiiei^is  |;^artibus  prorei^ahlur,  si(tiiidcm 
Sj^iritus  nilHbu^,  ore  serhio  j[)rbcbdlt ,  ihngua  inter 
buhb  Dei  Fiiiuih,  et  bxteros  ahgetb^  diHetcUlia  esl. 
llti  ehim  ^x  Deo  Uciil  si^irilus  exi^i-urit;  qiiia  noil 
ad  dbctrihdhi  Dei  tradendHih,  sbd  all  iiiinisliirium 
cHssibiihiitr.  tlle  vbrb  buth  ^U  et  \^e  stiiHlus,  tameii 
fehiii  Voce  4c  sono  ex  Dei  '6)re  prbcesSil ,  sicul  veir- 
btiih;  ^  scilicet  irali^ihb,  qiii^  voce  ejhs  ad  j^opulum 


\H  shihiis.  Dei  aiilehl  spiriliis  ei  vivunt,  et  maneni, 
el  ^iiriiiuht;  quid  ip^c  immortalis  estei  sensus,  ei  viix 
(iHlbK  Nosirsc  voces,  iicel  aijrdc  misceaiitur,  aique 
evanescant ,  lamen  plerumque  pcrnianent  Iiiicri:« 
compreliensne  :  quaulo  irtagis  Dei  T0c6m  c^bdenduin 
est,  ct  inaiiere  in  %terniim,  et  scnsu  ac  virtuie  co- 
niiiari,  quam  de  Deo  patre,  ttmqiiam  rivus  de  fo^iic 
tfaauxeni.  Quod  si  quis  miraluri  cx  Deo  Deum  pro- 
latione  vocis  ac  spiritus  potuisse  generari,  si  sacrns 
voces  Piropiiclaruin  cbgnovcrii ,  desinet  prnfecto 
mii*ari.  iSaiomoncm  palremque  ejus  David  poleniis- 
simos  regcs  Tuisse ,  el  cosdcm  prophetas ,  etiam  iis 
fortasse  sit  notum,  qui  divinas  litteras  non  auige- 
ruhl ;  quorum  allerum  ,  qui  poslerius  regnavit ,  iro- 


fueriil  ush^Q^  ;  rd  c^i,  quod  llic  niagislcr  riituirus  es-  B  Js^Hae  iirlMS  excidium  cenluni  et  quadraginta  aiinis 

aiileccssil.  IIujus  paicr  divinoruin  scriptor  Iiyinnorum, 
in  Psalmo  xxxii,  sic  dll:  Verhb  tiei  cceli  solidaii  suut, 
et  spiritu  oris  ejus  omnis  virtut  eornm.  iienl  rursus  iil 
Psalmo  quadragesimo  qudl-to  :  EmitMl  cor  meum 
verbuM  bonurn^  dico  ego  opera  mea  regi,  Contcst:ins 
videiicct ,  nuili  aiii  opera  Dei  esse  nola,  nisi  Filio 
soii,  qui  est  Yerbum  Dei,  el  quem  regnnre  ih  perpc- 
tuum  necesse  est.  I(em  Saiomon  ipsuin  vcrbum  Dei 
esse  diemonstrat,  cujus  manibus  opera  ista  mundi  fa- 
bricati  sinl.  Ego,  inquit,  ex  ore  AUissimi  pYodivi  afite 


$X\&6t\t\\iiA  Dei  ctcoelestis  abcahi  ad  hdminem  prb- 
fti^hlli  :  quod  ipsutn  pHhib  Idculhs  ei^i,  ul  per  edm 
itl  hb^  Ib^uCiislai*,  el  ilie  vbcieni  Dbl  ic  vdluhtalem 
littbis  teviBliifrcl. 

Merito  igitur  sermo  et  verbum  Doi  <licil'ur  ;  quid 
Dieus  plrbcedehteni  de  bre  sho  vocaleih  spintum, 
qui^iii  nbh  utcfb,  ^ed  Mbhl^  cbhcej^erai ,  ihbkcdgita- 
blli  quad^in  majcsiaiiS  sux  vlrtuie  at  poteiili^  ih  erii- 
giem,  qux  proprio  sensu  ac  sapienlia  vigeat,  coin- 
preiiendit ,  et  alios  item  spiritus  suos  in  angelos 


VARlORtJM  NOTife. 


/t^muft  k/fattm.  Sed  hxc  ^lleui  suhl  a  stylo  Lacinri- 
tlartb.  C 

EVihrraYL  Ita  in  5  kf^g.,  4  Co)b.,  totii.,  brun.  et 


ih  sblii  cdil.  hellar.  jnxla  |lliiJ  Pionlieiaj  :  Ge/i^ra- 
tionem  ejns  qnis  enarrrt&ir  .'^puVleri.habenl  mrrar'}. 
^rmnem,  s\'ve  eiiam  raiwnem.  Ii;e,lres  uliini.xM 
"" '"      i5ilii.  Is. 


CC:^*  V)h:i;  Viiiil  iu  ins.  1  U*dtiOn|^ahliq.  edil.  Is.  ef 
hniii)iilii*$!iliiS)  alisunta  rnss.  iOKeg.,  (5  Cotlierl.  et 
ortihiliuS  Ir^  scripliS  ei  exciisis. 

>iVam  sermo  esi  nptriius^  ctc.  Derihitio  cst  miuime 
shilicieiis  nd  coniirihnnil;iin  Sernionis  (leil.ilcin. 
Sermo  liOiumrus  profercnlTs  sul)Stanliam  iii  se  non 
continct;  SierinohHih  auteirt  qui  (iilus  Dei  bsl ,  qui 
caro  fnclu!^  est,  ejusiiein  ciim  patre  essenliae  esse,  et 
catholica  docet  fides,  et  Tertullianu!;  tam  advcrsus 
Prnxeain,  quam  alibi  indicnt.  Brtuleius. 

Ad  hominem  proferendi.  Sic  restilni  ex  mss.  2  B  ^- 
non.i  2  Reg.,  Jun.,  Goth.,  Lipsiensibus  etS  ediiis.  In 
inullis  legitur  perferendi;  in  1  Clarom.  priBferendi. 

QHod  ipsum.  Subaudi  verbmn ;  ita  tit  sil :  ^od  ipsum 
verbum  primo  ita  loculus  est  Deus.  ] 

Ut  per  eum  ad  noi  loqnerietur.  HtJttt  lectio  omnihin 
propc  mss.  ct  ediiorum  est,  expunclh  ipte  qund  in- 
terponunt  editi.  1  Reg.  rec.  Em.  el  Lipsilenses  ha- 
bent  tto^fs. 

Verbum  Dei.  De  quo  dicetur  capite  sequenti. 

Vocalem.  Deest.  in  ms.  1  Colb.  lii  Km.  est  vt(a- 
iem. 

Aliotitenlspiritus  suos  in  ar.gelos.  Addidi  pronomch 
suos  ex  cunclid  ferroe  niss.  ei  edit.  Betul.«  Cellar., 
Walch.  dccst  in  cxteris  editis  et  in  4  Reg.  rec, 
Colb. 

Nosiri  spiritut  diuolubiles  sunt.  Hlc  per  spirilum 
putarim  flaium  inielligi ;  nam  de  sermoiie  et  locu- 
tjone  dicere  pergit :  de  aniinis  quidem  nostris  illud 
asserere  non  e»t  censendus,  qui  ubique  doceat  illos 
esse  immoriale>^.  Is^eus. 

Sensu  ac  viriuie  comitari.  Comitari  liic  sumitur  pas- 
Bive,  ut  apud  Virgillum. —  Uno  comiiatus  AcHale; 
9i|iad  JtiisUpum  xxi,  %  jm  $afu^nturt  ^am  comi(q/f- 


(tir;  et  apud  hiceroncm  ad  Attlc.  ix^  2. 

QHqrumalteruni..,Trojance  urbls  excidium  140  ah- 

nh  antecessit.  Sic  Iiabent  mss.  I  Vaiic.  et  "5  Colb.  Et 

cjerta  vUleiiir  lo.ctio.  At  vulgati  Iinl)ent  alter;  male  : 

siquide^i  ^aioiiion   regnum  eiorsus  cst  nnno  1019, 

VO'      flulc  vu!garein  xram,  Troja  vero  capln  esl  aiit  auno 


1^09  au 


g:\rein 


anle  eaindein  u?rnhi ;  spntium  igltur 


esi:)d  miiius  aunorum  Cfiiluui  Ci  sexagiiiin  quinque  : 
sejj  in  reluirt  chronologicis  lam  reiiioiis  vix  nilendi- 
tui*  ad  errorein  pniicorum  aiinoiuui.  In  har  leinitorum 
su|)putntione  chrouologi  iioh  coiisenUunt ;  Ertsel). 
eiiim  niinis  170;  Clareanus  147,  qiiod  nd  Lactantii 
calculuin  proxime  accedii.  Si  vulgatn  loclio  ndmilte- 
reliir,  erraret  Lactantius.  Trojana  eversio  duodpciin 
sicculis  .'eram  vulgarcin  aiitecessit  :  at  Snloirtim  de- 
cimo  lautum  sxculo  fuitante  vulgarem  xrarti.  Saln- 
n)on  ergo  Trojaniim  excidium  non  prcxcessii  :  sed 
pottiis  iicx  isie  tsrael  .secundo  saiculo  vixit  post  Tro- 
j.ihain  siragem.  Troja  enim  excisa  est  juxta  iiiar- 
niora  Oxoiiiensia  an.  l!209  antc  vulgnrein  serani. 
^  Salomou  coepit  j,einplum  aidillcare  au«  1015,  ame 
aeram  nosirani.  Trojanum  igiiur  excidium  niulio  aii- 
tiquius  estSaiomone,  nonSalomon  antiquior  excidio 
Trojano. 

Verbo  Dei  cceli  solidati  sunt.  Apud  Cypriantim 
Testiinonior.  advcrsus.Judoeos  lib.  ii,  cap.  5,  firmati 
sunt.  Scd  et  ntraque  lectio  cxtat  apud  Auguslinnm 
Eiiarrat.  3  in  Pls.iiuuiii  xxxii.  Iii  Hebraeo  sic  sonat , 
et  Psal.  xxxiii,  V.  5,  Verbo  Jehovas  facti  jAnt  coeli^  et 
spiriiu  oris  ejus  omnis  efercilus  eorum. 

El  spiriiu  oris  ejus.  Ita  cum  veieribus  9  editis  et 
2  rec.  omnes  mss.  Septuaginta«  Vulgata,  Cypriaiiiis 
et  Aiigustinus  supra  laudaii.  In  7  iinpressis  legilur 
m  spiritu. 

Uem  Salomon.  luio  rUiiis  Syrach  Ecclesiaslici  can. 
XXIV,  V.  3  et  deinceps.  H:vc  verba  catenus  fiierunt  Sa- 
lonioni  tribula,  quia  creditum  csl  Jesum,  qui  Sira- 
cidi  cognomeo  erol ,  ex  abuiidantia  Salomonis  sitas 
hausisse  seutentias.  Cellab.  —  Item  Solomon.  Tri* 

^u^ut  SoiQQtQoi  Siracidi^  l\bruQ\  muUi  patr^s^  i\\x(\ 


169 


LIBER  IV.  DE  VERA  SAFIENTIA  ET  REUG. 


470 


cmnem  creaturam ;  ego  in  coslis  feci  ut  oriretur  lumen  a  cipio  processisse  disposiiioMem  surami  Dei,  ul  esset 
videficiens,  etnebula  texi  omnem  terram.  Ego  in  alti$      necesse 


habitavi,  et  thronut  mem  in  columna  nubis.  Joannes 
quOque  !la  Iradidlt  {cap.  i)  :  In  principio  erat  Verbum^ 
et  Verbum  erat  apud  Deum,  el  Deus  erat  Verbum.  Uoc 
fuit  in  principio  apud  Deum.  Omnia  per  ipsum  facta 
f  unJ,  et  sine  ipso  factum  est  nihil. 

CAPUT  IX. 
De  Verbo  Dei, 

Sed  raelius  Gra^ci  Xoyov  dicunt,  quam  nos  verbum, 
sive  sermonem  ;  lcr/og  enim  et  sermonem  signiGcat, 
ei  rationem,  quia  illc  esi,  ei  vox,  et  sapieniia  Dei. 
Hunc  sermonem  divinum  ne  philosoplii  quidem  igno- 
raverunt.  Siquidem  Zeno  rerum  naturie  disposiiorem 
atqne  opiflcem  universitalis  ^ioyov  praidicat ,  quem 
el  fatum,  ei  necessitatem  rerum,  et  Deum,  et  ani- 
mum  Jovis  nuncupat :  ea  scilicet  consuetudine,  qua 
solent  Jovem  pro  Deo  accipere.  Sed  nihil  obslant 
verba,  cum  senlenlia  congruni  veritali.  Est  enim 
spiriius  Dei ,  quem  ille  animum  Jovis  nominavil. 
Nam  Trismegistus  {Trismeg,  Pimand.  cap.  AscL  4), 
qui  veritiitem  pene  universam  nescio  qnomodo  in- 
vestigavit ,  virtulem  majesutemque  verbi  sajpe  de- 
scripsit ,  sicut  declarat  superius  illud  exempium , 
quo  fateiur  esse  ineffabilem  quemdam  sanclumque 
sermonem,  cujus  enarratio  modum  hominis  excedat. 
Diii  de  naiivitate  prima  breviter,  ut  potui.  Nunc  de 
secunda  ,  quoniam  controversia  est  in  ea  maxima  , 
laiius  disserendum  est ;  ut  veritatem  scire  cupienli- 
bus  lumen  inleliigentiae  prccferamus. 

CAPUT  X. 

De  Jesu  adventu;  de  Judceorum  casibus  ac  eorum 

regimine  usque  ad  Passionem  Vominicam. 

In  primis  igilur  scire  bomines  oportet,  sic  a  prin- 


appropinquante  saeculi  lermino ,  Dei 
Filium  descendere  in  terram  ,  ut  constilueret  Deo 
lemplum,  doccreique  justiiiam  :  verumtamen  non  in 
virtule  Angeli ,  aut  poiesiaie  coelesti ,  sed  in  flgura 
hominis,  et  condiiione  morlali ,  ut  cum  magisterio 
funcius  fuisset,  traderetur  in  manus  impiorum  , 
mortemque  susciperel ,  ut  ea  quoque  per  virtutem 
domila  ,  resurgoret,  el  homini ,  quem  indueral , 
quera  gerebat,  et  spem  vincendae  mortis  afTerret,  et 
ad  prxmia  immorlalitaiis  admitterel.  llanc  ergo 
dispositioncm  ne  quis  ignorei ,  docebimus  praedicta 
esscomnia,  qux  in  Chrisio  videmus  csse  compleia. 
Nemo  asseveraiioni  nostrre  fldeni  commodet;  nisi 
ostendero,  Prophetas  ante  multam  temporum  se- 
^  riem  praedicasse ,  fore  aliquando  ut  fllius  Dei  na- 
ceretur  sicui  bomo ,  et  roirabiiia  faceret,  et  cultum 
Dei  per  totam  terram  seminaret ,  et  poslremo  pati- 
bulo  flgerelur ,  et  terlia  die  resurgerct.  Quse  omnia 
cum  probavero  eorum  ipsorum  litleris,  qui  Deum 
suum  mortali  corporc  uieniem  violaverunt,  quid 
aliud  obstabit,  quominus  veram  sapientiam  clarum 
sil  in  hac  sola  Religione  versari?  Nunc  a  principio 
tolius  sacramenti  origo  narranda  cst. 

Majores  nostri ,  qui  erant  principes  Ilebracorum  , 
cuni  sieriliiale  alque  inopia  laborarenl ,  Iransierunt 
in  iEgyptum  rei  frumenlariai  gratia ,  ibique  diutius 
commoranies ,  inlolerabili  serviluiis  jugo  preme- 
bnnlur.  Tum  miserlus  eorum  Deus  eduxit  eos ,  ac 
liberavit  de  manu  regis  ^gypliorum  post  annos  qua- 
dringenlos  et  Iriginta,  duce  Moyse,  per  quem  postea 
illis  lex  a  Deo  dala  esl  :  in  qua  eductione  ostendit 
virlulcm  sux  ntajestatis  Deus.  Trajecit  enim  popu- 
lum  medio   Mari   Rubro ,    praccedente  angelo ,  ei 


VARIORUM  NOTiE. 


rum  loca  operose  collegit  Pamelius  ad  Cyprian.  I.  ii, 
ad  Quirin.  ineunte,  ut  probaret  nd  librt)s  Chronicos 
pertinere,  notntus  inde  nb  Goulariio.  Vctcruin  loca 
Ecclesiasticum  Salomoni  irihucniiiun  coliigit  quoque 
Serarius  ad  S.  Bonifacii  Epist.  i.  BuiN. 

Tradidit.  Mss.  8  et  4  od.,  tradit. 

Zeno.  Haec  fcreapud  Lncriium  et  apud  Ciceronem 
in  libro  i  de  Naturn  deorum  tradiiiitur. 

Quem  et  fatum.  Item  Lnerl.  ail,  'ev  ts  ehai  6e6v,  ^ 
mi  vG-jv,  i^cci  thxoi.pi/.iyinr* ^  xae  Aia  ;  aliisque  niullis  ap- 
pellari  nuncu*paiionil[)iis  :  Znvoe ,  nempe ,  'A0nvav  , 
'Hpatv,  "Hyaio-Tov,  no<rscd&Jva,  ATi^riTjoav.  Sed  Arislo- 
leles  in  lihro  de  Miiiido ,  circa  linein  ferc,  plura  ex 
Orphicis  enumerat  ejiiHdcm  Dci  nomina.  Betul. 

Quo  fatetur.  Ediii  7,  in  quo.  Pra^posiiionem  ex- 
pnnxi,  quse  abest  a  ca*ieris  ediiis  oinnibusque  niss. 

A  principio  processisse.  Mss.  6  rcc.  ei  edit.  7, 
pracessitse. 

Ut  cum  magitterio,  Idem  infra  cnp.  iC,  quo  nia- 
gisterio  ac  Dei  legatione  perfunctus. 

Ethomini,  quem  induerat.  Fnmiliaris  Palribus 
locuiio  ,  ut  dicnnt  Vcrbum  divinuin  nssiimpsisBe , 
vel  iiiduisse  hominem.  Sic  Cypriaims  in  finc  libri  de 
Idolorum  vaoitatc ;  Augustiiiiis  in  lih.  dc  Fidc  conlra 
Manich.  initio  cap.  26;  ililar.,  x  de  Triuiiatc,  circa 
med.;  quod  ila  inlelligendnm  est,  ut  dicamus  ho- 
minein  assumptum,  quia  ejiis  iialura  est  assutnpia  , 
et  quia  absumpiio  terminaia  Cbl  ad  hoc,  ut  Filius 


Dei  sit  homo.  Vide  S.  Thomam  in  iii  p.  qusest.  iv, 
art.  5.  ISiEUS.  —  Homini,  quem  induerat,  Homloi, 
id  est,  humanije  naturce  ,  quam  nie/u^ra/;  concrelum 
pro  ahslracto.  Sa^pe  iia  Cyprianus,  c.  g.  de  Idol. 
Vanit.  rnie  :  Qui  medialor  duorum  hominem  induit.  .. 
ut  hominem ,  quem  dilexit,  quem  induit . . .  ad  patrem 
victor  imponeret.  Ariiobius  I.  i,  p.  58  :  Homo ,  quetH 
indueraty  et  secum  ipse  portabat.  Iln  qiioque  in  Graecls 
IreniPiis,  Origencs  et  Atlinnasiiis ;  in  Latinis  Hilarius, 
Ambrosius,  Auguslinus.  Buneman. 
Temvorum.  1  Bonon.  anliq.  el  1  Colb.,  annorum, 

Patibulo.  Solcmne  Laclantio,  llieronymo,  alils, 
crucem  voc:«re  paiibulum.  Conf.  Epit.  c.  47,  c.  5t. 
Prudcni.  Perl  Slephan.  H.  10,  p.  U\  :  crux  illa 
nostra  est^  nos  patibulum  adscendimus.  Buneman. 

Majores  nostri.  PalrinrchK  scilicel.  —  Majoret 
noslri.  Quia  nos  ab  Christo  convocati  ex  gentibus  in 
f7/oriim  (Judxoruin)  locum  successimut,  secnndum 
I.  IV,  cap.  11,  unde,  I.  v,  c  :^2  :  Quorum  nos  suceet' 
sorcs  et  posteri  sumus;  et  epit.  c.  48.  Buneman. 

InjEgyptum.  Vide  Gcnes.  xLii.  Homerus  Iliad.  vi, 
iEgypiuiii  lerram  ferncem  voc.U;  hscc  Strabonls 
tempore  vocnbaiur  publicum  orbis  horreum. 

Misertus.  Exod.  i  et  iii,  Esdr.  n  et  ix. 

Post  annos  quadringentos  et  triginta,  Ita  fenint 
mss.  codices  opiimi  i  Bon,,  2  Heg.  veterriml, 
ilcmquc  5  alii  Reg.,  9  Vaiicani,Tnx.,  Pen.,  6  Col- 


ni  FiaM.  LACTANTII 

sciiHUMite  aqiiaMi,  ut  popiihis  pcr  siccum  graJI  possel,  A 
quciii  verius  (  ul  nil  poela  ) 

Curvala  inmoiUis  faciom  circumslotil  uiuia. 

Qua  re  audiia ,  tyra.nus  iEgyplionim  ciim  magna 
suorum  manu  iiiscciitns  ,  el  inare  adnuc  patens  te- 
mcre  iiigrcssus ,  coeuniibus  aquis  cuin  omni  cxer- 
citu  deleius  cst.  Hchrxi  vcro  ingressi  iii  solitudincni 
niulla  inirabilia  viderunt.  Nam  cum  siiim  paiereulur, 
ictu  virgre  rupc  percussa,  prosiliit  fons  aqua*,  popu- 
lumque  recreavii.  Quo  rursus  csuriente,  coelestis 
armienti  pluvia  desceiidit.  Quin  eiiam  colurnices  in 
castra  eorum  ventus  invexit,  ut  non  inodo  paiie 
coelesli ,  sed  ctiam  instructioribus  epulis  saturaren-  B 

VARIORUM 
bort.,Lipsienses,Navar.,Soibon.,Vict.,Gal.,Marm., 
Pal.,  Jun. ,  Ulir. ,  Em.,  Goib.,  i  Clnroin.,  Tornes., 
Brun.  ei  T»  cxcusi.  C:cieii  cum  scx  scriplis  rcc. 
trecentot  triqmia  ^  vilioso.  Tbeopb.  in  libro  de  Tein- 
poribus  babcl  u(  in  lexiu,  compulando  scilicct  lle- 
brjcorum  mansioncm  iu  lenn  CbMiaan,  juxla  edi- 
limem  Sopliiag  nia ;  qucin  ernin  Idcuni  refert 
S.  Augusiinus  Qu:i»st.  47. 

Duce  Moyse.  ( Vid.  supra  coL  470.)  Exoil.  xii, 
Galal.  XXX,  Kxod.  xix  et  xxxiv,  Deul.  ix,  Macb.  xl. 
Etl.  Siilljac.  b  «bet  trecenlos.  —  Mari  rubro.  Hoc 
mare  iion  dioilur  rubrum,  vclErylbncum,  a  colore, 
sod  nb  Ervtbra  Rege,  qiii  Uebra^.is  est  Edoin. 

BOCHART. 

Proicedente  angelo^  et  scindente  aquani.  Ga!lneus 
in  Nolis  conirariiim  ex  Mosc  concludil,  oo  quod  di- 
catur  Exod.  c.  xiv ,  v.  18  :  ToUensque  te  angelut  Dei , 
qui  priecedebai  cnsira  Israel,  abiU  post  eos^  et  cum  eo  p 
p^niter  columna  nubis.  Sed  b;ec  coiitra  Lactantium  ^ 
nihil  faciiint :  ^iquidem  licei  nngelus  a  lergo  esset, 
lux  tainen  usqiie  prxcesserii,  ut  noii  immeriiode 
nngelo  lucem  pr;Tiferenie  idem  dici  possil,  quod  de 
luce,  quam  piMlulii,  sacrni  Litieni»  afHrmanl.  Nec 
ni:ijoris  roi\s:in  momeiili  est,  quod  Lacianiiiim  ar- 
guai  perperain  srripsisse ,  aqnaui  fiiis^c  ab  aiigclo 
scissam.  Toxlus  qnein  prireit  Gall^iis  cx  cjusdem 
capitis  V.  SI,  sic  babet  :  CnniqHe  extendisset  Moyset 
manuni  super  mare  ,  absluUt  illud  Dominns  (  mare ) 
flanle  vento  vehenwntit  elc.  Facliim  est  Ihic  quidein 
a  Deo  :  sed  \\m  iiidc  cxcliuli  puiaverim  angeii  mi- 
nisleiium,  an^eli  ( iiiqiiam )  foederis,  qui  populo  Ue- 
brxo  loties  se  exbibuit ,  cujusque  diiciiim  jain  luin 
seciiti  suiit  Israeliix.  Spark. 

Curvata.  Virgil.  iv  Georg.,  561,  iibi  Aristxi  pa- 
storis  fabulam  narral. 

Cum  mnynn  suornm  mann  inseculns.  Vidc  Jose- 
pbum,  II,  (5;  scd  pediles  nulli  interfuere,  iil  ex  Mose 
patet.  Mcmiiiii  eiiiin  equituin  lanliun  et  curruinn,  ac  D 
quide  iis  pugnabant.Quoruin  praTecli  l\x,  Tpto-TitTai, 
quasi  iriarios  dicas;  quia  in  quovis  curru  iiovem 
ui  Cajetano  vidulur,  tcriii  ad  singiila  iriuiii  latcrum. 
A/tff,  in  qiiolibet  curru  tres  fuisse,  aurigam  et  diios 
propugnatores. 

Cum  omni  exercitudeletusest.  Justinus,  xxvi :  yEgyp- 
tii  domum  redire  tempeslatibus  eompulsi  $unt.  Orosius 
libro  I,  cap.  12 :  Extant  eliamnunc  certitsima  horum 
monumenta  gettorum.  Nam  tractut  curruum  atque  ro* 
tarttm  orbitas,  non  solum  in  littore,  ted  etiam  in  pro- 
fundo^  quoutque  visut  admiltitur,  pervidentur.  Drusius. 
— Veruin  bxc  Orosii  observatio  parum  certa  videtur. 
Vide  Josephiim.  Periit  ipse  Pbarao,  sed  uliimus,  iit 
spectato  priiis  suorum  inieritu  gravius  cruciaretur. 
Sic  traduiit  Rabbini^  et  Alpliontut  Tottatut. 

ingretii  in  toUtudinem  muUa  mirabiUa  videnml. 
Ita  emondavi  ex  uerantiquo  et  optiino  nis.  codice 
Regio-Put. ,  accedentibus  i  Clarom. ,  in  quo  ingretii 
in  toUtudine,  eic.  i  al.  Glarom. ,  ingretti  in  toUludine^ 
muUa ,  etc.  litlera  m  absorpta  ob  seqiientem  m  iii 


DIVIN.  INSTIT.  4*74 

tur.  Pro  bis  tamen  divinis  bcneGcIis  bonorcin  Deo 
non  reddiderunt ,  sed  depulsa  jaro  scrvitute  ,  jam 
siii  fameque  doposiia  ,  in  luxuriam  prolapsi ,  ad 
profaiios  i£gypliorum  ritus  animos  transtuleront. 
Ciim  enim  Moyses  dux  corum  ascendisset  in  mon« 
\em  {Exod.  xxxii),  atque  ibi  quadraginta  diebus 
moraretur,  anreum  caput  bovis,  quem  Tocant  ApiDy 
qiiod  eos  in  signo  pr:£cederet,  figurarunt.  Quo  pec- 
cato  ac  scelere  ofTensus  Dens ,  impium  et  ingratum 
populum  pro  merito  poenis  gravibus  affecit ,  et  legi , 
quam  per  Moysen  dederat ,  subjngavit. 

Postea  vero  cum  in  deserta  quadam  parte  Syria 

consedissent ,   amiserunt  veius  nomen  Hebrxi :  ci 

NOTiE. 

voce  muUa;  et  i  Rcg.  antiquissimo  el  i,  al.  Reg.«  7 
rec,  sed  bona:  not:c,  4  Colb.,  i  Sorbon.,  Em., 
Britn.,  qiiibus  est,  cgrestiin  soliludinem^  muUa  mt- 
rabiUa  viderunt.  In  soliiudinem  ,  id  est ,  in  deserium. 
C;%ieri  cum  editis,  egressi  in  toUtudine  muUa  ttitra- 
bilia  viderunt. 

Ictu  virgoe  rupe  percutta,  elc.  Exod.  xv,  Gentileft 
finxerunt,  asini  diictu  repcrtam  aquam.  Et  hinc  fa- 
bula  ilU  fluxii,  Jiid.-cos  asiuuin  coluisse.  Tacilus  v. 
Hisl.  Piutarc,  iv,  <n»/x7r.  H.xc  aqu»  scaturigo  non 
uiiius  diei  benencium  fiiit :  sed  ea  in  deserlis  illis 
postea  quoque  iisi  siint;  hodieque  pcrdurat.  Sic 
Cosmographi  et  Tottatut  Abulent. 

Caslestit  aUmenU.  Scilicet  maiina.  Exod.  xv. 

Coturnicet  in  castra  eorum ,  etc  n^^Go^  opxvyw^ 
Josephus;  boc  est,  inagna  vis  aut  muliitudo  coiur- 
nicuin.  Locus  cst  lib.  ni,  cap.  1  :  Nec  iia  multo  pou 
magna  vis  coturnicum ,  quod  genut  pras  caterit  Ara^ 
bicut  sinus  alit,  superato  interjacente  mari  longo  volatu 
festarum ,  qui  alioquin  etiam  non  est  tublimit ,  in 
Hebrceot  defertur.  Vide  Diodoriim  lib.  i  de  iiicolis 
Rhbiocolurai,  Plin.  lib.  x,  cap.  25  :  Aura  ve/it  9a- 
lunt  (cotiirnices  migranlcs)  propter  pondus  corporum 
viretque  varva^  ;  aquilone  ergo  maxime  volantj  ortygo^ 
metra  duce.  Vide  Arist.  Histor.  aiiim.  lib.  viii. 
cap.  li.  Drusius. 

Ventus  invexil.  Sic  restitiii  ex  3  antiquissimis 
mss.  1  Roiion.,  2  Reg.,  i  item  Reg.  rec,  sed  op- 
liinx  not:c,  1  Golb. ,  Goib.,  Lipsiensibus,  et  Brun. 
In  12  scriplls  rcc  ei  in  impressis  est,  induxil ;  in  i 
Clarom.  perduxit. 

Hro  hit  tamen  divinit  beneficiit.  Mss.  Regi'>-Put.,  2 
al.  Reg.  rec  et  Jun.  cum  sex  editis,  lam. 

Aureumcapnt  bovit.  Viluli  caput  taniummodo,  non 
viiulum  iniegrnm  erficium  puiant  ciiin  l.nctanlio 
nostro  aliqui  Patres,  ToriuUianus  ad  Jiid.  i,  xx,  5; 
Clemens  Recogiiit.  lib.  i,  15 ;  Cyprianiis,  de  Imiio 
Paiiciiti.T,  siib  fineiti;  S.  Anibrosiiis,  Episl.  62:  llie- 
ronymus,  in  Jerem.cap.  vii,  Aoioscap.  v,Uscecap.iv; 
ei  S.  Aiigiistiiius  in  Psalm.  lxxiii. 

>lpm.  Fiiit  vitulus  Apis,  iEgyptitis  bos,aIiono- 
mine  dictiis  Serapit ,  vitiilus  clectiis ,  de  quo  Jere- 
niias  cap.  46.  Bos  erat  qui  ab  iEgyptiis  alebaiur  ci 
adorabaiur,  ex  Tbcodorelo  Comincntar.  in  hunc 
Jeremiic  locnm. 

Quod  eot  in  tigno  prtecederet.  Ila  emendavi  ex  edit. 
Gyinnic  et  niss.  2  Rep.  velerriinis,  aliiscpie  15. 
Sed  scripti  decem  et  ediii  novem  careiit  prdDposiiione 
fri.  A  inss.  1  Reg.  et  Cantabrig.  et  editisSvei. 
Rom.  abest  in  sij^no.  Scripti  1 1  et  vulgati  tres  ha- 
bent  tn  tignum;il,  Clarom.,  quod  eot  signum  prcecedens; 
ms.  a  Bartbio  visus ,  quod  Deut  tigno  prtecederet. 
Sed  voccm  illam  Dew  iiiserlam  alibi  iion  reperio. 

Legi.  Recie  monent  interpreies,  Moysein  nH*ntem 
ascendisse,  legis  accipiend:e  gratia ,  priusqiiam  viluli 
simulacrum  efhcerent  Judaei ;  lex  ergo  de  qiia  hic, 
non  Decalogus,  sedpr;eceptacseremonialia,  etc 

Anuterunt  vetut  nomen^  etc  Hebraei  dicti  fueiunl 


475  UBER  IV.  DE  YERA  SAPIENTIA  ET  HELIG.  47« 

quoniam    priiiceps    examinis  eorum  Judas    erat,  Ajugabai,donecrursuspoenitentiapopulimiiigatuslibe« 


Judaei  sunt  appellati,  et  lerra,  quam  incoluere, 
JudsDa.  Et  primo  quidem  non  dominio  rcgum  sub- 
jecti  fuenmt  :  sed  populo  ac  legi  civiles  Judices 
prscsidebant ;  non  tamen  in  annum  constituti  sunt , 
sicut  romani  consules,  sed  perpetua  jurisdiciione, 
stibnixi.  Tum  sublaio  Judicum  nomine ,  potestas 
regaiis  inducia  est.  Yerum  Judicibus  regimen  eorum 
teneniibus,  pravas  religiones  sacpe  susceperant; 
atquc  oflensus  ab  liis  Dcus,  toties  eos  alienigenis  sub- 


raret  eos  servitnie.  Item  sub  regibus  finitimorum  bellig 
ob  delicta  vexati,  poslremo  capti,  abductique  Ba-' 
bylonem ,  pcenas  impietatis  sua;  gravi  servitio  pe- 
penderunt;  donecCyrus  veniret  in  regnum,  qui  statim 
Judaeos  restituitedicio.  Exinde  Tetrarcbas  liabuerunt 
usqne  ad  Herodem ,  qui  fuit  sub  imperio  Tiberii 
Gaesaris;  cujus  anno  quinto  dccimo,  id  est ,  duobus 
Geminis  Consulibus ,  anie  diem  decimam  calen- 
darum  aprilium    Judaei  Christum  cruci  affixerunt. 


YARIORUM  NOTiE. 


ab  lleber,  qui  pronepos  fuit  Noae,  per  Sem  :  is  filius 
Selx  ,  et  nepos  Arpbaxadi ,  de  quo  lege  Genes.  x ; 
Josephum  lib.  i,  cap.  ii,  Anliquit. ;  Hieronymum 
in  quanstionibus  Hebraicis  in  Genes.;  Augustin. 
lib.  XVI,  cap.  11.  Quem  vero  Judam  ducem  postMosis 
tempora  Laclantius  hic  somniet,  non  video  :  nisi  is 
sit,  qui,  ul  est  in  capite  primo  Jud. ,  jussu  Domini 
a  populo  dux  declaratus  Tuit  adversus  Cliaii:in;cum , 
quo  cxso,  Hierusalem  inccndio  absumpsil.  Ilic,  in- 
quam,  Judasa  quibusdam  veluti  inierrex  inierduces 
et  judices  habitus  fuit.  Atqui  communis  non  modo 
Bibliorum ,  sed  etiam  scripiorum  ecclesiasiicorum 
consensus  habet,  Judxam  et  iribum  Jnda  ,  ex  Juda 
Israelis  filio,  familin.'que  Judaicae  Patriarcha  et  pro- 
geniiore  dirtas  esse ,  qui  patri  suo  Jacobo  ex  ancilla 
Lia  in  Mesopoianiia  naius ,  consianiiorque  Joseplii 
adversus  iniquilatem  frairum  defensor  fuit  :  ex 
cujus  linea  et  prolis  serie  regnum  Israelitarum 
diutius  floruit,  et  verns  Jud;corum  rcx,  Christus 
scilicet ,  natus  est.  At  Judworum  n(»men  non 
habucrunt  Hebrnci  nisi  posi  Salomonem,  anlc  ({uem 
ii  vocabanlur  Israeiitw,  vel  /S/it  IsraeL  —  He- 
kttri,  Quod  nomen  deducilur  vel  ab  Heber  pro- 
nepote  Nox,  vel  potius  ab  Abrahaino  quoni  dixerunl 
llcbraium,  id  est  trans  flumcn  habilaiiicni , '  quia 
Abraham  ex  orienlali  Euphraiis  ripa  iii  occidentalcin 
sese  cimtulcrat  jiissu  suprcnii  Numinis.  Ex  priori 
manbione  sua  noinen  llcbr;ci  hubiiii  sancius  Pa« 
(rjarcha. 

Examnii.  Nihil  muio;  examen  iiic  poniiur  pro 
exercitu»  grcge.  Horai.  i  Epist.  19.  I)ux  remi 
^zametu  Glare  liic  imitatur  Tertiill.  Apolog.  c.  59  : 
^ovdwn  Judamm  ab  jEgypto  Exaiiicn  Pala^siina  iu- 
^ceperat. 

Judtei  sunt  appellati,  Josephus  a  lcmporc  reditus 
c  captiviiale  Babylonica  illos  Judrros  vocatos  fuisse 
(estatur  lib.  xi,  5.  Betlleius.  —  Priniis  eniin  icm- 
l^ribus,  vel  llebra^i,  vel  Israelit;e,  vel  populiislsracl, 
*<C  jaiu  diximus,  cognominabantur. 

Jn  annum,  lla  onincs  niss.  et  ciincti  fere  impressi. 
^oiinullls  cdiiis  cst  m  annuum, 

Poteslas  regalis,  Non  conlinuo;  nam  hicrarcliia 
'■•l.erccssil  80  aniionim.  Heli  enim  Sacerdos,  et  Sa- 
'^^iiel  cjui  siicccssor,  ulerque  iO  annis  Israeliiic» 
S^iilis  inipt^rium  tenuil.  Historiam  Samue.lisnos  liber 
Pt^ior  docct.  Cxtciuin  de  horumannisScriptores  in- 
*^r  se  diflcruni. 

Suseeperant.  Ms.  1  Bonon.  antiquior  ,  susceperunt. 

iSu/yu^a^a^Pcrservitulcs.  Judic,  iii,  iv,vi,  x,  xiii. 
«  Exinde  Tetrarchas  habuerunt,  elc.  Post  rcdiluiii , 
"^o  in  ipso  reditu,  res  Judxorum  ad  hierarchiam 
^^<^dacta  fuit,  Zorobabelc  anctorc,  deiiulc  aliis  sequen- 
^^bus,  de  quihus  vide  Cuseb.  el  Bedam.  Titrarcliiu! 
^^perunt,  postquam  res  Judaicic  iii  Romanorum 
l^otestatem  venerunt  :  non  quidem  stntiin  i\b  initio; 
^K^iii  Hircani  hierarchia  degeneravii  iii  iicscio  qnod 
^«'giium  Herodis.  Cujus  minuendi  causa  quaiuor  He- 
^odis  filii  Tetrarch»  coiistituli  fucruni  :  llcrodes 
^imirum,  Antipater,  Lysias  et  Philippus.  Cl  id  bc- 
*^«ficio  Augusti  Giesaris.  Betulriijs. 


Cujus  anno  quinto  decinio,  etc.  Nascuntur  hic  duse 
novsB  quxsiioncs.  Nenipe  quo  anno  Christus  sit  pas- 
sus,  et  quo  dic.  Utrinnue  allegaiur  Lactanlii  aucto- 

B  ritas.  Paulus  du  Middelburgo  in  aliera  suae  Paulina; 
parlc,  qiKO  csl  de  passione  Dominica,  cap.  10.  Cjus 
namqiic  Pauliiia  ,  qua;  prodiil  anoo  1513,  forte  nixa 
erai  quadam  ininus  sincera  Lactanlii  editione;  ibi 
Paiilus  istc  docct,  Lactantium  in  hoc  Tertulliani  se- 
cutum  esse  aucioritaiem ,  Juliique  Africani ,  Cc- 
clcsioi  doctoris  celeberrimi ;  ei  ciim  his  consentire 
Orosium  liisloricum.  Cusebius,  Beda  et  quidam  alii 
passionem  Domini  iii  decimum  octavum  Tyberii 
annum  rejiciunl :  scd  illi  aucloritaie  Lucoi  nixi,  ve- 
lioia  tradcre  videntur.  Nain  cap.  lu,  apud  Lucam 
lcgimus  temporum  rationcm  diiigentissime  obser- 
vaiam  :  Amio  ,  scribit,  decimo  quinto  imperii  Tyberii 
CiBsariSf  Pontio  PHato  prmide  Judmas^  Tetrarcha  vero 
GalilcecB  Herode,  Philippo  autem  fratre  ejus  Tetrarcha 
Itureos  et  Trachonitidis  regionis  ,  et  Lysania  Abylenes 
Tetrarcha,  sub  Pontificibus  Anna  et  Caipha^  factum 
est  verbum  Domini  super  Joannem  Zacharice  filium , 
ctc.  Consial  nutein,  tribusaiinis  el  aliquoi  mensibus 

n  auiplius  Christuiii  posi  baplisniuni  essc  passum. 
Iii  viii  Calendaruin  Apriliuin  passionis  diein  retu- 
IiTiinl  Teriullianus  ,  Chrysostomus ,  HieronymuSy 
Cyi  illiis,  Au^uslinus,  ei  Beda. 

Duobus  Geminis  Coss,  Tcriullianus  lib.  advers. 
Judaeos,  cap.  8  :  Passio  hujus  exterminii  intra 
tempora  septuaginla  hebdomadum  perfecta ,  sub  Ti- 
berio  Cwsare,  Coss.  Rubellio  Gcmino^  et  Fusio  GBmino^ 
mense  Martio,  temporibus  Paschce^  die  viii  KaL  April, 

Ante  diem Cruci  affixerunt.  Sic  quidcm   ha- 

hciit  mss.  optiitii  et  vcliistiores,  9  Heg.,  8  Yatic, 
Bonon.,  Gai.,  Maroi.,  Tax.,  Pen.,  Cauc,  Nav., 
Vict.,  Jun.,  Ijllr.,  Tornes.,  2  Brun.,  Canlabrig., 
Cm.  a  secunda  ei  quidem  cademmanu,  6  Colbert.,  1 
S»iboii.,^Clarom.,  edd.  Uom.  1468,1470,  Cral. 
iii  marg.,  Bclul.,  Is:ri.  Noniiulli  mss.  ci  cdiii  Icgunt 
Ante  diem  septimum  Kal.  April.  Ilunc  Lacianlii  lo- 
cum  looga  et  pulclierrima  dispuiationc  ciiarravit 
M.ircellus  Francolinus  in  Traclat.  de  Temp.  Horar. 
Canonicar.  cap.  73  el  74,  quem  coinpendio  refe- 

D  remus.  Per  illa ,  Ante  diem  decimam  Kalendarum , 
Lactanlius  intelligit  iion  diem  undecimum  Kalen- 
darum,  ut  Paul.  Middeiburg.  quinto  Paulin.  pag.  !2, 
cap.  4,  et  Tliomasius  in  Notis  ad  liunc  aiictorcm  pu- 
taverunt,  sed  diem  ipsain  decimam  ante  Kalendas 
AfnrHiSt  \n  qua  loculione  conipuiali  inlelliguiilur 
ulri<|uc  dies  extremi,  id  est  dies  qui  dcscribiiur,  ct 
ipsc  Kalendarum  dies ,  ut  reclc  rum  Alcialo  ipsc 
Marcell.  nolal  d.  cap.  73,  num.  18.  reliilaia  objc- 
ctioiie  de  §  Ante  diem  iii  leg.  Anniculus  amittitur. 
D.  de  vcrb.  signif.  et  eodcm  §  cgrcgic  cxplicato. 
His  igitur  vcrbis  Lactantius  putavit,  Chrislum  Do- 
niinum  passuin  fuissc  die  vigcsinia  lerlia  meiisis 
Martii.  Idcm  sensit  Thoopliilus  Cxsariensis  vicinus 
Apostolorum  tcmporibus  in  Cpisl.  Synodic.  doPa- 
scliate,  qux  imprcssa  legilur  inler  Opera  Bed:e 
tom.  II,  in  fine.  Idcm  quoque  seiisil  Cusebius  Ca^sa- 
ricnsis  in  omniinod.  Ilisloria  Canon.  Chronicorum « 
cujus  oxtal  fragiiicntum  apud  Anaslasium  Anl'ocli. 


475  PthM.  LActAJjTII  DIVLS.  INSTIT.  476 

llic  rerurn  teitUs ,  liib  brdb  in  arcanis  saitciaratti  A  a  M  siia  mala,  et  a  nequHsimh  atfecttonibus  ve$tm,  et 

habUabitis  in  ierra  iilUj  quam  dedi  vohis  et  puirihu$ 


Litiferarum  ebtiiliiblUr.  S^(l  prius  oslenddiu,  qUa  dc 
cHbsa  in  terrsim  Ven^rii  GhristUs ,  ul  fuiidainenimh 
ditiilx  Religionis  et  rdtio  ciaresbat. 

CAPUT  XI. 

De  causa  Incarnationis  Christi, 

buu)  saepc  Judaci  prdiccptis  saluiaribus  repugna- 
reilt;  atqiic  a  divind  iege  desbiscerehi,  aberrantes 
ad  iihplds  cultus  deorum,  luni  DeUs  juslos  et  eicctds 
viros  Spirilu  sancto  inipieijat,  prophetus  in  niedia 
))icbe  constituens,  pcr  quos  peccala  ingruii  populi 
terbis  minacibus  increparet,  et  liihilomiiius  liorlarc- 
tuirad  poeuilentiam  sceieris  agendam,  quam  nisi  cgis- 
sent,  alque  ahjectis  ?anitaiibus  :id  Deuin  suuin  re- 


vestris  a  scecuto  usque  in  soeculum,  Nolite  ambulare 
post  deos  alienos  ut  serviatis  eis ,  et  ne  incitetis  me  in 
opetibus  manUum  vestrarum^  ad  disperdendos  vos,  i 
Esdras  eiiam  pt^opheta ,  qui  fuit  ejusdem  Cyri  lein- 
poribus,  a  quu  Judap.i  sunl  ireslituti,  sic  loquitur :  De- 
sciverunt  a  te^  et  abjecerunt  legem  tuam  post  corpu$ 
stium,  et  prophetas  tuos  interfecerunty  qui  oblestaban- 
tur  eot  ul  remlerehtur  ad  le. 

Ilem  Heiias  in  libro  BecTtXs&^v  tertio  {cap,  xis): 
jEmulando  cemulatiis  sum  Domino  Deo  omnipolenti, 
qhia  dereliquerunt  te  /!/tt  Israelf  el  altaria  tua  demo^ 
lierunt,]f!t  prophetas  tuos  interfecerunt  gladio^  et  reman» 
e§o  solitarius,  et  quwrunt  aRimam  meam  auferre  a  me, 
diis&eht,  fore,  ut  lesiamenlum  suum  mutarct,  td  est,  g  Propter  has  illorum  impictatcs  abdicavit  eos  in  per- 


hxreditatem  vita!  immorlalis  ad  cxteras  coiivericrct 
nationcs,  aliutnque  sibi  popuium  fideiiorcin  cx  alic- 
nigenis  congriegat-et.  Illi  autem  a  propbelis  incrcpati, 
non  modo  vei*ba  eorum  respucrunt ,  sed  quod  sibi 
peccatn  cxprobrarentur  ofTensi,  eos  ipsos  exquidiiis 
cruciatibus  necaverunt :  qux  omnia  divime  litieras 
slgnata  conscrvant.  Dicit  enim  piopheta  Jeremias ; 
il/t'<t  ad  vos  servos  meos  prophetas :  ante  lucem  mitte- 
6am,  el  non  audiebatis  me,  neque  intendebatis  anribus 
vestris,  cum  dicercm  vobis :  c  Convertatur  utiusquisque 


peiuuin  :  itaque  desiit  prophetas  miitere  ad  eos.  Sed 
iliuin  filium  suum  primogeniium,  ilium  opifltsem  re- 
ruin,  ct  consiliatorem  suum  delabi  jussli  e  cceio,  ut 
religionem  snnctam  Dei  transferret  ad  gentes,  id  esi, 
ad  eos,  qui  Deuni  ignorabant;  docerelquc  jiistitianiy 
quain  pcrfidus  populus  abjecerat ;  quod  jainprideni 
denuntiaverat  se  esse  facturum,  sicut  Maiachias  pro- 
phela  iiidicat,  dicens  :  Non  est  mihi  volunlas  circu 
vosy  dicit  DominuSf  et  sacrificium  aeeeptum  non  habebo 
ex  manibus  vestris ;  quoniam  a  soUs  ortu  usque  ad  oc- 


VARIORUM  NOT.E. 


Hb.  variar.  qun^st.  Idem  etS.  Augustinus  Scrm.  22,  G 
de  Temp.,  qni  est  de  Nalivit.  Domini  18  ;  Beda  ,  de 
'  Ratioiie  temp.  cap.  65,  in  Clironico;  Ado  Vienn.  in 
Breviar.  Chrnnicur.  rRtate  priina  in  principio;  An- 
selmus  II,  de  Iinag.  mundi,  cap.  17;  NicetnsacGraicl 
fere  omnes.  ci  alii.  Ex  Francolino  et  ls.€0. —  Vlde 
iiostram  Dissert.  ad  iib*  de  Morlibus  Persccu- 
toriini ,  alque  Epistolam  erudiiissimi  et  clarissinii 
viri  Sie|>hani  Batuzii  ad  llenricuin  de  Noris  ad  iih. 
de  Morlihus  Prrsecuiorum  editain  infra  tomo  ii  hu- 
jusce  Laciantiana'!  editionis. 

Rerum  textus.  Ul  hic  textus  et  ordo ;  sic  textns  el 
sm>f  juiiguniur  ab  Aniohio,  1.  v.  Ammian.  .Mar- 
ceiiin.  I.  XX,  cap.  8  :  (les/ornm  hic  texlusest.  Dc  voce 
conf.  Borrich.  Viiidic.  Lat.  p.  2i9,  sqq.  Ed.  Sublac. 
hahct  exitus.  Bun. 

Eos  ipsos.  Addidi  ipsos  ex  mss.  et  cunctis  pcne 
editis. 

Propheta  Jeremias.  Iloc  testimontiim  inaxima  ex 
parteesl  llietein.  xliv.  Addita  sunt(|u:e(ldm  ex  c.  vii, 
xiii,  XVI,  cl  rmiasse  aliis,  iion  olisorvaia  pcrMinnruin  ^ 
niuiatione,  qu.c  apud  Grxcos  vel  Hcbr;cos  est  creber-  ^ 
rima.  Betulkius» 

A  neiiuissimis  nffectionibns  vestris.  Iia  rcposui  ex 
oinnibns  pciie  mss.  ct  pierisqtie  editis.  In  4  Rog. 
rec,  1  Coih.,  1  Soib.  ei  13  excusis;  etiam  in  Gal- 
Leana  et  Ceilariana  legitiir  affectationibus. 

Esdras  etiam  propheta.  Ncheiiii:»  c.  ix,  hic  iocns  in- 
venitur,  qiii  ()uideiii  liher  apud  Grjccos  cst  sccutido 
Esdi\c  iibro  inserlus ;  ct  hic  scriiio  Ksdne,  noii  Nehe- 
inioR  altribuiiur.  Est  atiicm  locus,  ul  dixl,  NehemioB 
c.  ix.Uiruiii  auleiii  Esdras  prnphcta  sit  dispulat  Au- 
gusiiiius,  lib,  xviii  dc  Civit.  Dei,  c.  30. 

Posi  corpus  suum.  Sic  reslitui  cx  editis  Is.,  Cellar., 
AVaich.,  ei  oninibus  inss.  pra^ter  2  Rcg.  rec.  quiiius, 
sicul  et  12  impressis,  est  post  cor  suum;  in  Bonon. 
antiq,  po</  dorsum.  At  cuni  tiostra  textus icctione 
consciitit  Graicus  Neiicini:u  liber,  queni  Lnctnnlius 
expres  il,  aut  ojms  versioncm  oTrio-o)  ffwtiaro?  ecOruv» 
SV  C^I.I.AR|Q, 


JEmulando  agmulatus  sum.  Ita  vet.  cdil.  Rom.  cum 
omnibus  mss.  prxter  1  Reg.  reccniissimum  et  om- 
nes  fere  cdit.  in  quibus  legitur :  jEmulans  amulatut 
sum. 

Abdicavit.  Abdicant  paircs  libcros  degenercs ,  Id 
est,  excliidunt,  alirnantque,  «7rox>?/3vTTouo"e.  Nam  «Tri>- 
xii/}u((f  abdicaiio  est,  apud  Jusiiii.  C.  de  pair.  pot. 
Aiciai.,  lib.  ii,  c.  i8.  Betuleils. 

Consitiatorem.  Ed.  Sublac.  hahet  consolatorem. 

Delabi  jussit  e  coito.  lla  meliores  et  anliquiores 
niss.  cl  quamplurimi  editi.  In  scriptis  rec.  et  nonnul- 
lis  edilis  est  labi.  —  Detabi...  e  coslo,  Eleganter  labi 
et  delabi,  pro  descendere,  uti  variat  iii  Lpitom.,  c.  45. 
Tcrluii.  Apol.,  c.  21  de  Chribto,  delapsus  in  vir^ 
ginem.  Bun. 

Defiuntiaverat  u  essc  facturum.  Sic  lcgo  cuiti  ahti- 
quioribus  ei  potioribus  inss.  el  6  editis.  In  1  Bonoh. 
antiq.  et  Lips.  est ,  denuntiaverat  sese  facturum ;  Ih 
6  mss.  et  4  cxcyisis^  annuntiaverat ;  in  Pen.,  annuntia^ 
verunt' 

Malachias  propheta  indicat.  In  2  antiquissirois  mss. 
Reg.  aliisqiie  2  iieni  Regiis  legitur  Malachiet.  Abesl 
propheia  a  7  veieribus  exciisis.  Pro  indicat^  scriptuin 
cst  anitiiNeta/  in  1  Regio;  in  Lips.  annuntiarit.  In  Go- 
tliano  est  simpliciler  Malachias  propheta  dicit,  scll., 
c.  1. 

Sacrilicium  acceptum  non  habebo.  Sic  restitui  ex 
niss.  2  veterrimis  Reg.,  4  Colbert.  et  rccie.  Nec  ali- 
tcr  legitur  apud  Cypriaiium,  ilb.  i  Testimonlor.  ad- 
versus  Jud;eos,  c.  IG.  Apiid  Scptiiaginta,  et  in  Yui- 
gata,  noti  suscipiam ;  in  t  ai.  Colbert.  ct  2  Clarom. 
Sacrificia  non  accipiam ;  qtiod  in  idein  recidit.  In  re- 
centioribus  2  Reg,  et  Brun.  ac  in  excusis  est,  aceep- 
tum  non  habeo.  Legitiir  accepium  non  habebo  apad 
Buneinan.,  qui  in  lianc  varianlem  notain  sequen- 
tein  cxhiticl.  —  Omniiim  optime  Betuieius  et  80- 
lus  cdidit,  acceptum  non  habeo;  ita  etiim  cndex  Tau- 
rin.  Epil.,  c.  48,  clarc,  a^mie  ac  Cyprian.,  c.  16, 
qurm  maxime  sequiiur,  pracferunt.  Ei  est  in  hebr.  e( 
gr.  futurum.  ha'us  quoque  vidil.  Bi}[f. 


477 


LIBCR  iV.  bE  VkltA  ilAPlkNtlA  Ei  hELIG. 


478 


mitim  clarifieahitur  nomen  meUm  apud  genles.  item  A  pldaveritntf  et  cnpli  $unt,  quoniam  verbum  Domlni  re- 


David  Ih  psalnio  xvu  :  Cbmtilues  me  in  caput  gentium : 
poputui^  q\iem  noh  cogHoiri,  terviei  mihi,  Esaias  quoque 
8ic  Idqiiitur  (<cif.  ull.  cap,) :  Venio  cottigere  omnes 
geniet,  et  lihguaB ,  et  venient,  et  videbunt  claritalem 
nudm ,  ei  dimittam  siipj;r  eos  signum^  et  mittam  cx  his 
consertatOB  ih  genles  qUds  longe  iuht^  quo!  non  audie" 
ruht  gtoriam  meam,  el  nuntiabunt  claritatem  meam  in 
gente$.  Yoieiis  igiliir  Deus  inclalorem  leiiipli  sui 
nilttetelh  icrram  (Ezech.  xli,  Apoc,  xi),  noluit  enm 
in  potestate  et  clariiaie  coelesii  roitlbre,  iit  ingraiiis 
in  Deum  populus  in  erroi-em  ihaxiiiiuni  indiiceretur, 
ac  poenas  pro  racinoribus  suis  lueret ,  qui  domiiium 
ac  Dcam  soum  non  rccepisset ;  qdoJ  olim  proplietx 
ceclneraiii,  slc  esse  fabturum.  Esaias  enim,  quem  ipsi 


probaverunt,  Crgo  (iit  coeperam  dicere)  cum  siaiuis- 
set  Deus  doctorein  virtutis  mittcrc  ad  iiomiiies,  re- 
nasci  eum  denuo  in  cariie  prsecepit,  et  ipsi  homini 
similem  fieri,  cui  dux,  et  comes,  ci  magister  esset 
futurus.  Sed  tamen  quoniam  clemens  est  ct  pius  erga 
sUos  Deus,  ad  cos  ipsos  eum  inisit,  qiios  oderal,  ne 
illis  iii  pcrpctuum  salutis  viam  clauderei ;  scd  daret 
liis  lib6r:illi  lacultatem  scquciidi  Deum,  ut  ct  prx- 
nlluih  tltie  ddipiscereiitnr,  si  sccuti  ruissenl,  quod 
plui*lnii  cdrum  faciunt ,  alquc  receruiit,  ct  culpa  sua 
iii  pdinam  mortis  iiicurrereiii,  si  regem  sUuin  rcpu- 
diassciit.  Apud  ilids  igitur,  el  ex  eciruiii  seiuine  regc- 
net*arl  cum  jiissit,  lie,  si  fuissct  alicnigen:i,  Justaiu 
posscnt  excusalioncm  de  legc  phLMendcrc,  qiiod  eum 


Judaei  serra  confecium  crudelissime  necaveruiit,  ila  ^  non  suscepisseni;  siiiiul,  ut  iiulla  oinninb  gens  esset 


dicit(cap.  1) :  Audi  coelum,  ei  percipe  auribus  terrd^ 
^onianibominus  locutusest :  Fitios  genuiy  et  exaltavi; 
f|»<  Auiem  sphverunt  me.  Agnovit  bos  possessorem 
tnuni,  el  asitius  prcesepium  domini  sui ;  Israel  autem 
me  non  eognovit,  et  populus  iUeus  me  non  intellexit. 

Hierctlilsls  quoque  slroiliter  ait  (cap,  8) :  Cognovit 
tempttS  suum  turtur  et  hirundo,  et  ruris  pasteres  custo- 
dierunl  tmpora  introilus  sui :  populus  auteni  meus  hoH 
eognovit  juJicium  Domini.  Quomodo  dicilis,  sapientes 
Mumus^  et  lex  Dominx  nobiscum  est  ?  Jncassum  facta  est 
meiatura ;  [alsi  scribce,  el  confusi  sunt ;  sapienles  tte- 


in  terra,  cui  spes  immorialilaiis  heguretur. 

CAPUT  XII. 
De  Jesu  ortu  ex  Virgine ,  de  ejvs  Vita ,   ilorte ,  el 

liesurreclione ;  alque  de  iis  rebus  testimonia  Pro- 

phetarum, 

Descendens  itaquc  de  coeio  sanclus  ille  Spiritus  Dei 
sanclain  Vii*ginein,  cujus  utero  se  insinuaret,  elegit. 
At  iila  divino  Spirltu  hauslo  repleia  concepit,  el  sine 
ullo  atiaclu  viri  rcpenle  virgiiinlis  utcrus  intumuit. 
Qdod  Si  animalia  qiijedam  venlo  et  aura  concipcre 
soiere  omnibus  notum  est,  cur  quii>quain  inirum 

VARIORUM  WOTyE. 


Clarificabitur,  Groice  ctarificatum  est;  ot  itn  legilur 
apud  TertuIIianum,  et  apud  Cypriaiium  adversus  Ju- 
daeos. 

Qnw  longe  sunt.  Terlull.,  v  adv.  Mnrc:  Qui  nalis 

ionge,  faeti  estis  prope.  Cypr.  i  ad  Qnirin.,  c.  21  : 

Extottet  signum  in  gentes^  quw  touge  snni ;  ef  pniilo 

aiiie  in  hoc  ipso  loco,  qu<e  tonge  sunt;  et  c.  22.  Bun. 

Sic  esie  (aciurum,  Mss.  9  rcc.  sic  esse  futurum. 

Serra  eonsectum,  etc.  Atquc  hoc  cst  oiiiim  de  ex- 

qtlisitis  suppliciis,  qiuc  supra  Lactant.  dixif)  qiillius 

proplietae  sunt  cxrarni(ic.)ti.  Sic  Jehu  :lb  Ela  occiditur 

(III  Reg.,  XVI );  Csaias  srrrn  lisnen  in  duns  partes 

scindiiur  sub  Mniiasse,  qui  pluriiuos  iiilerf\*cit  pro- 

plietas;  Ilieremlas  in  i£gyplon  plebe  lapidibus  nd- 

obrutiisinteriit,  vcl  (ut  pluriuii  volunt)in  laeum  nier- 

<u;  Gzecbiel  a  diice  popnli  in  IVibylone  fiiil  imer- 

f^Bctus;  Naboih  lapidibus  obrulns  interiii  (III  Reg., 

^^);  Amos  ab  Amasix  sncerdoiis  lilio  clnvo  occisils; 

^'clisasa  Jorani  filio  regis  Achab  praecipilaiUs  ;  Za- 

^rias  inter  arani  ci  teinplum  occisus  a  rege  Joa 

i**c ,  XI,  2;   Par.,   xxiv).    De  Esaijc  suppliclo 

''^uc  in  sacris  Bibliorum  nioiiumcntis  quidquaiti 

*^^  neque  apud  Joseplium,  qui  Ilb.  iv,  c.  i(l,  de  Mn- 

''^Ssis  tyraiinidc  scripsil :  in  Bibliis  vero  de  iioc  le- 

pin^us  iV  Reg.,  xsi,  2;  Paral.,  xxxiii.  Et  licet  lixc 

''^^r  apocrypbn  Esaia^  sinl,  Origenes  lambn  fidem 

^set  esse  habeiidam  Paulo ,  qui  Heb.  ii  ait :  Lapi- 

^^  sunt^  dissecti  sunt ;  boc  posieriiis  de  Esain  intbl* 

"^endnm  esse.  Memiiiii  liujiis  seciionis  iHerque  Tal- 

J|^Ud,et  inier  scriptores  ecclesiasticos  Jiislinus  Nartyr 

P*^l.  cum  Trypbone ;  Origen.  Iloniil.  i  de  Psnt.  xxxvit, 

J^iU  Horo.  I  in  E«niam ;  Terlul.,  in  lib.  dc  Paiientia ; 

^^fysost.,  in  c.  Mattb.xix,HomiI.  55.  Meminit  iiem 

{Jjeronym.  In  c.  lvii  Esaiac,  Ambros.  de  Jacob  elVita 

pain,  lib.  ii,  in  Psal.  cxviii,  »erui.  5,  iiem  in  c.  xx 

^^^\  llilnriiis  itcm  conira  Cousiantium  Augiist.  Nec 

^pticet  Epipbnn.  in  ejiis  Viti.  Interrceius  autein  est, 

^  Euscbio  credlmils,  Olymp.  xvii,  rc^nante  apuj 

fWitti  I^uwa  Pompilio.  QsTVi^i 


C  IncassUni  faetd  est  metatura,  falsi  scrib(e,  el  confusi 
swit.  Sic  babcnt  2inli<|uissimi  ct  optiiiii  quiqiio  niss. 
6  Reg.,  2  Bonon.,  2  Cl.ironi.  aliique  ciiiii  onmibiis 
imprcs^ib,  praUer  edil.  Kom.  Ii70  ci  12  mss.  rec, 
quilius  est,  metaturn  [atsa :  scribce  cou[usi  sunt.  Iii  t 
Colbcrt.,  metatnrA  [alsa  scriba:  et  con[iisi  sunt ;  Iteni 
in  edit.  Cellar.,  dcleto  ct.  \n  Ucgio-Piit.  cst  iil  iti 
tcttu,  cxpUiicta  copUla  et.  Apud  lxx  et  npud  Cy- 
prianiim,  metatnrn  [alsa  scribis,  vi  con[nsi  sunl.  Aptid 
Hieronymuiii,  Mendacium  opcruiui  est  siylus  mcndux 
scribdrUm,  C6n[Usi  sunt  sapienteSf  perterriti  ct  capti 
sunt. 

Cteniens  ekt  et  pius  ergd  suos  Deus.  Pietas  bic  loci 
signiflcat  Dei  misericordi:im.  Antoninus  vocnlns  fuit 

Sfits,  quod  csset  cleiiieiltissitniis.  August.  de  Civit. 
>ei,  lib.  X,  c.  1 :  More  autem  vulgi  hoc  nomen  (pictas) 
etiam  in  operibus  misericordice  [reqnentatur :  ex  qua 
loquendi  consuetudme  [actnni  est,  ui  et  Deus  ipse  dicn* 
tnrpius,  etc.  IIerald. 

Qfios  oderat.  Vide  Epistol.  Pauli  ad  Roin.,  c.  v. 

Hepudiassent.  Mss.  1  Bonon.  antiq.  et  edd.  qua- 
tuor  rec.  ac  etiam  Thomasiana  addunt ,  quod  sciebat 
esse  [acturos,  H:vc  ul  glosscina  a  cn^teris  absiint. 

Descendens.  Scilicet  ubi  venit  plenitudo  temporis. 
Ad  Galal.  cap.  iv. 

Quod  si  animatia  quosdam  vento  et  aura  concipere 
sotere ,  etc.  M^s.  2  Ueg.  cl  6  editl  rcc  leguiit  nura ; 
ca^tcri,  et  aura.  Est  quixpie  conjiinclio  et  apud  Vir- 
gllium.  Equas  veiito  Favonio  concipere  scribil  Vir- 
giliiis  lib.  III  Georgic,  v.  272: 

El  sxpc  sine  ullis 
Cui^ugiis,  venlo  gravidui,  niirabile  cJiclu. 

Varro  lib.  de  Rc  rustira  ii,  cap.  1 :  In  [dftura,  iiiquit, 
res  incredibilis  est  in  llispania ,  scd  est  vcra :  quod  in 
Lnsitnnia  ad  Oeeanum ,  in  ea  reyione  ubi  est  opvidum 
Otgtippo,  mohte  Tagro,  quofdam  e  venlo  ccrto  temvor^, 
coneifAunt  tqiiw;  nt  hic  gnltina  quoque  solent ,  quarum 

w  l\ippmmi(^  (tppe(l9i\h  eic.  M^ttiiiiii  l^iUvx  VvUvVVv 


D 


479  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  WO 

pulet,  cum  spiritu  Dei ,  cui  facile  est  quidquid  velit,  \  et  exacerbaverunt  spiritum  sanctum,  et  couversus  est  e/s 


gravalam  esse  Yirginem  dicimus  ?  Quod  sane  incre- 
dibile  possct  videri,  nisi  lioc  futurum  nnte  multa  sae- 
cula  Proplielae  cecinissent.  Salomon  ita  dicit :  Infir- 
matus  est  uterus  virginiSf  el  accepit  faeium ,  et  gravata 
ett^  et  facta  est  in  mulla  miseratione  maler  Virgo,  llem 
proplieta  Esalas,  cujus  verba  sunt  bsec  :  Propter  hoc 
dabit  Deus  ipse  vobis  signum ;  Ecce  Virgo  accipiet  in 
utero ,  et  pariet  fiiium ,  et  vocabitis  nomen  ejus  Uema- 
nuel.  Quid  boc  manirestius  dici  potest?  Legebant  ista 
Judieiy  qui  eum  negaverunt.  Si  quis  nos  baec  fingcre 
arbitralur,  ab  his  requirat ,  ab  his  polissimum  sumat. 
Saiis  firmum  testimonium  est  ad  probandam  verita- 
icm ,  quod  ab  ipsis  pcrbibetur  inimicis.  Ilemanuel 
autem  nunquam  vociiatus  est,  sed  Jesus,  qui  iaiiiie 


ad  inimicitiam,  Et  ipse  expugnavit ,  et  reeordatus  esl 
dierum  swculi ,  qui  suscitavit  de  terra  pastorem  ovium. 

Qdis  aulem  fuiurus  esset  ille  pastor,  declaravit  alio 
loco,  diccns :  ExuUent  coeli  desuper,  et  nubes  induant 
juslitiam:  aperiatnr  terra,  et  pullulet  Salvatorem,  Ego 
enim  Dominus  Deus  creavi  eum,  Salvator  vcro  cst,  ut 
supra  dixinuis ,  Jesiis.  Sed  ct  alio  loco  idcm  propheta 
sic  prxdicavil:  Ecce  nalus  est  nobispuer,  el  datusest 
nobis  filius :  chjhs  imperium  super  humeros  ejus ;  et  vo« 
catum  est  nomen  ejus ,  magni  consilii  nuntius.  Idcirco 
enim  missus  est  a  Deo  Patre ,  ut  universis  gentibas , 
quse  sub  coclo  sunt ,  singularis  et  veri  Dei  sanctum 
mysterium  revelaret,  ablatum  perfido  populo,  qui 
adversus  Deum  sxpc  deliquil.  Daniel  quoque  similia 


dicilur  salutaris,  sivesaivator;  quiacunctisgonlibiis  3  prTlocutus  est.  Videbam^  iiiquit,  in  visu  noctis;  ei 


salutifcr  venil.  Sed  propbela  declaravit  hoc  nomine , 
quod  Dcus  ad  boniines  in  carne  venturus  esset.  Ile- 
manuet  enim  signiflcat,  nobiscum  Deus ;  sciiicet  quia 
illo  per  virgineni  nato,  confltcri  iiomiiies  oporiebat 
Dcum  secum  esse ,  id  cst ,  in  lerra ,  et  in  carne  mor- 
lali.  Unde  David  in  psalmo  lxxxiv.  Yerilas,  iiiquii, 
de  terra  orta  est ;  quia  Deus ,  in  quo  veritas  est ,  ler- 
rcnum  corpiis  accepit,  ut  terrcnis  viam  sahitis  ape- 
rirct.  Item  Esaias  ipse :  Ipsi  autem  non  crediderunt , 


ecce  in  nubibus  ca^li  ut  filius  hominis  veniens ,  et  usque 
ad  vetustum  dierum  pervenit.  Et  qui  assistebant,  obtu- 
(erunl  eum ,  et  datum  est  ei  regnum ,  ct  honor^  et  impt' 
rium ,  et  omnes  populi ,  tribus ,  liugua  tervient  ei ;  et 
potestas  ejus  wterna ,  quce  nurufuam  transibit ,  et  re^ 
gnum  ejus ,  quod  non  corrumpelur.  Quomodo  igilur 
Judxi  ei  conflicnlur,  et  sperant  Ghristum  Dei?  qui 
bunc  idcirco  reprobaverunt ,  quia  ex  homine  natus 
cst.  Nam  cum  ita  sit  a  Deo  constitutum,  ut  idem 


YARIORUM  NOTiE. 


cap.  22,  lib.  VIII,  cap.  42,  lib.  xvi,  cap.  24.  Haec 
comparatio  est  a  minori  ad  majus:  sed  vereor  ne 
tunc  temporis  auctoriialem  magnam  non  habuerit. 

Gravatam  esse  Virginem.  Ila  oinnes  edili  et  mss.  pr;c- 
ter  4  rec.  in  quibtis  est  gravidatam.  1  Golbcrl  a  se- 
cunda  inanu  gravidam.  Et  iiifra  gravata  est  etiain  iii 
niss.  codicibus. 

Salomon  ita  dicit.  Sic  rerunt  mulli  mss.  Inter  cx- 
teros  alii  addunl  in  Ode  uudevigesima ;  alii  in  Psalmo 
undevigesimo ;  2,  in  Psalmo  vigesimo:  qux  oinnia 
mihi  vidcnlur  esse  glosseinata.  Alieri  2  Reg.  rec.  et 
editi  octo,  Satamon  sic  aii,  Hxc  Salomonis  verha  in 
ejus  iibris  non  legunliir. 

Ecce  Virgo  accipiet  in  ulero.  Ita  ms.  anliquissimus 
Rcgio-rutcaiius,  1  Colb.  Eni.  el  i  Ciarom.  ncc  aiiter 
legit  S.  Gyprianus  lih.  ii  Tcsiimonior.  adversus  Ju- 
dacos,  cap.  8.  Iii  2  Reg.  et  12  edilis  csl  in  uterum ;  in 
19  scriptis  reccniissiniis  ei  8  excusis  esi,  concipiet  in 
utero.  Ed.  Siiblnc.  hahet  concipiet. 

Vocabitis.  Iia  niss.  9  Rogii,  inter  quos  sunt  duo  an- 
tiquissiini ,  nliiqiie  ciim  9  editis.  Scripli  6  rcc.  cum 
toiidein  cxcusis  iiabeiit  vocabilur;  alteri  rec.  vocabis. 
Ilaec  apud  Isaiain  cap.  vii.  Yidelrenaeum  lib.  iii,  cap. 
2i,16. 

Qui  eum  negaverunt.  Ila  omnes  edili  cum  mss.  prx- 
ler  2  Reg.,  tornos. ,  2  Colbeil.,  I  Glarom.,  in  qui- 
bus  est,  uecaverunt.  Vidc  eamdein  ioculioiiem  infra 
cap.  18. 

Uemanuel  autem  nunquam  vocitatus  est ,  etc.  Ycrum 
est  nunqiiam  ruisi>e  ita  vocitalum  nomineproprio:  sed 
certuni  lamen  esi,  illuin  fuissc  vcrum  Emmanuelcin 
iiostrum,  non  quoad  appellationem  nominis  extcr- 
nain  ,  sed  vcl  ad  efncientiain ,  vcl  ad  applicaiionetn 
rei ,  quae  per  nonien  illud  dcsignatur. 

Qui  suscilavit,  Ms.  1  Bonoii.  aiitiq.  quia. 

Suscitavit  de  terra  pastorem  ovium.  Pro  de  terra,  le- 
gitur  apud  lxx,  eduxit  de  mari,  sx  rrig  Qakuitrngf  pas- 
toreni  ovium.  Ita  eiiain  Hehrxus  et  S.  Ilicrooyinus  in 
siia  vers.  lu  c.Tteris,  ixTijf  7»3ci  et  apud  llierony- 
muin  de  terra.  Huiic  lociiin ,  quem  ad  calcem  Epistohe 
ad  Hobr.xos  Paulus  respexisse  videtur  paulo  aiiier 


protulil :  Deus . . .  qui  edujat  de  wortuis  pastorem  ma^ 
p  gnum  ovium ,  o  «vsr/ayuv  ^x  vsxc&jv.  Yidc  Isaiaiii  ca- 
^  pitc  Lxiii  alq.  xlv. 

Ego  euim  dominns  Deus  creavi ,  elc.  Niin  esl  quOil 
somiiics  lihi  creatuin  qucmdain  Dci  Filium:  cujus 
erroris  nrcciuli  causa  Nicxiia  synodus  curavil,  ut 
deinccps  in  symbolo  diceretur  ,  rswjjOivTa,  o-i  iroc»j- 
Glvra.  Dc  quo  lcge  Basilii  cpistolam  ad  Aniiochcnscs 
sciiptam,  et  aliain  Lusohii,  quam  Theodoretus  ecclc- 
siastic:e  historix  inscruii  lib.  i,  cap.  12.  Yide  apud 
Epiphaniuin,  haeretice  pravitaiis  inquisitorem  acer* 
r.muin  ,  propliclicanim  vociini  concilialorcm  dili- 
gentissimum  ,  lihro  iii,  qu:c  sit  inier  creari  ct  gigni 
diirerenlia.  Rrtuleius. 

Ecce ,  elc.  Is:)i.  ix.  S(mI  hacc  noii  siint  tolidem  vcr- 
his  in  Scripuira:  uiidc  conjiccie  licet,  Lactantium 
mcinoriier  allogasse  Scripluriis  sacns. 

Singutaris.  Yox  theologica ,  inqiiit  Beluleius  ;  sed 
non  magis  quain  uuus,  unicus,  pro  quo  sxpe  ele^an- 
tcr  singularis  ponit.  Notavi  ad  lib.  i ,  c.  4  lin.  i^ue 
ac  hic  lib.  i,  cap.  15:  Dei  singularis  ac  veridiiiU  Bc!i. 
D  Ablutum  perfido  poputo.  Golh.  :  abtato  perfido  po» 
puto,  prave.  Lib.  iv,  cap.  2 :  Stutuerat  Deus  .  . .  rfic- 
cem  mittere,  qui  eam  justitiain  (hoc  loco,  sanclum 
mysterium )  perfido  ingratoque  populo  ablatam  ciEleriM 
nationibus  revelaret.  BoN. 

Daniel  quoque  similia  pra:locutus  est.  Cap.  vii.  Ife- 
braei  eum  prophetis  non  accensent ;  causa  est ,  quod 
viiam  egerit  noii  prophcticani ,  sed  Satrapicim,  ut 
David  regalem.  Qiiarc  cos  aiunt  scripsisse  quidctn  pcr 
Spiritum  Sanctum,  sed  Prophet:)S  non  fuissc:  alta- 
inen  ei  Christus,  ei  Joscphus,  et  caiholica  Ecclesia 
Daniclem  vocant  prophelam.  Ex  Pererio. 

Quod  non  corrumpctur.  Ainiltit  quod  Buneman. 
c  Antoa,  inquil,  fiiiMal  ediliim  nb  oiniiibiis,  et  regnum 
ejus,  ()uod  1(011  corrnmpetur.  Atf|uehahciiti/i(orf  texius 
bebr.,  Tcrtullianusquoquc  lib.  iii ,  advcrsus  Marcio- 
iiem  :  Ei  regnum  ejns^  qnod  non  vitiabitur.  Nihilo- 
miiius  oinisi  (ide  codicis  Goihani,  qui  jKirilcr  ac  an- 
tiquisbinius  taiiriniensis  in  Epil.  c.  i7  cUrc  legunt : 
et  regnum  ejns  non  corrumpetur.  Bun.  » 


481  LIBEH  IV.  DE  VEHA  SAPIENTIA  £T  RELlG.  482 

Clirislus  Lii  advenial  in  lcrram,  semcl,   ut  tiimm  A  tibiles^  ul  scias  guia  ego  ium  Dominui  Deus^  qui  voco 


Deum  genUbus  nuniict,  deiude  rursus,  ul  rcguet: 
qoomodo  in  sccundum  ejus  advculum  crcdunt ,  qui 
19  primum  non  crediderunt? ' 

Atqui  prophcta  utrosque  adventus  cjus  paucis  vcr- 
bis  comprcbendit.  Ecce,  in^iuit,  in  nubibus  coeli  ut 
filius  homtnis  vcniens.  Nun  dixit,  ut  filius  Dei,  sed 
filius  bominis,  ut  ostcnderet,  quodcarnc  indui  linbe- 
ret  in  terra,  ut  suscepta  hominis  figura,  elconditione 
mortali,  doceret  homines  justltinm ;  et  cum  manda- 
tis  Dei  functus,  vcritatem  gcniibus  revelnsset ,  inul- 
taretur  etiam  morie,  ut  iiiferos  quoque  vincerei  ac 
resignaret,  alque  ita  demum  resurgens,ad  Pairem  pro- 
ficisceretur  in  iiubesublatus.  Adjecitenim  prophota, 
etait:Etusqueadantiquum  dierum  pervenit,  etoblatus 


nomen  tuunif  Deus  IsraeL  Denique  ob  virtutem  ac 
fidem,  quam  Deo  extiibuit  in  terra,  datum  est  ei  re- 
guuin,  et  hoiior,  et  imperium;  et  omnespopuli,  Iri- 
bus ,  lingu» ,  servient  ei ;  et  potestas  ejus  actcrna , 
quac  nunquam  transibil,  et  regnum  ejus  non  corrum- 
peiur.  Quod  quidem  duobus  modis  intelligitur :  quia 
et  nunc  babei  perpetuam  potestatem',  cum  omnes 
gentes,  ct  omncs  lingu:c  nomen  ejusvenerantur,  ma- 
jestalem  confitcnlur,  doctrinam  sequuntur,  virlutem 
imitnniur;  liabet  imperium  atque  honorem  ,  cum 
omnes  tribus  lerras  praeceplis  ejus  obtemperant :  et 
idem  postca  cum  rursus  advencrit  in  potestate  ac 
claritatc,  ut  omnem  animain  judicet,  et  justos  resti- 
iiiatnd  vilnm,  lutic  vere  toiius  terr;c  regimen  obti- 


esl  ei.  Antiquum  dierum  appellavii  Dcum  summuin  ,  B  ncbil;  tunc  sublaio  de  rebus  humanis  omni  roaio  , 


cojiis  xtns,  et  origo  non  potest  comprehendi ;  quia 
aolus  asxculis  fuit,  et  erit  scinper  in  saectila.  Chris- 
tam  auiem  post  passionem  ac  resurrcctioiiem  asccn- 
siiriim  esse  ad  Deum  patrem,  David  in  psalmo  ccn- 
tesimo  nono  contestatus  est  his  verbis  :  Dixit  Domi- 
uu$  Donuno  meo^  sedea  dextrismeis;  quoadusquepo- 
mm  inimicos  tuos  suppedaneum  pedum  tuorum.  Qui 
propheta,  cum  rex  essel,  quem  appellare  dominum 
souro  posset,  qui  sederet  ad  dexieram  Dei,  nisi  Ghris- 
tom  Filium  Dei,  qui  est  rex  regum,  ei  dominus  do- 
mlnorum?  Quod  Csalas  apenius  ostendit  dicens  :  Sie 
dicit  Dominus  Deus  Christo  domino  meo,  cujus  tenui 
dexteram;  obaudire  ante  eum  gentes  faciam^  et  forti^ 
tudinem  regum  disrumpam.  Aperiam  ante  illum  portas. 


aurcum  sseculuin  (ut  poctae  vocant),  id  est  justum  ac 
pacificum  tempus  orietur.  Sed  hxc  ubcrius  in  ultimo 
libro  disseremus,  cum  de  secundo  adventu  loque- 
mur  :  nuiic  dc  primo,  ut  coepimus,  expliceinus. 

CAPUT  XUI. 

De  Jesu  Deo  et  homine ;  atque  de  eo  propketarum 
testimonia, 

Siimmus  igilur  Dcus  ac  parens  omnium,  cum  rcli- 
gionem  suam  transrorre  voluisset',  doctorem  justiiios 
misit  e  coelo,  ut  iiovis  culioribus  novam  legem  in  eo 
vcl  per  euindarel :  non  sicut  anie  recerat  pcr  homi- 
nem :  sedlamcn  nasci  eum  voluii  tamquam  homincm, 
ul  per  otnnia  summo  Palri  similis  exisieret.  Ipse 
etcintates  non  claudentur,  Ego  ante  te  ibo,  et  montes  G  enim  palcr  Deus,  etorigo,  et  principium  reruin,  quo- 
dtpianabQ^  et  fores  wreas  conteraniy  et  seras  ferreas  niam  pnrenlibus  carel,  «izKTcap  atque  a;Airru/}  a  Tris- 
cmtfringam;  et  dabo  tibi  thesauros  absconditos  et  invi-      mcgislo  vcrissime  nominalur,  quod  ex  nullo  sit  pro- 

VARIORliM  NOTiE. 


Vt  Christtu  bis  adveniat  in  terram,  etc.  Falsum  hoc 
est.  Ita  sensere  illi  quos  Millenarios  vocnnt ,  quorum 
errorem  postea  refutabimus  ubi  quaestionem  illam  ex 
professo  imctabit  Lactanlius.  Galljsus. 

Carne  indui  haberet  in  terra.  Mss.  Jun.,  i  Colb.,  1 
Clarom.  ct  edii.  Ald.,  Grnph.,  Crai.,  carnc  indui  de- 
keret  in  terra.  Scd  halferel  vcrn  leciio,  qu:c  omnium 
aliorum  codicum  cunfirmalur  aucloritaic,  el  Lactan- 
tii  infracap.  50,  paulo  postiniiium,  ct  iib.  vii,  cap. 
6j  ante  finem. — Indui  haberei,  Lego,  inqtiit  Heuman- 
nos,  deberety  ut  in  1513  el  1515.  Ilic  csl  styliis  Lac- 
taiitii  et  Scriplorum  sncronim.  Lacl.  I.  iv,  c.  20  : 
Qmod  perChristum  darihaberel.  Ibid.  cap.  50 :  Quod... 
hmeses  haberent  existere,  Terliillinnusde  VelnndaVir- 
ginec.  5:  Dequa  Christus  nasci  habebat,  c.  11 :  RespoU' 
deri  exadverso  habebat.  kihars.  Jud:cos  :  Darihabebat 
eireumeisio  ;  r.  8:  Exterminari  liaberet ;  cap.  \\:  Ha- 
Mat  expunqi ;  cap.  1  i  :  Aqnosci  habet ;  dc  B;iplismo 
cap.  iO  :  ilabct  tingi,  l)e  Carne  Chr.  cnp.  7  :  Nasci 
kaoeret;  Resurr.  Carii.  cap.  14 :  llabcnt  judicari,  fio- 

REMAN. 

Usque  ad  antiqiium.  Sublac.  ct  Vcii  :  1471  :  Usquc 
mtiquum.  Ut  notavi  ad  lib.  i,  c.  2i2,  hic  non  probo ; 
hAbent  eniin  reliquiomncs  :  vnrint  ininen  hic  in  ver- 
^.  Vid.8iipra,fisg{ie  ad  vetuslim  dierum.  Cyprianus, 
1.  II  Tesl.  26,  usque  ad  veterwn  dierum.  BuN. 

Esaias.  CapitescilicclxLv.  Alqtiamvishscc  prophe- 
tla  Cyro  nominaiim  conveiiiai,  aitnmen  aliqiiaienus 
Oim  Christo  theologi  adjudic;int. 

Ego  ante  te  ibo,  Sic  reposui  cx  omnibus  fere  mss. 
H  vet.  edil.  Rom.,  Celiur.,  Walch.  Deest  te  in  3 


D 


Rcg.,  2  Colbert.  rec.  et  12  vulgntis.  tilst  in  textu 
llcbr.  et  apud  Septunginta ;  ct  inss.  Lipsiensibus, 
Egoanteeumibo.  Et  mox  posi  invisibiles,  lxx  adduut, 
aperiam  libi. 

Habetimperium  atque  honorem,  Ita  mss.  antiquis- 
simi  ei  7  typis  excusi.  At  scripii  17  rec.  et  vulgaii  7 
habet  imperium,  habet  honorem.  naccultimaleclio  non 
caret  elegantin,  eaaue  Laciantiana. 

Rursusadvenerit.^wTsw^,  nd  ingenium  rctlit  Laclan- 
liiis ;  atque  ilcrum  somnial  de  rcgno  mille  annorum, 
quod  iii  menle  hnbcbnl. 

Summo  Patri  similis,  Mss.  Lipsienses,  1  Colb., 
Em.,Brun.,  summo  Deo  Patri,  Hic  auiem  similitudo 
inlclligendaest  non  consistensaccidentibiis,  quae  nulla 
in  Deum  cadunt,  sed  esseniia.  Vidcinr  enim  oinnino 
To  oaoouariov  vclle  constituere,  quod  posleain  Nicsena 
synodo  fuit  constilutum  :  nempe  nl  conlra  Arianoset 
alias  hsereses  confiterentur ,  'inaouy  xptxrtw  ucoy  toO 
6coO,  yswToGfvTa  ix  toO  Uarpog  /xovoyr/q,  tovt«otiv  ix 
Tnc  oOo-iacToO  Uaxpog^  6c6v  ix  6coO,  xcce  fStg  ix  ^otToc» 
Gcov  o^TiBiMv  ix  GcoO  ahficvov^  elc.  Fuit  autem  Chrislus 
homini  etiam  ita  similis,  ut  peccator  videretur.  Hom. 
viii:  Deus  FHiummisit  in  similitudinemcamispeccati. 
Hinc  etiam  capile  se(|iienli  ex  Zacharis  visione  sor- 
didis  vestimeniisamictus  apparet.  Betuleius. 

\nuxfapaiqueuiJLti7(ap,  Hoc  idem  Cyrillus  contraJu- 
lianuni  moiiet,  Pauli  epistola,  quae  ad  Hebrxos  scripta 
est,cap.  vn,  multum  lucis  hinc  acquirit;  neque  hic  lo- 
cus  sineillo  recte  intelligeiur.  Doceteniin  ibi  Aposto- 
lus ,  regem  Salem  Melchisedech,  qui  Idem  aliissimi 
Dei  Pontirex  fult,  in  eo  Christi  typum  gcssissc,  quod 


m  FIRM.  L.VCT^rjTII  DIV?N.  INSTIT.  4H 

crcalus.  Mcirco  eiiam  filium  bis  nasci  qporlnii,  «l  ei  A  iceciila  soeculorum  :  virga  csquUaliSf  vlrga  r jjni  luu  Di 
ipse  lierci  ocrKTwo  atque  aa>jTwp.  In  prjuiaenim  nalivi- 
lale  spiritali  uurizup  fuil,  nuia  sine  officio malris a soio 


DcoPalre  goneralus  cst.  In  secunda  verq  carnalideTr»- 
vup  fuit,  quoniam  sinepalrisofficio  virginali  utero  pro- 
creatuscst,nin)e(liamintorDcumelhomineinsubspn- 
liam  gereu';,  noslram  banc  fragilem  imbecillemque 
nauiram  quasimnnuadimmorlalilatem  posseteduce- 
rc.Faclusest  ct  Doiriliusperspiritum,ethominis  per 
carncm  ;  id  cst,  et  Deus  et  liomo.  Dei  virtus  in  eq  ex 
operibus,  qu:c  fecil,  apparuil ;  fragililas  hqminis,  ex 
phssionc  quam  pcrtulil :  quam  cur  susccperit,  paulo 
postdocebo.  Inlcrim  et  Dcum  fuissc,  elbominemex 
ntroqne  genere  permisium,  propbclis  vaticinantibus 
discimus.  Esaias  Dcum  fuisse  lestatur  bis  verbis  : 
Fntlgala  est  jEgijplus,  et  negoliatio  Mlliiopum^  et  Sa-  ^ 
baim  :  virialli  ad  te  trausgredieiiturj  eljlui  erunt  servi; 
ct  post  te  ambulabunl  vincii  compedibus,  et  adorabunt 
te,  et  in  leprecabunlnr^  quoniam  in  te  Deus  est,  ct  non 
aUus  Deus  pra:ler  te.  Til  cnim  Dens  es ,  et  nescieba- 
mus,  Deus  Israel  sidvator.  Confundentur,  et  reverebun- 
tnr  omnes,  qui  advcrsm^\ir  libi,  et  cadent  in  confnsio- 
nem.  Item  proplieta  Hicremias  sic  ait  :  Hic  Deus 
noster  est,  el  non  depulabitur  alius  absque  Hlo^  qui  in- 
venit  omnem  viam  prudentice,  et  dedit  cam  Jacob  puero 
suo,  et  Israel  dilecto  sibi.  Post  Uxc  in  tcrris  visus 
est,  ctcum  hominibus  conversatus  csl. 
Itcm  David  in  psalmo  xliv  :  Thronus  tuus  Deus  in 


lexisti  jusiiiiam,  et  odio  habuisti  injustUiam  :  propterea 
uuxit  te  Deusy  Deus  tuus  oleo  exultationis.  Quo  verbo 
eiiam  nomen  ostcndit  :  siquidem  (  ut  supra  docui ) 
ab  unctionc  appeliaius  cst  Ghristus.  Deinde  hominein 
fuisse  enmdem,  llieremias  dqcet,  diceiis  :  Et  komo 
esi ;  et  quis  cognovit  eum  ?  Iiem  Esaias  ( cap.  19,  apnd 
Lxx )  :  Et  mittet  eis  Deus  hominem  qui  salvabit  eoSj  et 
judicans  sanabit  eos,  Sed  et  Moyses  in  numeris  iia 
ioquitur  (cap.  xxiv) :  Qrietttr  slella  ex  Jacob,  et  exair- 
gct  homo  ex  Israel.  Propterea  Miiesius  ApoUo  con- 
sultus,  utrumne  Deus,  an  homo  fuerit,  hoc  n)odo 
rospondit  : 

ev^T^  ItjV  xati  9^4px«,  ff«?4;.  te^Tiiisiv  Ip-pif, 
T6-^fOii  xol  9xoX6ici99i  Kixpi^y  dviTlr,ari  tuwst^v. 

Prjmo  versu  verum  qqidem  dixit :  sed  argute  consi|l- 
torein  fefeliit,  sacramentum  veriiatis  penitiis  nescien* 
lem.  yideturenim  negasse  il|ufn  Dcum.^cdcumfo- 
tctur  seciiudum  carneip  fujsse  mqiplalem,  quod  ^^^m 
nos  pr.-cdicamiis ,  cqnscquens  est ,  ut  seciindMni  i^pi— 
ritum  Deiis  fucrit,  qiiqd  nos  afOrmaipus.  Quid  ^nim 
fuerat  neccsse  carnis  facere  mentiqnem ,  cum  sali^ 
esset  dicere  fuisse  morialem  ?  Scd  veritate  pres$f]$ , 
nepare  non  potuit  quepnadmodum  res  sc  h^b^fei ;  |i- 
cut  illud,  quod  ait,  fuibse  sapienlem. 

Quid  ad  boc,  Apqllo,  respondes?  Si  s^ipiens  jsst; 
ergo  doctrina  ejus  sapientia  est,  nec  ulla  alia ,  qt  sa- 


VARIORUM  mjJE. 


(len.  xiY  legiiiir  ignoti  patris  el  ignotsc  matris  fuisse.  C 
Betuleius. —  Yide  ctiain  Gunxum  de  Republica  He- 
bncornm  libro  ni,  cap.  4. 

Ut  et  ipse.  Addidi  et  ex  omnibus  prope  fnss. 

Generatusesi.  Mss.  Cauc,  Jun.,  2  Rcg.  ct  11  vul- 
^^{'\,  progeneratusest. 

Virginali.  Ifcum.  logit  e  Virginali, 

Interim  ,  Rcimm.  nl.  iterum  ,  (|uo  varians  lectio, 
iterum,  indicatur.  In  Subl.,  Rost.,  Ven.  1471,  73, 
utraqnc  7$  :  Integrumet  Deum  fuisse  testatur.  Aper- 
tum  lypotbetis  vcrba,  fuisse,  et  hominem  ex  utroque 
genere  permistum,  prophetis  vaticinantibus  discimus, 
Esaias  Deum  fuisse,  excidissc,  quia  verba  ilia,  Deum 
fuisse,  bis  seciuebatur.  Paris.  1513  :  Integrum  et 
Deum  fnisse,  eic.  habet  omnia.  Edit.  Sublac.  habet 
integrumet  Deumfnisse  testalurhis  verbis :  fatigata,  eic. 

Ru.N. 

Exutroquegcnerepermistum.  Non  conrusionc  natu-|> 
rarum,  sed  iia  ut  constiiucreiur  unicum  OyiTTauLjvw,  . 
S!>n  una  persona,  servalis  proprictalibus  ciijiisque 
naturse.  Rivet  in  Nolis  suis  mss. —  Id  csl  ut  csset 
iinumsupposituin.AiioquinotumesiArrii,.\pollinaris; 
Neslorii  et  Euiycbelis  lia^rcscs  fuisse,  (|ir;e  Ghristi 
pcrsonam  et  naturam  inipngnarunt,  a  quatiior  priori- 
bp4  concilii^  cecuincnicis  dainnatas. 

Esdias.  Gap.  xlv;  auod  ctiani  et  de  Cyro  prius  ac 
dc  Cbristo  postea  inielligitur. 

Et  negoliutio  jEthiopum,  Sic  restitui  cx  omnibns 
niss.  ac  vct.  cdit.  Romanis,  Egnat.,  Paris.  1535, 
Crat.,  Gr.1ph.,  Is.,  CcIIar.  Vcra  lectio  juxta  Hebr. 
lxx  ci  Vulgaiam  ip^am,  esique  apud  Hicronymum. 
In  8  exciisis  pcrpefram  est  natio, 

Ei  Sabaim,  Reposui  Sabaim  ex  qmnibus  mss.  prae- 
ler  2  rec.  etedii.  qiiibiis  cst,  et  Sciba. 

Et  in  te  precabuiitur.  )ia  resMtui  ex  antiqui^simo 
Regio-Putcano.  2  aliis  Reg.  optimos  notap,  et  Lips.  ut 
est  et  Grsecis. 


Bieremias  sic  ait.  II  ic  locu$  in  Hicrepnia  pqp  legitpir 
bodic,  seil  in  Bariicb  cap.  iii  qui  tamen  et  ips^  lo 
Grxcis  Bibliis  inscrlbltur  *le/5s/xta?  fiapovyi'  Cl  "taiie 
Tbrenos  inter  Hieremi»  scripta  rcfertur.  Lege  An- 
guslinum  lib.  xviii  deCivil.  Dei,cap.  35.  Betuleics. 

El  cum  hominibus  conversatus  cst.  Ilmc  icctio  est 
mss.  codicum,  prreter  ircs  recentiores  quibus,  ut^i- 
ih,  esl,  etcumhonunibus  versatusest. 

Uicremias  docet,  etc.  (Apud  lxx.  cap.  17«  v.  9.) 
Gitat  ha?!C  eadem  Epipbanius  lib.  contra  EbiOniTts 
ex  eodem  Hieremia ,  Christum  non  hominem  tirii- 
tum,  sed  etiam  Dcum  esse  probans.  E»  Bim- 
leio. 

Uominem  qui  salvabit  eos.  Sic  lcgo  cum  cnnctif  fere 
mss.  Vulgaii  ct  2  Reg.  rec,  hominem^  et  salvabit  «M. 

Bxurget  homo  ex  Israel,  Sic  legitur  apud  lxx.  Iq 
Yulgatn,  virgade  Israel.  Sic  apud  Justinum  vpvug^ 
dux  ex  Israel,  siciit  et  apud  Cyprianum  lib.  i  ailver- 
siis  Jud;eos,  §  10.  Apud  Symmacbum  ,  sceotrHm, — 
Ex  Israel.  Addunt  Lips.  tert.  Reimm.  :  Et  aonunaki' 
tur  gentium.  Lib.  dc  ira  Dci  c.  14  :  Ut  rerum  ommum 
dominaretnr.  Add.  Cypr.,  I.  ii  adv.  Jud.  c.  10. 

Milesias  ApoUo.  Sic  dicius  a  Mileto  urbe  quondam, 
nt  Mcla  inquii,  loniae  totiuj  belli  pacismie  artibus 
principe.  Dicium  hoc  oraciiluin ,  eodem  Mela  teste « 
oliin  Branci)id:e,  postca  Didymis ;  de  quo  vide  etiap 
Straboiiein  et  Herodolum.  Betuleius. 

Svnrbg,  etc.  Ltitine  : 

Mortalis  erat  corpore,  sapiens  portenliGcis  (a)  operibos, 
Sed  sub  Chaldu;is  judicibus  aruiis  com|irebeusiis,  * 
Cliivis  et  cruce  amarum  loleravit  finem. 

aTX"  utto  x«^Saic>)v,  elc.  In  inss.  Cauc.  sic  legilur  : 

'A)./*  Otto  -/jiMcdQicri  Jtxas'  Tro^isrev  o^wo-a;. 

{a)  Portentificis.  Ita  edit.  Torncs.,  Soabron.,  ThcMn.  El 
sic  Ipsemet  Lactaniius  tnfra  circa  medlum  ejusdem  capilll 
ci  15,  necnon  supra  lib.  u,  cap.  13.  Pro  Cmis  M  crwed,  A 
Colb.  babent  Transfixus.  •• 


m 


L1DER  IV.  DE  VER4  Si^lfltJTU  ET  &ELiG. 


486 


pienlcs,  fnii  sequuntur,  nec  ulli  alii.  Ciir  igilur  vnlgo  A  SpiriiHi  Oei,  spiritus  iapientia  et  iulelkdui,  tpirilus 


pro  stuUis,  ct  vnnis,  ct  ineplis  linhcipnr,  qui  sccl:) 
mur  magistrutn ,  ctiani  ipsorum  (lcoruin  confcssionc 
sapientero  ?  Nau)  qnof)  ait,  porlcniitica  illuin  opcra 
fecisse,  quo  maximc  divinitaiis  fidem  mcruit,  asscn- 
liri  Dobis  jam  videtur,  cum  dicit  cadcm ,  quibus  nos 
gloriamur.  Scd  colligit  se  tamcn ,  et  ad  dxmoniacas 
fraudes  redil.  Cum  enjni  verum  neccssilale  dixi$sc( , 
jam  deoruiD  ac  sifi  proditor  videbatnr ;  nisi  quod  ab 
eo  veritas  expresserat ,  mendacio  fallente ,  cclasset. 
Ail  ergo,  illum  fcqisse  quidcm  opera  niiranda,  verum 
non  divina  virtute,  sed  magiea.  Qnid  mirnm,  si  hoc 
Apollo  verilatem  ignoranlibus  persuasit ,  cuin  Judxi 
quoque ,  cultorcs  (ut  videbanlur)  sumnii  Dei ,  lioc 
jdem  putaverint;  cum  ante  oculos  eorum  quoiidie 


consilii  el  forti(udini$,  spHtus  scienlim  et  piclatis ;  ct 
implebil  eum  spirilus  timoris  Domini.  Jessc  autcm  fuit 
pnier  David,  ex  cujtis  radicc  asccnsurum  esse  florem 
praelocutus  esi;  cum  scilicet,  de  quo  Sibylla  dicit 

llem  in  /Sa7c).i((wv  libro  sccundo,  proplieta  Nalhnu 
nilssus  esl  ad  David  volcntcm  Dco  tiMnplum  labricnre; 
et  fuit  verbum  Domipi  ai]  Nqthan  dicens  (Vir/.  11 
Ileg.j  cap.  7).  Vade,  et  dic  scrvo  mco  Dqvid  :  Hcec 
dicil  Domimis  omnipotens ;  Non  tu  asdificabis  miin  do- 
mum  ad  inhabitandum :  sed  cum  impteti  fuerinl  dies  (iit, 
et  dormieris  cum  patribus  tuis  ,  suscitabo  semeu  tuum 
posi  lCy  et  parabo  regnum  ejus.  Hic  codificabit  mibi  d(h 
mum  in  nomine  meo  :  et  erigatn  thronun^  ejus  vsque 


fiereni  illa  miracula ,  quoc  eis  Propheiae  fiiliira  csse  B  in  sa:culum;  et  ego  ero  ei  in  patrem,  et  ipse  erit  mihi  in 


prsedizerant ,  ncc  tamen  tantarum  virtutum  contem- 
plalione  inr.pclli  potucrunt,  iit  Dciifn  crcdercni,quein 
videbani.  Propicrea  David  ,  qucm  practer  cxieros 
Tropheias  vel  mnximc  Icguni,  in  psalmo  xxvii,  sic 
<os  damnat  :  Redde  iltis  retributionem  eonmi,  qnO' 
mam  non  intdlexerunt  in  operibns  Pomini.  E\  hujus 
jpsius  domo  Christum  gencrntum  iri  sccundum  cnr- 
nem,  et  ipse  David,  ctalii  Prophctx  annuntiavcrunl. 
Apud  Esniam  {cap.  xi)  ila  scriptnm  cst :  Et  erit  in 
4ie  illa  radix  JessCy  et  qui  exurgct  priucipavi  in  nntio- 
net :  in  eum  gentes  sperabunt,  et  erit  requies  ejus  ifi 
konore.  Et  alio  loco  :  Exiei  virga  de  radice  Jesse,  et 


filium,  et  fidem  consequetur  domus  ejus,  et  regnum  ejus 
usque  in  sacutum,  Sed  lisec  ut  Judaei  iion  intelligerent, 
illa  fuit  causa,  quod  Solomon  (ilius  David  Deo  lem- 
pluin  xdificavit,  ct  civiiatem,  qnam  de  sno  noininc 
llierosolyina  nuncupnvit.  liaque  ad  ipsum,  qux  a 
Propheta  dicla  sunt,  retuleriint.  Solomon  autem  ab 
ipso  pqtre  siio  iraperii  rcgimcn  accepit.  Propbelai 
vcrpdcco  loquebantur,  qtii  lum  nasccretur,  postquqm 
Dnyid  cum  patribiis  suis  rcquievisset.  Praetcrea  So- 
lomonis  impcrium  perpctuum  non  fuil;  annis  enim 
Hh  rcgnayit.  Dcinde  qnod  nunquam  liliiis  Dci  dictus 
est,  scd  filins  David  ;  et  domus  quam  xdificavit  non 


ftos  de  radice  ejus  ascendetf  et  requiescet  super  eum  C  est  fidem  consecuta ,  sicut  Ecclesia,  quae  est  vcrum 

VAIUORUM  NOTiE. 


Se4  coltigit  <e,  etc.  Quia  furore  confusus  diversa 
dixerat.  EjuMiiodi  muiia  oracula  colligunl  Eusebius 
dePnrparat.  Evangel.  AuguslinusdeCiviiat.  lib.  xix, 
eap.  25.  Certum  esl ,  loiani  oraculorum  vanilalcni 
Dato  Cbrisio  cccidisse.  Retul. 

Veritas  expresscrat,  Verbuin  is^ud  rcstitni  cx  omi.i- 
bii8  mss.  et  cditis  3  ve|.  Roin.  ac  Beiul.  et  Cellar.  lu 
casieris  excusis  esi  extorserat. 

^udcei.  Diccbaiit  eniin,  Jcsum  virlutc  daemonis  d.n- 
noneiu  ejicere;  vide  Maiih.  cap.  xu,  Harc.  cap.  iii, 
elLuc,  c.  XI.  lla  et  Judici  postcriorc?,  ut  videre  est 
in  viia  Jeschux  Nazareni  ab  Huldrico  in-ii*'.  Ludg. 

Moc  ideni.  lioc  addiitim  ex  cunclis  mss.  ct  edit. 
Tprnes.  ac  Soubron.  Cueieiis  vulgatis  deest.  lu  sex 
scriplis  rcc  et  ed.  Torncs.  esl  putaverunt. 

Qua  eis  Prophetai  futura  esse  pradixerant.  Sic  ms. 
1  Bun.  omnium  antiqnissiinus,  edd.  Thom.,  li., 
Tfays-,  Gnli.  lla!C  verba ,  q^x  cxteris  desunt ,  vaide 
Tlioiii:isio  ct  ls.x>o  probaniur  :  nam  hoc  luodo  Juduio- 
rum  malitia  ciariiis  denion^ilratur;  ct  cxplicanur  ta- 
lia  fuisse  illa  miracula,  qiiibus  ip^os  fidein  habcre 
oportuit. — Ilta  miraculaf  quai  eis  prophctw  futura  prCe- 
Sxerunt.  Quuii^  Thoiiiasins  ejc  aniiquo  Uonon.  vcrba, 
9110?  eis  prophetce  futura  prcedlxerant  aiJdkderii,  et  cx 
eodem  lsu:us  cunfinnaril,  juic  ea  reslituanda  puto. 
Maxime  nic  inovel  iiosiri  loci  Epiiomc  c.  i5,  nbi  cia- 
re,  tidentes  t7/a  Judxi,  magica  polenlia  fieri  pntabant, 
ignorantes  ea  omnia^  qu:e  fiebanl  ab  eo  (miraculn)  pra;- 
dicta  estesk  prupheiis.  Et  iicrum  cap'.  'i6.  Ucec  omnia 
prophetce...  fulura...  prcedixerant. 

Frceter  cceteros.  Ex  cdil.  Ccilar.  e^  omnibns  m^s, 
praetcr.  "i  Heg.  rcceutissimos,  qui  ut  alii  cdiii  habent 
mer. 

iVon  intettexerunt  in  operibus  Domini.  IIxc  lectio  est 
Omnlum  pene  msl^.  ac  vet.  edii.  Rom.,  lxx  Inter- 


pretum,  etiamque  Cypriani  lib.  i.  Testimouior.  ad- 
versus  Judaios  cap.  5.'£ditis  cst,  opera. 

Exiet  virga  de  radice  Jesse.  Ms.  1  Merlon.  solus , 
Exurget ;  sed  perperam.  Legiiur  eiiim  supra  liujusce 
capiiis  iniiio  exiet,  ut  prodient  in  fine  cap.  16,  lib.  vii 
Iiistiiui.  Et  npud  Matihu;um  iii  Vulgata,  ex  te  exiet 
dux,  ctianiqne  apud  Tcrtullianum  adversus  Judaeos 
cau.  15  ex  Michiva. 

AvOiicrci,  eic.  Laiine  : 

Florescet  at|iein  pos  i)urus. 

Sibylla  Sermon.  6. 

Libro  secundo.  Sctlicct  capilc  7,  ubi  quxdam  litte- 
rali  ^cnsn  ad  Satomonem,  at  sccundario  ad  Christum 
refernnlur. 

Fabricare.  Mss.  rec  4  Reg.,  2  Colbert. ,  Betul., 
|\  Bodl.,  Coll.,  2  Clarom.,  wdificare. 

Pdrabo  reghum  ejns.  Iia  cuin  Versionc  Lxx  Inter- 
prei.,  Vul$;ala,  Cyjirian.  adv.  Juda^oslib.  i,  oap.  15, 
lib.  II,  cap.  ii,  edil.  Betul.,  Tlirnes.,  Sonbroli,  Cel- 
Inr.,  iValch.  ct  omncs  mss.  pra.ter  tres  heccniiores 
in  anibus,  sicut  in  edilis  14  cst,  parabo  semen  ejus. 

ti  regnum  ejus.  Il.ec  veiba  desunl  in  5  Bcg.,  4  (^ol- 
bert.,  Em.,  Cant:,  5  vcl.  cdit.  Rum.,  Venei.  1490, 
erasa  in  Victurino  :  exlant  vcro  in  ca^teris. 

Deo  templum  ccdificavit,  et^civitatem...  nuncupavit. 
Faliimr  auclor  nosier ;  ne<iue  cniin  Snlomon  urbem 
hanc  cundidit,  hcc  de  sno  iiominc  nuncupavit.  Con- 
ditor  ejus  fuil  Mclcliisedech,  Ps.  Lxxvi,  3,  ut  colii- 
giinr  cx  Ccii.  xiv,  18,  ubi  vocatur  rex  Salem,  hoc 
est ,  condilor  Salem ;  condltores  enim  urbium  olitn 
regcs  urbium  dicti.  (}uidam  put^ni  Jerusalem  vel 
Hicros(»Iyinam  nomcncsse  Grii^cum  ,  cum  plane  sit 
Uebraium.  Euseb.  putat  esse  vocem  compositam  ex 
ver|)o  jGrobco  Upw  et  Hcb.  lokoyiSrv.  Quo  eliam 
pVbpeniiere  videtur  Lactantius,  qui  simul  ac  iocuiai 


487 


PIRM.  LACTANTll  DIVIN.  INSTIT. 


m 


templam  Dei,  quod  non  in  parielibuscst,  sed  in  corde  A  num  secundumordinem  Melchiiedech,  IteminBaffcXccMv 


ac  fide  hominum,  qui  credunt  in  cum ,  ac  vocaniur 
iideics.  Iliud  vcro  Solomonium  templum,  quia  manu 
factum  est,  manu  cecidit.  Denique  paier  ejus  in 
psalmo  cxxvi,  de  operibus  filii  sui  propheiavit  boc 
niodo :  Si  Dominus  non  tedificaveril  domumy  in  vanum  la- 
boraverunt,  qui  illam  aidificavertmt :  it  Dominus  non  cms- 
todierit  civitatem^  in  vanum  vigilavil,  qui  eam  cu$todivit. 
CAP13T  XIV. 
De  Jetu  sacerdotio  a  Prophetis  pradicto, 

Quibus  cx  relms  apparet,  prophetas  omncs  dcnun- 
liasse  de  Christo,  fore  aiiquando,  ut  ex  gcnerc  David 
corporaliier  natus  consiilueret  xternum  templum 
Deo,  quod  appellatur  Ecclesia,  et  universas  gentesad 


libro  primo  (cap.  ii)  :  Et  sutcitabo  mihi  sacerdotem  /8- 
delem,  qui  omnia,  quoe  sunt  tn  corde  meo^  (aciat ;  el 
audificabo  ei  domum  fidelem^  et  transibit  in  conspeclu 
meo  omnibus  diebus.  Quis  autem  futurus  esset,  cut 
Deus  a^ternum  sacerdotium  polliccbatur,  Zachariai 
eliam  nominc  posito  apcrtissime  docuit;  sic  cnim 
dixit :  Et  ostendit  mihi  Dominus  Deus  Jesum  saeerdo- 
tem  magnum  stantem  anle  faciem  angeli  Domini ,  ei 
diabolus  stabat  ad  dexlram  ipsius,  ut  contradiceret  et. 
Et  dixit  Dominus  ad  diabolum  :  Imperet  Dominus  im 
tCf  qui  elegit  Hierusalem ;  et  ecce  titio  ejectus  ab  igne  : 
et  Jesus  erat  indutus  vestimentis  sordidis,  etstabat  anU 
faciem  angelif  et  respondit,  et  dixit  ad  circumstantee 
ante  faciem  ipsius,  dicens  :  Auferte  vestimenla  sordida 
rcligioncm  Dei  verain  convocarel.  Ilapc  esl  donius  fl-  B  ab  eo,  et  induite  eum  tunica  talari,  et  imponite  ddarim 


delis,  hoc  immortale  lemplum,  in  quo  si  quis  non 
sacrificavcrit ,  imniortalitaiis  prxmium  non  habebit. 
Cujus  templi ,  ct  magni,  ei  acterni  quoniam  Christus 
fabricator  fuit ,  idem  necesse  est  habcat  in  eo  sacer- 
dotium  sempiiernum.  Nec  poiest  nlsi  per  eum,  qui 
constituit  templum,  cl  ad  adilum  lempli,  ct  ad  con- 
spcctum  Dei  perveniri.  David,  in  psalmo  cix,  id 
ipsum  docet,  dicens  :  Ante  luciferum  genui  te.  Juravit 
Dominus,  et  non  poenitebii  eum  :  tu  es  sacerdos  in  aster- 


mundam  super  caput  ipsius ;  et  cooperuerunt  eum  vesff- 
mento,  et  imposuerunt  cidarim  mundam  super  capul 
ejus ;  et  angelus  Domini  stabat,  et  lestifirabatur,  ad 
Jesum  dicens  :  Ucec  dicit  Domiuis  omnipotens  :  $i  m 
viis  meis  ambulaveriSy  et  prmepta  mea  servaveris^  1« 
judicabis  domum  meam,  et  dabo  tibi,  qui  conversentur 
in  medio  horum  circumstantium.  Audi  itaque,  Jesu  m- 
cerdos  magne. 
Quis  non  igitur  captos  mentibus  lum  fuisse  Judaeos 


VARIORUM  NOTi£. 


fuil  de  lempli  adificatione ,  siatim  subjungit  et  ctw/a- 
tcni  elc.  Aiii  componuni  ex  Jebus  et  Salem ;  cum  p 
cniin  prius  dicerelur  Sfl/em,  deiiide  Je^us,  alque  hinc  ^ 
iialuni  nomen  Jcrusalem.  AtSalomon  non  poiest  dici 
fundator  et  coiiditor,  eo  quod  muliis  saeculis  anie  il- 
liim  fuerii  exiructa ,  ut  consiat  ex  libris  Josuc  et  Ju- 
dicum;  nisi  veliraus  inierpreiari  Laciant.  hoc  pacto, 
nuod  nempe  Jerubalem  exornaverit  atque  mulium 
ampliaverit  Salomon  :  tum  hic  sensus  posset  loierari. 
Profani  Scripiorcs  dixcrunt  plerumque  Jerosolyma 
iiumero  plurali,  quamvis  iiumerus  singulans  reperia- 
tur.  Partim  ex  Gallao.  —  De  templi  acdihcationc 
vide  ni  Uegum,  can.  vi  et  ix ,  et  ii  Paralip.  cap.  iii, 
vii  et  vni.  Vide,  si  lubct,  Josephum  Iib.  vii  Antiq. 
cap.  3,  iiem  lib.  vn  de  Bello  Judaico  cap.  18  ct  Hiero- 
nymum  de  locis  Hcbraicis.  •  i   c  •  .  n 

Sed  in  corde.  Dehoc  secundo  lemplo  vide  Epist.ll, 
Pclri ,  cap.  n ,  v.  5.  , 

Jn  vanum  laboraverunt,  qut  tttam  adtficaverunt.mss. 
10  rec.  et  5  edit.  sine  causa  laborant  ti,  qut  cedtficant 

^^ln  vanum  vigilavit^qui  eam custodivit.  Lxx,  ct  Vul-  d 
oala,  qui  custodit  eam;  1  Reg.  tn  vacuum  vtatiavtt,  qu^ 
e«mett««odiw^-Regio-Pul.  f,  al.  Reg.,  1  Sorbon.,  1 
Colbert.,  4  Clarom.,  in  vanum  laboravtt,  qtii  eatti  cw 
stodivit;  5  rec  et  edit.  Beliil.  «inecaMifl  vtgdavtt,  qui 
eam  custodiebat ;  2  rec.  vigilabat .  elc.  4  rec.  ei  sex 
vulaati  veleres ,  sine  causa  vtgtlant,  qut  ctistodtunt 
eatn;  Brun.  custodiebant;  1  Colb.  frustra  vtgtlant,  qui 
custodiant  eam.  .  .    »     . 

Et  ad  aditum  templi.  IIjec  vera  dcsunt  in  Regio- 
Pul  Sed  illa  esse  Lactantii  muUi  etopiimi  lum  mss. 
tum'ediU  codices  manifesie  cvincunt.  In  3  Reg.  et  ed. 
Thys.  C6t  ad  templum ;  in  i  Lips.  ad  tpsum  templum ; 
in  1  Colb.  ad  dictum  templum. 

Seettndttmordinem  Melchisedech.  Ilaic  tria  postrema 
vcrba  absuni  a  mss.  2  Reg.  anti(|uissimis  ei  3  aliis, 
3  Reg.  et  Brun.  quae  lamen  a  propheU  Regio  revera 
deChristodicia  fuissePaulusdiserte  asseruit  m  suaad 
Hebrxos  Epistola  cap.  v,  v.  6.  cicap.  vii,  v.  17.  De 
boc  Saccrdoiio  vidc  caput  v  Epistola?  ad  Ilcbrseos. 


Faciat.  Mss.  novem ,  faciet. 

Dotntnn  fideiem.  Id  est ,  firmam  et  stabilem. 

Zacharias.  Cap.  iii.  Constat  vcl  ex  ipso  PropheUe 
vaiicinio,  verbum  Douiini  factiim  csse  ad  Zachariam 
niense  ociavo  anni  secuiidi  Darii ,  qui  aiiiius  sepiua- 
gesimus  captivitaiis  fuil :  quibus  (  ut  Eusebius  indi- 
cat)  temporibus  Rom<e  rcges  urbo  pulsi  fueront ;  quo 
Zorobabcl  et  Jesus  reduces  templum  apdificare  coepe- 
runt.  Ilic  est  ille  Jesus  sacerdos ,  filius  Jozedcx; :  de 
quo  quidquid  hic  Propheix  per  visioneiii  osienditur, 
recte  Christo  hierarch»  Hierosolymitano  aciemo 
convenit.  Betuleius. 

Sic  enim  dixit.  Haec  verba  absunt  ab  uno  Bonoo. 
antiq.  ct  3  editis  rec.  Sunt  in  caeieris  cum  mss.  tum 
cxcusis. 

Deus  Jesum  Sacerdotem  magnum.  Ita  cuncti  mis.  et 
omnesediti,  praeter  rec.  Sic  lxx  ct  Cyprianus.  Vide 
Justinum  martyrcm  in  Dialoso  cum  Tryphone  jpog. 
342 ,  et  Tertullianum  libro  adv.  Judaeos,  cap.  14 ,  et 
lib.  III  adv.  Marcionem  cap.  7.  Editi  tres ,  Jetu , 
mendose. 

Ad  dextratn,  etc.  Stare  a  dextris  est  poteiiter  ac- 
cusare,  auctorilaie  Psal.  cvin.  Consiitue  super  eum  pec* 
catorem,  et  diabolus  stet  a  dextris.  Hinc  dca6o).oc,  id  esC, 
calumniator  dictus  cst ,  quia  sustinet  personam  ca- 
lumniaioris,  ut  alibi  Laclantius  docuit.  Betul. 

Contradiceret.  Ita  restitutum  ex  aiitiquissimii  el 
plurimis  mss.  Bonon.  Reg.  aliisgue.  In  7  recenlio- 
ribus  et  editis  est,  adversaretur,  £d.  Sublac.  Iiabet 
adversaretur, 

Imperet  Dominm  in  (e.Sic  legunt  quamplurimi  msi. 
etediii.  In  i  rcc.  est  vitw;  in  aliis  4  rec.  ei  5  excu- 
sis  ,  Imperet  tibi  Dominus  vitoe ;  in  4  aliis  scriptis  et 
in  edit.  Ald.,  Fasiiel.  ct  Is.,  imperet  tibi  Dominue  im 
te.  Apud  lxx  et  in  Vulgata  est,  Increpet  Domimum 
te.  Yexationis  exemplum  est,  quxiram  jusium  eicitaL 

Imponite  eidarim.  Ita  reposui  cx  2  vet.  edit.  RoiD* 
et  cunctis  niss.  prxler  2  Reg.  rec.  quibus  cst  eyifo- 
rtn.  In  ii  excusis  esi  ponite  cydarim.  Cydurts 
regium  est  capitis  ornamcDtum  apud  Persas. 


489  LIBER  lY.  DE  V£RA  SAPIENTIA  ET  RCLIG.  490 

arbiirelur,  qiii  cam  haec  legerent,  et  audirent,  neran-  A  cunim  est.  Deus  enim  cum  videret  malitiam  et  falso- 


das  roanus  Deo  suo  intulerunl?  Atqui  ab  eo  tempore, 
quo  Zacliariasfuity  usqueadaunum  quinlumdecimum 
imperii  Hberii  Caesaris,  quo  Chrisius  crucifixus  esf, 
prope  qoingenii  anni  numerantur;  siquidem  Darii 
et  Alexandri  adolevit  xtale,  qui  fuerunt  non  mulio 
priusqiiam  Tarquinius  Superbus  exactus  est.  Sed  illi 
rursus  eoUem  modo  falsi  decepiique  sunt ,  putantes 
\vxc  de  lesu  esse  dicu  Olio  Nave,  qui  successor  Tuit 
Moysi ,  aut  de  sacerdote  Jesu  filio  Josedech  :  in  qiios 
nihil  congruii  eorum  ,  quae  Propheta  narravit.  Non 
eniro  sordidati  illi  umquam  fuerunt,  cum  alter  eorum 
prineeps  potentissimus  fuerit ,  aher  sacerdos  :  aut 
perpessi  sunt  aliquid  adversi,  ut  tamquam  litio  eje- 
ctus  ex  igne  putareniur.  Aut  aliquando  in  conspectu 


rum  deorum  cultiis  per  orbem  terrae  ita  invaluissc , 
ut  jum  noinen  ejus  ex  hominum  memoria  fuisset  pene 
sublalum  ( siquidem  Jndaei  quoque,  quibus  solis  ar- 
canum  Dei  creditum  fuerat,  relicto  Deo  vivo,  ad  co- 
lenda  figmenta  irreliti  d^emonum  fraudibus  aberras- 
seni,  nec  increpiii  per  prophelas,  reverii  ad  Deum 
vellent),  Filium  suum  legavitad  homincs,  uteoscon- 
vertcret  ab  impiis  et  vanis  cultibus,  ad  cognoscendum 
et  coleiidum  Deum  vcrum  :  iiem  ul  eoruni  mciiies 
a  siullitia  ad  sapieniiam ,  ab  iniquitate  ad  jusiitiae 
opera  traduceret.  H;e  suiit  visc  Dei,  in  quibus  ambu- 
lare  euni  prsecepit.  Haec  prxcepta  qu»  servanda  maii- 
davit.  Ille  vero  eihiliuit  Deo  fidem.  Docuit  enim  quod 
Deus  unussit,  eumque  solum  coli  oporlere ;  nec  um- 


Dei  et  Angelorum  sleterunt,  autPropheUi  de  praete-  B  quam  se  ipse  Deum  dixit,  quia  non  servasset  fidem, 


ritis  loquebatur  poliiis,  quam  de  fuluris.  Locutus  est 
igilur  de  Jesu  Filio  Dei,  ul  ostenderet  eum  primo  in 
bamiliiate  et  carne  esse  venlurum.  Hxc  enini  esi  ve- 
st:s  sordida,  ut  pararel  lemplum  Doo,  et  sicut  liiio 
igni  amburerctur;  id  est,  nb  liominibus  cruciamenia 
perferret,  ei  ad  uliimum  extingueretiir.  Titionem 
enim  vulgiis  appellat  extractum  focu  lorrem  semiu- 
sium,  exiinctum. 

Quomodo  autcm,  et  cum  quibus  mandatis  a  Deo 
miteretur  in  terram,  declaravit  Spiritus  Dei  per  Pro- 
phetam,  docens  futurum,  ut  cum  volunialem  summi 
Patris  fideliier  ei  constanter  implesset,  acciperet  ju- 
diciuro,  alque  imperium  sempiternum.  Si  in  viis 
meis ,  inquil,  ambulaveris,  et  prxccpla  mea  serva- 
veris,  tu  judicabis  domum  meam.  Quse  fuerint  viae 


si  missus  ui  deos  tolleret,  et  unum  assereret,  indu- 
ceret  alium,  prseter  unum.  Hocerat,  non  de  unoDeo 
facere  pra*conium,  nec  ejus  qui  miserai,  sed  suum 
proprium  negotium  gerere,  ac  se  ab  eo  quem  illus^- 
iraiurus  venerat,  separare.  Propterea  quia  lam  fidelis 
exlilit,  quia  sibi  nibil  prorsus  assumpsii,  ui  mandata 
mittenlis  implerei,  et  sacerdotis  perpetui  dignitatem, 
et  regis  summi  honorcm,  et  judicis  potestaiem,  et 
Dei  nomen  accepii. 

CAPUT  XV.' 

De  Jesu  vita  et  miraculis ;  atque  de  ii$  tenimonia. 

Quoniam  dc  secunda  nativitate  diximus,  qua  se  ho- 
roinihus  in  carne  monstravit,  veniamiis  ad  opera  iila 


Deiy  et  quae  pnccepta  ejus,  nec  ambiguum,  iiec  obs-  G  miranda,  quae  cum  essent  coelestis  indicia  virlutis, 

VARIORUM  NOTiE. 


Nefandas  manus,  Mss.  Cauc.  el  S  rec.  cum  edit. 
Tomes.  et  Soubr.  nefarias, 

Crueifixus  est.  Francius  emendabal  cruei  afixus  est. 
Sic  Latini  etipsemet  Lactanliuster  iiifra  eodcin  iibro, 
tap.  18. 

t  Prope  quingenti  anni  numerantur.  Ila  mss.  omnes 
et  sex  ediii.  In  9  vulgalis  dest  prope,  Quae  vox  admo- 
dum  apta  relinenda  esl.  Siquidem  pra:cise  quiiigeiiii 
non  numeranturaiini.  Eusehius  inChronico  sub  Olym- 
piade  ccu  compuiat  annos  quingentos  quinquaginta 
octo.  Vide  chronolof;os. 

Darii  et  Alexandrt,  Darii  qnarli  Persarum  regis. 
Hic  autem  Alexander  iion  esl  ille  magnus  vocatus  , 


Walchium,  nostro  eo  frequeiitior,  e.  g.  I.  iv,  c.  30 ; 
I.  V,  c.  a,  c.  2i,  De  Mort.  persec,  c.  49.  Arnobius, 
1.  I,  p.  26;  immo  et  Cicero  Philip.  ix.  c.  4.Bun. 
'  Titionem  enim  vulgus  appellat,  elc.  £t  ita  Apnleius 
Metaniorphos.  lib.  vii  :  Procurrit  ad  focum,  ardentem- 
que  titionem  ^r^^ns  ;elQuiniilianusiib.  x  Declamat. : 
Yetut  mentitam  atque  cuncta  fingentem^  titionccan' 
denti  inter  media  femina  detruso^  crudelissime  necavit, 
Fitium  suum  tegavit  ad  homines,  Haud  seciis  habeiit 
anliquissimi  mss.  i  Bon.  et  Regio-Pul.  neciioii  editi 
Thomas.,  Is.,  Thys.,  Call.,  Spark.  Mss.  vcro  31 
et  10,  impressi  posl  Fiiium  suum,  adduiit  principem 
Angelorum  :  quas  duae  voces  Thomasio  videniur  ad- 


Pbilippi  fllius ,  Macedonum  rex  xxiii,  qui  ab  Eusebio  j)  dilae  a  quodam  Ariano.  Nisi  ea  diclione  Christus  si- 


pooitur  sub  Olympiade  cxiv,  sed  Alexander  X,  Mace- 
dooiim  rex,  qui  ab  eodem  Cuscb.  siib  Olyuipiad.Lxix, 
censetur.  ISiEUS. 

Non  multo  priusquam^  elc.  Sic  lcgo  ex  mss.  1  Col- 
bert.  ei  Cotton.  cuni  Betuleio  et  Sparkio.  In  17  aliis 
et  in  ediiis  esipostquam,  Iniinoanlequam  Tarquinius 
Superbus  exactus  esi ,  plus  ininus  septem  annis.  Po« 
nunt  profligationem  reguni  anno  uliiino  Olyinpiad. 
Lxvii.  Templuin  aulein  ,  Zacharia  etiamnum  prophe- 
lsnte,absolnium  est  Olympiade  lxvi,  ex  Cusebio. 
Betuleihs.  Nisi  Lactantius  lapsns  fuerit,  vel  Amanuen- 
Sis ,  scribeiido  postquam ,  pro  priusqumn, 

Ambureretur.  Ila  reslitui  ex  mss.  9  Regiis ,  2  Col- 
beri.,  Goth..  i  Sorbon.,  1  Brun.,  Lips.  aliisque,  et 
editis  3  vet.  Rom.  ac  Bctul.,  Tornes.,  Soubroii.,  Cel- 
br.  In  6  scriptis  rec.  et  9  impressis  est  comhurete- 
tur,  Verbum  amburo  Lactantio  familiare  lib.  vii,  cap. 
Ilet2l. 

Cruciamenta.  Yox  non  adeo  frequens »  sacundum 

Patrol.  VI. 


gniflcetur  primus  legalorum  seu  nuntiorum,  ut  infra 
vocatur  a  Lictantio,  cap.  25  et  29,  et  lib.  de  Ira  Dei, 
cap.  2,  vel  caput  Angetorum,  juxU  illud  Apostoli  ad 
Coloss.  II  :  Qui  est  caput  omnis  principatus  et  potes- 
tatis, 

Nec  umquam  se  ipse  Deum  dixit,  Friistra  Lactanlium 
falsi  insiinulat  Gallapus,  eo  qiiod  x  Jonnnis  legilur, 
Eqo  et  Pater  unum  sumus,  Ca  qiiippe  est  Lnciaiilii 
mens,  nusquam  illud  a  Christo  aictuin  fiiisse,  ae  dl« 
vinitatem  habuisse  a  Palris  natur:i  distinclam  :  quod 
sequentia  salis  probant ;  fuissei  eniin  hoc  non  ejus  qui 
miserat,  sed  suum  proprium  negotium  gerere^  ac  se  ah 
eo,  quem  illustrnturus  veneratf  separare,  Spark. 

Quem  iltustralurus  venerat,  Sic  restitui  ex  mss.  7 
Reg.,  2  Bonon.,  50xon.,  A  Colbert.  et15  aliis  alque  8 
impressis.  Sex  manu  exaraii  et  12  typis  excusi  ba- 
bent  illustraium  :  utraque  lectio  bona.  Mss.  Cauc. ,  i 
Reg.,  I  Lips.,  Pal,  ad  ^uem  illustrandum  venerat, 

Qwa  sihi.  Hcum.  legit,  et  quia  sibi. 

16 


491  FIRH.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT.  4W 

roiigam  iadaoi  puiaveriint.  Cum  prlmum  coapil  ado-  A  lo»  In  prlstinaro  resiituebat  ABpectoro*  Motoram  quo- 


lescore,  tinctus  est  a  Joanne  prophett  in  Jordaite  flu- 
mine,  ut  iavacro  spiritali  peocata  non  sua,  qu»  uiique 
non  baliebat»  sed  corni»,  quam  gerebat,  aboleret;  ut 
queinadmodum  JudaDOS  suscepta  circumcisione ,  sic 
etiam  genies  baptiflmo,  idest  puHllci  roris  perfuslone 
aaWarei.  Tuncvox  audlu  de  coelo  est :  Filiu$  meu$ 
e$  Itc;  ego  hodii  genui  u  (Pi.  ii).  Quao  lox  apud  Da- 
▼id  prsdicta  in?enliur.  Et  descendit  super  eum  %^\* 
ritus  Dei  formaiufl  in  spcciem  columbse  caiidid».  Ex'* 
inde  maxlmas  ▼irlutes  coeplt  operari,  non  pr»8tigiis 
roagicis,  qua  nihil  veri  ac  solidi  osientanl,  sed  Ti  ac 
poieatate  ccelesti  qua  jainpridem  prophetis  uuuiian* 
libus  canebantur.  Qu»  opera  tam  multa  sunt,  ut  unus 
liber  ad  complectenda  omnia  satis  non  sit.  Enumerabo 
igitur  iila  breviter,  et  generatim,  sine  ulla  persona-  }) 
ruro  ac  locorum  designatlono ,  ul  ad  exponendaro 
passionis  ejus  crucisque  rationero  possim  pervenlre, 
quo  janidttdum  festinat  oraiio.  Viriutes  ejus ,  fueruni, 
quas  Apollo  portentificas  appellafit :  quod  qmcum- 
queiier  facieb»t,  apgros  et  del)ilcs,  et  oroni  morborum 
gonere  laborantes^  uno  verbo  unoquc  moniento  red- 
debat  ineolumes,  adco  ut  membris  omiiibus  capii,  re- 
oepiis  repenie  viribus  roborati,  ipsi  lectulos  suos  re- 
porlarent ,  in  quibus  fticrant  paulo  anto  dcluti.  Clnu- 
dis  vero  acpeduin  vilio  aillictis ,  noii  modo  gradiendi, 
scd  etiam  currendi  dabnt  facultaiem.  Tunc  quorum 
caccajumina  iii  altissimis  lenebris  crant,  eorum  ocu- 


quc  linguas  ineloquiuro  sermonemque  aolvebai«Iiem 
stirdorum  paiefactis  auribua  insinuabat  aQditum: 
polluiosyac  aspersos  maculis ,  repurgabat«  Et  bse 
omnla  non  manibus,  autariqaa  medela,  sedforbo  M 
JQSsione  faciebai,  Biont  etiam  Sibylla  ( Smm.  %^  fou 
med. )  praedixeral : 

llibtat  X^  «pAmn,  tM»  tc  y^^ov  lcpM(6Mv. 

Nec  utique  mirura,  quod  vCrbo  faciebat  mirabilia, 
cuiii  ipse  essct  Dei  Verbum,  coelesti  viriule  ac  pole- 
siate  subnixuro...  Nec  satis  fuit  quod  vires  imbccillis 
reddcrct,  debilibusintegritatem,  quodaegrisel  tanguen- 
tibus  sanitatem,  nisieliam  mortuos  suscitaret  (if allA. 
XII,  Matc,  111,  jLttc.  VII  et  xi,  loan.  ii),  velut  e  somno 
solulos ,  ad  vitamque  rcvocarct. 

Quae  videntes  tunc  Judaci,  daemoniaca  Geri  potenlii 
arguebant,  cuni  omnia  slc  futura,  ut  facta  sunt,  ar- 
canae  illorum  litlcrde  conlinerent.  Legebant  quippe 
cum  aliorum  prophetarum,  tum  Esai.'e  verba  dicentis 
(  cap,  xxv) :  Confortamini  manus  resolulcBy  el  genua 
debilla  consoUdamini,  Qui  estis  pusilli  animi^  notile 
timere ^  noUte  metuere.  Dominus  nosier  judidum  relri- 
buet;  ipse  veniet^  et  salvos  faciet  nos.  Tuuc  aperienlwr 
oculi  cascorum;  et  aures  surdorum  audient.  Tune  taliei 
elandus  sicut  certus,  et  plana  erit  lingua  mutorum^  tpsUt 
rupta  e$t  in  deserto  aquuj  et  rivus  in  terra  sitienli.  Sed 
ct  Sibylla  eadem  cecinit  his  versibus  : 


VARIORUM  NOT^. 


Cum  primum  capit  adolescere,  Latius  hanc  vocero  Q 
cxteudil  Lactaiiliiis ;  erat  eniin  M(Tii  eruv  Tptaxtnxu 
(Luc.  cap.  III,  V.  25).  Eodemqiie  sensu  Lucreiius  ac- 
cepillib.  ni,  v.  450;  el  Virgil.  lib.  xii  iEiieid,  v.458. 
pro  cresceiiiibus  annis  maturtoribus. 

Tinciusest.  Id  sigiiilic^t  vox  ^trTi^ftfOnc;  sed  Hapli-' 
sare,  nunc  vox  est  sacrala  apud  Cliri^iianos.  I)e  lioc 
Jcsu  Chribli  bapiisino  vide  Lucam,  cap.  lu,  Maib.  ni, 
Joann.  i,ctllarc.  1. 

Aboieret.  Ms.  Birdl.,  abiueret.  Carnis  eqfridcm  non 
sii»,  sed  huiH:in;e  conditionis  —  Lavacro...  aboleret, 
Merion.  tatacro...  ublueret.  Apie  quidcm  :  salv.i  la- 
inen  recepla  I.  iii,  c.  26  :  Uno  lavacro  malitia  omnis 
abotebitur.  L.  vi,  c.  24  :  LfAem  vitm  prioris  abo- 
tevU.  BuN. 

Purifici  roris  verfusione.  Ita  omnes  mss.  At  cdil. 
Ald.,  flaiilin.,  Fasiiel.,  Tvs.,  purificati.  Hinc  polesl 
concludi  iii  priiniliva  Eccfesia  ohtinnisse,  ut  non  so-  j^ 
lum  uqu£  iininergerenlur  baptizaiidi,  scd  eliain  aqua 
perfundereiittir,  ul  oUiiiet  in  hi^  oris.   GALLiEus. 

Sptrtliis  Dei  [ormaius  in  speciem  columbts  candidof» 
Nescio  uiide  hauseril  Laclanlius  columbftm  qu;«  de- 
sceiidii  siiper  Jesum  in  baptisiiio,  fiiisse  candidi  co- 
loris ,  iii>i  ex  veieri  qiiadam  cbristlaiwiruin  trad  tione; 
nullibi  eiiiin  indicatiir  in  Evangi:lto  CHJiis  coloris  foe- 
rit.  —  CotumbiB  candidce.  Majus  filiiis  iii  OI>s.  Sacr* 
ad  Liic.  III,  22,  aucior  e.st,  Stiiritum  S.  non  formaiuro 
in  speciein,  sed  sicut  columbam  lcni  lapsu  desceii-* 
disse.  BuN. 

l9on  prcestiaiis  magieis ,  qua  nihit  veri  ac  soUdi  os- 
tentant.  GKiitiescaluiimiabiitiUir  Ckiristuin  fiiissema- 
gum.  Aiigiistin.  iii  Malibxuin  Serin.  xi  :  Pagani  di- 
cunt  Dominum  Christum  magicis  artibus  fecisH  mira^ 
cula.  Uos  lefuuiit  Aiigiisi.  dc  Coiiseiis.  Evangelisl. 
nt  Euseb.  Detiionst.  lib.  lu,  cap.  5  et  8.  Recte  auiero 
dixit  Laclaot.  nkhii  veri  ac  solidi  pr«sligia«  magicaa 
osientare.   Hinc  cleganlcr  Mimicius  :  ifagi  quidqmd 


miraeuti  tudunt ,  per  dasmonen  faeiunt ,  ilti$  aspiranA* 
bus  et  infundeniibus  prnesiigias  edunt,  vel  qumnom  $uni 
videri ,  vel  quas  sunl  non  videri.  Elmenh. 

Quce  jampridem  ,  eic.  Mb.  I  Culb.  cl  edil.  CraU, 
ijuce  ei  jampridem ;  Scripli  3  Keg.,  3  Colbert.  et  4  alii 
ac  qufttuor  excusi ,  qute  etiam  pridem. 

Porlentificas.  Do  quibus  tlde  sup.  cap.  13.  HaUb. 
IV,  IX ,  xixv ;  Marc.  i ,  ii ,  x :  Luc.  v,  vii ,  xi. 

Quacumque  iter  faciebai.  Lips.  alccr ,  qnoeumque  : 
male.  Iiititatur  Ciceronein  1. 1,  in  Verr.  c.  10  :  Qsm- 
cumque  iter  fecit;  I.  ii.  dc  Pfat.  dcor.  c.  33  :  Quacum- 
que  imust  quaeumqne  movemur.  Add.  nul.  ad  Lactant. 
I.  VI,  c.  18.  Iteruin,  I.  v,  c.  17  :  Quacumqueiier  fe- 
cerit.  BuN. 

JEgros  ac  debites.  jEgri ,  marbo  sunt  alfectl ;  <f«^|- 
tes  ,  iiiembrorum  parte  iiiulilati.  Sic  mox  Lactaoilus 
noNter  debilibus  integritalem  reddere. 

Membrisomnibuscapii.  Arnob.,  c.  i  :  Cnptos  mera- 
bris  adsurgere  j  etiam  suos  referebant  teetos,  atienii 
pauto  ante  cervicibus  tati.  BcN. 

Aspersos  maentis.  Mss.  5  i  ec. ,  asperos ;  i  Rcg.  anlh 
quissimus  ei  Juii.,  aspersis  maculis;  ms.  Canlabrig. 
el  7  edil.  rec.,acsparsos  macutis. 

Ant  medeta.  Praeier  cx*cnro,  quem  lato  curafil 
Joann.  ix. 

IIavT«  I6ya.  Interpret.  Lat.  : 

Oiunia  v erbo  ageus,  et  oouiem  morbum  curaaB. 

Et  genua  debitia  consotidamini.  Sic  tego  cum  I  Reg« 
aritiqiiissimo.  Ei  sensiis  po^tulat.  i  Colben.  habel,  ef 
genua  debilia  confortamini.  Consotamini  qui  estis»  llebr. 
Chnld.  et  Yirlgaia  babent  roboraie;  Syriac,  Conjlrma* 
mini;  lxx  et  oiiines  rcreniss.,  Consotaminiy  iu  nl  «1 
seqiioniia  referatiir,  iiiinus  apic.  Vidc  pneced.  ei  leq. 

Nexjouv  9i.  Sibyllar.  carmina  serm.  S  Latine  : 

Monuonim  aulem  resurreclio  eril, 
Et  etoudonun  cursue  erU  velox,  et  surdus  audiel; 


'49^ 


HA  t^i*  tp4ito(  M  «itftt.  Mtl  tofif  <M6«tt 


Ob  iMis  ejuf  tirtutes,  et  opera  divina,  cum  iiiagna 
illum  MMUiiudO  sequcretur  tcI  debilium ,  yel  oef  ro- 
fum»  tel  eorum  ({ul  curandos  auos  off^rre  ciipiebant, 
aacelidit  In  flmntem  ijuemdam  deaerium ,  ut  ibl  ido- 
rareti  Ubicbm  trlduo  moratus  esset,  tic  ffeme  populus 
laboraret,  TocaTit  dHcipulosi  nuaerenp  quantoa  secum 
clboa  geaiirent.  At  illi  (|ttlnqu«  panea  et  duoi  piscea 
in  pera  se  hnbere  dixerunt.  Afferriea  Juaait,  acmul- 
tltudinem  per  quinqu&Dcnoa  diBtributam  diacumbere. 
Quod  cwn  discipuli  faotrent,  frnngebat  ipse  panem 
mlnutatlro,  camemque  pitcium  oomminuebat,  et  utra- 
qite  in  manibu^  ejua  augebantuf^  Et  cum  appoiiere 
lUa  populo  diaciputlB  Imperaaset,  aaturata  Btini  quln- 


LIBER  IT.  DE  VERA  SAMENTIA  ET  dELIG.  4M 

j^  lam  aurrierent,  aeqne  prxeederetll.  At  illl,  oii^enlejam 
vespere  proTecli,  contrarto  ircnio  laborare  coBperunt. 
Gumque  Jam  mediuin  fretum  tenerent ,  tum  pedibua 
marcingressus  consecutuaesteos,  taihquam  in  solldo 
gradleits;  nonut  poetteOrlonemmentiunturiOpelago 
iucedentem,  qui,  demersa  corporis  parte. 


Humcro  supcremiuet  undas. 
Et  rursus  cum  obdormigset  in  navi,  et  venlits  usque 
ad  extremum  pcriculum  asevirecoepissei,  exciiaius  e 
somno,  silere  ventum  protinus  jussit;  ei  ilucius, 
qui  maximi  ferebantur,  conquievere,  aiatimque  sub 
verbo  «^us  iranquiliitas  iiisecuta  est. 

Mentiuniur  foriasse  Litterae  sanclx  (Lt/c.  viii,  Jlttrr. 
IV,  Matth,  viii)y  docentes  tantam  fiiisse  in  eo  puic- 


qut  hominum  millia,  et  insuper  duodecim  OOpllini  de  g  statem,  ut  imperio  suo  cngeret  ventos  obaequi,  nia- 
tealdula  fi^mlnibos  Impleti.  Qiild  «ut  diei,  aot  herl 
poieat  mirabiliua  ?  At  Id  Sibylla  fyiuritm  cocinerat 
ollm,  Gii]us  Tcnua  tales  reniiitur ! 

Xlv  «ftot<  ^(la  Khni,  xsl  l]^^t9ari  SoioTffiv  , 
iA^  lAiA$«K  iv  lf(||M  dvtB  MfUHi  , 
K«l  ti  «tf t99(vovts  XsSmv  )utd  nUafAsok  «dLvt«, 
iAivM  «\i|p^ii  xoflvou;  tlf  Ustla  «o^Av. 

Quafcro  igllUr  quid  hic  poluerit  ars  magita  moliri,  cujus 
perilia  ^d  nihil  aliud  qtiaOi  ad  circumscribendos 
bcolos  Vdlei.  Idem,  secessurus  orandi  graiia,  sicut 
solebat,  in  moDtem ,  prxcepil  discipulis ,  ut  Oavicu- 

VARIORUM  NOTifi. 

Cnci  videbunt,  et  niuti  ioquenior.  G     Insolido.  Idest,  insolida  terra.Virgil.ii.Georg.  23{( 

tftl  T®>fiv  Mftof  fct'  Axri^  Veltrt  mcmbr^na  legif ,  t     ,. ,      .       ,     ^^^^^^  ^^^^^ 

md  v«&v  ap*^,rAx^r«tK.  Opsohehjs.               ^  ^  !"  sohdo  puieum  demitti.  Bim. 

MorMtus  essei.  Iia  reposui  ex  quampluriiuis  mss.  Orioneni.  F;ibulain  narrat  Tbeon  Alexandrinus  in 

inagis  apposite  qiiam  moraretur^  quod  esl  iii  8  scripiis  Aralaeis  phiciioinenis. 

et  In  VUlgatis.  Vidc  Malth.  xv  et  Marc.  vm.  Egxitaius  isomno.  Prarposilionem  addidiiniis  ex 


ria  servire,  morbos  cedere,  inferos  obedire.  Quid 
quod  eadem  Sibyllae  carminibus  suisante  docuerunt? 
quarum  una,  cujus  supra  fecimus  mentionem,  aie 
ait: 

Tow<  dvi|M.v(  «cuvci  ti  XoT^f  »tpA«»  ii  ««XMmiv 
Maiyo{iivi)v,  leotrlv  «\fi[vij5  «Ifftti  tt  ic«ti(o«(. 

Et  rursus  alia,  qux  dicii : 

Kditeta  «cCf6nt,  v<mv  Mfimn  dhr^Xi«n, 
tx  6l  (LtAf  ic^jfijs  i^tw  K6foq  c9ottai  dvlpfiv. 


Quantos  secum  cibos  gestarent.  Francius  legendum 
esse  censebat,  quantum  secum  cibi.  Vide  Mattli.  xiv, 
llarc.  VI»  Luc.  ix,  etJoan.  vi. 

Per  fMtnfiuigemis  diitribtifam.  In  mss.  Botionien^l 
aBtiqoiore^  2  Ciolbert.  etquibusdam  edltls  deest  dis- 

Ei  €um  tipponerB  i//a  ffopulo  disdpulis  imperasMt, 
Sic  restiiui  ex  antiquissimii  mss.  %  Reg.  et  5  allis 
Roglia,  4  Golbert.,  Em.  ^  i  Clarom'. ,  Bnin.  et  edit.  2 
vet.  Ronii  In  multis  aliis  eat  stpfom. 

Dmodedm  cophinu  Erai  cophinuB  mensur»  genus, 
aridai  et  iiquidas  res  metiens,  qua  re  notiaslmi  erant 
Itidm,  Umfe  ait  Jiivenails : 

Uelubra  locaDtnr  J 

JiMiM^  ttttorum  eopfainus,  foenumque  supeUcx. 

fefv  apttcc  ,  etr.  Codex  SiliyHiniis  legil,  ex  o  iprra^ 
cc^TrsvTt,  xat  l/fj\iog  tivoXioto.  Ot»$op(i:itis.   Versus 

rlor  dibyll2K  enioudandus  est  ex  Lactaniio,  4  Reg.  et 
Colb.  'e$  IpTMv,  mendose  ob  seqnens  ix^jHTTt.  f 
CUifom.  et  odii.  %  vet.  Rom.  Ev  ofjoroic.  Latiuc  : 
Psofibus  slraul  quinciue,  et  (>isclbus  duolm^, 
Hooiinatti  In  miUla  deserto  quinque  saliabil, 
Ctreljquiis  tollens  post  fk^agmenta  omnia, 
Doodecim  implebit  coptiinos  in  spem  multorum. 

Ad  nifttl  uliud.  Ex  quampluriinis  mss.  et  nxcusls 
aiddidi  pnepositionem  ad,  qme  in  9  scriptis  et  7cditis 
flesideraittr. 

Ad  cireutAscribendos.  Id  est,  ad  fallendos»  deci- 
pieiidoa.  tta  et  circumscriptio  prn  fraude  et  deceptione 
ipud  Giceroiiein  proClueniio,  4G,  et  lib.  lii  Ortic.iil* 
Vmpere,  Stc  reposui  ex  antiquisaimis  Regio^Put.* 
%  ftonon.,  i  Colb.,  2  Clarom.  et  ii  excusis.  Vespera 
eat  in  7  aliis  scripiis  et  edit.  Gall.,  Sparli.  In  i  Col- 
bert.,  aura. 


nias.  etedilis  3,  vei.  Itomanis,Crat.,CeiIar.,  Walch. 
Iii  2,  Colb.  el  Clarom.  est  a  somno.  Deesi  pra^positio 
in  9»  impressis. 

^ii6  verbo  ejus.  Ipse  Lact.  iterum  lib.  vii,  cap.  17 : 
FUnt  hmc  sub  verbo  ejus.  Nec  aiiter  Lucretiua  1.  iv. 
V.  780  :  ' 

Omnia  sub  verbo  recreat  natora  paratqne. 

Qua!  Creechius  interpretatur  ad  nutum.  Ego  Laclanlii 
sub  verbo  ejus  interpretor,  eo  adhuc  loquente  el  iu- 
bente.  Bu?ieiia!«. 

Tovc  flcvs/uovc.  Latiiie : 
Venlos  compescet  verbo,  sternet  autem  mare 
)        Furiosum,  pedibus  pacis  el  tide  calcana. 

Kvfxocra.  Sibyli.  lib.  VI,  serm.  6.  Latine  : 
Fluclus  superambulabil,  iuGrmitaicm  hominum  solvet, 
Erigel  (a)  iiiorluos,  el  pellet  dolores  nmllos, 
El  de  uuius  pcrionis  pane  saluralio  erit  virorum. 
STYiortt.  Sic  einendavi  ex  vetusiissimis  mss.  Rcgiis, 
Put.,  Cauc,  1  Colbert.,  i  Brnn.  el  edit.  Batileent. 
1509.  ini  Regiis  receiit.,  i  Sorhoiu,   t  Claromnnt. 
eiuctocxcusis,  Ziifftt.  In  dnobus  aliis  Reg.  et  1  Coi- 
bcrt.,  Zsuast.  Magis  placerct  Z«><rce.  GraK^  desunt  iii 
pleriHque  niainiscriptis. 

A^^yea  7roA).a.  Sic  restitui  ex  1  Reg.  antiqnissimo^ 
i  al»  R<'g.,  i  Cnlb.  et  Brun.  favenie  iiem  vutustis- 
simo  iiegio-Puteano,  ciii  esi  xoXXk,  coirupto,  pro 
irtXXa   Sex  mss.  liabentTroXXoif. 

lliSjO»;.  iia  reposiii  ex  inss.  i  veterrimis  Reg.  fj* 
venie  laiiiia  iiiterpretatione  pmonis,  quue  est  iii  4 
Colbert.  ct  Brun.  ciijiis  vice  forte  legendum  essct 
peridionisi  qiias  est  vox  Grseca  signiflcans  wcfsam,  de 

(0)  Eriget  monuos.  1  Ms,  Heg.  antlquissimus  el  Bnin. 
habcnl  rcsurgere  faciet. 


495  FIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INSTIT.  4M 

His  teslimoniig  quidam  revicti,  solenl  eo  confugere,  A  ciaium  colamus;  ut  doceam  eam  ipaam  paasionem  ab 


eo  cum  magna  et  divina  ratione  suscepiam,  ei  in  ea 
sola  et  virlutem»  et  verilalem,  et  sapientiam  conti- 
neri.  Neque  enim,  si  beatissimus  in  terra  fuisiset,  ei 
per  omnem  vitam  in  summa  felicilate  regnasaeti 
quisquam  illum  sapiens  aut  Deum  credidisset,  aot 
lionore  divino  dignum  judicassel :  quod  faciunt  vers 
diviniutis  expertes,  qui  caducas  opes,  et  fragilem 
potentiam,  et  alieni  beneOcii  bona  non  lantum  aus- 
piciuni,  verum  etiam  consecrant,  et  scientes  memo- 
ri»  mortuorum  deserviuni,  fortunam  jam  extinctam 
colentes;  quam  ne  vivam  quidem  praesentemque  st- 
pientes  colendam  sibi  umquam  puiaverunt.  Nec  enin 
polest  aliquid  in  rebus  lerrenis  esse  venerabile  CCB- 
loque  dignum  :  sed  sola  est  virtus,  sola  jusiilia,  qiHa 
B  potest  Terum  bonum,  et  coeleste,  et  perpeiuum  jodi- 
cari ^quianecdaturcuiquam, necaufertur.Qua  virtole 
ac  justitia  quoniam  Cbristus  Instructus  venitin  terram, 
iromo  vero,  quoniam  ipse  virtus,  et  ipse  justiiia  est»  des* 
cendit  uteam  doceret,  hominemquc  formaret.  Quo  roa- 
gisterioac  Dei  legationeperfunctus,  ob  eam^ipsam  vir- 
tuiem,  quamsimuletdocuit,  et  fecii,abomnibo8genli« 
bus,  et  meruii,  et  poiuit  Deus  credi.  Ergo  cum  roagnos 
populus  ad  eum,  vel  ob  jusiiiiam  quam  docebat,  Tel 
ob  miracula  quae  faciebat,  subinde  confloeret,  et 
praecepta  ejus  audiret,  et  a  Deo  missum  Deique  Fi- 
lium  crederet :  tom  primores  Jiidxnrum  et  sacerdo- 
les  ira  stimulati,  quod  ab  eo  tamquam  peccatores  in- 
crepabantur,  et  inTidia  depraTnti,  quod,  confloenle 
ad  eum  muliiludine,  contemni  se  ac  deseri  Tidebaiit, 

, .^ ^  ,  .  .        et  (quod  capul  sceleris  illorum  fuii)  stultiiia  ct  er^ 

probriuni  nobis  objeciari  solet,  quod  et  hominem,  ^  rore  caecatl,  ei  immemores  praecepiorum  ccelestiom 
et  ab  hominibus  insigni  supplicio  afTectum  et  excru-     ac  prophetarum,  coierunt  adversus  eum,  Iropiuroqoe 

YAIilORUM  NOTiG. 


ut  aiant  non  esse  illa  carmina  Sibyllina,  sed  a  nos- 
tris  ficia  alque  composita.  Quod  profecto  iion  pulabit 
qui  Ciceronem  Yarronemque  legerit,  aliosque  Tete- 
res,  qui  Erylhncam  Sibyllam  caeterasque  commemo- 
ranl :  quarum  ex  libris  ista  exempla  proferirous  :  qui 
auclores  anie  obierunt  quam  Ghrisius  secundum  car- 
nero  nascerelur.  Verum  non  dubiio  quin  illa  car- 
mina  prioribus  temporibus  pro  deliramenlis  babita 
sint,  cum  ea  nemo  tum  intelligeret.  Denuntiabant 
enim  monstruosa  quaedam  niiracula,  quorum  nec  ra- 
tio,  nec  lempus,  tiec  auctor  designabatur.  Denique 
Erythraea  fore  ait,  ut  dlceretur  insana,  et  mendax.  At 
enim  : 

^90U9t  Xt€0>Xl)V 

Matvo{Uyi)v  ^(urctl^  :  iicdtv  ii  -rivtrw  dhwvra , 
Ti]vU«  |Mu  |ivi{{u|v  «oii^tfrct,  x'  ov»  l-ci  |i*  oul(l« 
M«ivo(fciynv  ff,m  |m  ftioO  |ut£Xoio  c^f^iriv. 

Jacuerunt  igitur  niultis  saeculis;  postea  Tcro  aiiimad- 
versa  sunt,  quam  Chrisli  nalivitas  et  passio  palefe- 
cit  arcana  :  sicut  etiam  Toces  propheurum ,  quae 
cum  per  annos  mille  quingentos,  tcI  eo  amplius  lec- 
tx  fuissent  a  populo  Judaeorum,  nec  tamen  intellec- 
ise  sunt,  nisi  postquam  illas  Christus,  et  Tcrbo,  et 
operibus  interpreutus  esl.  Illum  enim  propheise  an- 
nunliaverunt;  nec  ullo  modo  polerant,  quae  illi  lo- 
quebantur,  inielligi,  nisl  fuissent  universa  com- 
pleta. 

CAPUT  XVI. 
De  Jesu  Cliristi  pastione;  quod  fueril  praidicta. 

Yenio  nunc  ad  ipsam  passionem,  quae  velut  op- 


quo  supra,  quinque  pane$  et  duo$  pi$ce$  in  pera  $e 
hnbere  dixerunL  Ilaque  legendum  inihi  videtiir  in 
GraK:o  texiu  tt^jowc  ".  non  Trriy^g,  ui  in  octo  rec.scrip- 
lis.  El  facilis  routalio  fucrit  Trnpns  in  itrr/Hg. 

Ficta,  Sic  reposiium  ex  7  vet.  ediiis  et  omnibus 
mss.  praeter  i  Keg.  rec.  iii  quo  est  conficia.  Iii  1 
Reg.  rec.  et  Brun.  deesl  atque  compo$ita.  Quae  vero 
fides  sit  adhihonda  Sibyllis  vide  supra  col.  000. 

Liceronem,  Lib.  ii,  de  Nalura  deorum.  £t  Varro- 
nem,  de  quo  lege,  cap.  6,  libri  primi  supra,  et  c.  22, 
libri  de  Ira  Dei. 

«i]<rou(rc.  Isiud  est  sermone  5  quod  sic  vertitur 
latine  : 

Dicent  Sibyllam 

Insanam,  mendacem.  Cum  vero  facta  fuerint  omnia, 

Tunc  mei  memoriam  facietis,  neque  me  lum  quisquam 

Insanam  dicet  me  Dei  magni  valem. 

Ycv(rrttjE>av.  Sic  emendavi  ex  2  vclustissimis  mss. 
codicibus  Hegiis,  favenle  Regio  aliero  in  quo 
Ycmipav.  Scripii sex  rec.  etOedit.  habentTcu<rTjE>iotv, 
mendose,  conira  legem  roetri ;  iieroque  1  Reg.  ct 
cdit.  Roiu.  1470,  quibus  est  Yccv^ptav. 

upofnriv,  5  Reg.  veterr.  npomixiv;  5,  al.  Ttpofnvirff 
utedii.,  mascurmo  genere,  male. 

Jacuerunt,  Ila  resliiui  ex  mss.  2 ,  anliquissimis 
Regiis,  2,  al.  Reg.  bona:  not»,  4  Colbert.,  1  Lips., 
Ero.,  C:ml.,  Bruii.,  cd.  Roin.  1468.  Jacuerunt,  id 
est.  in  occulto  fuerunt.  Hac  sigiiiflcalione  isUid  ver- 
buin  accipiiur  a  Cicerone  et  Plauio.  Recentiores  li- 
brarii  perperaro  s>ubstiiuere  latuerunl. 

Pottea  vero  animadver$a  $untf  quant.  Id  est,  Ani- 
madver$a  vero  $un$f  po$teaquam  Lhritti  nativita$  et 


pa$$io  patefecH  arcana,  Sic  de  Mort.  persec.,  cap.  5, 
Po$teavero  quam...  finivit.  Yid  not.  supra.  Buiievaii. 

Vel  eo  ampliu$.  Haec  leciio  manuscripionim  est 
RegioPut.,  2  Bon.,  4Colb.,  £m.,  Cant.,  aliorum- 
que,  edit.  3,  vel.  Rom.  et  3,  al.  In  7  rec.  scriptis 
totidemque  exciisis  est  et  eo. 

Quas  velut  opprobrium,  etc.  Paffani  objiciebant 
cbristianis  velut  opprobrium,  qiiod  nominem  crud- 
ilxum  ac  servili  murte  defuiictum  colerent.  Augus- 
lin.  de  Convers.  S.  Pauli  Serm.  1  :  Nolo  mtaM- 
mu$  de  Chri$ti  nomine.  In$ultetur  nobi$^  quod  erM' 
mu$  in  crucifixum,  occi$um.  Idein  Serm.  8  de  Yerbis 
D  Apost.  :  De  cruce  Chri$ti  nobi$  in$ultant  sapientet  Ah- 
ju$  mundi,  et  dicunt  :  Quale  cor  habeti$,  qui  Deum 
.  coliti$  crudfixuni.  £liienhorst. 

Divinitati$.  Sic  restitui  ex  edit.  Is.  et  Cellar.  nec« 
non  ex  omnibiis  mss.  pra^ier  rec.  1  Reg.  et  i  Co|« 
beri.  in  quibus  corrupie  legitur  dignitaS$  pro  dhl^ 
nitatis ;  ac  2  Reg.  rec.  et  13  vulgaios,  in  quibus  est 
religtoni$.  —  Vera  diviwtati$  experte$.  Lib.  T,  c.  10  : 
Quanto  religionu$  terreni$  i$ti$  siinulacris  in$erviuHt 
tanto  magi$  $celerati  adver$u$  nomen  verae  diviniutis' 
exi$tunt.  fiuNEHAN. 

Non  tantum  $u$piciunt.  Ita  emendavi  ex  ma.  co- 
dice  regio  400  duiiuxat  annorum,  sed  opiimae  nolc. 
et  2  vel.  edit.  Rom.  1470,  1474.  Ei  sic  Beluleioa 
Riveius,  Meursius,  Callaeus,  Sparkius  et  Cellarius 
legere  maluni,  quam  $u$cifnunt  caeterorum.  Kadem 
correctio  est  supra  lib.  ii,  cap.  2,  ctrca  mediam. 
dusptciim/,  id  est,adroiraniur. 

Primore$.  Noster  expressit  Cypr.IdoI.  Van.  Uunc 


497  LIBER  IV.  DE  VERA  SAPIENTIA  £T  REUG.f  498 

eoosilittin  de  eo  lollendo  cruciandoque  ceperunt :  A  itlis  peccata  et  injustitias,  et  n  populo  pene  deserd, 
qood  propbelae  miiiio  ante  descripseranl. 


Nam  et  David,  in  principio  Psalmorum  {P$al.  i)  suo- 
nimy  profidens  in  spiritu  quantum  facinus  admissuri 
essenl,  Bealum  e$se  ail,  qui  non  abierii  in  comilio  ini' 
ptoricm.  Ei  Salomon  in  libro  Sapienli»  (cap,  ii),  his 
terbis  iisus  est :  Circumveniamus  justum^  quoniam  in~ 
tuam  eU  nobis^  ei  exprobrai  nobis  peccala  legis  :  pro^ 
nduit  %e  sdenUam  Dei  habere^  ei  filium  Dei  se  nominai : 
factus  e$t  nobis  in  traduclionem  eogitationum  nosira» 
rum  :  graxis  esi  nobis  eiiam  ad  videndum ;  guoniam  dis- 
ftmt/M  est  aliis  vita  i7/tics,  ei  immulatas  suni  via  Hlius  : 
tmnguam  nugaees  (Bsiimati  $umu$  ab  eo  :  continet  se  a 
vHs  noslrti,  ^iuMt  ab  immundilHs^  et  prcsferi  novissima 
JMHomm,  et  gloriatur  pairem  se  habere  Deum»  Videa- 


concilati  suntad  eum  necnndnm. 

Gujus  rei  audaciam  dedii  illis  bumilitas  ejus.  Nam 
cum  legereni,  cum  quanta  virtule  et  clarilate  Filius 
Dei  veniurus  esset  e  coelo,  iesum  autem  ceriierent 
humilem,  quieiuni,  sordidum,  informem,  non  crede- 
bant  Oiium  Dei  esse,  ignoranies  duos  ejus  adventus 
a  prophetis  esse  praedictos  :  primum  in  liumilitaie 
carnis  obscurum,  secundum  in  fortitudine  majeslatis 
manifestum.  De  prinio  David  in  psalmo  septuagesimo 
primo  sic  ait :  Deseendei  sicut  pluvia  in  vellus,  et  orie- 
tur  in  diebus  ejus  jusliiia^  ei  abundanlia  pacisj  donec 
extollaiur  luna,  Sicut  enim  pluvia,  si  descendat  in 
vellus,  animadverti  non  potesi,  quia  strepiium  non 
facil :  ita  Ghristum  in  terram  sine  cujusqiiam  suspi- 


»1»  ergo  st  sermones  illius  veri  sint;  et  tentemus  qum  B  cione  venlurum  essedixii,  ut  justitiam  doceret  et  pa- 


ventwra  sunt  Uli.  Contumeliis  ei  tormentis  interrogemus 
eum  :  ut  seiamus  reverentiam  illius^  el  probemus  pniien" 
tiam  iUiuSj  morte  turpissima  condemnemus  eum,  Htec 
eogUaverunt^  et  erraverunt.  Exccecavit  enim  ilios  stui- 
lifiM  ipsorum;  et  nescierunt  sacramenta  Dei,  Nonne  ita 
descripsil  nefarium  illud  consilium  ab  impiis  initum 
conlra  Deum,  ut  plane  inierfuisse  videaiur  ?  Alqui  a 
Salomone,  qui  haec  cecinit,  usque  ad  id  tempus,  quo 
gesta  res  esl,  mille  nc  decem  anni  ruerunt.  Nihil  nos 
affliigimus,  nihil  addimus.  Habebant  hncc,  qui  fece- 
mnt :  legebant,  in  quos  hxc  dicta  sunt.  Sed  el  nunc 
hcredes  nominis  ac  sceleris  illorum  haec  el  liabenl, 
ei  damnationem  suam  prophetarum  voce  praedictam 
quotidianis  lectionibus  personant ;  noc  aliquando  in 


cem.  Esaias  quoque  ita  tradidit  (cap,  liu)  :  Domine^ 
quis  credidii  auditui  nostrOy  et  brachium  Domini  cui 
revelatum  esi?  Annuntiavimus  coram  ipso  sicui  pueri^ 
et  sicui  radix  in  terra  sitienti :  non  e$t  figura  ejus,  ne- 
que  clariias;  et  vidimus  iUum,  et  non  habuii  figuram^ 
neque  decorem :  sed  figura  ejus  sine  honore,  el  deficiens 
prceter  cceteros  homines.  Homo  in  plaga  posilus  est^ 
sciens  ferre  imbecillitatem^  quia  aversus  esi^  et  non  est 
computatus.  Hic  peccata  nostra  portat,  et  pro  nobis  hic 
dolei ;  et  no$  putavimus  ipsum  esse  in  dolore^  et  in  pla- 
goy  et  in  vexatione,  Ipse  autem  vutneratus  e$t  propter 
facinora  nostrOy  et  infirmQtus  e$t  propter  peccata  nostra  : 
doctrina  paci$  nostros  super  illum ;  livore  ejus  no$  sanati 
sumus,  Omnes  sicut  oves  erravimus^  et  Deus  iradidit  illum 


eor  suum,  quae  pars  est  et  Ipsa  damnationis,  admit-  C  pro  peccati$no$tri$.  Et  Sibylla  eodem  modo  locuta  est : 
tont.  Increpili  ergo  a  Chrislo  sitpe  Judxi  exprobranle  ouxpi^,  Athio?,  i^f^i,  h  ^\M^f^  a«i^  *a«u 

VARIORUM  NOTiE. 


magistri  eorum  ac  jmmores»,  tradideruni ;  et  Gypria- 
nns  Tertullianum  in  Apolog.  cap.  21  :  Primores  Ju- 
imorum^  reliqua.  Boneman. 

Crudando.  Conf.  cap.  18;  cnp.  22;  Eplt.  cnp.  46, 
48.  Illustrat  Lipsiiis  lib.  i,  de  Cruce,  cap.  5,  et  Co- 
lombiis  ad  lib.  de  Mort.  Persec.  cap.  2.  Buneman. 
El  Satomon  in  libro  Sapientice,  Slieronymu3  corda- 
lior  pncratinne  in  proverhia  S:ilomonis  est  ( qii.ii  epi- 
Slola  esl  115).  Liber^  inquit,  t{>su$S7ri7joaoo;,  qui  Sa- 
jfientia  StUomonis  inscribitur,  qui  apud  Hebrceos  nus- 
fuam  esij  et  ipse  stylus  grcecam  etoquentiam  redotei, 
et  nonnuUi  scriptorum  velerum  hunc  esse  Judosi  Philo- 
ni$  afirmani.    BuN. 

Jnsuavi$,  Hac  voce  passim  utilur  Lactantius  lib.  v,  D 
cap.  1,  Epilom.  cap.  45  et  61,  lib.  de  Ira  Dei  cap.  20. 
Quasi  ab  immunditiis.  Non  abhorret  Laciantiiis 
^  voce.  L.  IV,  c:ip.  iljAb  immriii(<tlits.  Lipsius  ad  Se- 
^ec.  I.  III  de  Ira,  c  54,  Immunditias^  cx  antiquo  libro 
Maleb:U.   BuN. 

Et  gloriatur  palrem  Deum.  Cdiderant  antea ;  ei  glo- 
-miatur  patrem  se  habere  Deum,  At  antiquissimus  co- 
*^ex  Taurin.,  c.  45.  Ei  gtoriatur  patrem  Uominum  (legr 
^eum),  Atque,  ul  ego  edo.  Bun. 

MiUeae  decem  anni,  Sat  recte  ad  meniem  chrono- 
loglae  sacrac.  Salomon  enim  obiit  anno  ante  xram 
Tulgarem  980.  Clirisius  vero  cruci  affixus  est ,  jiixu 
vetere  i  Ecclesiae  doctores,  duohu<  Geminis  consulibus, 
Id  esl  anno  Ghrisiiaiiu!  xrx  29.  Hanc  suinmam  si  ad- 
das  ad  eam  980,  efflcies  annos  1009. 

mhU  addimus.  Mss.  Em.  et  Brun.,  NihU  nos  addi- 


nes  ediii.  In  7  mss.  rec.  est  ipsum. 

Quietum,  Abest  a  7  mss.  rcc. 

Sordidum.  II.  I.  non  significat  tmmunt/um,  necava- 
rtim,  parco  nppositum,  ut  c.  1, 1.  vi,  c.  14,  sed  ob$cu- 
rum,  contemptum,  haud  clarum  :  qiiod  patei  ex  citaio 
dicio  Esaise,  n.  15;  et  Lacl.  vi,  c.  14.  Bun. 

In  humititate  carnie,  Secundiim  Tcrtull.  Apolog. 
cap.  21  :  In  humiUtate  conditionis  humanas.  Lacl. 
lib.  IV,  cup.  14 ;  Gonf.  c.  22 :  Cur  $e  tam  humilem  im- 
beciUumque  fecU;  cap.  26  :  Humilis  advenerai,  ut  hu- 
mUibn$  et  infimi$  opem  ferret,  clc.  Conf.,  1.  ii,  cap.  1, 
c.  2,  c.  3  et  c.  4;  I.  v,  c.  14  :  Ab  humilibus  ad  po- 
tentes,    Bun. 

ilnntinffavtmtif,  etc.  Hebrai  lcgunt :  ei  ascendU  si- 
cul  virgultum  coram  eo.  lxx  et  August.:  Annuntiabimue 
coram  illo,  ut  infans.  Quid  mullis?  Apud  bumanum 
judicium  Trapado^ov  est,  suinmam  poleniiam  in  humi- 
liiate  quxrere.  Carnalis  Jud:coriini  sapieniia  tain  sa- 
gax  non  eiat,  ut  inlelligerei  quidnani  illud  esset, 
qiiod  Zachar.  praedixerat :  Rex  luus  vcnit  tibi  man- 
sueius.        Betuleius. 

Pro  nobis  dolet,  Bestituo  veram  loclionem  ex  Lips. 
lert.,  Goih.,  Reimin.,  Rosl.,  Veu.  1471,  utraqiie  78, 
93,  97,  Paris.  Torii.  1587,  1613,  conformem  Hebr. 
et  Lxx.  ilein  Cypriano  I.  ii,  adv.  Jiid.  c.  13.  Recen- 
tlores  Parrli.,  Ald.,  Gryph  ,  Thomas.  el  seqq.  sine 
necessitale  pro  nobis  hic  dolet  cdiderant.  Bun. 

oixrpbc,  elc.  Sibyll.  Serni.  8.  Lal.  : 

Miserabilis,  inhonoralus,  sine  spccie,  iu  miserabilibus 

(spempraebebit. 


tNfts. 


Jesum.  Ila  qnaniplurimi et  anliquissimi  mss.  etom-     .   E^TriSa  $w<tii.  Iia  inss.  Reg.  Pui.  et  5  al.  Rcg.,  1 


49«  PIRIl.  LAGTANTII  DIVIN.  JNSTIT.  m 

Propler  liaDC  bumiiilaiero ,  Oeum  luuin  iion  «gno*  A.  periinaciier  toentur,  exeidevoni  a  Deo,  et  Deani  non 

agnoverunt,  praedi!|erai  fore,  ut  proplieta  maxlmuB 


scentes,  inierunt  consilium  det(ft6iandum  ut  priva* 
ront  eum  vita,  qui  ut  eos  viviflcaret  advenerat. 

CAPUT  xvn. 

De  Judosorum  religionibus,  ac  eorum  odio  in  Je$um. 

Sed  irae  atque  invidiae  auae,  quam  in  cordibus  suis 
gerebant  inlus  inclusam,  alias  causas  praBferebant ; 
quod  legem  Dei  per  Mosen  datam  solveret,  id  esi, 
quod  gabbaiis  non  vacaret»  operans  in  salulem  bo' 
minum;  quod  circumcUionem  vacuefaceret ,  quod 
absiiuentiam  soilla  carnis  auferret.  In  quibus  rebus 
judaica^  religionis  sacramenta  consistunt.  Ob  ba» 
it^que  cj^iera  pars  populi,  quas  nondum  ad  Chrisium 
secesserat,  a  sacerdotibus  iiiciiabniur,  ut  impium  ju- 


a  Deo  mitiereiur,  qui  sit  supra  legem  ,  qui  ▼olunta- 
|em  Dei  ad  boniines  perferat.  In  Deuieronomio  Ita 
scrjplum  reliqult :  Et  dixii  Dominut  ad  m$  :  Propke^ 
iam  exciiabo  ei$  de  frairikue  eorum^  itcul  l«,  et  daba 
verbum  meum  in  os  ejus ;  el  hquetur  ad  eos  ea  ^ee 
prmcepero  ei :  et  quiiquit  non  andierii  ea  quee  ioquetu^ 
propheia  iUe  in  nomine  meo ,  ego  vindieabo  in  eum. 
Denuntiavit  scilicet  Dominus  per  Ipsum  legiferum, 
quod  Filiuni  suum,  id  est,  vivam  (Hraeseulemque  lo- 
gem  missorus  esset,  et  illam  veterem  per  mortalem 
datam  soloiurus,  ui  denuo  per  eum,  qui  essel  ttter- 
nus,  legem  sancirei  aiternam. 
Item  de  circumcisione  solvenda  Esaias  ila  ppopbo- 
dicaret  eum,  quod  legem  Dei  solveret ,  cum  boc  ille  B  tavii :  Heee  didi  Dominm  mris  Juda,  qui  habilanl  im 


non  suo  judicio,  sed  ex  Dei  voluntale  el  secunduni 
pra^dictafaccretprophetarum.  Nicbeasenim^cai^.  i, 
V.  2)  iiuvain  legem  daiurum  denuntiavil  boc  modo : 
Les  de  Sion  proficisceiur,  ei  sermo  Domini  ex  HierU' 
salem,  et  judicabii  inter  plurimos  populos,  ei  revincei^ 
et  deligei  validas  naiiones.  Illa  eoim  prior  iex,  qua 
per  Mosen  data  est,  non  in  monie  Sion,  sed  in  monUi 
Cboreb  daia  est ,  quam  Sibylla  fore  ut  a  Filio  Dei 
solveretur,  ostendit : 

£1«  aCi-cgv  TOTi  cS^  XutTfl»  y6|M{. 

Sed  et  ipse  Moses,  per  quem  datam  sibi  legem  dum 

VARIOROM  NOTiE 


Hierusaiem :  Renovate  inter  9os  nomtatem^  ei  ne  •enif- 
naveritis  in  spinis.  Circumcidiie  vos  Domino  Deo  veetro^ 
ei  circumcidile  priBputium  eordis  veslri ,  ne  exeat  fm 
mea  siculi  igniSy  et  eamrol,  el  non  sii  qui  exlinguMt, 
Item  Moses  Ipse  {Deut,^  xxx) :  In  novissimis  dH^uS' 
circumcidei  Dominus  cor  tuum  ad  Dominum  Deum  tuum 
ammidum.  Item  Jesus  Nave  successor  ejos :  Et  dixH 
Dominus  ad  Jesum  (Jos.^  v,  1) :  Fae  libi  cultellos  p§*. 
tfinos  nimis  aeutos,  ei  sede^  ei  eircumcide  secwsda 
filios  Israel,  Secundani  circumcisionem  futuram  esse 
dixit,  non  caruis,  sicut  fuit  prima  ,  qua  ctiam  nune 
Judxi  uluniur,  scd  cordis  ac  spiriius,  quam  tradi« 


Clarom.,  ^Culbert.  Grueca  jn  aliisd^sunt.  Malecita- 
turCI.  Pdleani  inemhrana,  iu  qua  Sgjo-v},  non  Sixrst^ 
quarn  diciiiuiem  tainen  h.ibuil  ali(|uis  nis.,  si(|uidcm  i 
Brun.  ferl,  ul  miseris  spem  prcebent, 

Invidice  sucB prceferebant.  Mss.  i  Reg.  el  Cnqc. 

ac  5  edd.  lec.  hahcni,  intus  inclusa  matitia,  causas 
prceferebant. 

Solveret.  Vide  Maiih.,  c.  xii,  Marc,  c.  iii,  Luc., 
c.  VI,  et  Joaun.,  c.  ix. 

Operans  in  salutem.  Sic  Taurin.,  Epit.  47  :  Ut  in 
salutem  hominum...  operarenlur.  EtCyprian.  de  Elee- 
mos.  iii  priiic:  Multa  et  magna  sunt...  beneficia  divina, 
quibus  iii  saluteiii  nostram  Dei...  elementia  et  operaia 
sit,  et  semper  operetur.  Termll.  ApoL,  c.  ^ :  Plus 
ego  illi  operor  iii  saluiem.  Bun. 

SuiUas  carnis.  Id  non  legitur  iii  evangelica  liistoria. 

Ad  Chriitum  secesserat.  Ms.  i  Bonon.  antiq.  acces-  -^ 
serat.  Seripiis  8  ei  edilis  i  esi ,  a  Christo  secesseral.  ^ 
Sed  ad  Christum  secesserat,  hic  esl  verbuni  (ul  dicunt) 
prapgnans,  quod  alitid  adliiic  includil,  ca  ratione, 
quas  nondum  secesserat,  et  ad  Chrislum  se  contulerai; 
exirinpli  gratia  Yelleii  Paterculi,  iib.  i,  i8,  i  :  Adeo 
ut  eorpora  geutis  iUius  separala  sint  in  alias  dvitates  ; 
id  esi,  separatajintj  el  in  alias  civitates  divisa.  Sacro 
codice  hebr;co  bic  dicendi  luodus  inaxiiue  frcquens 
esl. 

Et  deUgti  validas  natione§.  Verbum  deliget  deside- 
ralur  in  iiis.  Hfgio-PuL.  In  aliis  inss.  est  diUget,  reU- 
gtitj  redigetjdiriget.  Otiiues  fere  ediii  cuiu  phiribus 
iiiss.  balienl.  detiget.y  quod  Laciaiilius  legisse  videtur 
ex  meiidoso  bibtioruin  codice  grxco,  in  quo  scriplum 
fueril  £x>i5jt,  pro  fy\i-figij  qtiod  csi  arguety  vel  corri- 
piet.  Forte  iioii  male,  revmcet  et  redigei  vaUdas  naUo' 
nes,  ul  ferunl  luss.  i  Reg.  rec.,Tornes.  el  i  Clarom. 
Mulia  hic  desuut  in  vetcrriuio  Regio,  et  Graeca  ab- 
suut  a  multis  mss. 


Deliget.  Vulgala  habet  corripiet. 

In  monte  Choreb.  In  deserlo  Arahi.T.  Sic  juxia  Grac- 
ciim  texlum  reposui  ex  mss.  Regio-Piil.,  Galiis  tteg.,' 
5  Colb.,  Cniic  et  quainpluriniis  aliis.  In  rcc.  i  Rcg. 
el  i  Colh.  el  i  l  edilis  lc^iUir  Oreb..  Choreb  aulem  est 
Sinni.  Erat  ergo  peira  iii  dcserto  Sinai,  vicinlor  la- 
men  R  iphidim,  quam  uionti  Sinai.  Menogh.  —  Tolus 
ille  moniosiis  tractus  dicehatur  Horeb,  uhi  et  Sinai. 
JuNius.  —  Occidentalior  pars  erai  Horeh,  orienlalis 
Sinai. 

AlVoTi.eic  Latine: 

Sed  curo  omnia  perfecta  fuerinl  quae  dixi, 
lu  ipsum  lunc  lota  solvetur  lex. 


Sihyllanim,  serm.  8. 

Eig  onko»,  cic.  Sic  emeudivi  ex  luss.  RcgioPul., 
I  al.  Reg  opiimai  uoue,  et  BeiuL    • 

El?  awTov  Tott  irf^  WiT«i  v^o«. 

Et  rcclc,  ob  legem  meiri.  In  caetcris  legiturXuoTrKc^ 
etdeestTore. 

Propheta  maximus  a  Deo  miiteretur.  Iia  reposnl  ex 
impressis  ^  vet.  Rom.  et  5  aliis  ,  necnon  ex  omnl* 
biis  niss.,  prneter  2  Reg.  quibus  esl,  ut  et  8  editis, 
mittatur  a  Deo. 

Deuteronomio.  Hoc  citatur  a  S.  Stephano  in  Aclis 
apostolor.,  c  7. 

Per  mortnlein  daiam.  Hsec  lccllo,  qune  est  anliqnis^ 
simi  ms.  Regii  miiUorumque  aliorum  et  li  ediiomnii, 
opiima  est  ac  geuuiiia ;  respoiidei  euiin  t^  mornua 
quod  sequiiur  a  coujiigatis.  Scripli  15  ct  vulgali  tres 
habeni  per  Hogsen.  Ecquis  vocem  MogH»  adeo  IH^- 
tum  mutasset  iii  mortalem  ? 

Esnias  iia  prophetavii.  Fallitur  Laclautius;  nana 
Jercniiae  verha  suut,  c  iv,  v.  5,  i. 

Circumcide  secundo.  Id  est,  iiistaura  circMroclsio- 
nem  jamdudum  in  deserto  omissam,  quani  Dniii 
posilimiuio  revocandam  Jussit. 


m  LIBGR  IV.  DE  VERA  fiAPIBNm  ET  RELIG.        "  m 

diiCbristus,  qui  vftruft  Jesus  fuit.  Non  enim  ProplMta  A  &iiner6nt.  Osl  enim  lululentuno  lioc  aniniaf»  et  im- 


sic  ait :  £(  dixit  Dominus  ad  me,  sed,  ad  Jetum ;  ui 
oslenderei  quod  non  de  se  loqueretur,  sed  de  Cbristo, 
ad  quem  tunc  Deus  loquebatur.  Cbristi  enim  figuram 
gerebat  ille  iesus  :  qui  cum  prinium  Auses  voeare- 
tur,  lloses  futura  prsesentiens,  jussit  euni  Jesum  vo- 
cari;  utquoniam  dux  miliiiae  delectiia  essetadveriua 
Amalech,  qui  oppugnabat  filios  Israel,  et  adversa- 
rium  debeilaret  per  nominis  figuram,  et  popnlum  in 
terram  promisaionis  inducerei.  Et  Idcirco  eiiam  Mosi 
aucceaait,  ut  ostenderet  novara  legem  per  Clirisluni 
Jesum  dalam  veteri  legi  successuram,  qn»  data  per 
Mosen  fuit.  Nam  illa  carnis  circumcisio  caret  ufique 
ratione ;  quia  si  Deus  id  vellet,  sic  a  principio  for- 
niasset  hominem,  ut  praeputium  non  huberet.  Sed 


munduni;  nec  umquam  cocium  aspicit :  ae^  in  terra 
toto  et  corpore  et  ore  projecium,  veniri  semper  et 
pabulo  servii ;  nec  ulium  alium  dum  vivit  praast^re 
usum  poiest,  sicut  caiiera^  aiiimantes,  quae  vel  su- 
dendi  vebiculum  prxbeni,  vel  in  cuUibus  agroruiQ 
juvant,  vel  plaustra  coilo  tmhunt,  vel  oner^  tergo 
gesiaiit,  vel  indumentum  exuviis  suia  exhibenl,  vel 
copia  lactis  exuberant,  vel  cusiodiendis  doniibus  in- 
vigilant.  Iuierdixit  crgo  ne  |)orciiia  cnrne  ulerenlur» 
id  esc,  nc  vitam  porcorum  imiiarentur,  qui  ad  solam 
mortem  nuiriuniur;  ne  ventri ,  ac  voliipiaiibus  aer- 
vientes,  ad  faciendam  juslitiam  inuliles  essent,  ac 
morte  arficereniur.  Iiem  ne  se  foedis  libidinibus  im- 
inergerent,  sicut  sus,  qux  se  ingurgiiat  coeno;  ve| 


hojus  secundce  circiimcisionis  figura  eral,  significans  B  ne  terrcnis  serviant  simulacris,  ac  se  luto  inquinent. 


niidandum  esse  pecluB ,  id  est,  aperlo  et  simplici 
cordu  oportere  nos  vivere ;  quoiiiain  pars  illa  corpo- 
ris,  quae  circumcidilur,  hnbel  quamdam  similiiudi- 
Dem  cordis,  et  esi  pudenda.  Ob  hanc  causam  Dcus 
nodari  eam  jiissit,  ut  hoc  argumento  nos  admoneret 
ne  involutum  pectus  haberemus,  id  est,  ne  quod  pu- 
dendum  facinus  intra  conscientiae  secreta  velemus, 
Hsc  est  cordis  circumcisio,  de  qiia  prophetae  ioquun- 
lor,  xiuam  Deus  a  carne  mortali  ad  animnm  Iranslii- 
lit,  quae  sola  mansiira  est.  Volens  enim  vilae  ac  sa- 
luii  nostrae  pro  aiterna  sua  pietate  consulere,  poeni- 
tentiam  nobis  in  ilia  circnmcisione  proposuil,  ut  si 
cor  nudaverimus,  id  est ,  sl  peccata  nostra  confessi 
satis  Deo  fecerimns,  veniam  consequamur;  qu»  con- 


Luto  cuim  se  oblinunt,  qui  deos,  Id  est,  qui  lutum 
terramque  venerantur.  Sic  universa  prxcepta  judaicae 
legis  ad  exhibendam  justitiam  spectant,  quoniam  per 
anibagem  data  sunt ;  ut  per  carnalium  figuram  spiri* 
tualia  noscerentur. 

CAPUT  xvm. 

De  panione  Dominica,  et  quod  ea  pranunliata  fuerit. 

Cum  igitur  ea  quae  Deus  fieri  voluit,  quaeque  per 
prophetas  suos  multis  8:i'culis  ante  praediiit,  Chrislus 
impleret,  ob  ea  incilati,et  divinas  litieras  nescientes, 
coierunt  ut  Deum  suum  condemnarent.  Qiiod  cum 
sciret  fiiiurum,  ac  s ubinde  diceret  oportere  se  pati , 
ac  intcrfici  pro  saiute  multorum,  secessit  tamen  cum 


tumacibiis  et  admissa  sua  cebiiiibus  denegatiir  ab  C  discipulis  suis  (Marc.  iii ),  non  ut  vitaret  quod  ne- 


eo  qui  non  faciem,  sicut  homo,  sed  iittima  ct  arcana 
pectoris  intuotur. 

Eodem  spcclat  etiam  carnis  suillae  fntcrdiclio ;  a 
qtia  cum  eos  nbstinere  Deus  jussit,  id  poiissimum 
TOluit  inielligi,  ul  sea  peccatis  at^ue  immundiiiisab- 


cessc  crnt  perpeii  ac  susiiiiere,  sed  ui  ostenderel 
quod  i(a  fieri  oporteret  in  omni  persecutione,  nesiia 
quis  ciilpa  iiicidissc  videalur;  ac  dcnunliavil  fore  ut 
ab  uno  eortim  proderciiir.  Ilaque  Judas,  prncmio  illec- 
tiis,  tradidit  Filinm  Dei  Jud.-eis.  At  illi  comprehen- 


VARIORUM  NOTi*:. 


Et  dixit  Dominus  ad  me.  S\c  sl  me  emendatum  ex 
mss.  7  Reg.  veiusiioribus  ac  Tornes.,  Bi^tul.,  Cotb., 
Em.,  6  Colbert.,  1  Sorbon.,  ^  (.larom.,  Brun.  ei  ex 
ipsomet  Lacianiio  paulo  supra.  In  pluhbus  mss.  et 
ediiis  lcgilur  Jesus,  mendobC. 

Quod  non  de  $e  loquerelur.  Ex  niss.  ct  dccem  editis 
restitiita  leclio  :  in  8  iinpressis  est  de  eo. 

Qui  eum  primum  Autes  vocnretur,  Ntimcr.  xiii. 
Prius  Hiisca  iioiMinahainr :  dicitiir  et  Ilose,  unde  in 
editione  grj^ra  Aiise,  qiiod  aspirandtim,  ui  sil  Hnuse. 
Piilrem  halmii  Nun,  qni  corrnpte  Nnve  vocntiir.  Drd- 
8IU8.  —  Vide  S.  Aiigii-tin.  de  Civit.  Dei,  lib.  xvi, 
c.  43.  Vide  eliam  Teriiiliiaiium  adversus  Juda^os. 

Novam  legem.  Christus  non  legem  novam  tulil, 
sed  veierem  perfecit. 

iMolutum  pecius,  Ut  Seneca,  lib.  i  Qu.  Nal.,  praif.: 
Non  est  libi  frons  /Si-fa,  nec  m  alienam  voluplatem  sermo 
eomposiius,  iiec  cor  involuium.  Bun. 

Velemns,  Dicere  debnisset  auclor,  Velaremus,  Sic 
usque  ad  finem  capitis  mutaiio  temparum  vitiosa  non 
semel. 

Eodem  speetat  etiam  carnis  swUee^  etc.  Quae  facla 
est  Levil.  i% ,  Deuteron.  xiv.  Snpra  indicnvi  por- 
cinae  carnis  interdiciioneni  nusqiiam  nuncnpaliiii  in 
Rvangelica  taxari  hisioria.  In  gonere  snnc  siipersti- 
tioncin  omneiii  notat,  signiflcans  ea  inquinare  homl* 
ii«m  qituc  eiteunti  non  qttoi  Intrant.  Certe  credhum 


observaiumque  est,  homines  eoruin  animalium  in- 
duere  mores,  quorum  vesccrentur  carnibns.  Qualis 
auiem  nalura  suibus  sit,  indicnt  opiime  Petrus  in 
sun  posteriore  Cauoiiica,  c.  2,  22,  ubi  eos,  qui  post- 
quain  veriiatis  viaiii  rognoverunt,  rur&us  ad  priorem 
iininnndiiieui  revolvuntur,  notnt  his  verbis  :  Sus  tota, 
in  volutabro  luti.  Bbtul. 
-^  Jn  terram..  projectunu  Legendum  suspicatus  in  /er- 
^  rflw,  offendi  in  ed.  Torne».  1587,  1613.  Walch.  rec- 
lissiine.  Opil.,  c.  8  :  Vt.,.  totocorpore  m  humum  pro- 
jecta  ventri  pabuloque  servirent,  fiUN. 

Ventri  semper.  Ms.  Torn.  veneri, 

Pie  porcina  carne  uierentur,  Mss.  Pal.,  Lips.  el  4  editl, 
vescerentur.  De  suilla  cnrne  vide  Varronem  de  Re 
rnsiica,  lib.  ii,  c.  4.  Cicer.,  lib.  v,  de  Finibus,  et 
Plin  ,  lib.  vni,  c.  51. 

Se  oblinunt.  Conf.  notas  meas  ad  lib.  v,  c.  1.  Ite- 
rum  Lact.,  vi,  c.  25 :  Qui  se  cmo  immerserit,  coeno 
sil  oblitus,  necesse  esl,  Bun. 

Oportere.  Vide  Matth.  xx,  Marc.  x,  Luc.  xviii, 
Joan.  VII  ei  viii  el  xi. 

Quod  iia  fieri  oporteret.  Ex  cunctis  ferme  manu- 
scriplis  el  7  vet.  editis  ita  reposui.  In  2  Reg.,  Em., 
Caniahrig.,  Brun.,  et  9  excusis  est  oporteat. 

Proderetur.  MaiiU.  xxvii,  ^Marc.  xiv,^Luc.  xxii, 
Joan.  XVIII. 

Tradidit  FUhm  Del  Judeeie,  8lc  reiiUu\  tx  mssi 


nRM.  LACTANnt  DIVIN.  INSTIT. 

ic  Pontio  Pilalo,  qui  lum  legaius  Syriam  rcge-  A  cusatores  cum  populo,  quem  inciuveranl 


blatum,  cruci  afflgi  postulaverunt,  objicienles 

lil  aliud,  nisi  quod  diceret  sc  Filium  Dei  esse, 

;em  Judseorum  :  iiem  quod  dixernl :  Si  $olverUit 

implum^  quod  mdilicatum  est  annis  xlvi,  ego  illud 

riduo  ftne  manibui  reiuscitabo ;  significans  brevi 

iram  passionem  suam,  et  se  a  Jtidaeis  interfeclum 

tio  die  resurrecluntm.  Ipse  enim  erat  verum  Dei 

nplum.  Has  voces  ejus  tamquam  infaustas  et  impias 

seciabantur.  Quae  cum  Pilatus  nudissei,  ei  ille  in 

efensionem  sui  nibil  diceret,  pronuntiavit  niliil   in 

0  damnatione  dignum  videri.  Al  illi  injustissimi  ac- 


succla- 
mare  cceperunt,  et  crucem  ejuA  violentis  vocibus  flt- 
gitare. 

Tum  Pontius  et  illorum  clamoribus ,  et  Herodls 
Tetrarch»  instigatione  metueutis  ne  regno  pellere- 
tur,  vicius  est.  Nec  tameii  ipse  sententiam  protulit : 
sed  tradidit  eum  Judaeis,  ut  ipsi  de  illo  secundnm  le- 
gein  suam  judicarcnt.  Duxerunt  ergo  eum  flagellis 
verberatum ,  et  priusquam  cruci  afflgerent ,  illiiae- 
runt;  indutum  enim  coloris  punicei  veste,  ac  spinis 
coronatum,  quasi  regem  salutaverunt,  et  dederuntei 
cibum  fellis,  et  miscuerunt  ei  aceti  potionem.  Post 


VARIORUM  NOTiE. 


veterrimis  2  Bonon. ,  Re^io-  Pui ,  nliismie  oclo,  ex  5  vel. 
edd.  Rom.  el  8  aliis.  Scripti  roc,  tradidii  enm  Judceit. 
Legatus  Syriam  regebat,  Sic  legunt  Tertullianus, 
ApoL,  c.  21.  Cyprianus,  lib.  de  Itlolor.  vanitale,  sub 
fiiiem.  Legati  noinen  hic  KoneraliUT  suinit  Lacianiius 

Jiro  eo  qui  missus  esl  ad  functionem  miineris  alicu- 
us  :  qucmadmodum  cl  Varro  explicat  liaiic  vocem, 
lib.  V  de  L.  L.  Is.cus.  —  N«^quaquam  suspicione  ca- 
rct.  neqiie  extra  omnem  c<introversia5  aleam  positiim 
videtur.  qiiod  Poniiiim  Pilaium  Syri:e  legatum  fiiisse 
scribit  Laclanlius :  Pilains  enim  eral  lanium  procu- 
rator  Jiida^sc.  Tacitiis  :  Auctor  uominis  ejus  Christits, 
ottt,  Tiberio  imperitanle,  per  procuratorem  Poutium  Pi- 
latnm  supplicio  affectus  erat.  Licet  prassidem  incurio- 
sitate  quapiam  nppellant  cliristiani  clironologi,  cgo, 
re  considerata,  cxistimcm  mendosos  esse  Laci.  codi- 
ces,  et  scribendiim,  qui  sub  Silano  Jndanmi  regebat. 
Silnnus  cnim  Syriai  tiini  prxscs  erat,  et  sub  eo  Ju- 
dnea  a  Pilato  gubcrnabntnr.  Non  enim  pecnliaris  tunc 
erat  provincia,  sed  ad  Syrinm  periincbni  Judxa. 
Qiianivis  bclli  tempore  divisae  fuerint,  iil  Vespasiano 
Jiid:en,Miiciano  Syria  parebat  in  Vilelliano  tumiiltu. 
De  Silano  adeo  verum  cst.  ut  et  accusarint  coram  co 
aliqnnndo  Pilatum  Jiidaei.  Barthiis.— Istornmprocu- 
ratorum  diio  crant  genora  ;  alii  raiionales  dicti,  qui 
solis  vectigalibus  colligcndis  vacaUanl ;  :ilii  prucicrca 
provinciis  miniitioribns  vice  pnosidis  pr.reranl  ciim 
aliqiia  poiestaie,  el  jnrisdiciionem  aliquam,  niillo  pra»- 
side  praesenie,  iiiicrprovinciales  snmebani,  cum  allo- 
qui  apiid  solos  magislralus  provinciarum  pnii^sidcs, 
piila  procon^ules  el  propni;ii>res,  legc  agere  licerel. 
ScuLTET.  —  .•Mlanicii  cerlnni  csl  Pilainin  a  plcris- 
que  bisloricis  ,  quamvis  niinus  proprie,  prxsidcm 
vocari. 

Solveriiis.  Vidc  Joan.,  ii,  Mallb.,  xxvi  el  xxvii, 
Marc,  XIV. 

Quodffdificatum  est  auuis  XLVi.  Ifniic  niimcrnm  re- 
tinui  probatum  Joanni  Evang.,  c.  2,  v.  20,  mss.  co- 
dicibus  12  Vaiicanis,  S  Rcgiis,  6  Colbcrl.,  Sorbon., 
2  Clar.,  Bnin.  ciinclisqne  edilis.  Al  1  Ueg.  nntii|nissi- 
nius,  2  Bonoii.,  Tax.  C:mtnbr.  fernnt  anuis  xl,  iiinle. 
—  Quod  tgdificatum  est  annis  46.  Ex  Joann.  ii,  v.  20, 
annoruin  niimorns  est,  qui  non  de  Zorobabelis  opere, 

3uod  qiiudriennio  confeclum  fuii,  Esdr.,  vi,  i5;  scd 
c  reparntione  Ilerodis,  et  scqiieiitinin,  quibiis  cura 
templi  nbRMmanis  concessn  cMt,  inielligninrnecesse 
est.  Adi  Josepbum,  lib.  xxv,  c.  U,  el  lib.  xx,  c.  5 
et  8.  Cell. 

lUsusciiabo.  Ftesliliiium  ex  qiiamplnrimis  et  opti- 
mis  iiiss.  nc  12  imprcssis.  In  mss.  2  Boiion.  antiq., 
Caiic.  scxqnc  aliis  el  5  editis  legiinr,  smcitabo. 

Videri.  Verbiim  ex  antiqna  jndicandi  formula. 

Injuttissimi  nccusatores.  Mss.  Regio-Put.  rt  alius 
antiquissiinus  Reg.  n  prinia  manu,  1  aller  Reg.  rec. 
et  Brun.  iustissimi^  sed  ironice. 

Violeutis  vocibus  flagitare.  lla  seripii  cl  editi,  ubi 
in  Cellari.ina  volentis,  pravc.  Sic  Cyprianus  de  Idol. 
Vnn.,  c.  7:  Crucem  ejus  et  mortem  suffragiis  violentis 
ac  pertinacibus  fiagitautes.  Et  nostri  Epit.  c.  ^45 :  Mor- 


B  temque  ejns  impiis  vocibus  fiagitarent.  Ipsum  verbam 
fiagitare  Latinis  indicat  vehementem  pertinaciam  In 
orando.  Conf.  Lacl.,  vi,  c.  20.  Bon. 

Nec  tamen  ipse  sententiam  protulit.  Lucas,  Tradidii 
eum  voluntati  eorum,  scilicct  Judaeorum,  ul  cnmfi^* 
retur,  sua  quidem  aitctoritate,  non  tamen  sententia , 
quasi  cruce  dignus.  Non  enim  probari  potest  Pilalum 
in  eum  tulisse  sententiam  velut  reum  mortis  :  unde 
illa  videiur  (icta  qu.ne  legitur  apud  Adrichomiom. 
Ergo  pro  Iribunali  sedit  quidem  :  sed  adjudicavil  lan- 
tum  fieri  petitionem  eorum^  ut  loquilur  Lucas,  ut  sci- 
licet  ab  ipsis  daninatus  traderetur  eis  cruciflgendaa, 
sicui  petebant.  Jansen.  —  Atiainen  vide  Luc»  capat 
xxin,  v.  24,  el  Jounnis  cap.  xix,  v.  16. 

Duxeruut.  Hoc  est,  ad  moriein  rapuerunt;'  lioc 
enim  et  vcrbum  ducere  significat. 

Spinis  corouatum,  Veteres  putarunt  fuisse  spinat 
albas :  qii:e  et  inde  salutares  diciiniiir,  et  m<;dicinis 
uiiies.  Marc«.'Iiiis  Empiricus,  cap.  25:  Herbasaluiarit^ 
C  id  est  spiua  alba^  qua  Christus  coronatus  esl,  qua  velut 
uvam  habel,  lienem  leniter  in  eodem  toco  perlricata  sa^ 
nabit.  Barthils. 

Et  dederunt  ei  eibum  feUis^  et  miscuerunt  ei  aeeii 
poiionem.  Matih.  cap.  xxvn,  v.  48.  Svrus  et  Arabs  le- 
geruni  etiain  ogo^,  ace/um,  ai  vulgatus  oTvov ,  vtfi«iii , 
qnomodo  iii  suo  vetusiissimo  excmplnri  legi  tesiatar 
Beza.  Sic  et  Evang.  Hebr.  et  dederunt  ei  bibere  vinnm 
mixtum  felle.  Merceri  excmplar  omitlit  bibere.  Et 
(lanc  qnidem  lectionem  verissimam  arbitralur  Beza, 
adeo  ut  eiinm  o^o;  non  significaverii  ncciuin  quod  vo- 
camus  ,  sed  viiinm  comiitnm;  qnin  Marcus,  cap.  xv, 
V.  23,  tueminil  ocvov  io-uvpco-psvoj  :  maliin  tamen  SSo; 
capere  pro  accto  proprie  dicio ,  ct  npiid  Marc.  per 
olvovipioque  intelligere  acctitm,  quod  nihil  aliiid  est 

3uam  vinuin  aciduin.  Nam  o^o;  snmere  pro  vino  coii- 
iio,  exeinplo  et  anciorilaiecirere  puto.  Quod  aatem 
vir  doctiss.  per  xo^qv  non  intclligil  fel,  sed  iu  geiiere 
ainarorem,  qualis  est  myrrha!  genninic,  nou  gnvaio 
jy  ei  assentior,  tiiin  qui.i  Ma/cus  pro  ^dkn  habet  afAVjDVRy, 
tuin  quia  lxx  ctiain  absynthium  verleVuut  per  x"^* 
Prov.  V,  V.  4,  Thrcn.  3,  v.  13,  quare  nec  mullum  cal- 
p^indus  Arabs,  qni  lioc  loco  pio  pira  xo^^C »  habet 
myrrha,  Fotest  enim  ^^oXvj  qucinvis  aiuaroreui  signi- 
lieare,  sive  fellis,  sive  absynthii ,  sive  myrrhas ;  pe- 
titus  hic  locus  ex  ps.  Lxvin,  ^  22.  lxx,  xat  tSoMtKvicV 
t6  ^p&ua.  jxou  '/^olri^j.  Potest  ibi  simpliciter  esae  anui- 
ror,  sicut  colligiiur  ex  Dcui.  xxix,  v.  18,  Hcbr.,  xn, 
V.  15,  et  Jer.  xxiii,  f  i>i,  ubi  lxx  vcrterunl  u^p 
Trexpov.  Matih.  ergo  ei  Marc.  se  muiuo  explicant,  orvov 
Marci  MaiihxMis  cxplicai  per  o^oc;  et  vicissiin  x^> 
Mattli.  Marciis  per  o-/xvjovav  :  unde  liquet,  secus  quain 
doctissiini  viri  cxisiimaruni,  nihil  liic  ex  recepto  Ju- 
dxorum  morc  factum,  qiii  hoc  morituris  orBciuin 
pr;csiare  solebant ,  ut  viimm  propiuarent  cnfii  ^ano 
thurtSy  quo  abripiatur  mcns  eorum.  Hic  contra  pro  viiio 
ncclum,  pro  beiiigni  saporis  thure  amarorem  myrrhae 
propinaruni,  ne  quid  deesset ,  quo  viruleniuni  suum 
in  Servatorem  animuin  prodereiit.  Lvmv.  de  Dibu. 


-I 

— • 

-jfr 

— •- 

aai 

2>e 

•% 

— i- 

— I- 


«IP 


S05  LIB£R  IV.  DE  V£RA  SAPI£NT1A  £T  R£LIG.  506 

biec,  conspuerunt  faciein  ejus,  el  palmis  ceciderunt.  A  Esaiam  (eap.  50)  ica  scriptum  Invenitur :  Non  ntm 


Cumqoe  ipsi  carnifices  de  ve:>timenii8  eju8  contende- 
rent,  sortiti  suut  inter  se  de  tunica  ei  pallio.  Et  cum 
kec  omnia  fierent,  nullam  vocem  ex  ore  suo  lamquam 
si  mutus  esset,  emisit.  Tum  suspenderunt  eum  inter 
duos  noxios  mediumyqui  ob  latrocinia  damiiali  erant, 
crucique  afrixeriint.  Quid  ego  liic  in  taiito  facinore 
deplorem?  aulqulbus  verbis  taiitum  ncfas  conquerar? 
Non  enim  Gavianam  crucem  describimus»  quam  Mar- 
cus  Tullius  universis  eloquenliai  suae  nervis  ac  viri- 
bus,  velut  effusis  lotius  ingenii  roiitibus,  proseculus 
est,  facinus  indignum  esse  proclamans,  civem  Ro- 
roanum  contra  omnes  leges  in  crucem  esse  aublatum. 
Qui  quamvis  iiinocens  fueril,  el  illo  supplicio  indi- 
gnus,  mortalis  tamen,  et  ab  liomine  scelesto,  qui 
Justitiam  ignoraret.  affectus  esi.  Quid  de  bujus  cru-  B  ^'''"'  ^^'^  "^  mmoiandum  ducm  est,  ei  sicut  agnui 

londeniibus  se  sine  voce^  sic  non  aperuit  os 


coniumax^  neque  coniradico  :  donum  meum  posui  ad 
flagelta,  el  maxiHas  meas  ad  palmas :  faciem  autem 
meam  non  averii  a  faditate  sputorum.  Similiier  David 
in  psalmo  xxxiv  :  Congregata  sunt  super  me  flagella^ 
et  ignoraverunl :  dissoluti  sunt ,  nec  compuncti  sunt : 
tentaverunt  me,  et  deriserunl  derisu ;  et  siriderunt  «u- 
per  me  deniibus  tuis.  Sibylla  quoque  eadem  futura 
moiisiravil : 

K«l   «TO)Mmv    (10^1«  i  ti.  «tO«}uit«  fcp|uui4irca  : 
A^i  h'  IK  iAAffTtT«(  Mm^  ip^  t6ti  vAtov. 

Item  de  silentio  ejus,  quod  usque  ad  mortem  perti- 
nacitertenuii,  Esaiasiierum  siclocutus  esl  (cap.  liii)  : 


cis  indignitaic  dicemus ,  in  qun  Deus  a  culioribus 
Dei  suspensus  est  atqnc  suffixus?  Quis  lain  facuiidiis, 
€t  tanta  reruin  verborunique  copia  iiisirucliis  existet? 
quae  oralio  tantx  afflueiitiae  ubertate  decurrens ,  ut 
illam  crucem  meriio  dcplorct,  quam  muiidus  ipse 
et  tota  mundi  elementa  luxerunt? 

Hxc  autem  sic  fuliira  fuisse ,  et  prophelarum  vo- 
cihus,  el  Sibylliniscarminibusdenunliaiuni  est.  Apud 


coram 

tuum,  Et  Sibylln  supradicln  : 

Ka\  xoXaf  i!^4{iivo(  9171(911,  {it|  Tt(  iKtyva 

'ri{   X^Y^;  ,  ^   Kdlsv  ^llcv  ha  fliiUvoifft  XaXi^o^  ; 

Kal  ffTifayov  fopivct  ti^  oxdvttivov* 

De  cibo  vero  ci  poiu,  qiiem,  antequam  eum  figcrent, 
illi  obtulerunt,  David  in  psalnio  lxviii  sic  ait :  Eide- 
derunt  in  escam  meam  fel ;  et  in  siii  mca  polum  mihi 


VARIORUM  NOTiE. 


Conspuerunt  faciem  ejus.  ilnnc  rciiniii  lectionem , 
qux  5  antiqiiissimoruin  inss.  Kegionim  est  el  10  edi- 
torum.  Et  poiest  abesse  prxpositio  tit  faciem ,  quu;  in 
scripiis  recentiuribus  ac  7  viilgaiis  rcpcrilur.  S>c 
jipud  Senccnin,  cap.  i5,  ad  Helv.  :  Ducebaiur  Aihenis  ^ 
ad  suppUcium  Arislides,  cui  quitquis  occurrebal^  deji-  ^ 

debat  oculos inventus  est  iamen  qui  faciem  ejus 

inspueret. 

Non  enim  Gavianam  crucem  describimus.  Oplima 
lectio,  qu9C  est5  Keg.,  i  Sorboii.  ct  19  cdit.  acCiccr. 
jn  Verrem.  Orat.  10  faventibus  inss.  Regio-Pul.,  5  al. 
Rpg.,  l  Colbert.,  nniu.,  quibiis  cst  Gabianam,  men- 
dose,  pro  Gavianam,  fr,  pro  v,  Ms.  1  Colbcrt.,  ctcdil. 
Rom.  1468,  GMniam;  1  R('g.,  ed.  Kom.,  1470  et 
Florent.,  Gabiniauam;  1  Keg.  velerr  ,  Gaviuinnam; 
i  Clar.,  Ganianamf  meiidose  pro  Gavianam;  i  Kcg., 
SColberl.,  Gravianam;  nis.  Toriies. ,  6V/ivt;/tVi//r/m ; 
Jun.,  Grabianam;  5edii.,  Canniauam,  corrupte.  Vjde 
Ciceronein  in  Verrciu,  :ici.  v,  vi  et  vii.  AlliKlii  ad 
P.  Gaviiim  Cotisniiuiu,  civein  Romniiiim,  qiioin  Verres 
ooiilra  jus  et  lcges  virgis  cn*siim  cruci  aflixeral,  boc 
est  afTeccrat  scr\ili  siipplido. 

Universit.  Sic  rop-.sui  cx  mss.  8  Keg.  qiiorum  duo 
sunt  vetUAtissimi,  G  Coll».,  i  Clarom.  nliisque.  Sed 


scripii  2  rec.  ct  li  cdili,  univernte. 

Servis.  M^s.  10  cl  5  edil.,  verbis,  scd  miuus  benc. 

Tantw  afHueutiai  ubertaie.  Mss.  10  receiitissiini , 
tanta. 

Et  tota  mundi  elemenia  luxerunl.  To  mundi  dcest  In 
nis.  1  Colb.  et  7  cdilis.  Grammatica;  sludiosi  noionl 
in  niimcro  plurali  toti  npiid  nuclurem  iiosirum,  lib.  i 
Div.  Insiitul.  cap.  11,  el  apud  Aiiguslinuin  in  psalin. 
cxLviii ;  toioi  apiid  Plnulum,  iieciioii  in  Symbolo  Qui- 
cumque  nomiue  Atliniinsii,  et  ioia  in  rcclo  casu  ctiuin 

{durali  apud  Licianiium,  lib.   ii ,  cap.  9,  ad  fin.  et 
ib.  IV,  cap.  18.  Vide  sequens  cnput. 

Et  ignoraveruni,  Sic  lego  cuiii  antiquioribus  et  po- 
lioribiis  niss.  7  Reg.,  4  Colb.,  1  Claroin.  el  oiimibus 
fere  vulgatis  :  nec  aliter  legit  Augusiiiius  Eiiarrat.  u 
iu  psal.  xxxiv.  Scripti  9  rec.  et  t  vel.  edd.,  et  igno- 
rami. 

Teutaverunt.  Ex  mss.  reposui  :  in  vulgnlis  est 
ientaruni. 


Et  deriserunl  derisu,  Lips.  tert.  cl  Keimm.  :  Deri- 
serunl  me  et  siriderunt.  AugusUnus  ct  Hicronymus  : 
Subsannaverunl  me  subsannatione.  Qiix*  prior  egregie 
applicat  nd  cbristianos.  In  Epitome,  c.  ^G,  verha  :  Et 
deriseruni  derisu ,  desideranlur ;  al  babcnt  llebr. 
et  Lxx.  BuN. 

E«V  «voawv  x«*io«»«  Sermone  8  Sibyll.  IIjpc  latiue  : 

In  maniis  iniquorum  et  iiiQdelium  postea  voniel; 

Dabunl  auUMu  Deo  alapas  manihus  inccslis, 

£l  faucilms  immundis  sputa  virulentia ; 

Dabit  autcm  in  verbera  simplicilor  purunuunc  dorsum. 

Hxcet  seqiicntin  legnniureodem  modo  iu  ms.  Regio- 
Piit.,  u.  3736.  ul  el  npud  Aiigusiinum  cle  Civil.  Dei, 
lib.  xviii,  cnp.  23,  n.  2,  qui  ea  ex  auciore  nostro 
decerpsit ;  iiisi  quod  habcat ,  wanus  iniquasj  ...  vene- 
naios  spuius.  .  .  sanctum  dorsum.  In  Brini.  nliisquc 
mss.  ci  edilis  codicibus  iuterpret.  lal.  innocens  tunc 
dorsum;  in  nonnullis,  purum  iunc  donum. 

\v6uw.  Sio  resiiiui  ex  opi.  ni-s.  Reglo-Put.  el 
Betul.  nc  cdil.  Paris.  152:>,  1561,  l?i65,  Crat. ,  Cym- 
nic. ,  Grapli.,  Tornes.,  Soubrou.  el  Vorsione  gillica. 
Sic  ctinm  legeiidum  e>sc  censebnni  Miisiiriis,  Belu- 
leiiis  ,  et  Sparkius;  et  symaxis  coustnbii  bnc  ratioue 
meliiis.  Ila  eiiam  cuiendavit  Clnriss.  Ileumannus.  At 
I^  scripli  1 1  ,  nlii  ct  7  editi  babenl  avo^ov; 

Ta  TTTvo-fAaTa.  IIa»c  lectio  esi  iiiss.  Regio-Put.,  5 
al.  Keg. ,  3  Colb.  ,  1  Sorbon.  et  omnium  editorum. 
In  mss.  Cnuc.  el  2  Keg.  esl  £>7rTv<r/xaTa ;  iii  iiis. 
Belul.  ixTrTvo-uaTa  ,  pap:.  ^61  iii  Commeni;irio  siio. 

Kac  xo>a^t(o|!Acvoc.  Sibylla,  serm.  8.  Ha:c  latine  : 

£t  colaphos  accipiens  tacebit,  ne  quis  a;;noscal, 
Oiiod  verbiun,  vel  imde  venit  ut  morlalibusloquatur; 
Et  corouam  poriabit  spiiieaui. 

Augustiuus  loco  siipra  citato  legit,  ut  inferis  loqnaiur, 
Musiiriis  et  Thomnsius  cum  mss.  2  Colb.  et  ed.  Rom. 
1^70,  Tornes.,  2  Paris.,  Soubron.  leguut,  ui  moriuis 
loqualur. 

TtffXoyoc  »j  ttoOjv  rAOev.  Itn  3  Kcg.  qiioruiu  diio  sunt 
antiquissimi,  3  Colb.  ci  omncs  cdd.  At  iiis.  codex  Si- 
bylliinis  hnbet  Tii  ttvo;  wv  Tr&esv  riki^tv,  in^.  Beiul.  Ttc 
irvo;  Z.  Scd  Laciaiiiii  lociionem  scqiiittir  AugustiiiuSy 
et  nmgis  prohniur  eiiain  Beiuleio. 


«07  FmM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTTF 

dederunt  aeetum,  Idein  hoc  rulurum  etiam  6i})ylla  con-  A 
cionala  est : 


508 


Ct  atia  Sibylla  Judxam  terram  hls  versibos  increpat : 

Aut^  -yif  $u9ff«iiv,  t6v  oht  •»iv  oix  (v6i;(ra( 
IlalCovTa  9yi)Tol7t  voi^itaviv'  dl%Xd  xal  dxdvlat^ 
Srr«4«<  vTCfavy,  fofftfi^  tt  x^^^^  Uifasa^. 

Fore  antem  iit  Judai  manus  inferreni  Deo  suo,  eiim- 
que  inierficerent,  leslimonia  prophetarum  hxc  anle- 
ccsserunt. 

Apud  Esdram  Ita  scriptum  est  :  Et  dixit  Esdrasad 
populum  :  Hoc  pa$cha  Salvator  tioster  est,  et  refugium 
ndstrum.  Cogitate,  et  aseendat  in  eor  veslrum,  quoniam 
habemus  humiliare  eum  in  s/pno,  et  posi  hac  sperabl^ 
mut  in  eum^  ne  deseratur  hie  locus  in  aternum  tempus^ 
dicit  Dominus  Deus  virtutum,  Si  non  credideritis  ei,  ne- 
que  exaudieritis  annuntiationem  ejus ,  eritis  derisio  in 
gentibus,  Unde  apparet  Judseos  nullam  aliam  spem 
habere,  nisi  se  abluerint  a  sanguine,  ac  speraveriiit 
in  eum  ipsum  quem  negaverunt.  Esaias  (cap,  lv) 
quoqiie  facjnus  eorum  designai,  et  dicit :  In  humili" 
taie  judicium  ejus  sublalum  est.  Nativitatem  ejus  qui$ 


enarrabit  ?  quoniam  auferetur  a  terra  vita  ejus;  a  fad" 
noribus  popnli  mei  adductus  est  ad  mortem.  Et  dabo 
malos  prosepullura  ejus,  et  divites  pro  morte  ejus  :  quia 
faeinus  non  fecit ,  neque  insidias  ore  suo  locutus  eil. 
Propterea  ipse  consequetur  multos ,  et  fortium  dividei 
spolia;  propterea  quod  traditusest  admortemy  el  inler 
facinorosos  deputatus  est  :  et  ipse  peccatum  multorum 
pertulit,  et  propter  facinora  illorum  tradilus  est,  David 
quoquein  psalmo  xcni  iCaptabunt  in  animam  justi,  el 
sanguinem  innoeentem  condemnabunt  ^  et  faetut  m1 
m\hi  Dominus  in  refugium,  Hieremias  (cap.  xi) :  D(h 
mine,  significa  mihi,  et  cognoscam:  tuncvidi  meditatiO' 
nes  eerum;  ego  sieut  agnus  sine  malitia  perductut 
sum  ad  vielimam  :  in  me  cogitaverunt  cogitationem,  di* 
eentes:  Venite,  mittamus  lignum  in  panem  ejusy  et  era* 
j^  damus  e  terra  vitam  ejus ,  et  nomen  ejus  non  eril  in  tiM- 
moria  amplius.  Lignuiii  aiilein  crticem  significat,  et 
panis  corpus  ejiis,  quia  ipseest  cibus,  el  viia  oninium 
qiii  credunt  iu  carnem  quam  poriavii ,  et  in  crucem 
qua  pependit. 

De  qua  tamen  apertius  ipse  Moses  in  Deuterono- 
inio  iia  prasdicavit :  Et  erit  pendens  vita  tua  ante  ocu 


VARIORUM  NOTiE. 


Potum  mihi  dederunt  acetum,  Haec  leciio  esl  mss.  6 
Regiorum,  ex  quibus  duo  sunt  veterrimi,  1  Sorbon., 
^  Golb. ,  i  Ciarom.  ct  6  edii.  In  13  scripiis  recentis- 
simis  et  7  iinpressis  est :  Potaverunt  me  aceto. 

Idem  hoc  futurum.  1  Reg.  rec,  i  Claroin.  et  ed.  p 
Gall.,  Spark.,  Item.  ^ 

Etf  5e  t6  jSjowfxa.  Sibyll.  Serm.  8.  IIkc  laiine  : 

In  cibum  autem  fel,  el  in  sitim  aceium  dederunt, 
Inhospilalitalis  haiic  monslrahunt  meiisam. 

Avni  7a/9  ^^o-^jowv.  Ita  resiitui  ex  i  anliquissimis 
ms.  Keg.  At  rcc.  1  Reg.,  5  Colb.,  i  Clarom.  et  ii 
ediii  feruni  a^/Buv.  Graeca  desunl  in  c^teris  quos  vi- 
di.  Latina  interprelaiio  : 

Ipsa  enim  ooxia  cogilans,  Deum  tuum  non  cognnvisti 
Ludentem  mortalibus  cogilaiionibiis :  sed  et  spiois 
Coronasli  corona,  el  horribile  fei  miscuisli. 

Apud  Augiislinum,  pro  noxia  cogilans,  est  insipiens; 
et  versu  sequeiiii  apud  euindem  el  in  ins.  i  Driin.  est 
Ludenlem  mortalium  mentibus ;  in  altero  Bruii.  ///u- 
denlem  humanis  meniibus,  Hxc  ex  Sihyllar.  Carmini- 
bus,  serm.  6. 

notiSovToc  Ov)}TO(9c.  Sic  reslihii  ex  mss.  5  Reg.,  quo- 
rum  duo  sunt  anliquissiiiii,  i  Chiroin.  ct  3  («olhert.  D 
nisi  qiiod  in  uun  esi  OvigTco-t.  ei  edit.  Rom.  ii(i8.  Ms. 
codox  a  Beiulcio  vis)is  habet  TTTacovra,  qiiod  ei  inagis 
qiiadrnre  videiur,  utpoie  quod  Chrisius  mortalium 
jiidicio  pcccaverit.  In  7  iiiipressis  est  7rat(«vT*  cv  Ovif 

TOcffC. 

'^Effxi^ots,  lia  eniendavi  ex  ms.  7  Rog.  inter  qiios 
diio  suui  veterriini,  ex  5CoIherl.,  i  Sorh.,  1  Clarom., 
edit.  2  vei.  Rom.  et  8  aiiis.  In  sex  vulgalis  est  "ettjos- 

Apud  Esdram  ita  scriplum  est,  elc.  Qu:e(lam  locn  e 
Scriplura  dcscribil  Jusliiius  .Martyr,  qii:e  a  Judicis  iu 
odiinii  Christi  fuisse  deleia  conlcndii  in  dialngo  cum 
Tryphone  Judxo,  85.  ToOto  TOTraTxa  o  frur^p  iquwv,  etc. 
qu.v  ita  refert  et  verlit  L:ic(aiitius.  H:t*c  laineii  verha 
non  occiirrunt,  nequc  iii  lexlu  llchrxo,  iiequc  in  co- 
dicihus  Grxcis,  neque  Luinis.  Oticrilur  qiitdem  Jusli- 
nus  ra  a  Jud-i?is  deleia  niqiie  inducia  fuisse  :  Exver- 
6(9,  iiiqiiit,  quo!  Esdras  de  lege  et  constiiutione  poschar 
Cii  CQmmemoravU ,  hunc  hcum  abstulerunt,  £1  dixU 


Esdras  popuh  :  Hoc  Pascha  Salvalor  noster,  etc.  Ne- 
cesse  aiitem  est  in  iis  libris  fuisse,  quos  Jud:vi  in  Ca- 
none  receperuni. 

Humilitire  eum  in  signo.  Ita  cum  mss.  edili  novem; 
et  S.  Jusiinus  mai  tyr  6v  Trjiieifa ,  in  signo.  In  rosa. 
i  Reg.  rec,  i  Colbcri.,  Bruii.  ct  7  impre^sis  est ,  m 
ligno. 

Quem  negaverunl.  Sic  mss.  3  Rog.  aiitiquissimi , 
muliique  alii,  et  omiies  ediii.  Eadein  locutione  usus 
est  supra,  cnp.  12.  In  veterrimo  fiononiensi  ei  i&aliis 
rec.  esi  necaverunt. 

Jn  humilitaie  ejus,  etc.  Grxcam  lxx  (ranslnlionem 
seciilus  fere  uhi(|ue  cst  Lncianiiiis,  quibus  illud  Na» 
tivitalem  ejns  dehetur,  id  esi ,  yeveav ,  quod  Latinus 
etiain  Vulgaius  est  amplexus.  Cellar. 

Ego  agnus  sine  maliiia.  I(a  resiilui  ex  2  antiquis* 
simis  mss.  Heg.,  ai.  Reg.  ei  %  Brun.  Nec  aliter  apud 
Cyprianuin  Tcsliinoiiior.  adv.  Jndcnos,  lib.  ii ,  cap. 
i.5,  ctapud  Lxx  Jerein.  xi  :  'Eyw^s  ug  apviw  ^xaxov» 
In  rec.  mss.  et  in  edilis,  sine  macu/a;  inVulgata,  man* 
suelus. 

Lignum  autem  crucem  significat ,  et  panis  corpme 
ejus.  Sic  emeiidavi  ex  mss.  i  Keg.  optim.-e  notae ,  t 
('olb.  ei  2  Brui).  necnon  ex  aiiii(|ua  Ver>ione  gallica 
i563,  qiio;  sic  liahet :  Or  te  bois  stgnifieia  croix,  et  U 
pnin  soncorps.  Mss.  i7  et  i8  cdii.,  et  panem  corptu 
ejus^  inciidMse.  — Lignum  autem,  etc.  Origenes,  Ter- 
tulliaiius:  Hieronynius  eodem  modo  exponunt ,  per 
panein  nimiruin  corpus ,  per  lignum  cruccm  intelli* 
gentes ,  rererentesque  ad  sacramenlum  corporis 
Christi.  Betuleius. 

Quia  ipse  est  dbus.  Id  est ,  quia  ipse  est  panis  illa, 
qui  de  coelo  dcscendit  (Joan.  vi). 

Vila  omnium.  Reposui  omnium  ex  edilis  5  vel. 
Rom.  Yeiiet.  iiOO,  Cellar.,  Walch.  cuiictisque  mst. 
pra^ter  2  Ueg.  rec,  i  Sorbon.,  i  Colbert.  quihus  esl^ 
vila  hominum. 

Qua  pepeudit.  Iia  mss.  antiquissimi  i  Bonon.,  Re* 
gio-Piii.,  i)  Coll)., Brun.,2Clarom.,  cdit.  4  vet.  Rom. 
Scripii  vero  i  Heg.,  i  C<»lhert.  a  prima  manu,  et  17 
iiupre.-si  hahent,  in  qua  pependit. 

Et  erit  pendcus  vita  Ina  Qiiod  eliam  Terlullianiit 
ndv.  Judsees,  cap  ii,  etCyprianiis  advcrsus  eosdem, 
iib.  II,  cap.  iO,  et  Augusiinus  lib.  xvi,  coniri  FiiH 


S09  LIBER  IV.  OC  VERA  SAPIRNTU  ET  RELIG.  510 

toi  (auif,  ei  time^$  dU  ae  nocU,  ct  non  cre4$$  mim  tnce.  A  ei  domui  hcsc  erii  deserta;  et  omnis  qui  iramibii  per  itr 


Idem  jmui  \n  Numeris  (cap.  iiiii) :  Non  qwisi  komo 
Dominui  iuspenditHr^  neque  quasi  filius  homiuis  mtiuii 
pa/f INT.  Z^liari^s  (^p.  xvi),  etiaiQ  sic  iradidii:  Et  in- 
tuebuntUT  iu  me^  quem  transfixerunt-  Item  David  in 
psalmo  XII :  Effoderunt  manus  meas  et  pedes  meos , 
dinumeraverunt  omwa  ossa  mea  :  ipsi  autem  contetn'' 
plati  sunt ,  et  viderunt  me ,  diviserunt  sibi  vestimenta 
niea,  e^  super  vestem  meam  sortem  miserunt,  Quae  uti  • 
que  Prophela  non  de  se  locutus  e$t.  Fuit  eniro  rei, 
et  numquam  perpessus  est  illa.  Sed  Spirilus  Dei  per 
jRuro  loquebatiir ,  qui  fuerai  illa  passurus  post  annos 
inille  et  quinquaginla.  Tot  enim  colliguntur  nnni  a 
regno  David  usque  ad  crucem  Cliristi.  Sed  et  Solo- 
mon,  fllius  ejus,  qui  Hierosolymam  condidit,  eam  ip- 
sam  periiuram  esse  in  uliionem  sanctae  crucis  pro- 
pbetavit :  Quod  si  avertimini  a  me ,  dicU  Dominus^  et 
non  euttodieritis  veritatem  meam  ,  rejiciam  Israel  a 
terra  guam  dtdx  illis  :  et  domum  hanc,  quam  OBdificavi 
illU  in  nQnnne  meo^  projiciam  illam  ex  omnibus ;  et 


/aifi,  admirabilur  ,  et  dicet :  Propter  quam  rem  feeil 
Dominus  terroe  huic  ei  huic  domui  hac  malaf  Et  di^ 
cent  ;  Quia  reliquerunt  Dominum  Deum  tiiiim,  et  per» 
secuii  sunt  regem  suum  dileclissimum  Deo  ,  et  crueior 
verunt  illum  in  humililate  magna,  propter  hoc  importa* 
vit  iltii  Deus  mala  hac. 

CAPUT  XIX. 

De  Jesu  morte,  sepultura  et  resurreetione ;  alque  de  iis 
rebus  pradicta. 

Quid  amplius  jam  de  facinore  Jud<xorum  dici  po- 
test,  quam  excxcalos  him  fuisse  ,  aique  insanabili 
furore  correpios ,  qui  Ii:rc  quotiilie  legentcs  neque 
inlcllexerunt,neque  quin  facerenl  cavcre  poiuerunl? 
Suspcnsus  igitur  al()ue  alfiius  exclamavit  ad  Domi- 
num  vocc  magna,  ci  uUrospiriium  posuit.  Eieadem 
bora  terrae  motus  faclui  est.  El  vclum  lempli,  quod 
separabat  duo  labernacula,  sclssum  est  in  dua$ 
partes ;  et  sol  repente  subduclus  esi,  et  ab  bora 


erit  Jsrael  in  perditionem ,  et  in  improperium  populo  :  B  sexta  usque  in  nouam  teuebraj  fuerunt.  Qua  de  re 

VARIORUM  NOTiE. 


sium  ,  cap.  21,  de  Chrisli  cruce  interpretantur.  £x 
Celulrio.  —  Id  in  Deuteron.,  cap.  xxviu ,  sed  nimis 
ailetforic^  videlur  bsc  Lactaniii  interpretatio. 

iSumeris.  Nop  minus  ineiapborica  ef^t  lixc  inter- 
pretatio. 

Dominus  suspendilur.  Legitur  Deus....  apud  Bu- 
sieman.  qui  bujus  vocis  sic  rationem  reddit.  — Deus 
Muependiiur.  Restituo  Deus  ex  Lips.  ii,  3  l^eimm..  Su-*  , 
l>l:ic.,  Rost.,  iitrnque  Ven.  78,  ita  requirit  opposiiio, 
A<mta;etLxx,oGf6(;etCypriaii.l.  iiadvJud.c.SO.BuN. 
Zacharias.  \\xQ  vero  propbeiia  ab  Evangelista 
Joaiine,  caii.  xix,  ile  Cbrisio  iiilerpreialur. 

Tot  colliguntur  auni.  Rccie  C(|uidi'in  :  iiaiiia  Dnv  de 
mortuo  ad  xram  vulgarcm  aoni  iiiiercedunt  1019 , 
sed  ad  passioiiem  105^  sunt  anni-  At  si  jnxla  veteres 
Cbristus  mortiius  est  duobus  Gcminis  consiilibus,  id 
^st  aitno  aeraevulgaris  i9,  tunc  eruiit  1048  aiini,  quud 
Idem  est. 

Stihmon.  HiBc  leguntur  lib.  iii  Reg.,  cap.  i\,  ei  ii 
Paralip.,  cap.  vii :  veruin  iion  est  a  Snlomone  coiidi- 
tam  esse  nierosolyuiam. 

Avertimini  a  me.  Regiini  lib.  lu,  c.  ix.  Sed  alia 
sunt  n  Lactnntio  nddiia,  alia  vero  detracia,  ut  locum 
consuleuti  patebit. 

Improperium.  Sic  restitui  ex  duobus  antiquissimis 
et  optimis  mss.  Reg.  900  annor.  et  i  nlio  Reg.  400 
aniiorum,  sed  opiiiiia.>  notnc.  In  multis  recentioribus 
inss.  et  impressis  legilur  opprobrium, 

Quia  dereliquernnt.  Sic.  Lips.  alter;  iibi  prope 
Reimm  y  Qua  de  re  linquerunt.  Al  laurin.,  Epit.  c.  46, 
ut  edidi.  Blin. 

Et  persecuti  sunt  regem.  Hnec  nescio  ex  qiin  iradi- 
tioiie  adjecit,  quorum  nuUa  I  Reg.  9,  aut  II  Faralip.  7 
vestigia  npparent.  Cell. 

De  [acinore  Judaorum.  Itn  restitui  ex  velerrimis  ii 
Reg.,  4  cneteris  Reg.  boiix  n(tt:e,  .iliisque.  Editi  mul- 
liqiie  recentiores  mss.,  de  faciuoribus,  male,  ciim  bic 
de  uiio,  scilicei  in  morte  Ciiristi  perpetrato  ngatur. 

Terra:  motus  (acius,  etc.  Mattb.  xxvii,  Marc.  xv, 
Luc.  xxiii,  Joau.  XIX.  Aliquoi  in  locis,  non  injudxa 
taiitum.  Voluit  cuim  Deus  ostenii  bujus  memoriam 
extare.  Yide  qua.*  in  Pblegonte  et  Tballo  leguniur. 
Yerissiiiium  est  apud  propbelns  lerrx  niolu  alibi  re- 
rum  mutniioiiem,  alibi  Dei  majesialeui  si^iiincari  : 
sed  bjc  npertior  csteu  signilicaiio,  qu;r.  pnritcr  n  Ju- 
dacis  et  giniibus nliis  uoterat  iiitelligi,  irx  scilicet  di 
v(iKe  Qb  bomiiium  icelera  {Psalm  i^vtti,  8;  ^qsI  i^vi). 


Ila  Virgilius  solis  caligini  addidit  terr»  motum :  nec 
alilcr  Lucanus  et  Seneca.  Saiie  Centurio,  et  qui  cum 
eo  erant,  ita  intorpretati  siint  boc  prodigium.  Inde 
enim  colli<;ebani  Jesum  inique  damnaium  (Luc.  xxiii, 
45).  Grotius. 

El  ab  horasexta,  etc.  Tertia  bora  diei  judicia  apud 
Roipanos  exerceri  incipiebnnt : 

C  Eiercet  raucos  terlia  causidicos. 

In  id  tempus  incidil  ei  Pilali  roguitio.  Bt^ne  Ignntitis 
ad  Smyrnenses  :  T^  o'jv  Trccoao-xsv^  Tph-n  wpa  KTfQvafftv 
TzapoL  cSfi^KTo  ToO  llAaTov.  Ita  ut  niile  sextam  tlliri- 
siussitcrucilixus,  posi  scxlain  coeperint  loncbne,  inor- 
luus  auicm  Cbristiis  paiiln  post  iioiinm.  Idem  l<;[unliq^: 
exT>}  wpa  ifTTOLvp^Bri  ,  IvvaTiQ  aviTrvsvo-e  :  qui  sensus 
lcgitiir  ei  in  libro  satis  niiii(|iio,  cui  niimen  esi  Cons- 
litutioncs  Clemeniis,  lib.  v,  cap.  xiv :  et  lib.  viii,  cap. 
xxxiY,  <|ux  muvere  nos  liebcnl,  ne  quid  inScriptura 
Marci  nutJonniiis  imuiuiemMS,  contra  votiistissimo* 
rumcodicum  et  fxETaypaoTwv  aucloriiaiem.  Nequeve- 
ro  illi  inier  se  puguaiit;  iiam  mos  loquendi  iialus  ex 
templi  consuetudiiie,  ubi  sacriricjn  et  preces  (ieri  so- 
lcbaiit  hora  tertia,  sexia,  noiia  :  iit  pnvter  Mebr.neos 
llieronymus  uotat  ad  Dnnielem  vii ,  qu»;  ipsa  leinpo- 
ra  fesiis  maxime  diebus  tub;e  soiio  signincabaniur, 
ut  doceinur  Num.  x,  10,  qiio  faclum,  ulb;e  boi\Tiain- 
qunm  notiorcs  vulgocclebrarentnr;  iieque  alia  noini- 
D  nn  borarum  repeiics,  iibi  siatarum  precaiionum  flt 
mentio.  Vide  Act.  c.  iii,  v.  1,  rap.  x,  v.  5  ,  9,  ct 
Terlullianiim  de  Jejuuiis,  ubi  bas  bora*  insigniores 
ait  in  rebus  bumnnis,  qua^diem  distribuunt,  qui»  ne- 
gotiadisrmguunt.  qu:e  pul)lice  rcsoiinnt.  Quicum  con- 
gruunt,  qu%  scribunt  Cypriaiiiiv  de  Oraiione  Donii- 
nicn,  et  llieroiiymus  lum  nd  Lsntam,  tum  ad  Deme- 
Iriadem.  Alque  eo  periiiiet  quod  est  supra  xx,  3,  5, 
iibi  iuter  teriiam,  sextam,  et  noiinm,  nuiln  born  no- 
niinniur,  cuin  posi  nounm  undeciiiuc  fit  meniio.  Fnc- 
tum  autem  lerlin  nut  scxia  bora  dicitur,  quidqiiid 
inier  illa  stnla  procandi  icmpora  evenernt,  ul  solciit 
qu:e  iii  medio  siiul  positn  niiuc  ad  bunc,  iiunc  ab  il- 
lum  terminuiii  referri.  Grotius. 

Tenebrai  fnerunt  Sole  scilicel  obscurato,  iit  Lucns 
nos  docet,  iion  interposiia  luna,  ut  quae  tum  pleua 
esset,  neque  nube  obducta,  sed  niodo  quo.inm  iioini- 
niiui>^  ignoio.^EfrcTrao-ov  TiQvyiQv,  bic  qiiod  Marcuci  dixit 
if  g/nv  Tvivy^v  sicut  i>ro  toio  telluris  gloho  suini  non 
potesi  (mu|iii  eiiim  (n  partibua  dles  nou  crat}  iia  da 


^"  FIRM.  LACTANTn 

Amos  propheta  Ceslaiur  :  El  erlt  in  Hlo  die,  dleii  Do-  A 
minus,  occidet  tol  meridie,  ei  tenebrabitnr  dies  luci$;  et 
convertam  dies  festot  vettrot  in  luctum^  et  cantica  vettra 
in  lamentationem.  Ilem  Hieremins  :  Exterrita  ett  (fiue 
parity  et  taduit  animam ;  et  tubivit  tol  ei,  cum  adhuc 
mediut  diet  ettet;  confuta  ett ,  et  maledicta  :  reiiquot 
eorwn  in  giadium  dabo  in  contpectuininucorum  eorum. 
Et  Sibylla : 

N«oO  ii  9X19M  th  ie(t«9}A«,  mI  if{um  (090^ 

Cum  hacc  facia  essent ,  ne  prodigiis  quidem  coelesti- 
bus  f;icinus  suum  inlelligere  quiverunt. 


blVIN.  INSTIT.  5li 

Sed  quoniam  prtedixerat  se  terliodie  ab  inferis  rc- 
surrecturuin ,  metuentes  ne  a  discipulis  surrepto  et 
amoto  corpore,  universi  resurrexisse  eum  crederent» 
et  fieret  multo  major  in  plebe  confusio ,  detraxerunt 
eum  cruci,  et  conclusum  in  monumento  firmiter  mi- 
litari  cuslodia  circumdederunt.  Yerum  lertiodie,  ante 
lucem  terrae  motu  facio,  repente  palefactum  estse- 
pulcrum,  etcustodibus,  quos  attonitos  obsiuperece- 
ral  pavor,  nihil  videntibus ,  integer  e  sepulcro  ac  vi- 
vus  egressus,  in  Galilaeam  profecius  est,  ut  discipu- 
los  suos  quoRreret  :  in  sepulcro  vero  nihil  reperlum 
esi ,  nisi  exuviae  quibus  involulum  corpus  inclose- 


VARIORUM  NOT.*;. 


sola  Judaea  nolim  accipi ,  cum  veteres  Astrologi  et  B     Sxeo^  to  mrouTim.  Sic  emendavi  ex  antiquissimis 


Chronogrnphi  hanc  caliginem  annotaverint,  nujlo 
addilo  loci  nomine,  unde  laie  eam  paluisse  datur  in- 
felligi.  Phlegon  xiii'  Olymptadum  :  Tw  A  eret  roc  2B 
ohjjjLnta^og  iyinro  ixhi^i^  vikiov  /w^iotkj  twv  syvwpio"- 
fxfvuv  TrjDOTSjOOv,  xai  vu?  wpa  ^'  roff  riyiipai  eytvtTo  « 
wo^TC  Tmi  MxipoLq  fv  oupoeyoi  oov^vai.  Sceo^/ixo;  tc  fxeTaC 
xaTa  BtOvviav  yevofxevos'  Ta  TroUa  Nexotiaff  xaTeorpei^aTO. 
Terropmotu<;  locum  nomin»i«  tenebrarum  non  nomi- 
nat :  ei  ciim  majores  ante  visis  memorat,  ita  ut  me- 
ra  meridie  velut  nox  esset,  satis  demonsirat  non 
fnisse  proprium  Jnd.T.^e  hoc  speriaculum.  Eusebius 
Graecnm  alium  ciiai,  quem  non  nominat,  ila  scriben- 
lem  de  liac  re  :  *0  loXtof  egeWev.  Bt&yvta  itnuj^.  Nt- 
xataff  Ta  TroXXa  eWeo-ev.  Teriiillianus  in  Apologetico  : 
Tamen  tuffixut  multa  mortit  Hliut  propria  ottendit  tn- 
tignia.  Nam  spiritum  cum  verbo  tponte  dimisitf  prcS' 
vento  carnificit  officio  :  eodem  momento  diet,  medlum 
orbem  tignante  tote,  tubdueta  est,  Deliquium  utique 


et  opiimis2  Reg.  et  ms.  codico  Sibyllino  quem  vidit 
Beiiilcius,  et  ex  eo  quein  vidit  Isaeiis  ;  nec  aliier  Icgi 
polest,  nt  constare  possit  r.iiio  melri,  qiiod  redundat 
in  aliis  rec.  4  Re}?.,  3  Colberi..  1  Sorbon.,  1  CI:irom. 
et  in  9  edilis,  o^xtadvioYTat ;  iii  1  Reg.  o-^^t^T^oto-oTa ; 
in  3  vulgatis  o-x(<rdiQTat ;  in  edit.  Is.  o-xtoOirri.  Ms. 
C.inc.  h,ibet  io-xt<j6*j. 

Delrax£runt  eum  cruci.  Ita  mss.  et  editi  codices 
pr.TtcrEtn.  cui  est,  detraxerunt  eum  cruce;  ed.  Torn  , 
de  cruce.  El  infra,  cap.  26,  post  nted. ,  Corpuf  patibuh 
detractum  est.  Vitle  Aci.  xm. 

Intcger  e  sepulrro.  Sic  reposui  ex  mss.  et  quam 
pliiribus  cdilis.  1-  Clnroni.  habetde  sepulcro;  i  Col- 
ben.  rec.  et  edii.  Fasilcl.,  a  sepulcro;  viilgati  4,  iV 
tegre  e  sepulcro.  Vide  Malth.  cap.  xvi  ct  xxviii, 
Marc.  XVI,  Joan.  xx. 

Iii  sepulcro  vero,  etc.  Qiiale  fuii  Lazari  sepnlcnim, 
tale  et  Doinini  nostri  fuisse,  in  crypta  nempe  ac  spe- 


putavernnt,  qui  id  quoque  super  Christo  prcedicatum  C  cii  defosso  certum  est.  Cryptam  vocal  Sidonius :  in  si- 

nistra  aulem  partc  est  monticulus  Golgotha,  ubi  Domi" 
nus  crucifixus  est.  Inde  quasi  ad  iapidis  missum  ett 
crypta,  ubi  corput  ejut  potitum  (uit,  et  tertia  die  re* 
tnrrexit.  Non  alio  genere  strucia  haec  crypla  videtor, 
nec  ali.i  forma,  quani  illaLazari,  siibterranea  quippe, 
et  saxo  construcla ,  et  fomice  tecta ,  et  fom- 
mine,  quod  lapide  cludebaiur,  aperta,  quales  omnes 
crypta;  aidificnbantur  mortuis  recondendis.  Volnnl 
lamen  ex  riipe  excisam  esse  ill:im  Domiiiicim  cryp- 
tam ,  inducli  his  verbis  Marci :  'flv  >eXaTo,u»if«vw  cx 
TreTjoaf,  quod  erat  excisum  e  petra.  Alii  rupe  iiilerprc- 
taniiir ;  quasi  ei  rupes  iii  eo  horio  fiierii,  iibi  nionu- 
meniuni  erat,  iii  quo  posiiuin  esi  corpus  Domini.  Sed 
fallit  cos  ralio.  Veteri  qiiidein  Gr.Tci.c  Trrr/aa  idem 

3uod  rupem  signincat.  Ilic  esi  inonuinenium  cx  lapi- 
e  cxso  ac  poliio  consiriiciiim.  Caeierum  quidem  vul- 
gus  et  plebs  innma^qu.-c  propler  facnliaies  monii- 
menta  sibi  .Tdincare  non  poierai,  in  depressis  fossis 


non  tcierunt.  Et  tamen  eum  mundi  casum  relntum  in 
archivis  vestris  habetis.  Ubi  non  video  cur  archiva  alia 
quam  acta  piiblica  Romana,  accipiamus,  ad  qnx, 
ni  fallor,  et  Lucianus  martyr  provocat  apud  Euse- 
bium.  Et  cum  mundi  casum  vocat,  satis  cavit  ne  Ju- 
dcnR  peculinris  crederelur.  Grotius. 

Amos.  Id.  cap.  viii,  de  quo  vide  S.  Hieronymum 
in  Prophelas. 

Tenebrabitur.  Sic  rcstitui  ex  mss.  Resrio-Put.  an- 
tiq.,  4,  al.  Reg.,  Jun..  6,  Colb.,  2,  Sorbon.,  2, 
Lips.,  Em..Cnnt.,  2,  Clarom.  et  edil.  3,  vi't.  Rom., 
Venei.  1490,  Ald..  Paris.,  1525,  Cellar.,  Walch.  in 
receniiorilMi<;  iii,  Rpg..  i  Lips.  Rruii.  el  f  f  excusis 
est  obtenebrabitur;  iii  i  Reg.  perantiquo,  obtenebrica' 
bifur.  Sed  et  verbo  tenehrare ,  id  est  tenebras  indu- 
cere.  iituntiir  Apuleius  lib.  viii,  Chrysologiis,  el  Am- 
mianus.— 7en€6ra6//tir.Rnneniaii.  antem,  obtenebrabi- 
tur;  et  hiijiis  varianlis  lectionis  sic  ralionem  reddit 


—  Obtenebrobitur.  Major  debet  esse  aiictorilas  anli-  f\  mortuos  suos  condebant ,  el  lerra  obruebant.  Nec 


quissimi  codicis  Tniirin.  in  quo  Epit.  c.  46,  et  in 
Cypriano,  quem  hic  eliam  ipso  dieiorum  ordine  ex  1. 
II  adv.' Jud..  c.  ^5,  sequitur,  h^^aeUir ,  obtenebrabi- 
tnr^  flBqiie  ui  in  Lips.  primo,  Fasit.,  Gryph.,  Tornes., 
Reiiil.,  Tliomas.,  IsiBo,  Thys.,  G.'»ll.,  Sparkio.  Ron. 

Bieremids.  Vide  c.  xv,  v.  9,  et  S.  Hieronym. 

Et  subivit  soi  ei.  Hanc  lectionem  vetiistiorum  et 
meliorum  codicnm  7  Rcgiornm,  5  Colbert.,  f  Sor- 
bon.,  Em.,Cant.,  Rrun.,  cdit.2  vel.  Roin.,  Floreni., 
Is..  rcslitui,  qux  vcrosimiliestLactanlii,uipo(eqnaiii 
h.nhent  Septiiagintn  et  S.  Cyprianiis  lik  ii  Teslimo- 
nior.  cip.  23. 

NaoO  ^c.  ExSibyllar.  carminibus  Serm.  8,  quae  in- 
lerprclantur  latine: 

Templi  vero  scindetur  veliim,  et  medio  die 
Nox  eril  tenebrosa  ingeos  tribus  horis. 

Pro  ingens ,  legitur  nimis  in  3  Colb.,  1  Rrun,  et 
apud  Aiigusiin.,  deCiv.  Dei,  lib.  xvni,  c.  23. 


hoc  in  Jud.Ta  laiiinm.  sed  .ipud  Grancos  Romanosque 

f>ariter  obtinuit.  Quibus  vero  facultates  suppetebant, 
li  moniimenta  habuere  structa  sibi  siiisque.  Monn- 
mentum  igilur  illud  Josephi,  in  quo  Christi  corpus 
jacuii,  spclunca  quidcin  fuit  sive  crypta,  et  ex  ler- 
ra  cavaia.  sed  lapide  strucla,  et  concanieraia,  utso« 
lent  hodie  neri  oinncs  apothecac  vinarlae,  qiias  ap- 
pellaintis  cavas.  Hortns  fuit,  in  quo  sub  lerra  cons- 
trnctuni  iiliid  mnnumentum,  non  saxosus,  nec  .^ru- 
po<iiis,  sed  qiialem  dccuil  horti  agrum  esse,  in  qao 
iiullae  rupes,  nec  rupinai.Sed  nec  terram  ipsam  liorli 
vTroTrcToov  fuissc  credibilc  est.  Spelunca  illa,  sive 
crypia,  manu  r.icta  qu:c  monumenli  iisum  praBbelMl, 
struciura  el  rornice  constans,  horti  solo  sulieral.  Iii 
Ipso  solo  foramen,  ciii  l.npis  impositus  opcrculi  vi- 
cein  gerebat;  iii  honi  area  illud  erat  moniimenlam» 
snb  terra  lapide  quadrato  sepium,  ei  fornice  tcctam, 
foramine  desuper  patente,  quodsaxo  devoluio  ope* 
riebatur.  Certum  porro  esi  Judaeos  corpora  defunc- 


M5 


LIBER  IV.  DE  VER\  SAMENTIA  ET  RELIG. 


514 


ranl.  Illuin  autem  apud  inferos  non  remansuniin , 
sed  die  tcrlio  resurrecluriim,  prophelx  cecineraiit. 
David  in  psalroo  iv :  Non  derelmques  animam  meatu 
apud  inferoif  nec  dabi$  sanctum  luum  videre  interitum. 
Iiem  in  lerlio  :  Ego  dormivi  et  $omnum  cepi,  et  resur- 
rem;quomam  Dominu$  auxilialu^  e$t  mihi.  Oseas(c.>m) 
qiioque  primus  xii  prophetarum  de  resurreciione  ejus 
teslificatus  est :  Uic  fHiu$  meu$  $apien$  ;  propter  quod 
nunc  non  re$i$let  in  tributatione  filiorum  f  uortim,  et  de 
vianu  inferorum  eruam  eum,  Ubi  e$t  judicium  tuum^ 
tiioff ,  aut  ubi  e$t  aculeu$  tuu$  ?  Idem  alio  loco  :  Vt Pt/!- 
cabit  no$  po$t  biduum  die  tertio.  Et  ideo  Sihylla  im- 
poslturum  esse  morii  lerminum  dixit  post  iridui 
somnum: 

Kol  t««iTOv  (mT^  TiUm,  tpltov  ^yua^  vi«vim««{  , 
Kal  T^'  mofOliuvvy  dfc»«X(i9a«  tl«  f4o(  4^u 
UfSfto^  imrtiffm^f  xXijtoli  «fxi*  UKo^tUaif. 

Vitam  enim  nohis  acquisivil  morte  superata.  NuUa 
igitiir  spes  alia  consequendae  immorialiiatis  homini 
datur,  nisi  crediderit  in  eum,  et  illam  crucem  por- 
iaiidam  paiiendamque  susceperit. 


A  CAPUT  XX. 

De  Jesu  in  GaliUeam  po$t  re$urrectionem  profectione  ; 
alque  de  utroque  Te$tamento,  Vetere  et  Novo. 

Profecius  ergo  in  Galilacam  (  noluii  enim  se  Ju- 
dasis  ostendere,  ne  adducereteos  in  poenitentinm,  at- 
que  iinpios  resanaret  ],  discipulis  iterum  congregatis 
Scriptur»  sanctx  lilleras,  id  esi  prophetarum  arcana, 
patefecit ;  quae  anieqiiam  paterelur ,  perspici  nullo 
modo  poierani,  quia  ipsum  passioiiemque  ejus  an- 
nuniiahant.  Idcirco  Moses ,  et  iidem  ipsi  prophei» 
legem,  qux  Judaeis  dala  erat,  Tcslamenium  vocant; 
quia  nisilestaior  mortiius  fuerit,  nec  conlirmari  testa- 
menlum  potcsi,  nec  sciri  quid  in  eo  scriplum  sit, 
quia  clausum  et  obsignaium  est.  Itaque  nisi  Chrisius 
^  mortem  suscepisset,  aperiri  testameatum,  id  esl,  re- 
velari  et  intelligi  mysterium  Dei  non  potuissei. 

Verum  Scripiura  omnis  iii  duo  Testameuta  divisa 
est.  llltid  quod  adventum  passionemque  Christi  ante- 
cessit,  id  est  lex  et  propheia;,  Vetus  dicitur ;  ea  vero 
quae  post  resurreclionem  ejus  scripta  suiit,  Novum 
Testamentum  nominantur.  Judaei  Veteri  utuntur,  nos 


VARIORUM  NOTiE. 


tornm  non  condidisse  in  arcis,  aut  leciulis,  sive  sar* 
cophagis,  sed  solis  lineis  ta^niatim  scissis  operta  et 
simicta  intulisse  inonumento.  In  monumeiiti  laterihus 
exsculpti  erani  cavi  singulis  corporibus  recipiendis 
idonei,  quihus  ea  immitteh:intur,  sicut  erant  taeniis  q 
^el  fasciis  velata.  Hi  cavi  in  pariete  monunienti  exca- 
^aii,  in  qiios  tradebalur  cadaver,  vicein  lectoriim  vel 
^rcularuni  prxhebanl,  quihus  in  Gr^cia  corpora  de- 
liinctorum  condi  solebant. 

P$almo.  Citatur  idem  psalmus  a  B.  PjuIo  in  con- 
«inne  qiiae  est  Act.  xni. 

0$ea$.  Hic  primus  minorum  prophelarum.  Sed 
)ixc  quae  ex  versione  lxx  interpretum,  minime  ta- 
incn  ad  verbum  translata  sunt,  non  leguntur  iii  lle- 
braeo  codice.  Uaec  refert  etiam  B.  Pauliis  I  ad  Co- 
rintb.,  cap.  xv,  sed  quibusdam  immuiatis;  atque 
aculeum  inortis  Apostfdus  pcccatum  inlerpretatur. 

iViuic  non  re$i$tet  in  tributatione,  lla^c  lectio  est 
quainplurimorum  mss.  9  editoruin.  Scripti  iiovein  et 
vulgati  seplem  habent  contribulationej  sed  horuin 
quinque  siiie  negaiiune. 

A(fo  toco.  Ilsec  iii  Osex  cnp.  vi ,  inlegre  tamen 
DOn  citatur.  Vide  eliam  S.  Hieronyinum. 

Somnum,,  Id  est  mortem,  nguraie,  ut  apud  sacros 
Bcriptores. 


in  Joan.  ix,  57,  et  cap.  vii,  37,  Rom.  i,  24,  26,  28, 
eicap.  IX,  15.  Vide  prolixissiinam  Isaei  iiotam  in 
hunc  locum,  ad  calcern  hujusce  voluminis ;  ubi  videbis 
haec  Lnctantii  verba  esse  mollienda,  ut  ad  normani 
catholicain  accommodentur. 

Perspici  nulto  modo  poterant,  Gallxus  dicit  Laclan- 
tiuro  in  hoc  atlucinari  coutra  II  Petr.  i,  19.  Sed  satis 
explicari  potest  ex  aliis  locis.  L.  iv,  c.  15  :  lllum 
praphetce  annuntiaverunt,  iiec  ullo  modo  poterant^  qum 
illi  toquebantur  inteltigi,  nb.  ni$i  fui$$enty  univer$a  im^ 
pteta,  De  Mort.  perscc,  c.  2 :  Scriptura$  interpretatu$ 
e$tf  ^uo:  iisqiie  ad  id  tempus  o6sctir<F,  atque  involutas 
fuerunt,  Vides,  his  omnibus  locis  agi  de  vaticiniis  et 
mystcriis  de  Chrislo  ante  implelioiiem  non  perspec- 
tis,  quia  ulnoslro  loco  infra  sequiiur  :  clausa  et  ob$i' 
gnala ad  certum  tempus,  noii  omne.  Bun. 

Testamentum  voeant.  AeorCbQxviv,  quae  vox  apud  Sep- 
tuaginia  teslamenlum,  pactum  et  foedus  signilicat. 
£x  Mose  testiiiionium  csto,  Deuier.  xxix :  xal  ^v^agtffOc 
TTOtgfv  Trecvra;  tovs  Xoyou;  rn^  SeaGiixjjf  TouTijff.  FoeUus 
hoc  locosigiiificat,  et  sic  iransrerlur,  ratioiie  nimirum 
ila  postulante.  Nam  fnedus  vivi  cuin  vivis  ineunt,  les- 
tameiitum  mortuus  cum  vivis.  Illud  juris  geiitium  esl, 
hoc  juri:»  civilis.  Propheiicum  si  dcsideras  testimo- 
niiim,  accipe  Malachia:  ex  capite  sccundo  :  Acotc  iy^ 


K«i  OflcvaTou.  Ilajc  ex  Sibyllar.  carminib.  Serm.  8,  D  ^^^^^^-^  itph, yi^A^  Thv  svroX^Jv  t«t;t„v  tou  «Ivat «««- 
-    -       ■  ^  W0X13V  ftov  frpof  Tovf  \«vciTaf ,  Aeyf t  Kv/)toff  TTovTOx/aaTwp. 

ri  5ta©>ixi3  y!a\t  Jv  ^it  auToO  Tiqf  ?w^;  xat  T»jf  «t/a>iv>jCt 
Ha3C  igiiur  juxta  Hebraicain  veriiaicm  sic  redduntur 
vers..  4  :  No$ii$  me  mi$i$$e  ad  vo$  prceceptum  i$tud,  ut 


qiix  sic  latine  leguniur  : 


£t  mortis  fatum  fioiet,  triduo  (a)  dormicns, 
£t  tunc  mortem  solvens  {b)  in  lucem  veniet 
Primus  resurrecUonis,  vocalis  iniiium  ostendens. 


A*yaXu(ra;.  Sic  resiitui  ex  mss.  2  Reg.  quorum  unus 
cst  antii|uissimus,  1  Colb.,etex  codice  Stbyllino. 
Hcgio-Puteanus  et  i  al.  Hog.  ac  edit.  Rom.  i470 
habent,  avadicrac;  ^  Beg.  rec,  Colb..  1  Sorbon., 
Toriies.,  1  Chirom.,  edit.  Roin.  1468,  Ald.  et  4  alii 
impressi,  ovadiigac  Cauc.  et  4  excusi,  avaxv^a^. 

GaUtmam,  Sicut  prxdixerat  Matth.  xxvi  et  Marc. 
Xiv. 

Neadducetet  eo$in  pcenitentiam.  Et  sicTerlullianus 
ApoI(»geiic.,  cap.  21.  Similes  fere  locutiones  reperies 

la)  Dormien$f  ex  ms.  1  Brun.  recte,  al.  sopitus. 
ib)  Pro  mortem  solven^^  alii  babent  a  mortui$  egresm ; 
i  Brun.  cum  Augustioo,  ab  inferi$  regre$$u$. 


$it  fcedttb  meum  cum  tribu  Levi,  ait  Jehova  exercituum ; 
fcedus  menmfuisse  cum  illa  vitce  et  pacis.  Ibique  foe- 
dus  (Tj-^y.ri  Grxcisest,  sicut  et  Symmacho.  Sed  Pau- 
lus  adHebraeos,cap.ix,  Lxxsecuius,ulrinque^tad>ix)3y 
vocai,  vetiis  nimirum  cum  Ahraham  et  Mose  iiiitum, 
et  novuin  per  Christum  cuin  Ecclesia.  Betuleius. 

Quia  nist  testator^  etc.  Verba  Pauli  hxc  asseve- 
rant  Hchr.  ix.  Ulpianus  testamentum  definit  hoc 
modo  :  Testamentum  est  voluntaiis  nostrx  justa  sen- 
tentia,  de  eo  quod  quis  posi  mortem  suam  (ieri  veiit. 
lil).  i,  fr.  Qiii  testiunenlum  facere  possint.  Betuleius. 

Ea...quas...  scripta  sunt,  novum  teslamentum  no* 
minantur ;  at  obstaiit  oinnes  libri.  Ha'C  dicta,  ul  Te- 
renl.  Aiidr.  Act.  iii,  sc.  3.  Amantium  ir»  amoris  in* 
let)rra(fo,esl.  Saliust.  Jugurtba,  18  :  Numidce  poi 


5IS  FtRM.  LACTANTII  DlVlN.  INStll.  519 

novo  :  scd  lanicn  div6rsa  hon  RUnt,qtiiaNovum  Yc-  A  fllii  Judaeorum;  qtibd  dcctardt   Sibylld,  Cum  dicit : 

Quos  autctn  futurum  essel  id  geiiti^,  Bsalas  dbbet 
( cap.  xLfi) ,  iipbd  quctti  Viiitt  SUtnitins  iid  Filitflit 


teris  adlmpletio  csi,  et  iti  uirdque  idem  testator  est 
Ghristus,  qui  pro  nobl!i  ttiOfte  suseeptCi  nds  bsefedcs 
regni  xterni  fecit,  abdicalo  ct  exbxTcdato  po- 
pulo  judaeorum ;  sicUt  llicrehiiaS  prophetd  tCstlitur 
(cnp.  XXXI  ],  cum  loqiiilur  ialia  :  tcee  diei  Heniunl  ^ 
dicit  Dominus ;  el  coniUthmtibo  dotuuil^ael  et  domul 
Juda  tesiamenlum  novumy  non  $^cuhdum  testarhentumy 
quod  disposui  puiribus  eoruni  in  die  qua  apprehehdi 
manum  eorum^  ut  educerem  illos  de  tertd  j^gypti ; 
quia  ipsi  hon  perseveraverunt  in  tesiamento  tneo  et  ego 
negieai  eos^  dicil  Dominus,  U^ni  alio  lOCo  ( cap.  Vl ) 
siinililer  ait :  DereiiqUi  domuiii  meUm ;  dimlsi  hdste" 
ditatem  meam  in  maiiUs  inimicorum  tjus.  Facta  M 
ticereditas  nUa  mtht,  siciit  leo  \n  silba  .'  dM  ipia  iti- 
per  me  vocem  iUam;  ideo  odi  eam.  CuUi  sii  Itxredltas  B 
ejus,  cocleste  rcgnuin,  noh  utique  tpsflin  hsereditaicnl 
se  dicit  odisse,  scd  hasredes,  qui  ddversUs  eum  iu- 
grati  et  tmpii  ejtiiterUnt.  Faeta  est,  lh(|Uitj  mihi  bx* 
redita^  ihed,  siciU  leo !  id  edt,  pn^da  et  devoratia 
faCtus  sum  haTedil)us  lileis,  qui  hid  IhliliolaVerUht 
^icui  pecus.  Dedii  sUper  nte  vdcem  suam ;  id  e^t , 
sentcntiam  adversus  me  inonis  crucisque  dixeraot. 
Nam  quod  supcrius  ait  coiisuinmaturum  se  domui 
Juda  tesiatnehium  iio?um«  dstendil,  vetusillud  lesta- 
mentufti,  quod  per  Ifoscm  est  ddtum,  lion  fuisse  per- 
fectum ;  id  autem»  quod  per  Cliristum  dari  haberet, 
consuiiimatum  Tore.  Doinus  auiem  Judi  ei  Israei  non 
utique  Judaeo<i  sighiftcat,  quos  abdicdVit,  sed  nos , 
qui  ab  eo  convocali  ex  Gentibus ,  in  iliorum  io 


ioquiliir,  dicehs :  Ego  DoMhui  Bm,  ^tM  ie  od 
justUiam,  el  tehebo  mdhum  idam,  ii  toiiliimbo  l^  d 
dedi  le  in  teitamentUm  geneMs  hiei^  iri  lucim  genUktkt 
apetiri  oculos  cceeoruni,  produeere  ix  tincUiii  a//f jftttot, 
et  dt  dotiio  carttHs  iedentes  iH  tehebii».  Cufh  igitur 
nos  antea  tdmquftm  cacci,  et  tainquam  cafcere  sttilii- 
liae  int;iu8i,  sederdmus  iii  tenebris,  igrtorantes  DeHln 
et  Teriutehi ,  iiluminati  ab  eu  sumus,  (Jui  ho§  teirlt- 
mento  6uO  adbptatlt,  et  Ilberatos  malis  tliidttlis, 
atque  in  lucem  sapicnliae  productos,  in  baerddltall»! 
regni  coelesiis  adscivii^ 

GAPUT  XXI< 

De  Jesu  AsdinsionB,  edtfue  proklicta ;  tt  dt  diieipuh^ 
tnm  pttndieatlohe  tt  gestis. 
Ordiiiata  vero  discipulis  suis  fiv^hgelii  ik(*  hdini- 
nis  sui  prjedicatione,  circumfudit  se  repente  hiibes» 
euinque  iii  coelum  sustuiii,  quadragesimo  post  pas- 
sionem  die,  sicut  Daniel  fore  oslcnderal  (  cap.  vii ), 
dicens :  Et  ecce  in  nubibus  ccsU  ut  filius  hominis  ve- 
nienSf  ueque  ad  vetustum  dierum  pervenit.  Discipoli 
verd  per  proviiicias  dispersi  fundamehta  Ecolesi» 
ubique  posuerunt,  fhcientes  et  Ipsl  ih  tiomlne  ma- 
gistri  Dei  inagna,  et  pene  incredibilia  miracuk ;  qah 
dlsoedehs  insiruxerai  eos  virtaie  ao  pdtosiat««  qm 
posset  ndvae  fthhuhtiatlonls  ratio  fundiiri,  el  eonflr* 


cum  adopiionemquo  suocessimoa «  cl  appeiiamttr  G  mari :  sed  el  futura  aperuii  illis  oiiiDia,  quae  t^etrua 

VARIORUN  NOTifi. 


ea  loca ,  qii.ne  proxime  Carlhaginem  Nttmidia  dppel- 
latur.  6uN. 

Sedtamen  divrrsdnon  sunt.  Irena^uSt  lib^iv,  rap*  21: 
Ulraque  testatthenta  tuius  et  idem  paierfamiiias  pro- 
(/uxt/,  Merbum  Dei  Domirtus  tioster  Jesus  ChrisiuSf  qui 
et  Abrahce  et  Mosi  locutus  est,  ae  nobis  in  novitate 
restituit  tibertatem «  et  mttitipiicavit  eam,  qum  ab  ipso 
est^  gratiam.  Betuleius. 

Abdicdto  et  exhceredato  popuio  JnukBQtutn^  Eiegaiiter 
Laciantius  bas  voces  conjuiigli ,  ut  rem  majore  vi  ex- 
primal.  Abdicati  suni,  qui,  vivente  pfltrei  jure  pator- 
norum  bonorum  prohibentur;  exhtBtedati^  qui  mor- 
tuo  patre  b(mis  ejus  depelluniur» 

Dieremias.  Citatur  etiftm  H  ^difto,  Ciiff,  (t  Kpfst.  9(1  t% 
Hebrieos,  ac  eiiam  a  li.  Iren.i*d,  lib.  iv,  (fMp.  ii.  Sea 
hic  Laciamins  nec  lxx  Int^rpftHeSi  ii6C  Rcaium  Klu- 
luin  seculus  est. 

IttimolaVerunt.  Ilic  obiler  in^iniiat  Cbrlsiuin  Domi- 
niim  pro  noslris  (>eccatis  i»cluiii  esse  piamcii  et  S9cri- 
ficium ;  de  <iuo  vide  Epislotam  ad  Itcbrros. 

Senientiam  adverstts  ttie.  Ita  restitui  cjt  Vdt.  Ilegld- 
^ui.,  Cauc,  Juii.,  i  Colb.  hovemqiie  aliis  et  10  edl* 
tls,  nisi  qiiod  esl  adversum  in  8  scriplis.  In  2  Ucg., 
2  Colb.,  2  Cbroin,  ct  6  excusis  est  sent^ntias. 

Uaberet.  Heuman.  legit,  deberet.  —  bdfi  haberet. 
Lego,  inquit  Heuinann.,  deberet.  Niliil  muld.  Cypria- 
niis  in  eadeiii  rc  1.  i  adv.  Jnd.,  c.  10  :  Quod  lex  novd 
dari  haberel ,  quod  testamenium  novum  dari  hnberei. 
PlUrn  dedi  ad  I.  Iv,  c.  12.  IHon. 

Adopiionemqne  iueeessimus.  Mss.  1  Reg^  VMerriihus 
adoptionee  snccessimui ,  mcndO^e;  Regio  Put.,  Jitn.« 
\  Colbert.  et  6  edil.  vet.,  adoptidne  eucceseimus, — 
Jn  illorum  locnm  adoptione  sueceuimue.  Sic  re^titdd 


ex  Colh.,  Llps.  tj  5  :  /M  locUm  iuecedere  rfixit  itotnni 
I.  VI,  cap.  12.  Cyprisniisiil  praef.  1. 1  adv.  Jtttlaeoai 
Succeisisie  in  eorum  (Juda'Orum)  ioeum  ChriiiiaMi. 
Justiiius  I.  vlii  c.  1  !  In  toeum  omnium  sotus  eUeceetH* 

Boii. 

Et  appdiamut,  ete.  Hoe  alludit  ad>erbum  i  DeM 
enim  potestdtem  fHios  dei  lieri,  hii  qUi  cretfftffl  Hi  no" 
mine  ipsius 

1ov9a^(uv  Sibylia  Serm.  5,  latlne ; 

Judaeorum  heatorum  divinum  genus  oceiesliam. 

\ocavi  te  ad  iusliiiam.  Mss.  2  tleg.  6t  1  Lipi. 
ac  7  edil.,  in;u«lt/iflm  ;  i  Reg.  rec,  1  Lipd.,  ed« 
Rom.  U74,  injustitia;  lxx,  sv  StxatoonJvij. 

Con/irmabo  te.  Abcst  iesti  editis  rec.  ' 

Ordinala  vero  discipuiis  sitis  Evatigeiii  ac  nomiide 
sui  prcedictttione.  Sic  lego  cum  ms.  anttquissiltiO  Reg. 
acccdeme  Regio.  Piit.  cui  est ,  Pott  ordinata  vero 
dtscipulis  suis  Evangeiia  ac  nomittis  sui  prwdttationef 
mendose.  Mss.  codices  10  rec.  et  7  lypis  excusi.  Or- 
ditiata...  Evangelica^  elc.  Jun.  et  bolh.,  OrainatM 
discipulis  suis  Evangeiica  doctrinat  etc.  Mss.  Cauc.»  4 
Reg.,  4  Cotb.«  5  al.  rec.  et  7  vet.  edd.,  Ordinal^ 
vero...  Evangelio,  eic.  Vtde  Maitb.  xiv,  Marc.  cap« 
nliiino.  Hoc  capite  breviier  ei  dilucide  narral  Lac* 
t.iiiiius,  quae  ab  ascensione  Domini  aJ  eaeidium 
Jenisalem  gesta  siint. 

Dattiei.  Hiinc  iocum  de  secundo  Cbrisii  adventa 
miilli  inlerprelaniur. 

Eacientes  et  ipsi  in  nomine.  Ex  mss.  el  quatn  phi* 
rimis  eUiiis  vel.  addiia  praeposiiio  in  ^um  ia  i  mf* 
Rea<  el  nonniiilis  edilis  deerai. 

Magistri  Dek.  Ita  paisim  Laoianliuf . 


6«'  LIBER  IV.  bE  VERA  SAPtmiA  ET  nELIG.  m 

Lr«?i?J^!!^^^  inAqcnndo  pervidennt  im   neM  6pAH(ihM,  slchi  nos 

'""*"""""'"  *"*"" ■* "     '  *         «^s^endiiimsfaciuni.ElqiliinKluaniapUiJbonosjudices 


meinoriam  scripia  pennansil;  iii  qua  cum  mulla 
alin  roira,  luni  ciiam  hoc  fiilurum  ej»se  dlxeruul,  ut 
posl  breve  lempus  immiuerci  Deiis  regem,  qui  et- 
pugnarei  Judxos,  ei  civliaujs  eorum  soio  adwqua- 
rei ,  ipsos  auiem  fame  sitique  cunfecios  obsideret. 
Tum  fore  ot  corporibus  suorum  vcscereiilur ,  et 
conftumereni  se  invicem;  poslremo  ui  capti  venirent 
in  manus  hoslium,  et  in  conspeciu  suo  vexari  acor-* 
Lissime  conjuges  suas  cernerent,  violarl  ac  prosiitui 
virgines,  diripi  pueros,  allidi  parvulos,  omnia  deni" 
que  igni  ferroque  vasiari,  capiivos  in  perpetuum 
lerria  tuis  extenninari ;  eo  quod  exuitaverinl  super 
amantlsaimum  et  probaiissimiim  Dei  Filium.  Iiaquo 
post   iliorum  obiium ,  cuni  eos  Ncro  intercniisset. 


f»aii8  liabeant  armiialls  vel  tesiiiiionia  sine  argumen- 
lis,  vel  argnmenla  siiie  lesiiinoniis;  nns  tainen  non 
conlenii  alieruiro  sumus»  cuin  suppetat  nobis  ulrum- 
qiie,  iie  cui  perverse  iugeuio6o«  aut  non  inlelligendi, 
aui  coiilra  dijjsereiidi  locum  reliiiquamus.  Negant 
lieri  poiuisse,  ui  naiurx*  iminortaii  quidguam  dece- 
deiel.  Negant  denique  Deo  «liguum  ,  ul  iioino  fleri 
vellel,  seque  inliniiiiate  caniis  oiieraret;  ui  passio- 
nibus,  ui  dolori,  ui  morti  se  ipse  subjicerei  :  quasi 
non  facilo  illi  esset,  ul  ciira  corporis  inibecilliiatem 
se  iioniinibus  osieiideret,  eosque  jusliliam  doceret 
(siquidem  id  volebai)  majore  auciorilate ,  ut  professL 
Dei.  Tunc  euim  cunctos  .fuisse  prajceplis  ccelesiibus 


JudaH)rum  nomen  el  gentein  Vespasianus  exlinxil ,  fi  pariiuros,  si  ad  ea  virlus  ac  potesias  l)ei  praicipientis 
...  r  .  accederet.  Cur  igiiur  (aiuni)  ad  docendos  bomiiies 

Jioji  ut  Deus  veiiit?Cur  se  tam  humilem  imbeciliem- 


lecitque  omnia  qux  illi  futura  prsedixorant. 
CAPUT  XXII. 

Argnmentu  Infideliuin  contra  Jeiu  incarnaiionem. 

Conflrmata  suni,  ut  opinor,  qiise  falsa  et  increditd*' 
lia  putintur  ab  iis,  quos  vera  ccelesiium  liiierarum 
dociriu:!  nou  imbuit  :  sed  t.imcn  ut  refellaniur  a  no- 
bi9  etiam  llli,  qui  nimiiim  noii  siiie  m.ilo  suo  sa- 
piunt,  rebusque  divinis  lideni  dclrahunt,  argunieiills 
quoque  iilorum  coarguanius  errorcm ;  ul  laiidem  ali- 


qiie  coiisliluii,  ul  ab  hoininibus  et  contemni,  et  poena 
alUci  possei  ?  cur  vim  ab  imbecillis ,  et  morialibus 
passus  est?  cur  non  niamis  hominum,  aut  virtute  re- 
pulil,  aut  diviiiitate  viuvii?  cur  non  majestatem  suam 
sub  ipsa  siiliem  morle  palefecit?  sed  ut  invalidus  in 
judicium  ductus  esl,  ui  nocens  damnaius,  ul  mortaiis 
occibus.  Rerulabo  haec  ddigenlcr,  ncc  qucinquam  pa- 
liar  errare.  lila  eiiim  magna  el  mirabili  ralione  sunt 


VARIORUM  miJE. 


Petrus  et  Paulus  ,  etc.  Qu.^cstio  conlrovertitur  a  G 

proi#!Sian(ibus    quibusdam  ,    utrum  Petrus  Komae 

riierit  uinquam  ;  el  si  ibi  fuerit,  iil  ex  D.  ilioronjino 

ei  scriptoribus  anliquis  disci  polcst ,  quod  ibi  prx- 

Fueril  Lcctosia!  tainqiiani  pastor.  Ad  saiiiorem  porro 

^eiitentiam  jamdiu  incrmarunt  proiestaiilium  doclis- 

simi.  Si  eium  Pairuin  sufTragiis  agere  volumu»,  In- 

^eiiiemus  Pelrum   Rom:i;  prxdicasse,  passum  ibi, 

sepulluinque  fuisse.  Sic   llieronymus    lii  CMlaiitgo 

scriptorum  ecclesiaslicoriiin  memorhr.  iiiaiidavil.  Ilem 

*Tlieudoretus  Cominenlar.   in  cap.  l  Roiii. ;  Irciiaiiis 

diitiquissinnis,  et  Apostolorum  lemporilms  proximus, 

lib.  III,  c«  5,  Roniaiiam  Ecclcsiam  d  PaUlo  ac  Peiro 

consuiiiiam  fuisse  tesialur  ;  quein  seciiliis  est  t]pi- 

|ilianiiis  libii  primi  lomo  sccuiido,  Roiiiaiiorutn  epis- 

<^oporum  cal.alo^um  rccenseiis.  Tertuliaiiiis  item,  de 

!Prx*scription.  Hkfcrelirorum,  hiijus  nicntionem  faciC. 

Dnsebius  iii  Hisi.  Iilcclesiasl.  Iib.  ii,  cap.  2;>,  el  Cail 

«Ujosdaiii  antiqui  scripioris,  et  sepulcrl  ipsius  (qiiod 

4A  Hieronymuscoiitra  Vlgilantium  Ticit)  lestinionium 

adducit.   .Meminii  item  iiu.  iii,  cap.   2.  Alqiie  idem  ^ 

rursus  Eusebius  in  Chronicis,  Petriim  sub  initium 

Claudii   pfiiicipatus  Roin»  ponlilicaiu  per  funcluin 

fui^se  testaliir,  ct  dccimo  quario  Neronis  aniio  glo- 

riose  pfo  nomiiie  Chnsti  occubuisse.  De  Pciri  rebus 

Rom£  gestis,  de<|ue  ipsiiis  sub  Nerone  p  issionc  niulta 

scribit  Egesippus,  aniiquissimus  lilsloricus,  qiii  lilsCo- 

riam  Ecclesiasiicam  a  Domini  passionc  ad  sua  tcni- 

pora  usque  coiitexuii ,  lib.  iii  priinis  trlbus  capiii- 

bus.  Neque  Ciemens  obiicei.   iSunl  cliaiii  aptid  Au« 

gustinuin  cl  Cbrvsosi.   iueiitiones  hujus  rei,  cujus 

niiignus  est    apud    sumin;e  auctoritalis    scriptorcS 

coiisensus.  Betuleics.  —  Vldc  doctis^imaH  Eierciia- 

tioiies  Hi^torico-criiicas  Sainiielis  Basiiagii  flotle- 

inanvillei  ad  an.  XLiv,  n.  25,  a  pag.   5i7  au  564. 

Veruin   lias  Roiiiiuias  prcdicationem   c(  passionem 

Petri  nunc  extra  coiiiroversiain  fatiMitur  oniues  crl- 

licf.  Adi  Davidem  Blondeitom  In  Dissertaiione,  et 

Peaisonium    iii   Operibus   posthumis.   Vide    ctiafri 

librum  de  tioriibus  persecutorum,  c.  ii,  circa  mc- 


dium. 

In  memoriamscrlpta.  Ilic  etat  (itutus  librl  cuju&dam 
siipposiiiiii,  jam  dcperdiii;  dc  quo  vide  Fabricium 
mCodiceapocrypho  iV.  Testam..  pag.  8(10. 

Cititutes.  Plures  scrlpii  ot  editl  in  plurali :  al  Subl., 
Rdsi.,  Ven.  1471,  in  sliigulari,di<f/£r/em,  puta  Uiero- 
solymam,  In  qiiam  hxc  maxime  quadrant  Luc.  xix, 
cap.  ^3. 

Cum  eos  Nero  inleremisiet.  Certum  est  Pauliim 
RoiiKC  iiiariyrlum  passum  osse  :  de  siippliclo  veteres 
fen:  inglidium  coiisentiunt;sic  EutychiUs,  inOrlgin. 
Alexaiidrin.,  Glndio  trucidavit  Fuulum.  Vtde  Samuel. 
Basiiagiuin  loco  supra  citato.  Maityrio  autem  coro« 
iiati  suni  Peirus  et  Paulus,  29  Junil,  aerx  christianae 
nnno  6(1,  Suctonio  Paulino  et  L.  Pontio  Fclesino 
consulibus :  non  sub  Basso  et  Yusco,  qui  erant  con- 
sules  aiino  258,  quo  anno  fact:i  est  translatio  SS. 
Apo>tolorum,  eo  ipso  die  qdo  corum  fr!itivitas  age" 
batur. 

Pertfideant.  Stc  quam  piuriftii  mss.  ct  edlti,  necnoft 
Laclafitius  infra  iii  hiijusce  capitis  fliie,  facile  pervi^ 
debit;  ct  cap.  50,  clrca  niedium,  tim  rationemque  pO" 
niius  pervldcbat.  t  Rcg.  ei  i  Ciarom.  ferunt  protfi* 
deant;  1  Colb.,  Tornes.,  1  Clan/m.,  credant;  edd. 
Aid.,  Paris.  1525,  Crat.  ctGraph.,  tideant. 

Volebai.  Mss.  Tornes.,  SColb.  et  5excus},  talebali 
Ein.  vuiebit;  Reg.  rec.  vulebanl. 

Professi  Dei.  Il;rc  lcctio  esl  iiiss.  VatlcaivorQm, 
9  Rcg.,  Cauc,  6  Colb.,  1  Sorboir.,  5  Oxon.,  Ultr., 
Em.,  Cant.,  Tax.,  Pen.,  2  Clarom. ,  I  Bonon.  ree. 
Brun.  et  14  vet.  editorum.  In  1  Rcg.  est  profesni 
Dcum;  In  1  Lips.  et  Go(h.  nrofessio  Deum;  hi  1  Bo« 
non.  anliq.,  prceceptis  Dei.  Mss.  2  Heg.  rec.  ei  Canla« 
brig.,  1  Colb.  in  marg.  et  edii.  3fet.  Hom.,  Ald.  el 
9  alii  prscmittunl,  aiunt.  Professi  Dei,  hoe  est,  qui  8d 
Dcum  esse  profiierctur,  fieque  dissimularel.  Sic  Mitrs 
profe^sus  diciliir,  non  clandestinus  aut  tccurs  velO 
pacls,  sed  apertus  et  prae  se  feren»  bellum.  Sk:  iegit 
maxiina  uars  mss.  i  Bonoir.  legit  M  prstceptis  Del* 
eamqiie  lectionem  scqlritur  Thottfas.  :  sed  quidqiri^ 


549 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


m 


facia;  quam  quicumque  perceperit,  non  lanium  mi-  A  coprigas,  luos  corrige.  Quis  neget  jusUm  esse  hanc 


rari  desinei  Deum  ab  hominibus  csse  criiciatum,  ve 
rum  etiam  facile  pervidebit  ne  Deum  quidem  potuisse 
credi,  si  ea  ipsa  quae  arguil  facta  non  essent. 

CAPUT  XXIII. 
De  fnriBcipiendo  el  agendo, 
Quicumque  prsecepia  dat  hominibus  ad  vitam, 
nioresque  flngit  aliorum,  quaero  debeatne  ipse  faccre 
qua*  pr;£cipit,  an  non  debeat?  Si  non  fecerii,  soluta 
pra!cepta  sunt.  Si  enim  bona  sunt  quae  prxcipiun- 
tur,  si  vitam  hominum  in  optimo  statu  collocant, 
non  se  debet  ipse  prscceptor  a  numero  coetuque 
huminum  segrcgare  inter  quos  agit;  et  ipsi  eodem 
modo  vivendum  est,  quo  docet  esse  vivendum,  ne 


respunsionem  ?  Quinetiam  in  contemptum  veniet  ho- 
jusmodi  doctor,  et  deludetur  vicissim,  quia  videbitor 
et  ipse  deludere. 

Quid  ergo  faciet  ille  pracceptor,  si  haec  ei  fuerint 
opposita  ?  quomodo  adimet  excusationem  conluma- 
cibus,  nisi  ut  praesentibus  faciis  doceat,  possibilia  se 
docere  ?  Unde  evenit,  ut  pbilosophorum  praeceptis 
nullus  oblemperet.  Homines  enim  malunl  exempto, 
quam  verba  ;  quia  loqui  facile  est,  praestare  diflicUe. 
Utinam  quidem  lam  muiti  bene  Tacerent,  quam  mulli 
ioquuntur  bene.  Sed  qui  praecipiunt,  nec  faciunt, 
abest  ab  iis  fldes.  £t  si  bomines  fuerint,  contemnen- 
tur  ui  leves ;  si  Dcus,  opponetur  ei  eicusatio  fragili- 


.       .    ^         .      .  taiis  humansc.  Superest  ut  faciis  verba  flrmentor. 

si  aliter  vixerit,  ipse  praeceptis  suis  fldem  delrahat,  r        ,,.,..  r  .     •.  -    - 

^  '  *.      '^       ^.   .      .     .  ,        ^  qnod  pliilosophi  facere  nequeunt :  iiaque  cum  ipsi 

praeceptores  vincantur  affectihus,  quos  vincl  pnedl- 


Icvioremque  doctrinam  suam  faciat,si  reipsa  resolvat, 
quod  verbis  nitalur  adstringere.  Uiiusquisque  enim, 
cum  audit  praecipieiilem,  non  vult  imponi  sibi  neces- 
sitntem  parendi,  tamquam  sibi  jus  iibertatis  adimatur; 
rcspondet  itaque  doctori  boc  inodo  :  Non  possum  fa- 
cerc  quae  jiibes,  quoniam  suni  impossibilia.  Vetas  me 
irasci,  vetas  cupere,  velas  libidine  commoveri,  vetas 
dolorem,  vetas  mortem  timere  :  sed  hoc  adeo  coiitra 
naiuram  est,  ut  his  affeciibus  animalia  universa  sub- 
jccta  sint ;  vel  si  adeo  puus  repugnari  posse  naturae, 
ct  tu  ipse  quae  praecipis  fac,  ut  s^iam  fleri  posse.  Cum 
nutem  ipse  non  facias,  quae  insolentia  est,  ut  hominl 
libcro  iiiiponere  velis  leges  quibus  ipse  non  pareas? 


cant  oportere,  neminem  possunt  ad  virtutem,  qnam 
fatso  praedicant,  erudire ;  ob  eamque  causam  puianty 
nemincm  adhuc  perfectum  extitissesapientem,  id  est, 
in  quo  summac  doctriiiae  ac  scientiae  summa  virtus  et 
perfecia  justitia  consenserit,  quod  quidem  venim 
fuit.  Nemo  enim  post  mundum  conditum  talis  exiilit, 
nisi  Christus,  qui  et  verbo  sapieniiam  tradidit,  et  do« 
ctrinam  praesenti  virlute  firmavit. 

CAPUT  XXIV. 

Everiio  argumentorum  supra  objeciorum. 
Age,  nuncconsideremus,  an  doctor  e  coelo  missas 


Prius  disce,  qui  doces,  et  antequam  mores  alioruin  G  possitnon  esse  perrectus.  Nondum  de  hoc  loquor» 

VARIORUM  NOTiE. 

dicat,  nihil  nos  immuiandum  censuimus.  GALLiEDS. 

Quamquicumque.  Sic  restilui  exmss.  2  Bon., Regio- 
Pui.,  6  al.  Reg.,  6  Colb.  Lipsiensibus,  ei  10  aliis  rec. 
ac  vet.  edit.  Roin.,  Cellar,  et  Walch.  referendo  scili- 


cei  ad  mirabiiem  rationem,  2  Reg.,  Cauc,  Jun.  et  15 
iinpressi  hubenl  quce,  referendo  ad  facta, 

Prwcepta  dat  hominibui  ad  vilam.  Ita  a  me  restitu- 
tuin  ex  veteribus  edit.  Rom.,  Paiis.  i5i5,  Crat.,  aii- 
tiqua  Versioiie  gallica,  cunctisquc  mss.  praeter  2  Reg. 
rec.  in  quibus  ut  et  in  vulgatis  15  legilur,  ac  vitam, 

Interquot  agit,  Pra^statex  ipso  Lact.iiiiio,  quam  ex 
aliis  conflrmare,  lib.  iv,  c.  27  :  Quum  inier  homines 
ageret,  Delra,  c.  1  :  In  carne  mortali  agentes,  Dc  Mort. 
Pers.,  c.  10 pr. :  Quum  ageret  in  partibus  Orienlis,  Bdn. 

Inter  quos  agit ;  ei  ipsi  eodem  modo  vivendum  est, 


Vetas  dolorem,  vetas  mortem  timere.  Mss.  li  rec., 
dolorem  velmortem  ;<>  vet.  edit.  et  2  Reg.,  aiimortem  ; 
i  Reg.  rec,  vetas  dolere,  vetas  morlem  timere, 

Faciet,  Sic  ms.  San|^erm.  ei  edit.  Cellarii  atqae 
ari:c  :  in  mullis  est  faetal. 

Unde,  FsX  vet.  edit.  8  cunciisque  mss.  repositum,  pra> 
ler  4  Reg.,  I  Colb.  et  10  viilgaios,  in  nuibus  esi,  tiuff. 

Malunt  exemplat  quam  >  verba,  Ta  epya  ad  aliorani 
coiiversionem  majorem>im  habent,  quam  ^c)iocXi7oc, 
in(juitChrysostomus,IIomiI.19,  in  epist.  ad  Hebraeos. 
Efficacior  est  voxoperis^quam  sermonis,  inquit  Bernaur- 
dus.  Plus  valet  vivendi  quam  ioquendi  modus^  Augn- 
stin.,  ep.  cxii ;  Optimum  est  exempio  potius  docerg 
quam  dictis,  llilarius,  c  5,  Matth.  Joan.  Gerbardl— 
Addam  Lactantium  iiostrum   Divin.  liisiitut.,  I.  in. 


Mss.  11  rec  feruiit,  habitat  ipse;  6  rec,  habilet,  Ua-  J)  c,  iii  :  Qui  docent  tantum,  nec  faciunt,  ipii  prmcepiis 


bitai  seu  habitel  videtur  glossema  essu  toO  agit^  quod 
antiqnissiinoruin  mss-  est.  Sic  infra  idein  uii  initio 
capitis^V  :  Cuni  inter  homines  ageret,  Ait  enim  S.  Joan. 
Chry>ostom.  ;  Qui  aliier\ioqmtur  quam  vix/f,  docet  quo- 
modo  Deui  eum  debeat  punire,  Ac  his  ullimis  sacculis 
dicil  Comes  Mirandulanus,  tantum  quemque  scirequan- 
tnm  operatur, 

Adslripgere.  Sic  reposui  cx  cunctis  mss.  et  ex  edi- 
lis  5  vet.  Rom.  neciion  Celtar.  et  Walch.  apposite, 
ul  res(dutis  opponatur.  Adstringere  vero  et  resolverCf 
rectius  opponuntur,  quam  aastruere  et  resolvere,  qux 
sniitin  15  impressis. — Excmplo  Cicer.  pro  Clnentio, 
c,  bl :  Ne  lege  ea  ex  quastione  qua  se  solutum  libe- 
runtque  esse  arbitretur,  per  paucos  judices  adstriiiga- 
tur.  Ipse  Lactantius,  I.  iv,  c  24  :  Ut  prcecepta  sua 
factis  adimplendo  cateros  parendi  necessitate  cou' 
slringat,  Bun. 

liespondet.  Restitutum  a  roe  ex  mss.  vet.  2  Bo- 
non.,  7  Reg.,  5  Vaticanis,  Colb.,  3  Lips.  et  6  aliis.  In 
Cauc  et  edit.  Betul.  est  respond^a/ ;  in  tribus  rec, 
respondit;  in  3  al.  rec  et  in  excusis,  respondebit. 


suis  detrahunt  pondus...  Bonum  est  autem  recia  et  Ao- 
nesta  prcecipere  :  sed  nisi  ei  facias,  mendacium  esl ;  el 
incongruens  atque  ineptum,  non  in  pectore^  $ed  in  le« 
bris  habere  bonitatetn.  Ct  S.  Leo,  papa,  serm.  de  Je- 
juiiio,  ait :  Validiora  sunt  exemplaquam  verba  ;el  pU" 
nius  opere  docetur  quam  voce. 
•  Uiinam  quidem.  Ita  restitui  ex  quamplurimis  mss. 
et  ediiis,  recte,  propter  sed  quod  sequilur.  In  3  Reg. 
ei  vulgaiis  7  est  uihiam^tt^.  In  i  Lip^.  practermissuni 
quidem. 

Extitisse.  Ex  mss.  veterrimis  2  Bonon.,Cauc,  8 
Rcg.,  Jun.,4  Colb.  aliisque  undecim,  et  3editis  repo- 
sitiim  ;  in  ±  Reg.,  2  Coib.  et  8  vulgaiis  legitur  €••<• 

Summce  doctrince  ac  scientice  summa,  Mirum  in  mo- 
dum  milii  placet  Betuleii  Icctio  :  srimma  doctrina  ac 
scientia,  summce  mtutis  et  perfecta  JMlitia,  quam  me- 
rito  Sparkius  expressii.  Allera  esi  in  omnibus  mss. 
et  reliquis  editis.  Vestigia  veri  in  Cmman.  /n  fw 
summa  doctrinoe  ac  scientioi,  Bon. 

Consenserit.  Sic  passim  loqui  amat  Lact.  mss.  t 
rcc  ct  edii.  rec  consenserint. 


Sii 


UBER  IV.  Di:  VEK\  SAPIENTIA  ET  RELIG. 


m 


qucm  venisse  a  Deo  negant.  Fingamus  aliqiicm  de  A  dueenii  liomo  sic  rcspondere  :  Volo  equidem  non 


coelo  esse  miUendum,  qui  vitam  liominum  rudimen- 
lis  virlutis  ioslituat,  et  ad  justiiiam  formet.  Nemini 
dubiom  potest  esse»  quin  is  doctor,  qui  coelitus  mit- 
iitur,  lam  scieniia  sit  rerum  omnium  quam  viriule 
perfeclus  ;  ne  nibil  inter  coelestem  tcrrcnumque  dif- 
lerat.  Nam  in  bomine  interna  et  propria  doctrina 
essc  nullo  paclo  potesl.  Nec  enim  mens  terrenis  vi- 
8ceribus  inclusa,  et  tabe  corporis  impediia,  aut  com- 
preliendere  per  se  poiest,  aut  capere  veritatem,  nisi 
aliundc  doceatur.  £t  si  maiime  possit,  summam  ta- 
nien  virtutem  capere  nequeat,  et  omnibus  vitiis  re- 
sistere,  quorum  materia  in  visceribus  continetur.  £o 
fit,  ut  terrenus  doctor  perfectus  esse  non  possit.  At 
vero  ccelestis,  cui  scientiam  divinitas,  viriutem  im- 


peccare  ;  sed  vincor;  indutus  sum  enim  carne  fragili, 
et  imbecilla  ;  bxc  est,  qux  concupiscit,  (juae  irasci- 
tur,  qux  dolet,  qusc  mori  timei.  Itaque  ducor  invitus, 
et  pocco,  non  quia  volo,  sed  quia  cogor.  Seniio  me  ct 
ipsc  peccare  :  sed  necessitas  fragilitatis  impellit,  cui 
repugnare  non  possum.  Quid  ad  haec  respondebit 
praeccptor  ilie  justitiae?quomodo  confutabit  ac  redar- 
guet  bomineni,  qui  deliclis  suis  excusaiioncm  carnis 
oblendel,  nisi  et  ipse  carne  fuerit  induius,  ut  osten- 
dat,  etiam  carnem  posse  capere  viriutem?Contuma- 
cia  enim  redargui  non  potest,  nisi  exemplo.  Nam  ha- 
bere  non  possunt,  quae  doceas,  firmitatem,  nisi  ca 
prior  feceris ;  quia  natura  bominum  proclivis  in  vitia, 
videri  vult  non  modo  cum  venia,  sed  etiam  cum  ra- 


mortalitas  tribuit,  in  docendo  quoque,  sicut  in  ca:le-  B  lione  peccare.  Oportel  magisirum  doctoremque  vir* 


leris,  perfectus  et  consunimatus  sit  necesse  est.  At 
id  omniuo  fieri  dod  potest,  nisi  mortale  sibi  corpus 
assumat.  Cur  autem  fieri  non  possit,  ratio  clara  est. 
Mam  81  veniat  ad  botnines ,  ut  Deus,  ut  omittam, 
quod  mortales  oculi  claritatem  majestaiis  ejus  con- 
spicere  ac  sustinere  non  possunt,  ipse  certe  Deus  vir- 
tutem  docere  non  poterit,  quia  expers  corporis  non  fa- 
ciety quae  docebit,  ac  per  boc  doctrina  ejus  perfecta  non 
erit.  Alioqui  si  summa  virius  est,  dolorem  patienler 
pro  justitia  officioque  perferre,  si  virius  est,  mortem 
ipsam  et  inlentaiam  non  metuere,  et  illaum  fortiter 
fiustinere ;  debet  ergo  doctor  ilic  perfectus,  et  doccre 
ista  praecipiendo,  et  confirmare  faciendo ;  quia  qui  dat 
pracccpta  vivendi,  ampularc  debet  omnium  excusa 


tutis  bomini  simillimom  fieri,  ui  vincendo  peccatuni, 
doceai  bominem  vinci  ab  eo  possc  peccatum.  Si  vero 
sit  immortalis ,  exemplum  proponere  bomiui  nullo 
modo  potest.  Exislet  enim  consians  aliquis,  ac  dicet : 
Tu  quidcm  non  peccas,  quia  liber  es  ab  hoc  corpore; 
non  coucupiscis,  quia  immortali  nibil  est  iicces- 
sarium.  Mibi  vero  multis  rebus  opus  est,  ut  tuear 
hanc  vitam.  Moriem  non  times,  quia  valere  in  te  non 
potest.  Dolorem  contemnis,  quia  nullam  vlm  paii  po- 
les.  At  ego  morialis  uirumque  timeo,  quia  cruciatus 
mibi  gravissimos  inferunt ,  quos  tolerare  cariiis  iii- 
firmitas  non  potesl.  Doctor  itaque  virtutis  eiiam  banc 
excusationem  debuil  bominibus  auferre ;  ne  quis, 
quod  peccat,  necessitati  potiusadscrihat,  quamculpae 


tionum  vias,  ut  imponat  hominibus  parendi  necessi-  ^  suae.  Ergo  ut  perfectus  esse  possii,  niliil  ei  debet 


^tem.  non  vi  aliqua,  sed  pudore,  ct  tamen  liberta- 
lem  relinquat,  ut  et  praemium  sit  consiitutum  paren- 
^busy  quia  poterant  non  parere,  si  vellent,  et  non 
parentibus  pcena,  quia  poterant  parere,  si  vellent. 
ijuomodo  ergo  poterit  amputari  exciisatio,  nisi  ut  qui 
^ocet,  faciat  quae  docet,  et  si  quasi  praevius,  et  ma- 
AQm  porrigat  secuiuro  ?  quemadmodum  autem  po- 
test  facere  quae  docet,  si  non  sit  similis  ei  quem  do- 
<et  ?  Nam  si  nulli  subjectus  sit  passioni,  potest  ei 


opponi  ab  eo  qui  doccndus  esi ;  ui  si  furle  dixerit : 
Impossbilia  praecipis  ;  respondeat :  Ecce  ipse  facio. 
At  ego  carne  indutus  sum,  cujus  est  peccare  pro- 
prium.  Et  ego  eamdein  carnem  gero  ;  et  (amen  pec- 
catum  iii  me  non  domiiiaiur.  Mibi  opes  contenmero 
difficile  est,  quia  vivi  aliier  non  potest  in  hoc  cor« 
pore.  Ecce  et  mihi  corpus  est ;  et  tamen  pugiio  con- 
ira  omnem  cupiditatem.  Non  possum  pro  justitia  nec 
dolorem  ferre,  nec  mortem,  quia  fragills  sum.  Ecce 


VARIORUM  NOTiE. 

iVtsi  aliunde  doceatur.  Quia  caro  et  sanguis,  juxta     scribit :  Non  enim  quod  volo  bonum,  hoe  facio  :  sed 
Christum  ipsum,  non  revelat  nobis  mysteria.  |x  quod  odi  malum,  hoc  facio.  Velle  quidem  sibi  adcsse, 

Sibi.  Verbum  istud  deesi  in  editionib.  ann.  1476,      "•  ^'*'*'"**  ^*^"""»  "'"^  fon..ifaiAm  rar^ionHi  ;ne..:fi  v.vi. 


U97, 1545  et  1515. 

El  tamen  libertalem,  etc.  Tribuit  libero  arbitrio 
qnod  competit  :  at  sine  divino  auxilio  non  possunt 
bomines  mereri  vium  xternam.  Neque  enim  peccata 
vinclmus,  quia  Christus  exemplum  est,  sed  quia  vires 
praebet :  nisifortassisjpermanimm  porrectionem,  vir- 
lutem  spiritus  Christi  intelligere  velis. 

£t  non  parentibtt$  ptBna,  quia  poterant  parere^  $i 
tellent.  Desunt  haec  verba  in  12  manu  exaratis  et  3 
impressis  :  sed  videntur  nccessaria. 

Qum  trofdlttr,  qwe  dolet,  qum  mori  timet.  Haec  le« 
ctio  est  mss.  Bonon.,  RegioPui.,  6  Golb.  aliorum- 
que  plurimorum,  et  U  vulgatorum.  In  1  Reg.  anti- 

Suissimo,  et  in  alio  item  Regio  est,  quce  irasctmr,  qwB 
oUre^  qwe  mori  timet,  In  edilis  Thom,,  Thys.,  Gall., 
quas  ira$ci^  quas  doUt^  mendose,  repugnanto  verbo- 
nim  nexu. 

Itaque  ducor  invitu$,  etc.  Atqui  hoc  etiam  Paulus 
COnqueritur.  Sic  enim  ad  Romanos  capite  vii,  15, 

Patrol.  VI. 


ut  faciat  bonum.sed  facultatem  faciendi  insuis  viri- 
bus  non  reperiebat.  Sed  cap.  seqiienti,  v.  5  :  Quod 
impo$sibile  erat  Ugi  in  quo  infirmabatur  per  carnem , 
Deu$  Filium  $uum  mitiens  in  $imililudinem  carni$  pec- 
cati,  ei  de  veccato  damnavit  peccatum  in  carne,  etc. 

Confutahit.  Manuscriptorum  est  ei  edit.  Tornes. 
Refutabit,  unius  Golb.  et  ediiorum. 

Homini$imillimum  fieri.  Mss.  9  el  edili,  hominum  $i- 
millimum,  1  Bonon.  antiq.,  \}\ir. y  homini$  $imiUimum, 
Jun.,  homini  $imiUm, 

Con$tan$.  Id  est,  pertinax  et  perseverans  in  sua 
opinione,  ((uam  opposuerat. 

Quia  vim  atiter  non  pole$l  in  hoc  corpore,  Additum 
vit»,  quod  deerat  pluribus  editis.  In  ms.  Em.  cst,  ^tiia 
mere  aliter  non  pos$um, 

Neque  hominem  perfecta  doctrina  esse  po$$e.  Mss.  2 
Colb.,2  Lips.,  2  Clarom.  et  edit.  Tornes.  habont, 
perfecice  doctrin(B ;  1  Reg.  antiq.  ct  Em.  perfectum 
doctrina ;   1  Colbert.  homini  perfeclam  doctrinam, 

{Videinfracoim^Wn.  12.) 

17 


525  FIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INSTIT. 

et  in  me  dolor  ac  mors  liabet  poteslatem,  etea  ipaa  A 
qu«  times  vinco,  ut  irictorem  te  faciam  doloris  ac 
mortis.  Prior  Tado  per  ea,  quae  sustinerl  non  posse 
^•irctendis;  si  preclpientero  sequinon  potes,  sequere 
antecedentem.  Snblata  est  hoc  modo  omnis  eicasa- 
tio  ;  et  fateri  bominem  necesse  est,  sua  culpa  inju- 
sium  esse  qui  doctorem  virtutis,  et  eumdem  ducem 
non  sequatur.  Vides  ergo  quanto  perfectior  sit  mor- 
talis  doctor,  quia  dux  esse  mortali  potest,  quam  im- 
mortalis,  qula  patieniiam  docere  non  potest,  qui 
subjectus  passionibiis  non  est.  Nec  hoc  tamen  eoper- 
linet,  ut  hominem  Deo  pracferam  :  sed  ui  ostendam, 
neque  homincm  perfecta  doctrina  esso  posse,  nisi  sii 
i«iem  Deus,  ul  auctoriute  coelesti  necessitatem  pa* 
rendi  hominibusimponat;  neque  Deum,  nisi  mortali 


Si4 


CAPUT  XXV. 


De  Je$u  adventu  in  Carne^  el  SpMiu^  ul  Dium  inter 
el  kominm  metUalar  $$$€$, 

Discant  igitur  homines,  et  intelligant,  quare  Deot 
summus,  cumlegatum  acnuntium  suum  mitteret,ad 
erudiendam  prscepiis  justitiae  suaemortalitatem,  mor- 
tali  volueriteumcame  indui,  etcriiciaiuafflci,elmorie 
muliari.  Nam  cum  justitia  nuila  esset  in  terra,  docio- 
rem  mibit,  quasi  vivam  legemy  ut  nomen  ac  lemplum 
novumconderet;  ot  verum  ac  pium  cultum  per  omnem 
terram  verbis  et  cxemplo  seminarat.  Sed  tamen,  ut 
eertum  esset  a  Deo  missum,  non  ita  lllnm  nascl  opor- 
ioit,  sicui  homo  nascitur  ex  mortali  uiroque  concre- 


corpore  induatur,  ui  praecepta  sua  faciis  adimplendo,  B  tus :  sed  ut  appnreret  etiam  In  homine  illum  esse  eoft- 


cxteros  parendl  necessitateconstringat.  Liquidoergo 
apparet,  eum,  qul  viias  dux  et  justitiae  sit  magisier, 
corporalem  esse  oportere ;  nec  aliter  fieri  posse,  ot 
sii  illius  plena  et  perrecia  doctrina,  nisi  habeat  radi- 
cein  ac  fundamentuin»  siabilisque  apud  homines  ae 
fixa  permaneat :  ipsum  auiem  subire  camis  ac  cor- 
poris  imbecilliiaiem,  virlutemque  in  se  redpere,  cu- 
jus  doctor  est,  ut  eam  simul,  et  verbis  doceat,  et  fa* 
ctis.  Item  subjectum  esse  morti,  et  passionibus  cun- 
ctis  ;  quoniain  et  in  passione  toleranda,  et  in  morte 
subeunda  virtutis  officia  versaniur  :  quae  omnia,  ut 
dixi,  consummatus  doctor  perfenre  debet,  ut  doceti 
posse  perferri. 


Icstem,  creatus  est  sine  opera  genitoris.  Hal>ebat 
enim  splritalem  pairem  Deum ;  et  sicut  pater  apiri- 
tus  ejus  Deus  sine  matre,  ita  maier  eorporis  ejus 
virgo  sine  patro.  Fuit  igitur  et  Deus  ei  homo,  Inler 
Deum  atque  homincm  medius  constitutus.  Ifnde  illum 
Gro^ci  jxeo-emv  vocant,  ut  hominem  perdncere  ad 
Deum  posset,  Id  est,  ad  immortalilatem  :  quia  si 
Deus  tanium  fuisset  (ut  supra  dietom  esi),  exemphi 
viriutis  hominl  preberenon  possel;  si  homoiantnm, 
non  posiet  homlnes  ad  justiiiam  cogere,  nlsi  aucto- 
riias,  ac  virtus  homine  major  aceederet. 

Gtenim  cum  consiet  homo  ex  carae  et  spirlin ,  et 
oporteai  spiritum  Justitlae  operibus  emereri,  aifial 


YARIORUH  NOTiE. 


Qui  vilce  dux,  Non  vitB  dux  et  magister  est  dun-  q 
laxat  lu.stiti;e ,  sed  etiam  dator  :  immo  et  vita,  et  jo- 
6li(i:i  ipsa.  ^ «        ^ 

/Vifi  habeat  radicem^  etc.  Sequor  m^s.  6  Reg.,  6 
Coib.  novcmquc  alios,  nccnon  !i  vct.  cdit.  In  scri- 
piis  5  Uog.  ct  6  vulgaiis  est  habealque,  deleto  nift 
habeat,  Sed  lleumannuslegit  quee  habeat. 

Stabiliuiue.M%%.  2  Li|>8.,Goth.,e^  ad.  Rom.  1474, 
Vcnet.  U90,  Ald.  quce  stabllis. 

Virtutemque  in  $e recipere^  cuju$  doclor  e$t.  Iia  quam- 
plnrimi  scripti  el  anliquissluti  cnm  0  impressis.  Mss. 
rcc.  8  et  ediii  5  ferunt,  ndperedociori$,  ui  eam. 

Dhcant.  Nonnulli  editi,  dicant. 

Mortalitatem.  Id  cst,  mortalcs,  seu  homine^.  Sic 
ctiam  Curtius,  I.  viu. 

Crucialu  affiei,  Ita  cutn  sex  impressis  omncs  mss., 
praMer  unum  Colb.  (lui  babet  a  prima  manu  cruciatu  n 
nffigi,  a  secunda  affligi.  Editi  5  vel.  cruce  affigi;  Grai. 
cruci  affigi. 

Vivam  iegem.  Non  sicut  Cicero  in  iii  de  Legibys 
(lixil,  logcin  luuium  csse  m:<gistratum,  inagisiratum 
vero  vivnm  lcgcm  :  scd  sicut  Paulus  ad  Uomanos, 
legeni  spirilus  viue  ,  qu:c  (ut  per  proplictam  fuerat 
pr:i*diciuin)  scripta  in  bominis  pcctore^  al^crcm  eum 
facit.  Sic  autem  de  hac  vivilicante  lege  #criptumesi 
in  VIII  cap.  ad  Rom.  Betol. 

Temptum  novum.  Nam,  ui  ait  Pauliis  ad  Hcbrxos, 
c.  VIII,  V.  i,  Jcsus  est  sanctuarii  minister  afs  veri  ta- 
bernaciili. 

Etiam  in  homineillum  £i<e,  etc.  Monet  lamen  TJiq- 
inasiiis  in  antiqiio  Bononiensi  codice  lcgi,  eliam  hO' 
minem  illm  e$9e,  cic.  quorum  vcrboruiii  sensus  cla- 
rus  est  cl  apertufi ;  atque  bic  loci  apprimc  coo- 
veniu 

Sine  opera  genitori$,  Llps.  2,  fin^  opere  gefdtoriif 
perperam.  L.  i,  c.  7 :  Quum  Deiu...  $ine  u$u  et  opera 


foemino!  po$nt  fiiio$  procreare.  Lib.  iv,  c.  15.  diiii : 
Sine  patri$  offlcio  virginati  utero  proereatu$  efl.Buif. 

Spiritatem.  Edit.  Ald.,  Fasit.,  Thys.,  $peclatem, 
corrupte  ;  Tliomas.  c€ele$tem.  Recte  monoi  Betulelos 
loco  vocis  $pccialem  legendum  esse  epiritalem  :  error 
procedit  ex  abreviationibns  manuscriptorum. 

Mater  corpori$  eju$  Virgo.  Contra  Valentiniun« 
Apolliiiarem,  Euticneicm,  et  allos.qul  negabant  Ghri- 
stuin  ex  Maria  virgiiie  quidquam  accepisse.  Ylde  Ire* 
n;cum,  I.  III,  Adversus  b^TCs. ;  S.  Augustin.,  de  Hae- 
res.j  Theodoret.,  Ilierciic.  fabul.,  1.  iv,  in  fiae. 

Medm$.  Ilerum  Epit.,  c.  44  :  Inter  Deumjt  hond" 
nem  ni^dius  factu$,  Ponitur  elegantius,  quam  media^ 
tor.  Puriu$  wvum,  anctore  Salmasio,  in  Plin.  Exer- 
cit.,  fol.  462,  non  tamen  nnilqtilssimahi,  eiiam  me- 
dium  appellavit  rov  fito^imv.  BifN. 

Metrinrii.  Mediatorem,  alii ;  quae  esi  TOX  iii  i«lnis 
sacris  usurpata,  ac  multo  mclior,  iqiQam  quod  Eras- 
mus  conciltatorem  inierpretatur,  i TlmoLt ^^yip 
8c6^,  cF;x0(i  /ifo-irnf  8soi7  xaiflnG/9u9ra>v,  iy^p^jcoe  Xpt' 
o^TOf  *I)9o-oOc,  elc.  et  in  Epist.  ad  Hebrxos,  non  uno  in 
lopo,  p.tviTji:  hvBi^xing  ri^s  Tnacinc  appellatnr.  Ei  ad 
Galat.,  III,  ait  ftco^iTijv  uiiius  non  esse.  Qnod  autem 
medifiioris  oftlcium  sit,  docet  AugMsilnus,  I.  ix,  c. 
45,  dc  Civit.  Dei,  et  Epiphanius  in  Aucyrato.  Bctijl. 
— YiJe  Sutcerum  iii  Theeaurp^  In  verbo  (Ma&TW. 

4d  immorUiUfaliem.  Id  eat,  ad  hsaiiiiidiiiain  et  glo- 
riam  imn^ortalem. 

Ju$iitiee  operibue  emereri.  Recie,  em^^(idesl» 
Gonsequi,  obtlnere )  op«n6iif  ;tif Itto,  icl  fat  iBiemMi^ 
id  est,  beata  immortaatate  donetur;  lib.  m,  e.  19.  Vi 
hdic  accuratius  inteliigantur,  cum  cura  letepdl  aoBi 
ex  lib.  VII I  cap.  5  :  tJt  ittam  veram  et  perpetMm  (vi- 
iam)  aut  vttHe  amittamus,  eici  virfiiieniereamiir.  mm% 


5S5  LIBEll  IV.  DE  V£RA  9APUSMTIA  £1  flELlG.  m 

aeurnus;  cara  quMuam  tarveiii  esi,  ideoqua  niorU-  A  <U»o(ibu9  r<ut||ifjli^  Ei  1)0C  faoio  fii|aificabat  fore,  ut 


lis,  copulatum  sibi  spiritum  traiiii  secum,  et  ab  iui- 
morialitate  dudt  ad  mortem.  Ergo  spiritva  carnis 
eipers  dux  esse  faomini  ad  immortalitateiu  uuilo  pacto 
poterat :  quoniam  caroimpedit  spiritum ,  quomiuus 
Deum  sequamr.  Est  eoimfragiiis,  et  subjecta  pftcca- 
to  :  peecatmn  aiilem  pabuluin  mortis  est.  Itaquo  id- 
circo  mediator  adveiiit»  id  est  Deus  in  cariie »  ut 
caro  eum  aequi  posset ,  et  eriperct  morti  bominem , 
cujiis  est  domiiiaiio  in  carnom.  Ideo  came  se  itiduit» 
ut  deaideriiscarnisedoroitifi,  doeeranon  neces&ita- 
tis  esio  peccare,  sed  propositi  ac  voluntatis.  Una 
enim  nobis,  etmagna,  et  praceipua  cum  carne  luc- 
tatio:  cnjos  infinita  cupidit.ue«  premnnt  animam, 
nee  dominiuip  retinere  patiuntur :  sed  eam  voiupia- 


couversus  ad  g^nies  qux  Deum  nescicbani,  insipien- 
tiuin  pecloia  illuuiinaret  lucc  sapieniiu! ,  et  nd  verit^t- 
tein  coutempl^ndam  oculos  cordis  aperirei.  Vere 
eiiim  ca.*pisunt,  qui  ci^lestia  non  videnles,  ct  tenc- 
bri^  iguoraiiiia!  circunifusi ,  tcrrena  ct  fragiiia  vene- 
raiitur.  P.tiofecii  aures  surdoruui.  Non  uiique  liacie- 
nus  vis  illa  coelesiis  operata  esi  :  sed  dcclarabat 
brevi  fore,  utqiij  erani  veriutis  experies,  ctauiiirent, 
et  iiitelJigereiit  diviiias  Dei  voccs.  Vere  cniui  surdos 
dixeris,  qui  ccelestiaet  vera,  ei  facienda  uou  audiunt. 
Muioriim  linguas  in  eloquium  solvil  adinirabilis , 
eiiain  cum  fieret ,  poientia  :  sed  inerat  Imic  virtuii 
aliasigniQcatio,  quae  ostendcrei  mox  fuiurum,  ui  rc- 
ruui  coelestium  nuper  ignari,  percepta  sapientiac  dis- 


tibus  et  illecebris  suavibus  mancipatam  niorlo  affi-  B  ciplina,  de  Deo ,  ct  veriiate  disserereni.  Nam  qui  ra- 


dunt  sempilerna.  Quibus  ut  repugnare  possemus , 
Deu8  nobis  viam  snperands  carnis,  etaperuit,  et 
ostendit.  Quae  virtuit  perfeeia  ,  et  oranibus  numerii 
absoluia,  coronain  viiicentibus  et  luercedeox  iiumor- 
taliltiis  impertit. 

CAPUT  XXVI. 
De  cruce  Jetu  et  cfglem  tormenti$ ,  et  de  Agni  iegalii 
figura, 

Diii  de  bumiJitate,  et  fragiliiate,  et  paasione  •  euf 
bxc  Deus  subire  maiuerit  c  nunc  ipsuia  crucis  ratio 
reddenda  est,  et  vis  enarrandii.  Quid  ^ummus  paier 
a  principlo  disposuerit,  et  quemadmodum  cuncta  qum 
gesia  sunt  ordanarit,  non  lantiun  divinaiio  Propbeta- 


tiojuein  divinitalis  ignorat,  isvere  eiingui»  ct  luulus 
Cbt,  licet  oinniuin  disertissinius.  Lingua  eiiim  cum 
verum  ioqui  coeperit,  id  est,  virtutem  niaiesutemquo 
Dei  singularis  inierprelari ,  tiim  demum  oiricio  iia- 
tura^  sud!  fuiigitur.  Quamdiu  aulem  falsa  loquitur,  in 
usu  siio  non  esi;  et  ideo  infanssit  necesse  est,  qui 
divina  proloqui  noii  potcst.  Pedes  quoque  claudo- 
rum  ad  officium  gradiendi  reformavit  iauSabilis  diviiii 
opcris  fortiiuijQ  :  sed  ijgura  id  continebat ;  quod  co- 
bibitis  erroribus  vitse  scicularis  ac  d^viie ,  iter  veri- 
tatis  aperirelur,  pcr  qi/od  graderentur  bomines  ad 
Deigratiam  cpnsequendam.  Is  eniin  vere  claudus 
eKislimandus  cst,  qui  caligine  ac  teiiebris  insipi.entiiB 
unplicatus ,  et  quo  tendat  ignarus,  offciisibiUbu3  et 


rwn,  quse  in  Cbristura  vera  prascessit,  sed  etiam  ra<-  G  caducis  gressibus  per  viam  niortis  incedit. 


tio  ipaius  passionis  docet.  QusMumque  euim  passus 
est,  BOB  foerum  inania ,  sed  faabuorunl  bguram  et  ai- 
gnificantian  magnam,  sicut  etiam  divina  iiia  opera , 
quae  fccit :  quorum  vis  ei  poieniia  valebal  quldem  In 
praeaeDs^sed  dedarabat  aUquid  in  fujUirum.  Aperuit 
cxcorum  lumina  coelestis  virtus,  ct  lueem  non  yi- 


Iiein  lab^s  et  maculas  inquinatorqin  corporum  re- 
purgavit,  uon  exigua  ipimortalis  polentix  opcra; 
veruiQ  id  portendebat  bu-c  vis,  quod  peccatorpm  la- 
bibus,  ac  viiioruin  maculis  inquinalos,  dociriiia  cjus 
purificuiura  esset  eruditione  jusUiia*.  Leprosi  enim 
vere  aique  elcpbantiaci  debeni  baberi,  quos  vel  infi- 


VAfUORUIl  miJE. 


^  Pabutum  mprtis  ett.  Id  cst ,  esca  poalorum  ,  quje 
roortem  animae  gcneran^. 

Et  eriperet.  EMHinxi  ti|  quod  intrrpnnunt  iiiss.  1 
Bonon.,  Lip^. ,  Pat.,  Gani.  ac  totidcm  excnsi,  et  a 
caemris  tuKP  $ciij)tis,  tiiib  cdilfs  abest. 

Dommtffitr  in  ccirnem.  Seq.uor  mss.  e(  impressos  fc 


vit,  infra  :  Cur  Deus  crucem  maluerit,  Sic  I.  vi,  c.  17: 
iioacti. .  .  fideni  prodere ,  mortem  suscipere  malimus. 
Ibid.,  c.ti  :  Qui  temporaiia  maluerit,  carebit  cetenui. 
L.  VII,  c.  1 :  Sine  dubio  malnnt  id  etse  fictum.hvnEMXN. 
Qucs  in  Cliristum  vera  prcecesnt»  Sana  mihi  vidctur 
feciio  omnium  omiiino  librorum  hoc  sousu  :  Quni^  in 


re  oniiies.  ifi  3  Rcg.  et  5  cxcusis  l^lur,  tn  carne;  ^  Chri>tiim  diviiiatio  prxcessit  vcra,  id  cst,  ceria  ct 


in  Jun.  et  ^dit.  %  vet.  Roin. ,  Parls. ,  Crat. ,  Gr.iph.... 
damnatiQ  in  carffem. 

Kee  donf^iv^um,  Rcclissime;  et  sic  Beliileius  olim 
et  iioper  mumaiinns  le^endum  censuerOni.  Ua  rcsii- 
tutum,  lib.  II,  cap.  5  :  Neque  domtii  Aa^^edoiuinium 
fiit  potest,  Sic  lib;  ii ,  cap. » :  Anima  xmmret, . .  arHmi 
imperio  :  m^fimQantem,  4nimi,  gtuje  odminlum  cor- 
poHf  kabet:  Bun. 

Mereedem  immortatiteffs  imp^rtit,  '%  Bonoii.  et  4 
ediii  rec.  inseroht  nobfs.  Ifss.  5  rcc.  ex  7  impresiil 
babeot,  mercedeni  expetenibB  nobis  immortatitatii  ii^* 
periit.  5  scr'mt!  rec.  et  t  Tuta^tt,  impartit.  ffiinc  vn- 
cem  expeienaw^  recte  monei  Tbomasltrs  esse  deleii' 
dam,qnia  si  iinmortaruatein  tamquam  mercedqm  im- 
pertit;  tunc  ezperenda  non  est;  qula  nemo  cxpetitid 
qiiod  habet.  fleum.annus  volt  addi  nobis  post  mercedem, 

JfolK^/.Heuman.iegitvb^ierit,  cuinfns.  felm.,  quia 
hic  nnlla  est  comparativ, —  Subire  nuxtuerit.  Sacpe 
iliiid  malle  ponitur,  ueqiie  tamen  comparationis  parti- 
cula  quam  subsequitur.  Heumannos  cene  hoc  agno- 


evenlu  comprobaia.  non  duhi»,  fallax,  falsa.    Bl\x. 

Significantiam,  Vox  csl  African.i.  Vide  Fabrum  in 
Lexico.  Idcin  niox  iiifra  ct  c.  S8  :  GIossx.  Signijican" 
lia ,  ivipM8M.  Fab.  Victoriii.  prooeui.  in  lib.  i  Cicer. 
dcliiveiit.  ;  Ars  est  ijuai  significantiamsui  non  habet, — 
fuec  vox  generis  trtpticem  significantiam  habet.  Mss. 
iiin.  Lips.  ct  edd.  significationem, 

Significabnt.Siiiemrc.ymex  x;  Luc.  iv,  vii,  xiv. 

Patefecit,  Vide  Matth.  ii,  Murc.  vii,  Luc,  vu. 

Ilactenus.  Id  esl ,  hoc  tantum,  Vid.  not.  ad  rpir. 
c.  68,  cl  rieMort.  Pers.  c.  10.  Margo  Paris.  I5i5.  ffnc- 
tenus  interpreiHlor  m  prcesens  duniaxat  tempus,  Bun. 

AdmirabiHs.  Matlb.  ix,  xv;  Marc.  vii. 

Pedes.  Yide  Mal.lh.  xi,  xv,  xxi,  Luc.  vii. 

Lnbes.  Vide  Matih.  vni,  xi,  Marc.  i,  Luc.  vii. 

Elephan1idci,S\c  restittii  Irctiisaucloritate  vetusiis- 
simoruin  el  optiinorum  codicum  mss.  2  Ponon., 
6Kei?.,  Ciuc,  Ju/i.,  2  Colbeil,,  2  Lips.,  1  Sorhoii., 
Ultr.,  Pal.,  i  Clarom  ,  Brun.  !o2  Rcg.,  1  Colborr., 
I  Clarom.,   legitor  elephanliuti ;   in  2  altis  Keg., 


hil 


riRM.  LAGTANTU  DIVJN.  INSTIT. 


528 


niiae  copiditatesad  scelera,  vel  insaliabiles  yolupta-  A  ac  laborum  et  miseriarani  praebebat  ezemplum.  Qu» 


tes  ad  flagitia  compellunt,  et  dedecorum  maculis 
inusios  labe  afGciunt  sempiterna.  Jacentia  mortuo- 
rum  corpora  erexit,  eosque  nominibus  suis  inclinatos 
a  morte  revocavit.  Quid  congruentius  Deo?  Quid  mi- 
raculo  dignius  omnium  saeculorum,  quam  decursam 
vitam  resignasse,  complelisque  hominum  temporibus 
tempora  adjecisse  perpetua,  arcana  moriis  revelasse? 
Sed  haec  inenarrabilis  potestas  imago  viriutis  majo- 
ris  fuit,  quae  demonstrabat  tantam  vim  habituram 
esse  doctrinam  suam,  ut  gcnies  in  orbc  toto,  qua; 
alienae  a  Deo,  subjectae  morti  fuerunt,  cognitiene 
veri  lominis  animatae,  ad  immortalitatis  praemia  per- 
venirent.  Eos  enim  recte  mortuos  existimaveris,  qui 
datorem  viiae  Deum  nescientes,  atquc  animas  soas  a 


omnia  tolerare  ac  perpeli  necesse  est  eos,  qui  veri- 
tatem  sequuntur ;  quoniam  veritas  acerba  est,  et  in- 
visa  omnibus,  qui  virtutis  expertes,  vitam  suam  mor- 
tiferis  voluptatibus  dedunt.  Nam  corona  spinea  ca- 
piti  ejus  imposita  id  declarabat,  fore  ut  divinam  sibi 
plebem  de  noceotibus  congregaret.  Gorona  enim  di- 
citur,  circumstans  in  orbem  populus.  Nos  autem^  qui 
ante  cognitionem  Dei  fuimus  injusti,  spinx,  id  esl 
mali  et  nocentes  eramus,  ignorantes  quid  esset  bo- 
num;  et  a  justitiae  notione  atque  operibus  alieni, 
omnia  scelere  ac  libidinepolluebamus.  Electi  ergoex 
dumis  et  sentibus  sanclum  Dei  caputcingimus;  quia 
convocaii  ab  ipso,  et  circumfusi  undique  ad  eum, 
magistro  ac  doctori  Deo,  assistimus,  regemque  illum 


coelo  in  terram  deprimentes,  in  laqueos  aeternac  mor-  g  muiidi  et  omnium  viventium  Dominum  coronamus. 


tis  incurrunt.  Quse  igitur  tum  faciebat  in  praesens, 
imagines  erant  fulurorum;  qu»  in  laesis  affectisque 
corporibus  exhibebat,  ea  spiritalium  figuram  gere- 
bant,  ut  et  in  praesenti  virtutis  non  terrena  opera 
monsiraret,  et  in  futurum  potestatem  coelestis  suae 
inajestatis  ostenderet. 

Ergosicutopera  ejussigniflcantiam  quoquc  majoris 
potestatishabuerunt,  itaetiampassionon  simplex,  nec 
supervacua,  nec  fortuita  pnecessit.  Sed  ut  illa,  quae 
fecit,  magnam  virtutem  ac  polestatem  doctrinae  ejus 
significabant :  sic  ea,  quae  passus  est,  odio  futuram 
esse  sapientiam  nuntiabant.  Aceti  enim  potus,  ac  fel- 
lis  cibus,  acerbitates  et  amaritudines  in  hac  vita  sec- 
tatoribus  veritaiis  pollicebatur.  Et  quamquam  passio 


Quod  vero  ad  crucem  spoctat,  magna  In  ea  vis  ac 
ratio  est,  quam  nunc  conabor  ostendere.  Deus  nam- 
que  (sicut  superius  exposui)  cum  statuisset  hominem 
liberare,  magistrum  virtutis  legavit  in  terram,  qui  ei 
praeceptis  salutaribus  formaret  homines  ad  innocen- 
tiam,  et  operibus  factisque  praesentibus  justitix  viam 
panderet,  qua  gradiens  homo,  et  doctorem  suum  se- 
quens,  ad  vitam  aeternam  perveniret.  Is  igitur  cor- 
poratus  est,  et  veste  carnis  induius,  ut  homini,  ad 
quem  docendum  venerat,  virtutis  et  exempla,  et  in- 
citamenia  praeberet.  Sed  cum  in  omnibus  vitae  offi- 
eiis  justitiae  specimen  praeboisset,  ut  doloris  quoque 
patientiam  mortisque  contemptum,  quibus  perfccta 
et  consummata  sit  virtus,  traderet  bomini,  venit  in 


ipsa  per  se  acerba  etamara  specimen  iiobis  futurorum  Q  manus  impiae  nationis,  cum  et  vitare  potuisset  scien- 
tormentorum  dabat,  quae  morantibus  iii  hoc  sxculo  tia  futuri  quam  gerebat,  et  repellere  eadem  virtute, 
virtus  ipsa  proponit ;  tamen  illius  modi  potus,  et  ci-  qoa  mirabilia  faciebat.  Sostinuii  ergo  cruciatus,  et 
bus  in  os  doctoris  nostri  veiiiens,  pressurarum  nobis,     verbera,  et spinas.  Postremo  etiam  mortem  suscipere 

VAi\IORUM  NOTiE. 


4  Lips.  3  Golb.,  editis  tribus  vet.  Rom.  et  tredeciin 
aliis  impressis  elephanlici.  Elephanliaci,  seu  elephan* 
tici  sunt,  qui  vulgo  leprosi  dicuntur,  quorum  in 
Evangelio  saepe  fitmeniio.  Vide  Plinium  lib.  xxvi,  c. 
1 ;  Gelsum  lib.  iii,  c.  25. 

A  mor^e.revocavfi.V.  Mat.  ix,  Marc.  v,Luc.vii,  J.  xi. 

Tempora  adjecis$e  perjfetua,  Ita  oinnes  prope  mss. 
et  editi.  Perpetua  deest  in  4  Reg.  et  11  vulgalis.  In 
Em.  est  perpettuB,  —  Tempora  adjecisse,  Heumanniis, 
addito  et,  legit  ut  Emman. :  Adjecim  et  perpetuiB 
arcana  mortis  revelasse.  Bun. 

In  Uesis,  Potuisseninosseeditores  vim  vocis  ex  hoc 
capite  infra.  ubi  integrum  corpus^  et  t(Bsum  ac  dimi- 
nutum  corpus  opponuntur.  Bun. 

In  Imis  affectisque  corporibus.  Bene ;  id  est  muti- 
lis,  debilibus,  aegrotis.  Mss.  2  Beg.  rec.  et  9  excusi 
habent  iUossis^  corruptc  ;  edit.  Belul.  afflictisque.  — 
Affectisque,  Affecta  corpora  suiit  aegrota.  Sic  saepe 
Seueca  ;  e.  g.  ad  Polybium  cap.  32.  jEgro  et  affecto 
tnederi.  1.  iv  Benef.  c.  11.  Sic  affecto^  ut  spes  ei  nutla 
iit  convaUscendi.  Bun. 

Exhibebjitf.  Restiiui  ex  .%5  mss.  In  Gauc,  2  Reg. 
rec.  et  19^editis  esi  adhibebat. 

Virtutis  nobis  non  terrence  opera.  Haec  virtus  non  ter- 
rena  alils  verbis  dicilur  boc  capite  supra,  Ccelestis 
virtus;  ibid. :  Vis  ccelatis  ;  ibid. :  AdmirabiUs  poten^ 
tia  ifjihid :  Laudabilis  divini  operis  fortitudo :  ibid. :  Non 
esdgua  immortalis  potentice  opera  ;  ibid. :  Jnenarrabilis 
potestas.  BuN. 

Virtutis  non  terrena  opera  monstraret.  Ita  mss.  3 
f(ef.  vetustissimi.  Scripti  9  et  vulgaii  5  negationi 


praeponunt  nobis.  A  mss.  7  et  excusis  14  abest  tion, 
et  legitur  terrem. 

Ergo.  Nunc  expositurus  est  figiiras  passionis  J.  G. 

PoUicebatur.  Iia  mss.  et  edili ;  ac  simili  locutione 
passim  utitur  Lactantius.  Francius  legendum  esse 
ceiisebat,  poUicebantur^  ut  in  3  Reg.  rec. 

Specimen.  Mss.  2  Reg.,  speeiem. 

Corona  enim  dicitur,  etc.  Quam  Festus  Pompeius  a 
choro  dictam  putat,  dempta  scilicet  aspiratione.  Uti- 
tur  coronce  vocabulo  hac  significatione  Gicero  pro  Mi* 
lone,  in  ipso  exordio ;  Livius,  pro  armato  coetu.  Bbt. 

Electi  ergo  ex  dunus.  Ms.  Reg.  Put.,  ElecUg  ergo 

u  ex  dumis ;  scfm\  11  rec.  et  4  vulgati,  P^it;quo 

sensu?  Edit.  Betul.,  Plexi.  —  Ex  dums  $i  $enii- 

bus.  Rectum  junxit,  ut  Virgilius  lib.  ii  iEoeid.,  v. 

380,  sq.  quem  imltatur : 

—  Omnemqae  aditom  costode  corooant. 

Silva  fuit,  late  domis  atque  ilice  nigra 

Horrida,  qaam  dens»  complerant  undique  seotes.  Bvv. 

Factisque  praisentibus.  Addidi  que  ex  omnibus  fer- 
me  ms8.  et  editis.  In  Regio-Put.  haec  verba  desunt. 

Perveniret.  In  nonnullis  editis  perveniL 

Corporatus  e$t.  Hoc  est  corpus  assuQipsit;  eodem 
verbo  utitur  bis  iib.  ii,  c.  10,  necnon  et  Tertullianus 
I.  de  Garne  Ghristi  c.  3  et  c.  6.  Hinc  illi  eod.  I.  iv, 
corgoratio  est  assumptio  humanitatis.  Barthius. 

Specimen.  Id  est,  exemplum.  Gic.  lib.  iii  Leg. 
c.  3,  Is  ordo  vitio  vacato :  emteris  specimen  esto.  Qoin- 
til.  lib.  III  Institot.  c.  1 :  Dedit  unicum  apudnotspe- 
cimen  orandi...  M.  TuUius.  Bun. 

Sustinuity  etc.  Omittit  quod  erat  praecipuum,  nein* 


Si9 


LIBER  IV.  DE  VERA  SAPIENTIA  ET  RELIG. 


550 


non  recusaTit,  ut  homo  illo  doce  subaciam  et  caie-  A  crucem  maluerit,  quod  illa  exaltari  eum  Tuit  necesse. 


natam  roortem  cum  suis  lerroribus  triumpharei.Gur 
autem  summus  pater  id  potissimum  genus  mortis 
elegerit,  quo  afBci  eum  sineret,  hxc  ratio  est.  Dicat 
enim  fortasse  aliquis :  cur  si  Deus  foi(,  et  mori  vo- 
luit,  iion  saltem  honesto  aliquo  morlis  genere  affec- 
tusest?  cur  poiissimum  cruce?  cur  infami  genere 
sopplicii,  quod  eiiam  homine  libero,  quamvis  no« 
cente,  videatur  indignum.  Primum  quod  is,  qui  hu- 
milis  advenerat,  ut  humilibus  et  inflmis  opem  ferret, 
et  omnibus  spem  saluiis  ostenderet,  eo  genere  affl- 
ciendus  fuit,  quo  humiles  et  infimi  solent,  ne  quis 
esset  omnino,  qui  eum  non  posset  imitari.  Deinde 
ui  integrum  corpus  ejus  conservarctur,  quem  die 
tertio  resurgereab  inferis  oportebat. 

Nec  enim  boc  cuiquam  ignorandum  esr,  quod  ipse  B 
ante  de  sua  passione  praedicans  etiam  id  notum  fece- 
rit,  habere  se  postestatem ,  cum  vellet,  deponendi 
spiritnm  et  rcsumendi.  Sufnxus  iiaque  quia  spiritum 
deposuerat,  necessarium  camifices  non  putaverunt, 
ossa  ejus  suffringere  (sicut  mos  eorum  ferebai,)  sed 
tantummodo  latus  ejiis  perforaverunt.  Sic  inicgrum 
corpus  palibulo  detractnm  esl,  etsepulcro  diiigenter 
indusum.  Quae  omnia  idcirco  facta  sunl,  ne  laesum 
ac  diminutum  corpus  ad  resurgendum  inhabile  red- 
deretur.  llla  quoque  praecipua  fuii  causa,  cur  Deus 


et  omnibus  gentibus  passionem  Dei  notescere.  Nam 
quoniam  is,  qui  patibulo  suspenditur ,  et  conspicuus 
est  omnibus,  et  caeteris  altior,  crux  poiius  electa  est, 
quae  significarel  illum  tam  conspicuum  tamque  subli- 
mem  futurum,  ui  ad  eum  cognoscendum  pariter  et 
colendum ,  cunctae  nationes  ex  omni  orbe  concurre- 
rent.  Dcnique  nulla  gens  tam  inhumana  est,  nulla 
regio  tam  remota,  cui  aut  passio  ejus,  aut  sublimitag 
roajestatis  ignota  sit.  Extendit  ergo  in  passione  ma- 
nus  suas,  orbemque  dimensus  est,  ui  jam  tunc  osien- 
deret,  ab  ortu  solis  usque  ad  occasum,  magnum  po- 
pulum  ei  omnibus  linguis  et  tribubus  congregatum, 
sub  alas  suas  esse  venturum,  signumque  illud  maxi- 
mnm,  atque  sublime,  frontibus  suis  suscepturum. 

Cujus  rei  figuram  Judaei  etiamnunc  exhibent,  cum 
limina  sua  dCi  cruore  agni  notant.  Deus  enim  percus- 
surus  iEgyptios,  ut  ab  ea  plaga  immunes  faceret  He- 
braeos,  praeceperat  his,  ut  agnum  candidum  sine  ma- 
cula  immoIarent,ac  signum  liminibus  suis  de  sanguine 
ejus  imponerent.  Itaque  cum  iEgyptiorum  primoge- 
nila  una  nocte  interissent,  Hebraei  soli  signo  sanguinis 
tuti  fuerunt;  non  quia  cruor  pecudis  laniam  in  se 
vim  gerebat,  ut  hominibus  saluti  esset :  sed  imago 
fuerat  rerum  fulurarum.  Agnus  enim  candidus  sine . 
macula  Christus  fuit ,  id  esi  innocens ,  et  justus,  et 


VARIORUif  NOTiE. 

ge  qnod  crux  mDledictionem  Dei  adjunctam  habet.  G     Ab  inferh.  Mss.  i  Clarom.  et  Brun.  a  mortm :  quod 
portebat  autem  Chrisium  maledici,  ut  justificare-     fdem  est. 
rour.  RivET. 


m  Mortem  eum  itcft  terroribus  triumpharet,  Sic  et  libro 
▼I,  cap.  23,  ad  finem,  Lactantius  dicit,  Hic  terram 
trmmphabity  sic  et  vitam  vtoer^  alibi  passim.  —  Mor- 
tem  cum  tuis  terroribui  triumpharet,  Cum  accus.  ut  I. 
Ti,  c.  23  :  Uie  terram  triumphabit.  Epitom.  c.  46: 
Captho$  triumphavit.  Et  qurc  noiavi  ad  I.  de  Morte, 
Persec.fcap.  16:  StBculumcumms  terroribus  Irium- 
phasti.  BuN. 

Cwr  infami  genere  iupplicii.  Ex  omnibus  mss.  et 
quamplurimis  ediiis  restitui,  quae  in  5vulgalisde- 
erant.  —  Cur  infami  genere  iupplicii.  Videntur  exci- 
disse  ex  Gallaei  ediiione.  Nam  habeiit  mss.  et  editi 
mei  omnes.  Eodem  seiisu,  quo  hic  infanu,  dixit  1. 
IT,  c.  16  :  Imigni  tupplicio ;  c.  30:  Exsecrabiti  pati- 
bulo.  Amobius  I.  i,  p.  20  pr.:  Idcirco  dii  vobis  infesti 


Ante  de  sua  passione  pradicans.  Haec  lectio  est  ve- 
tustiorum  et  potioruin  inss.  2  Bonon.,  Regio-Put.,  11 
aliorum,  ac  9  editorum.  In  18  rec.scripiis  est  ante... 
prcedicens  :  pra  enim  idem  esl  quod  ante, 

ShHixus  itaque  quia  spiritum  deposuerat.  Sic  reposui 
ex  aniiqiiissimis  mss.  1  Reg.,  1  Bonon.,  2  al.  Reg.  Manu 
exarati  16  rec.  et  2  edit.  vet.  habent  cum  spiriium 
sponiedeposuerat.  Scripti  2  Reg.  et  Tornes.  cum  edd. 
8,  cum  spiritum  spontedeposuisset^  Ms.  Cant. ,  deponeret. 

Inhabile  redderetur.  Non  est  haec  ratio ;  Deus  enim 
qui  creavit  corpus ,  mutilum  snpplere  valebat.  Quod 
eiiam  eveniet  in  resurrectione,  cum  mutila  corpora, 
sana  et  integra  resurgent. 

Exaltari.  Hic  alludere  videtur  ad  illud  Christi  ipsius 
verbum  Joliaii.  xn  :  Et  ego  $i  exaltalus  fuero  a  terra^ 
omnes  traham  ad  me  ipsum. 


suni...  quod  hominem  naium,  et  quod  personis  infa-  p     c^m  Hmina  sua  de  cruore  Agni  notant.  Sic  etiam 


me  est  vilihus,  crucis  supplicio  inieremptum  Deum 
fuisse  contenditis.  Bun. 

Hominelibero  indignum.  Crux  cnim  servilis  est 
pcena.  Horat.  Sat.  3,  lib.  i ;  Juvenalis,  Sat.  2,  Pone 
crucemservo.  Seneca  lib.  i  de  Clem.  cap.  26;  Cic.  v 
inVerrem,  ubi  ait  Romanus oraior:(}ttamf mftdam- 
natis  crucem  fixeras ,  hanc  indemnatis  eivibus  romanis 
reservares.  Yideatur  etiam  Jul.  Capitolinus  in  Opil. 
Macrtno.  Faber. 

l/l  humilibus  et  infimis.  Iia  restitui  ex  mss.  anti- 
quissimis  1  fionon.,  1  Reg.,  2  al.  Reg.,  bonae  notae, 
ac  4  editis,  quod  et  sequentia  requirunt.  Et  sic  infra 
iidcro  et  7  alii  scripii.  Iii  22  est  infirmis. 

Quem  die  tertio.  Ita  editi  cum  omnibus  |)ene  mss. 
In  2  Clarom.  est,  die  tertia\;  in  1  Reg.  oplimae  nolae 
etin  1  Brun.  est  quod  die  teriio.  Vcrum  apud  Joan. 
cap.  19,  V.  36,  melior  ratio  redditur,  nempe  ut  im- 
pleretur  quod  dictuin  est  Exodi  cap.  xii  et  Numer. 
eap.  IX  :  0$  non  comminuetis  ex  eo;  ubi  verha  fiunt 
dC  Agnn  Pnschnli,  qlfY  figura  fuit  Jesu  moricntisi  ^ 


sensere  Cyprianus  lib.  ii  advcrsus  Judaeos  §  22,  et 
Hieronymus  in  Isai.  lxvi,  ut  et  I^actantius. 

Vt  agnum  eandidum.  Exodi  xii|,  absque  macula, 
non  coloris,  sed  deformitatis,  ut  claudus,  scabiosus, 
vel  alterius  vitii  ac  morbi.  Hoc  de  qualibet  victima 
dicilur  Levit.  xxii.  Menochius. 

Primogenita.  Sic  emendavi  ex  omnibus  mss.  et  im- 
pressis,  praeter  Em.  ei  Cant.  et  5  edlt.  rec.  in  quibns 
est,  primogeniti.  Sed  et  primogenita ,  quod  nomen 
homines  et  pecudescompleciilur;  juxtaExod.xn,xxix. 

Imago  fuerat.  Licet  abunde  esset  argumentorum, 

J[uihus  confirmari  possitveriias  christianae  religionis, 
aiendum  tamen  est  olim  apud  quosdam  scripiores 
ecclesiasticos  in  usu  fuisse ,  ut  quaecumque  aliquam 
veri  speciem  ferreni,  ea  oniiiia  ad  rem  suam  irahe* 
rent,  tum  signa,  tum  prophetias,  etiam  nllegorice  et 
mystice  sumpias,  quod  hic  factum  videmus  a  Lnctan- 
tio.  Attamen  nemu  est  qui  negct  agnum  paschalem 
flguram  Agni  veri,  id  est  Servntoris  nostri  fuisse. 

Agnus  enim.  Omnium  manuscriptorum  cst; 
agnus^  editorum» 


551  FfRM.  LAGTANTIi 

sanclug,  qui  ab  iifldem  Judxis  ImniolatuB,  Balati  est  A 
omnibus  qui  signam  sangoinis,  id  est  crocis  qua  saA^ 
guinem  fuditjn  sua  fironie  con8crl|»8erlhl.  FroAs 
enim  summnm  limen  est  hominis ;  et  ligimm  sangulne 
delibulum  crucis  signifieatio  est.  Denlque  immolatio 
pccudis  ab  iit  ipsis,  qui  raciunt ,  pascha  nomlnatnr, 
«iroToO  irdeffxfcv,  quia  passionis  figuraest,  quam  Deus 
praescius  futurornm  tradidii  per  Mosen  popiilo  stio 
eclebriiudam.  Sed  tum  figora  Taluit  in  praesenii  ad 
depellendum  pcriculum ;  ul  appftreat,  quantum  Teritas 
ipsa  valiiura  sit,  ad  plebem  Del  proiegendam  in  ex* 
trema  totius  orbis  necessiiaie.  QuOmodo  aotem,  vcl 
in  qua  plaga  tuii  omnes  slnt  ruturi,  qui  signum  hoe 
veri  et  divini  sanguinis  in  summo  eorporis  sui  nola- 
vcrint,in  novissiino  librodocebo. 

CAPUT  XXVII.  8 

De  mirandis  per  Cructi  virlutem  elfectii ,  ac  de 
DmtotAbui, 

Nunc  saiis  est,  hujus  signi  potentia  quantum  va- 
leat,  eiponere.  Quanto  terrori  sit  daemonibus  hoc 


DIVIN.  IN9TIT.  5M 

signnm,  seiet  qui  viderit  quatenut  adjurati  per  Chri- 
atiifndecorporibus^  qme  oheMerrnt ,  fngtant.  Nam 
sicnt  ipse^  com  inter  hominM  ageret,  universot  dae- 
mohes  verbo  fugabat ;  faominnmqoe  Aientes  einoias, 
et  malis  incursibus  fnHatas,  in  sensuft  pristinot  repo- 
nehM  :  ita  nunc  seetatore»  ejua  eosdem  apiritus  In- 
qninntod  dtf  bominibo»,  et  noinine  magistri  sui ,  et 
sfgno  pasaionis  eiclodunt.  GOjus  rel  iion  diffleilis  eat 
prdbatio.  N*m  tum  diie  suis  immolant ,  ii  assistat 
aliqiiidsifnatam  fh>ntem  gerens,  sflcra  rmIIo  modt» 
lilimt. 

Nec  r^spoDsa  potest  cdnsaitus  rcddere  tatcs. 

Et  bxc  saepe  causa  prxcipua  juslitiam  persequenJi 
mulis  regibus  fuit.  Cum  enim  quidam  minisiroruni 
iK)stri  sacrificantibus  dominis  assisierent,  impoaito 
froniibus  aigne»  deos  illorum  fogaverunt,  ne  poa&ent 
in  visceribus  hoatiarum  rulura  depingere.  Quod  cum 
intelligerentara$|»ces«  instigantibus  iisdem  daenMnt- 
bus,  quibus  prosecant,  conquerentes  profanos  homi- 
nes  aacris  inieressc ,  egerunt  priocipes  suos  in  ruro- 


VAhlOtlUM  NOTiG. 


0110  MtmqiAMm  fudit.  Nonnulli  edili,  f  uar,  male. 

in...  cotiMTtpsertitf.  Alibi  noster  ita  variat  inrra, 
Signum..,  $anguinis  in  sumnio  corporis  sui  nokre ;  cap. 
27  :  Signare  frontem.  De  Mort.  Pcrs.  fc.  10  :  /mpdilfff 
fronii  immoriule  sitjnum,  buNEMAN. 

Pascha  nominatur^  ocno  tov  frac^^cev.  \\9^  graeca 
nbsiinta  ins^.  Boii.,  1  Colb.  ei  Jun.  ct  edil.  Tnomaaii 
:icTliysii.  Yoriim  quia  iii  «Mlciis  tiim  niss.  tiim  editis  p 
repcriiiiilur,  visuin  fuit,  ilh  lion  omitlcre.  Hallticihn-  ^ 
tur  autem  Lactani.  nuiaiis  essc  verbuin  graciini; 
Pascha  enim^  cum  sil  llolifiiMim ,  a  verbo  pasach  du- 
ciiiir;  re^ium  eniiu  illud  celcbratur  ih  iiieuioriani 
tr:in»itus  ange1i,qui  ti^anMvit  per  ^gyptiorum  tdrrani, 
illoruin  primogciiilus  hecanlid,  fsravliiis  vero  pnrcen* 

tis.  tiALLiCnS. 

(jt  appareai.  lia  reposdi  ex  pl^risqoe  potioribnt 
iiiss.  et  veicribus  edliis.  Iii  5  Rpf .  Bruii.  et  editis  eei 
est,  ut  appareret, 

Tuii  omnes.  Mtf.  7  et  6  iutpressi ,  bomiues. 

JSotaverint.  Mss.  9  el  vulgati  6,  noiaveruni. 

Hujus  signi  potentiam  quanium  vtdeat.  iia  niss.  Ro- 
gio-Pul.  ei  6  alii ,  faventibus  o  aliis  inss.  et  editis 
qiiinque,  in  quibus  est  de  hujus  signl  poteritia.  Sic 
eiiain  legit  claiiss.  Heuiiiatinus ,  quia  Cicero  dicii, 
exponere  de  quapiam  re.  In  10  scriptis  c;  9  excusls  est 
potentiam. 

Quanto  terrori  sii  dmmombus  hoc  Ȥnum.  Vlde  seqi 


lum,  teste  Nurrio  in  diss,  ad  h  de  Mort.  Pers.  p.  481. 
Hiiic  pnctulimusreIiquisDb$curioribus;  nam  proiime 
acce^it  verbis  de Mort.  Perscc.  cap.  10  pr.,  Quidam 
^fnisthirum  SClentej  DoihWitim;  ef  I.  ii,  cap.  15: 
Jasftfi,  iuiiuit,  id  esl  ciiUores  Dei  mctuunl.  Bvs. 

Sacrificanlibus  dominis  assisterent.  ^olus  Gothaiius, 
stwnficanlibus  da:moniis  assislerent.  Nihil  inuto.  Mi- 
nisiroriiin  est  dbminis  assisterr,  bu.s. 

In  visceribus  hostiarum  futura  depingcre.  Ms.Cant., 
besliamm»  Depingere  aotem  metapllorice  dicium  est 
pro  obsertate,  —  in  vUeeribus  hoetlarum.  Ila  plures 
scripti  el  excusi ;  atCant.  iiis.,  8«ibiae.,  Hnst.,  Ven. 
1495,  97^  Paris.,  in  vieeerikus  bestiarum.  Recto  qui- 
deiii,  ut  de  Mort.  Pers.  c.  10 :  IniMraidir...  i»uiator 
rerum  fnturarum  immolahat  pecudeSf  et  in  jeeeribui 
earum  (pecudum),  idesi,  iu  \iBceribui  bestiaruin,  b. 
I.  veniura  qucercbat.  Res  codom  redii.  Bun. 

Prosecant.  Sic  lego  cx  duobiis  mss.  Hegiis ,  sufrra* 
gantibns  Pnl.  et  4  UkoniehSlbus,  in  quibus  esi  proge- 
cabant,  Et  mildetil  hiib  Verbo  utebantur  Ahtlqiii,  cnifi 
dc  sacriflclni  ageretUh  Et  saiie  legimiis  ainid  Teriul- 
Ilanuin  iri  Apologetico  cap.  46  :  JEstuJaplo  lamen 
galHuatium  prosecari  jam  in  ftneiubebat.  Mss.  6  Rfg., 
f)  Colb.,  4alil,  et  4  iinpressl  fenint  pmeeerant; 
11  scripli  ac  totldehi  exciisi,  proseetaranl ;  Jun. 
Cl  iJllr.,  consccrarant.  !n  Epitoin^  cap.  25  et  57,  legl- 
inus  verbiim  prosecrare  ex  ins.  Tadrtneiisi.  —  Quibue 


ct  iiilra  lib.  de  Moriibut  perseentorum^  cap.  10  et  IS.  J)  prose.cant.  H;cc  genuinn  leciio,  quia  prosecare  est  sa- 

"     '"     • '^" ^'     '''  "'-      criiiciorum  verbum.  Sueiomus,  Aug.  c.   1   :  Ciim 

Marti  rem  divinam  faceret.  semicruda  exta,  rapla  focQ^ 
prosecuii.  Bun. 
Profanoe  homines.  Ariispices  Christiaims  h.  I.  vocant 

Kofanos  homines,  pari  niodo ,  ut  iii  libro  dc  Hort. 
^  Ts.  c.  10 :  Quod  rebus  divinis  profani  honanee,  id  esi, 
Chrlstiani  a  (jeiiltlium  sacris  alieni,  iulereesent.  fiinf. 
Egerunt  Principes  suos  in  furorem.  Sic  lego  ciim  an- 
tiqoissimis  iiiss.  *i  Regiis,  ulioque  rec.  item  Regio ,  ct 
editis  Fasitel.,  Thomas.,  Is.,  Thys.,  Gail.,  Sfiartk., 
Egerunt,  pro  impulemnt ,  ndegerunt;  sinipiei  pm 
composiio,  quod  Lactantio  ramiliare  esi.  Scnptis  ii 
rec.  cl  15  excusis  est  adegerunt ;  I  Rcg.  rec,  eoae- 
runt;  1  Sorbon.  el  2  Clarom.  cdil.  Snwbron,  adegcrknt 
Principes  ipsos  in  furorem.  —  Adegerunt  prindpes 
suos  in  furorm.  Adclpli.  i,  2  :  Tti  adiges  me  ad  insa» 
niam.  Uesidero  adtiuc  cxeiiipla  velerum .  ubl  dive- 
rini,  adlgere  in  aliauid ;  solent  enim  eamdem  pra^po- 
Biiloneni  ad  genunarc.  Aliis  vorbls  LacUlntius    I. 


Jlominumque  meutes  emotas.  Sic  noss,  el  cdili.  Sic 
idem  Lactanlius  lib.  i,  cap.  4:  Quie  mentis  emotcs;  et 
de  Opiftcio  Dei.  Vide  Maiih.  iv,  Marc  i,  Luc.  iv. 

Sacra  nulio  modo  1'itant.  Lib.  dc  Mortibus  Perse- 
cuL  c.  10  :  Quum  immotant  pecudes^  et  in  jecoribut 
earum  venlura  (h.  I.  fulura)  qtta;rim<,  solilas  in  extis 
notas  non  videni.  Infra  :  Mactatw  hostio!  nihilos- 
tendunt. . .  nun  respondent  sacra.  Bun. 

!Sec  responsa.  Virg.  m  Georg.,  491. 

Quidam  ministrorum  nosiri.  e(c.  Ita  resiitui  ex  inss. 
Regio  Pui.  cl  7  al.  Reg.,  Don.,  2  Clarom.,  Brun. 
ncciiOii  ci  ed.  Fasit.,  nostri.  id  esi  ex  nostris,  scilicct 
e  Chrisiianis,  pro  quo  nuiinulii  cditi  legunt ,  nostro- 
rum^  iiiale ;  1  Reg.  velerrimus,  Quidam  ministrorum 
e  culioribus  Dei ;  edd.  Ald.,  Crai.,  Grapli.  fcimpliciter, 
quidam  nostrorum  sacrificantibus.  Quidam  ministromm 
e  cuUoribus  De'i.  Sic  legilur  apud  Buneniau.  qui  haiic 
iiotam  exhibet. — Qmdam  ministrorum  e  cultortbus  Dd. 
Jia  in  duvbuB  tuse,  R^iis  Paris.  antiquloribus  scrlp-^ 


553  LIBER  IV.  DE  VimA  SAPIENTIA  ET  RELIG. 

rem,  ut  expugnarenl  Dei  lemplum ,  seque  verosa-Atus  demeniU,  efferlur,  iiisaiiii 


criiegio  coniaminarenl,  quod  gravissimis  persequen- 
tiuin  poeuis  expiaretur.  Nec  tamen  ex  lioc  ipso  caDci 
homines  inlelligere  possuiit,  aui  banc  esse  veram 
religionero  9  cui  ad  vincendum  lania  vis  inest,  aut 
illam  falsam ,  quae  subsistere ,  aut  congredi  non  po- 
tesi. 

Sed  aiunt,  hoc  deos  non  metu,  verum  odio  racere; 
quasi  quisquam  possil  odisse  nisi  eum,  qui  aut  noceat, 
aut  possit  nocere.  Immo  vero  congruens  msgestati 
fuit»  ut  eosy  quos  oderant,  prsesentibus  poenis  afbce- 
reiit  poiius,  quam  fugerent.  Sed  quoniam  neque  ac« 
cedere  adeos  possunt,  in  quibus  coelestem  nolam 
viderint,  nec  iis  nocere,  quos  signum  immortale  mu- 
nierit  tamquam  inexpugnabilis  murus;  lacessunt  eos 


554 
ducnmus  hunc  in 
Jovis  oplimi  maximi  lemplnm ;  vel ,  quia  sanarc  Iio- 
mines  Jupiter  ncscit,  in  i£sculapii  vel  Appollinis  fn- 
nuin.  Jubeal  uiriuslibel  iiacorJo$,  dci  siii  nomine,  ut 
nocens  ille  spirilus  excedal  ex  bomine  :  nullo  ij 
pacto  fieri  poiest.  Qux  igitur  vis  deorum  est,  si  sub- 
jecios  sibi  dxmonas  non  babeni?  Al  vero  iidern  d:e- 
mones,  adjuruii  per  noincn  Oei  veri  prolinus  fugiunt. 
Qux  ratio  esi,  ul  Gbristum  limeant,  Jovein  auiem 
non  timeani ,  nisi  quod  iidein  suiil  da.'mones , 
quos  vulgus  deos  esse  opinatur?  Denique  si  con- 
stilualur  in  medio  ct  is,  quem  constat  incursum 
dteroonis  perpeti,  et  Deiphici  ApoHinis  vates,  eodem 
modo  Dei  noinen  horrebunl ;  ei  tam  celeriler  excedet 
de  vale  suo  Apoilo,  quam  ex  bomine  spiritus  ille  dx- 


per  hommes,  et  manibus  persequunlur  alienis  :  quos  b  moniacus,  etadjuralofugaioque  deo  suo,  vates  inper- 


profccto  si  esse  confitenlur,  vicirous.  Necesi»e  est 
enim  veram  esse  banc  religionem,  quse  et  rationem 
dsmonum  novit,  et  asiuciam  intelligit,  et  vim  retun- 
dit»  et  eo8  spiritalibus  armis  domitos  ac  sul)actos  ce- 
dere  sibi  cogit.  Si  negant  *  testimoniis  poeiarum  ac 
philosophorum  refellentur.  Quod  si  csse,  et  malos 
esse,  inficias  non  eunt,  quid  superesi,  nisi  tit  alids 
dicant  esse  deos ,  alios  daemoues?  Exponant  igitur 
nobia  dlfferentiam  genefis  ulriusque,  ui  sciamus  (juid 
colendum,  quid  execrandum  sii;  habeantnc  inter  se 
aliquod  consortiuiu,  an  vero  inimici  sint.  Si  sunt  ali- 
qua  necessitudine  copulatl ,  quatenus  eos  discerne- 
mnstaut  quomodo  utrlusque  geiierls  boilorem  cul- 
tamque  miscebirous?  Si  autein  sunt  inimici ,  cur  aut 


petuum  conticescet.  Ergo  iidem  suni  dasmones,  quos 
fatcntur  execrandos  esse,  iidem  dii,  quibus  supplicant. 
Si  nobts  credenduni  esse  non  putant,  credant  Hu- 
mero,  qni  summum  illum  Jovem  daemonibus  aggre- 
gnvit :  sed  et  aliis  poeiis  ac  pbilosophis,  qui  eosdem 
modo  daemonas,  inodo  deos  nuncupani;  quorum  al- 
terum  verum,  alieruro  falsum  est.  Illi  eniin  nequis- 
simi  spiritus,  ubi  adjurantur,  ibi  se  daemonas  confi- 
lentur;  ubi  colunlur,  ibi  se  deoi  meniiuntur,  ut 
errorcs  hoininibns  immittaot,  et  avocent  a  veri  Dei 
notione,  per  quam  solam  potest  mors  aeterna  vitari. 
lidem  sunt,  qni  dejlciendi  bominis  causa,  varios  sibi 
cultus  per  divefsa  reglonom  condiderunt,  mentitis 
tamen  assumptisque  nomioibus,  utfallerent.  Nam  quia 


daemones  deos  non  timent,  aul  dii  dtemones  fiigare  G  divinitaiem  per  seipsos  affeciare  non  poteranl,  adsci- 
iiODpOssdnt?EcceaIiqnis  instinctu  dsemoriis  percl-     verunt  sibi  nomina  potentium  regum,  sub  quorum 

VARIORUM  NOTiE. 


€.  Si  :  iM^^Mt  nescio$  in  fnrorem,  Lib.  vii,  c.  20  : 
Coneiuare  ammoi  in  furorem,  Bon. 

^i  expugnareni  Dei  (emplum,  Ita  emendavi  ex  oni- 
nibos  prope  mss.  et  impressis,  recte,  ut  pnto.  Expu- 
gnartni  Dei  templum ,  Nicomediense  scilicet ,  quod  il 
Dlocleiiano  et  Maximiano  fuit  eversum  ,  de  quo  c.  1 
lib.  de  Mortitui  Penecutomm,  cujus  aooior  est^e  Lac- 
laiitioa  noster  adhiic  ex  isio  cap.  Gonfirmalur.  In  i 
I)eg.  rec.  et  sex  Cditis  legiiiir  ei^rgnrent;  in  1 
"Valic,  expiarent. 

Quod  gravi$$imi8  per$equetuium  piBnit  expierelw,  De 
quibuB  lege  Laciantium  nostrura  lib.  de  Mortibui  Ptr- 
-meeutorum. 

Non  metu.  Sic  emcndavi  ex  omnlbus  ross.  el  non- 
^ullis  ediils.  In  pluribus  vutgatis  est  nutn, 

Verum  odio,  Vide  Teriultianum  Apologelici  cap.  VI, 

Signnm  imniortale  munierit.  Seilicel  signnm  crucls. 

Ko  Saeplssime  se  signabant  prisci  christiani,  lesle 

*Tertulliano,  de  Corona  n.  4  :  Ad  omnem  progre$$um 

mtque  promotum ;  ad  omnem  aditnm  et  exitum ;  ad  vet- 

Miium^  ad  ealdatum^  ad  lavaera,  ad  men$a$,  ad  lummOy 

md  cuhilia  ,  ad  $edUia ,  quacumane   noi    conver$atio 

^xereet,  frontem  crucie  $ignacttto  ierimu$.  Et  adversus 

Marcionein  lib.  iii,  ii.  18;  S.  Augtistin.  lib.  i,  Con- 

ffSftS.  cap.  li,  n.  i7;  in  Joan.  cap.  i,  Trdcl.  iii,  n.  2, 

et  alibi  passiui.  Idem  enarrat.  iv  in  Psal.  xxx,  n.  7, 

et  in  Psal.  l,  n.  i  :  Quod  $i  forte  chri$tiani  in  ip$6 

chreo  atiaua  ex  cau$a  expave$cani,  continuo  $e  $ignant^ 

et  etant  mie  portante$  in  fronte ,  unde  abtcederent,  $i 

hoc  in  corde  portarent.  Vide  infra  de  Mortibu$  Per^C" 

cntorum^  eap,  iO 


T. 


diitfi  pnfetlo  $i  9$$e  confitentur»  Sohil  Oolh. ,  ki  M9 


ju$to$. 

Vicimu$.  Iia  omnes  fere  vulgaii ,  et  quampluriml 
mss.  anliquissimi  et  optimi ;  in  iO  scriplis  rec.  et 
Iribus  ediiis,  vincimu$. 

Atiok  dcemone$.  Sunt  enim  dii  gentium  dnemonia, 
ail  Psalmus  xcv.  De  his  supra  libro  ii,  cap.  i$  et  i6. 
Yide  et  Eiisebium  llb.  v  et  vi ,  de  Pr^parat.  Evang. 

Di/ferentiam.  i  Rcg.  rec.et  6  edd.,  differentiae, 

Dementit,  ejf(^<ttr,tnMftf7.Vaticinai[itium  proprium. 

Virg.,  lib.  VI  iClneid.;  Prudentius,  lib.  iii  conira 

Symmach.;  Apuleiiis,  lib.viii  Miles.  Inter  hcec  unue 

ex  itli$  bacchatu$  effunu$^  ac  de  imi$  prmordii$  anhe- 

j)  lilu$  crebro$  referene. 

lidem  $unt  dasmonee,  etc.  Verum  est  velustissimos 
Graicorum  scriplores  dmmona$  el  deo$  promiscue  no- 
minare  sua  idola.  Videndi  Euripldes  in  proloff.  Hip- 
pol.  de  Diana ;  de  Jove  Gleanthcs  edlius  a  h\  Ursino; 
Ariaiius,  lib.  vi  A\a6a;.  fiARTHiDS.— Ipsi  autein  d»- 
mones  et  genii  iidem  erant  »pud  veteres. 

Horrebunt.  Subaudi  uterquct  scilicet  obsessus  homo, 
et  vates  Apollinis, 

llomero.  Vide  Iforoer.,  Illiad.  i,  v.  222,  et  Euse- 
biuin,  lib.  v  de  Praep.  Evang.,  c.  4. 

Damonibue.  Id  est,  geniie. 

Per  diver$a  regionum.  Hic  grxcismus  mss.  esl,  in- 
ler  quos  sunt  duo  vet.  Reg.  el  6  cdd.  Ms.  Ultr.  habet 
per  aiver$am  regionem;  i  neg.,  1  Lips.  et  Brun.,  per 
diver$a$regione$ ;  i  Bonoii.  antiq.,  per  diver$a  reiigiO'' 
num;  Pal.  et  i  Lips.,  per  diver $am  religionem;  rec. 
A  Reg.,  4  Colbert.  et  5  alii,  cum  vulgalis  septeni, 
perver$o  religione. 

Mltntille.  Patsivto,  \ki  llb.  n,'«.  iO.Demontts  homi* 


?Mr,  F!UM.  LACTANTIl  DIYIN.  INSTIT.  ^(f 

titulis  honnrcs  sibi  (leornm  vindicarciti.  Qui  crror  Amus;  liunc  solum  noverimus ,  hunc  sequamur.  Hoc 


(liscnli  poicst,  el  in  luccm  veril  Uis  prolrahi.  Nam  si 
quis  stiidel  allins  inquirerc,  congregcl  eos,  quibus 
periiia  est  ciere  nb  inferis  nnimas.  Evocent  Jovem, 
Neptunum,  Vnlcanum,  Mercnrium,  Appollinem,  pa- 
tremque  omnium  Saturnum.  Rcspondebunt  nb  infcris 
omnes,  et  intcrrogati  loquentur,  etde  sc  ncDco  fate- 
bumur.  Post  hrpc  evocent  Ghrisium,  non  nderit,  non 
appnrebit ;  quia  non  amplius  quam  biduo  npiid  inferos 
fuit.  Quid  bac  probaiione  cerlius  prorerri  potesl?  Ego 
vero  non  dubiio,  quin  ad  vcriialem  Trismegistus  hac 
aliqua  rniione  pervcnerit,  qui  dc  Dco  Filio  locutus 
esi  mnltn,  quic  divinis  contincntur  arcanis. 
CAPUT  XXVUI. 

De  spe  et  vera  religloue ,  alque  de  superstilione. 

Qux  cum  ita  se  liabeant,  ul  ostendimus,  apparct 


vinculo  pietatis  obstricli  Deo  et  religati  sumus; 
unde  ipsn  Religio  nomen  accepit,  non  ut  Cicero 
interpreiatus  cst,  a  relcgendo  ,  qui  in  libro  de  Na- 
tura  deorum  secundo  ita  dixit  :  c  Non  cnim  pbiio- 
sophi  solum,  verum  etiam  majores  nostri  superstilio* 
nem  a  religione  separaverunt.  Nam  qui  totos  dies 
precabantur,  et  immolabant,  ut  sui  sibi  liberi  super- 
stites  essent,  superstitiosi  sunt  appellnii.  Qui  auiem 
omnia,  quae  ad  cultum  deorum  pertinerent,  retracla- 
rent,  et  tamquam  relegerent,  ii  dicii  sunt  religiosi « 
ex  religendo,  tamqunm  ex  eligcndo  eleganies,  'et  ex 
deIigendodiIigentes,et  intelligendo  intelligenies.  Hls 
enim  verbis  omnibus  inest  vis  legendi  cadem,  qusc  in 
religioso  :  ila  faclum  est  in  superslilioso  ct  religioso, 
alterum  vitii  nomen,  alterum  laudis.  >  Haec  interpre- 


nuilam  aliam  spem  viio^homini  cssc  propositam,  nisi  B  tatio  quam  inepta  sit,  ex  rc  ipsa  licet  noscere.  Nam 


m  abjectis  vnnitatibus,  et  crrore  miserabili,  Dcum  co- 
gnoscat,  et  Deo  serviat,  nUi  huic  tcmporali  renunliet 
vitae,  ac  se  rudimcntis  justitiac  ad  cultum  verae  Reli- 
gionis  instilual.  Hac  enim  condilione  gignimur,  ut 
generanii  nos  Dco  justa  ct  debita  obsequia  prxbea 


si  iu  iisdem  diis  colendis,  et  supcrstiiio,  ct  religio 
versatur,  exigua,  vel  potius  nulla  distantia  est.  Qnid 
enim  mihi  afferet  causae,  cur  precarl  pro  saluie  filio- 
mm  semel,  religiosi,  et  idem  decies  facere,  supersti- 
tiosi  esse  hominis  arbitretur  ?  Si  enim  semel  facere 


VARIORUM  NOTiE. 


fiiim  credulitatem  meniiifk  divinitate  deludunt ;  ei  in- 
fra,  roentitis  nominibus.  lia  Cicero,  lib.  iii  TuscuL, 
c.  2i,  ementiiam  opinionem  dixit.  Bun. 

In  lucem  veritnlis  protrahi.  Legitur,  in  lucem  ve- 
ritas  protralii,  apud  Buneman.  qui  notani  sequentem 
contexil  in  hanc  variantem.  —  Restituo  veritas^  ex 
Lips.  tcrlio,  Reimm.  et  optimis  cdd.  Torn.  1587,  C 
1613,  el  Walcbio.  Ita  enim  epil.  in  exlr.,  prrcf.  :  /n 
lucem  Viritas  protrahenda  est.  Plures  editi  antca  :  In 
lucem  veritatis  protrahi.  At  secundum  lib.  iii,  c.  i  : 
Discussis  convictisque  erroribus  veritas.,,.  clarissimum 
lumen  infert.  BuN. 

Evocent  Jovem.  Non  loquitnr  dc  evoonlionc  deorum, 
quos  nrbium  tiKclarcs  inipcralores  obsidenlcs  evn- 
G.ibant :  cujus  evocaiionis  cnrmina  sunt  apud  Mtcrob. 
lib.  III  Saiuni. ,  cap.  9,  et  apud  Li vium,  lib.  viii, dcc.  i  ; 
sed  de  mngia  illa,  iiecromnnlia  Uicta. 

Ac  Deo.  In  vciustis  cdit.,  Et  de  Deo. 

Quia  non  amplius  quam  biduo  apud  inferos  fuit. 
Scilicct  integro,  si  iiiiuicrentur  horai  quibus  absolvi- 
tur  quilibeldies  naluralis;  tribus  enim  a  morte  dle- 
bus  incoeptis,  non  compleiis,  Clirisliis  in  scpulcro  fuit, 
et  hiiic  lertia  die  rcsurrcxil,  ut  hnbet  Symboluiu. 

Hac  aliqna.  Itn  mss.  Regio-Piit.,  5  nl.  Reg.,  6  Colb., 
Sorbon.,  Clarom.,  Brun.,  et  editi  septcin.  Abcsl  hac 
a  Reg.  antiquissimo  ei  i  Lips.  In  i  Bonon.  antiq., 
3  Reg.  rcc.  et  vnlgalis  novem  est  hanc  aliqua.  D 

Qui  de  Deo  Filio  locutus  est  muita.  Sic  lego  ex  op- 
timo  codice  ms.  Regio-Put. ;  quas  lcctio  opliuium  et 
clarissimum  sensum  exhibet.  Ms.  i  Bonon.  et  edit. 
Gall.,  Sparck.,  qui  de  Deo  Patre  omnium,  de  Fitio 
locuttis  cst  mutta ;  ins.  i  Reg.  anliquissimus,  item  alii 
duo  Reg.  rec.  el  8  vulgati,  omnia  de  Filio^  etc.  Ms. 
Cauc.l^ialii  ac  novem  iinpressi, ommael  de  FHio, elc. 
inepte;  quis  enim  dc  Patre  unquani  dixit  omnia? 
qu»  vox  certe  rciiueri  non  potesi.  Vidc  igitur  Tris- 
inegistum  iii  Pimandro,  capit.  i  ed.  Sublac.  habct : 
Qui  de  Deo  Fatre  omnia^  et  de  Filio  locutus  est  multa. 

Deum  cognoscat.  Sic  Chribtus  upud  Jonnnem  :  Dwc 
est  vita  wterna ,  ut  cognoscant  te  Deum  verum,  etc. 
Agnoscere  autem  Deum  nihil  alitid  est,  quam  in  Deum 
credere,  et  de  eo,  ut  par  est,  senlire. 

Generanii  nos  Deo.  Mss.  sex  rec.  el  tolidcm  editi, 
generaii. 

Obstricti  Deo  et  religati  sumus.  Conjunctioncm  ei 
-^«titui  ex  oninibus  mss.  pneier  quinquc,  et  edit. 


quatuor ;  qu»  conjunctio  admittenda  est :  vide  infrt 
quod  hominem  sibi  Deus  religaveril,  et  pietate  constrin^ 
xerit.  Sed  el  Lactantius,  lib.  i  dc  Opilicio  Dei,  c.  19. 
post  initiiim,  hominem  virtutis  sacramento  religavit, 

Cicero.  Lib.  iide  Nnlurn  deorum,  c.  28.  Hnnc  Ci- 
ceronis  derivationem  a'  relegendo  rejicit  Lactantius, 
qui  rcligionis  ctymon  sumii  a  religando.  Cum  Lac- 
tantio  facit  S.  Ambrosius  libro  de  Virginibus,  ubi 
virgines  Deo  nupias  quasi  rcligatas  ostcndit.  Hinc 
enim  religionem  dictam  esse,  etymologia  re  quam 
voce  verior.  Manifestius  Lactantio  adstipulatur  lliero- 
nym*is  in  Amos  cap.  ix,  dictam  nimirum  esse  religio- 
nem,  quod  quasi  in  fascem  Domini  vincti  et  religati 
simiis.  Vernin  Aiiguslinus  nonniliil  variat ,  ad  Cice- 
ronis  expositionem  propius  accedens.  Nani  in  libro 
de  (^ivit.  Dei  x ,  cap.  4,  dictam  eain  quidem  putat  a 
religendo,  allusionc  nominis  (ut  Vives  putat)  ad  ma- 
niiiii  ex  occasione  capu.  Verba  ipsins  sunt  ;  lp$e 
enim  fons  nostrw  beatitudinis ,  ipse  omnis  appetUioniM 
est  finis.  Uunc  eligentes^  vel  potius  religentes  (amigera' 
mus  enim  negligentes)  hunc  ergo  religentes ,  unde  el 
religio  dicta  perhibetur^  ad  eum  dilectione  lendimui^ 
ul  perveniendo  quiescamus  :  ideo  beati,  quia  illo  fine 
perfecti.  Betuleius. 

Ita  dixit.  Maniiscriptornm  est;  dicit  ita^  editoriini. 

Exeligendo  elegantes.  /l /i^en/^s  scripsit  Buneinan., 
qui  hujus  varianlis  sic  raiioiiem  reddit.~£f  eiigendo 
eiigentes.  Scripsi  eiigentes^  prxeunte  mss.  Ciceronis, 
ei  in  Lactantio  mss.  Jun.,  Reimm.,  Rost.,  Ven.  1471, 
utraque  78,  i5i5,  Paris.,  Crat..  Gymn.,  Tora.,  i587, 
1613.  At  Goth..  Lips.,  Fnsit.,  Gryph.,  Tornaes.  1548, 
Thomas.  sqq.,  eleganles,  quod  quia  in  multis  Gicero- 
nis  libris  pncfertur,  nec  hic  damno.  Bun. 

Verbis.  Hanc  vocem  addidi  ex  omoibus  mss.  ct 
editis ;  estque  apud  Ciceroiiem.  Abest  vero  a  caetertft 
impressis. 

Nuiia  distantia  est.  Non  tam  in  forma,  quam  in  roa* 
teria,  religionis  et  superstiiionis  differentia  est.  Reli- 
gio  coiisistit  in  vero  nc  prudenti  veri  niiminis  cultu  ; 
superslitio  vero  est  spurius  ejusdem  cullus.  Religlo 
complcclitur  veram  christianae  docirinac  pietatem, 
fidem,  viiam,  leges,  ritus  ct  sacramenta.  Superstitio 
est  imiiecilli  aiqiie  anilis  animi,  qui  aut  falM  adh«i- 
ret,  aut  veritaiein  colit,  sed  non  ut  par  est. 

Si...  semelfacere»  Iia  ilieron.  adv.  Vigilant.  t.  ii 
Oper.  f.  in.  Iz4  :  Quod  enim  semei  fedsee  bonum  ctl. 


B37  LIBER  IV.  DE  VERA 

opiimiim  es(,  quanto  magis  saepius?  Si  hora  prima; 
ergo  et  to(a  die.  Si  ima  liosiia  placabilis,  placabiliores 
utlque  bostiae  plurimae,  quia  muliiplicaia  obsequia 
demerenlur  potius  quam  offendunt.  Non  enim  nobis 
odiosi  videntur  ii  famuli,  qui  assidui  el  frequentes  ad 
obsequium  fucrint,  sed  magis  cbari.  Gur  igitur  sit  in 
culpa,  et  nomen  reprehcnsibiie  suscipiat,  qiii  aut  fi- 
llos  suos  magis  diligit,  aut  deos  magis  honorat,  lau- 
detur  autem  qui  minus?  Quod  argumentum  eiiam  ex 
contrario  valet.  Si  enim  totos  dies  precari  ei  immo- 
bre  crimiois  est;  ergo  et  semel.Si  superstites  filios 
subinde  optare  vitiosum  est,  supersiitiosus  igitur  est 
et  ille,  qui  etiam  raro  id  optavcrit.  Aut  cur  vitii  no- 
inen,  si  ex  eo  tractum ,  quo  nihil  honestius,  nihii 
JQstius  optari  potest?  Nam  quod,  ait  religiosos  a  re- 
legendo  appcllatos,  qui  retractent  ea  diligenter,  quae 
ad  cultum  deorum  pertineant,  cur  ergo  illi,  qui  hoc 
saepe  in  die  faciant,  religiosorum  nomcn  amittant ; 
cum  multo  utique  diligentius  ex  assiduitatc  ipsa  rele- 
gant  ea,  quibus  dii  coluntur? 

Quid  ergo  est?  Nimirum  religio  veri  cultus  est,  su- 
perslitio  falsi.  Et  omnino  quid  colas  interest ,  non 
quemadmodum  colas ,  aut  quid  precere.  Sed  quia 
deorum  culiores  religiosos  se  puiant,  cum  sint  su- 
perstitiosi,  ncc  religionem  possunt  a  superstitione 
discernere,  nec  siguificanliain  nominum  exprimere , 
diximus  nomcn  Religionis  a  vinculo  pieiatis  esse  de- 
ductuni,  quod  hominem  sibi  Deus  religaverit,  et  pie- 
tate  constriuxerit ;  quia  servire  nos  ei  ut  domino,  et 
obsequl  ut  patri  necesse  est.  Melius  ergo  id  nomen 
Lucrctius  interpretatus  est,  qui  ait,  religionum  se 
Dodos  exsolvere.  Superslitiosi  autcm  vocantur,  non 


SAPIENTIA  ET  RELIG  m 

A  qui  filios  suos  supersiites  optant  (omnes  enim  opta- 
mus; )  sed  aut  ii,  qni  supcrstltem  memoriam  defun- 
ctorum  colunt,  aut  qui  parentibus  suis  superstites , 
colebant  imagines  eorum  domi  tanquam  deos  pena- 
tes.  Nam  qui  novos  sibi  ritus  assumebant,  ut  deorum 
vice  mortuos  honorarent,  quos  ex  hominibusin  coelum 
receptos  putabant ,  hos  superstitiosos  vocabant.  Eos 
vero,  (|ui  publicos  et  antiquos  deos  colerent,  reliogio- 
sos  nominabant.  Unde  Virgilius : 

yaua  superstitio,  veterumque  igoara  dcorom. 

Sed  cum  veteres  quoque  deos  inveniamus  eodem  modo 
consecratos  esse  post  obitum ;  superstitiosi  ergo  qui 
mullos  ac  falsos  deos  colunt.  Nos  autem  religiosi,  qui 
uni  ct  vero  Deo  supplicamus. 

®  CAPUT  XXIX. 

De  religione  christianaf  et  de  Jesu  cum  Patre  con/rinc- 
tione, 

Fortasse  quxrat  aliquis,  quomodo,  cum  Deum  no8 
unum  colere  dicamus,  duos  tamen  esse  asseveremus^ 
Deum  Palrem  ei  Deum  Filium  :  quae  asseveraiioplco 
rosquc  in  maximum  impegit  errorem.  Quibus  cum 
probabllia  videaniur  esse,  qu£  dicimus,  in  hoc  uno 
labare  nos  arbitrantur,  quod  et  altcrum,  et  mortalem 
Deum  fateamur.  De  morialitate  jam  diximus  :  nunc 
de  uniiaie  doceamus.  Gum  dicimus  Deum  Pairem,  et 
Deum  Filium,  non  diversum  dicimus,  nec  utrumque 
secernimus;  quia  ncc  Pater  sine  Filio  csse  potest,  nec 
Q  Filius  a  Patre  secerni,  si  quidem  nec  Pater  sine  Filio 
nuncupari,  nec  Filius  potest  sine  Patre  generari.  Gum 


VARIORUM  NOTiE. 


ncn  poteit  malum  ette^  ^  frequenter  fiat,  Nostis  reli- 
qua.  BuN. 

Eonim  plurimas.  Sic  reposui  ex  multis  mss.  et  im- 
pressis.  In  4  Reg.  et  Brun.  cdiiisque?  Icgitur  plures. 

Demerentur,  Opiima  quampliirimorum  mss.  et  9 
editoruiii  leciio,  qiiam  Amanueiises  ignari  corrupe- 
nint  in  2  Golbert.,  in  Tornesiano  ac  2  Glarom.  siibsti- 
taenles ,  Deum  merentnr ;  iii  i  Golbert.  et  4  exciisis 
cbuquia  merentur,  —  Demerentur  polius,  quam  offen- 
dunt,  Lips.  2,  3,  Reimm.  et  Toru.,  mss.  ad  marg. 
4587  :  Deummerentur  polius  quam  offendunt,  Non  pos- 
sam  temere  repudiare,  memor  Terluliiani  Apolog., 
C.  21  quiiiiis  cdocebtuUur,  De  promerendo  Deo^  et  non 
offendendo,  iins, 

Nomen  reprehensibile  suscipiat.  Mss.  H  rec.  et  16 
edit.,  aceipiat, 

Deoi  ma^is  honorat,  Ex  niss.  veterrimis  1  Bonon., 
I  Reg.  aliisque  sex  et  cditis  4  reposui  magis^  quod 
melius  sanequadrai,  quam  satis,  qiiod  est  iii  cxteris. 

Non  quemadniodum  colas,  Quod  minus  benc  a  Lac- 
tantio  dictum  esi,  qiia  de  re  vide  S.  Augustintim  i.  iv 
de  Civ.  Dei,  c.  30.  Religiosum  a  superstitioso  optime 
discemitur  :  superstiiiosiis  pertimescit  Deum  ut  hos- 
tem,  at  religiosus  Deiim  veneraiur  ut  parentem. 

Qitid  precere,  Mss.  6  rec.  totidemiueediti,  preceris, 

MeliuM  ergo.  Mss.  9  rec.  et  edit.  7,  Eo  melius  ergo. 

Lturetius.  Il;ec  Lucretii  verbn  ex  libro  i  de  Rcrum 
Nalur.  jam  recitata  fucrunt  supra  libro  i,  cnp.  16. 

Qm  df.  Manuscriptorum  est,  ct  4  cdit.  In  11  vul- 
gatis  est  quia  ait;  male. 

Csolebant  imagines.  Nonniilli  mss.et  edd.,  celebrant, 
quod  nlhil  bic  loci  signittcare  potcst* 


Ut  deorum  vice,  Ita  quamplurimi  ct  antiquissimi 
mss.  ct  8  exciisi.  In  9  scriptis  et  11  editis  est,  in  deo- 
rum  vicem ;  5  rec.,  vices. 

Vanamperstitio,  etc.  Sunt  verba  Evandri  ad  iEneam, 
libro  i^neidos  viti,  quo  loco  Servius  aliam  quam  Lac- 
laniius,  sivc  Gicero,  hujiis  vocis  rationein  affert : 
SnperstitiOj  inquit,  est  timor  superfluus  et  delirus^  aut 
ab  aniculis  dicta^  qiue  muUis  superstites  per  cetatem  de- 
Urant,  etstultas  sunt :  autsecnndum  Lucrelium  supersti- 
tio  est  superstaniium  rerum,  id  est  ccelestium  el  divina^ 
rum^  qu(e  super  nos  stant^  inanis  et  superfluus  timor, 
llxc  ille.  Lex  erat :  Separatim  nemo  habessit  deos, 
|v  neve  novos^  sive  advenasy  nisi  publice  adscitos,  privatim 
*^  colunto. 

Foriasse.  Gaput  Isttid  videtiir  scriptum ,  vel  contra 
Paulum  Samosatensem,  velcoiitra  Arrianam  haeresim. 

Quasrat.  Heoman.  legil  qnosret. 

Impegit.  lu  mss.  et  editi.  Mss.  Gauc,  5  Reg.  et 
edit.  octo,  impingit. 

Labare  nos.  Sic  quamplurimi  mss.  et  16exciisi.  Id 
est,  vacillare,  seu  potius  crrare.  Scripii  6  rcc.  et  2 
vet.  edit.  Rom.,  laborare;  mss.  7  rec,  labore;  Regio- 
Put.  a  priina  manu,  2  Bonon.  et  Tax.,  labere  nos, 

Nec  Pater  sine  Filio  esse  potesl ,  nec  Filius  a  Patre 
iecerni.lisk  mss.  Regio  Put.,  Gaiic,  Jun.,  5  Colb., 
PaI.,lLips.,Em.,Gant.,lSorbon.,2Glarom.,Brun. 
et  14  vet.  cdit.  In  qiiibiisdam  edilis  deest  esse.  At  in 
iBon.  antiq.,  3  Reg.,  1  Lips.,  1  Golb.  et  ed.  Is.,  nec 
Pater  a  Filio  potest ,  nec  Filius  a  Paire  secerni.  Id 
contra  Arianos  dictiiin  luisse  exisiimo. — Quam  scri- 
plurain  confirinat  Epil.  c  49  fin. :  Neuirum  »ibi  relin- 
qwl^ quiaut  Patr.  a  Fi7.,  aut  Fii.  q  Patr.  lecemii*  fi«w. 


K39 


FIRM.  LAGTANTII  DIVLN.  INSTIT. 


540 


jgUiir  ct  Paler  Fillbm  facial,  ei  PiHua  Patrem ,  una  A  ptceter  me  non  c$t  Deu$,  ciira  posset  dicere  proeter  nog : 


utrlquc  niens,  uims  sf^trttas,  ilna  subsianiia  est :  sed 
ilie  quasi  eiuberahs  Ibnd  est ,  lilc  tamquam  defluens 
ex  6b  rivus;  iile  tamquaHi  sol,  hlc  quasi  radlus  a  sole 
po^rectus.  Qul  quoniaim  summo  Patrl  el  fidelis,  el 
carCiS  est,  nod  sepsiratur  :  sictit  ned  rivbs  a  fonte, 
nec  radius  a  sole;  quia  et  dqua  fontis  in  rivo  est,  ei 
solis  luhien  iii  radio  :  xque  nec  vox  ab  ore  sejungi, 
nec  virius ,  aut  manus  a  cor()Ore  divelli  potest.  Cuin 
igilur  a  prophdtis  idebi  manus  Dei,  ^t  virtus,  et  ser- 
mo  dicatur,  ulique  nulla  discreiio  csl;  quia  et  lingua 
sermonis  ministra ,  et  manus  in  qua  est  Yirlus,  iiidi- 
vidux  sunt  corporis  portiones. 

Propiore  uli  exemplo  libel.  Gum  quis  habet  niiuin^ 
quem  unice  diligit;  qui  tamcu  sii  in  domo,etin  manu 


sed  nas  non  crat  plurali  numero  separntioneiii  tantac 
necessiludinis  fleri.  tJnus  est  enim  solus,  liber,  Deus 
summus,  carehs  nrigine»  qtiia  ipse  cst  origo  rerum  ; 
et  in  eo  simul  et  Pilius,  el  omnla  continentur.  Qua- 
prdptcr  cum  mens  et  voluntas  alterius  in  altero  sit , 
vel  poiius  una  in  utroque,  nieriio  unus  Dcus  ulerquc 
appellatur,  quia  quidquid  est  inPalre,  ad  Filium 
transfluit,  et  quidquid  in  Fillo,  a  Palre  descendit.  Non 
potest  igilur  ille  summus ,  ac  singularls  Deus  nisi  per 
Filium  coli.  Qui  soluni  Patrem  se  colere  putat ,  sicut 
Filium  noikcolit,  ila  nc  Patrem  quidem.  Qui  aulem 
Filiiim  susclpii,  et  noriich  ejtis  gerit,  is  vero  cum  Fi- 
lioslinul  et  Palrem  colit,quoniain  Icgatus,  et  nuntius, 
et  sacerdos  summi  Patris  estFilius.  Ilic  tcmpli  inaximi 


pairis,  licet  ei  noiiien  domini  potestaiemque  conce-  gjanua  est,  hic  lucls  Via,  hl<*  dtix  saluiis,  hic  ostium 
dat,  civili  tamen  jure  et  domus  una,  et  unus  dominus      vltae. 


nomlnfltur.  Sle  hlc  mundus  una  Dei  domus  e^i;  et 
Filius  ac  Patcr,  qui  unanimes  incolunt  mundum  , 
Deusunus,  quia  et  unusest  tamquam  duo,  et  duo  lam- 
quam  unus.  Neque  id  mirum,  cum  et  Fillus  sll  inPa- 
tre,  quia  Paler  diligit  Fillum ,  et  Pater  in  Filio ,  quisi 
volunlati  Paifls  fideliter  paret ,  nec  unquam,  faciat 
aut  fecerit,  nisi  quod  Pater  :iut  volult,  aut  jussit.  De- 
nique  unum  Deum  esse  tam  patrem ,  quam  filium , 
Esaias  in  illo  exemplo ,  qiiod  superius  posuimus,  os- 
tendit,  cum  diccret :  Adorahunl  /e,  el  in  te  precabun' 
tur,  quoniam  in  te  Deut  esl;  et  non  e$t  aliut  Deut  praS" 
ter  te.  Sed  et  aiio  loco  simililer  aii :  Sic  dicit  Deut 
rex  Itrael ;  et  qui  eruit  eum  Deut  aiernut :  Ego  prl- 


GAPUT  XXX. 

De  HtBretibut  et  Superttitionlbut  vitandity  et  quce  tii 

tola  et  vera  Eccletia  Cathoiica. 

Sed  quoniam  multae  haereses  extiterunt,etinstincti- 
busdxmonum  populus  Dei  scissus  est:  determioanda 
est  nobis  veritas  breviter,  et  in  suo  proprio  doniicilio 
collocanda;  ut  si  quis  aquamvitae  cupiet  haurire,  oon 
ad  detritos  lacus  deleratur ,  qui  non  habent  venani , 
sed  uberrimum  Dci  noverit  fontem,  quo  irrigaias  pe- 
renni  luce  poiiatur.  Anleomnia  scire  nos  convenit , 
ei  ipsum,  el  legaios  ejus  pra^dixisse ,  quod  plurima 
sectx  et  ha^reses  haberent  exisiere,  quae  concordiam 
saiicii  corporis  rumperent,  ac  nionuisse,  ut  sainma 


mtii,  el  ego  novittimut;  et  pnjeter  tne  non  ett  Deut,  q  prudentiacaveremiis.ne  quandoin  laqueos  et  fraodes 


Cum  duas  Personas  proposuisset ,  Dei  fegis,  Id  est, 
Ghrisli;  et  Dei  Patris,  qui  eiim  post  passionem  ab  in- 
feris  exciiavii,  sicui  ostendisse  diximus  Oseam  pro- 
phetam ,  qnt  alt  :  Et  de  manu  inferorum  eruam  euni : 
tameh  ad  utramque  Personam  rofereos ,  intulit,  Et 


illius  adversarii  nostri,  cuin  quo  nos  Deus  luctari 
voluit,  iiicideremus.  Tum  dedisse  eerta  mandaia,  qux 
in  perpetuum  custodire  deberemus  :  quorum  pleri- 
que  immemores,  deserto  itinere  coeiesti,  vias  sibi 
devias  per  anfracius  et  prxcipilia  condiderunl;  per 

YARIORUM  NOTiE. 


Pater  Fitium  faciat^  et  FHiut  Patrem.  Uelative  sci- 
licet.  Ita  mss.  iO  Reg.,  2  Bon.,  6  Golb.,  i  Sorbon., 
Em.,  Gani.,  2  Gliroin.,  2Bruu.  et  alli,  cum  15  vet. 
editis  mss.,  Gauc.  et  nonnulii  rec.  viilsati ,  et  Filiut 
fiat.—EtPater  FHium  facial,  et  Filiut  Palrem.  At  quin 
(respondet  Tertullianus  adv.  Prax.,  c.  10)  :  Pater 
Filium  facit,  et  Patrem  Filiut,  BuN. 

(Jnatubstantia  esl.Filiusuna  subslantla  cum  Palre;  D 
id  contra  Arium.  Qiiaiiivis  Lactantius  videatur  catho- 
licus  circa  Yerbi  diviuiiatein,  niinis  tiiincn  balbulit, 
quia  snmmuin  islud  mysterium  comparationibus  na- 
luralibus  explicare  conatur. 

jEque  nec,  Omnium  inss.  cst;  wque  neque  edilorum, 
quod  ingrate  sonat. 

Minittra.  Perperam  sex  niss.  rec.  et  li  ediii  recen* 
tiores  addebant  ett,  quod  tres  vel.  edd.  Roin.  ei  inss. 
quamplurimirespuuiit;  et  mox  scquitursuR^ 

Superiut,  Scilicet  liujus  libri  iv,  cap.  15,  ex  capile 
XLiv  et  XLV  Isaiie. 

Preeter  me  non  ett  Deut,  Ita  mss.  et  quamplures 
cditi.  Et  recle  quidem,  necaliter  infra  Laciantius.  In 
6  excusis,  proiter  me  nemo  ett  Deut, 

Quia  quidquid  ett  in  Patre «  elc.  Sic  ctlam  Cliristus 
Salvaiur  noster,  Johaiin.  x,  vers.  50  :  Ego  et  Pater 
unum  tumut,  Atquc  blnc  est  quod  oi  alibi  aicati  nempe 


apud  cumdcin  Johannem  cap.  iii,  vers.  35  :  Paltr 
diligit  Filium^  et  omnia  dedit  in  manu  ejut, 

Ne  Patrem  quideth,  Siibaudltur  verbum  co/tf « qa6d 
immediate  priPCessit.  1  Reg.  rec.  ei  6  iinpressi ,  mee. 
\n  7  scriptis  rec.  et4  vulgalis  esi,  nec  Patrem  quidem 
colit,  In  8  manu  exaratis  et  3  vet.  edd.  Rom.,  ne  Pa^  - 
trem  quidem  colit. 

It  vero  cum  Filio  timui.  Mss.  7  rec.  et  totidem  editi, 
is  vere,  At  cxteri  mss.  et  tres  vulgati  habent,  is  mto. 

Luce,  Iia  omnes  mss.  et  editi  codices.  Isaeus  legeii — 
dum  esse  censebat,  tatiee. 

Et  lueretet  haberent  exittere.  Sic  ferunt  mss.  el  im* 
prcssi ,  praeter  Goih.  cui  decsl,  et  hmreset ;  Caue.t 
quod  plurinuB  tectas  existerent.  Pro  haberent  edit.  AM., 
deberent ;  et  iu  legendum  esse  existiniabat  Galiaeua. 
Quiii  immo  hxreses  habereiit  existere ,  vera  lectio 
est.  Sic  enim  loqui  amat  Lactantius  ejusdem  libri  iv 
cap.  12,  circa  modium,  carne  indui  haberet  in  iem; 
lib.  vii  cap.  6,  anle  (ineni,  habent  dicere.  Et  aptid  Cl- 
ceroncin,  habeo  polliceri,  lib.  i  epist.  5,  ad  Lentaliim; 
et  habco  scribere,  lib.  ii,  epist.  22,  ad  Attic*  Quod 
oporleat  h.rrescs  csse,  ha^.c  ait  Paulus  I  ad  Gorinlli. 
cap.  XI,  XIX.  Oporiei  hxreses  csse  in  vobis,  ulqui 
probati  sunt,  manifesti  iiant  inter  vos.  Tide  et  U  Ff 
trl,  cap.  11,  t. 


141 


LIBER  lY.  DE  VERA  MPIENTIA  ET  RELIG. 


542 


qois  paTtem   plebis  mcautam    et  simpHcem,   ad  A  perferrei ,  atqae  excecrabili  paiibuTo  flgerelur :  quae 


tendbras  mortemiiue  deducerent :  quod  quatenus  ac- 
ciderit,  eiponam.  Fuerunt  quidam  nostronim  vei 
mimia  stabHita  Ade,  vel  mtnusdocti,  ?el  roinuscauti, 
qui  dtscfdfuirr  facerent  nniiatis,  et  Ecclesiam  dissipa- 
rent.  Sed  ii,  quorum  fides  fuit  lubrica,  cum  Deum 
nosse  ae  et  colere  Bimulareni,  augendis  opibus  et 
honort  stiidenftes,  affectabant  niaximum  saccrdotinm, 
et  a  potiortbos  Yicti,  secedcre  cum  suffragatoribus 
suis  maluerunt,  quam  eos  ferrc  pru^posiios,  quibus 
concupierantipsi  ante  pra^poni. 

Quidam  vero  non  saiis  coelesiibus  litteris  eniditi , 
cura  yeritatij)  accudSitoribtis  respondere  iion  po«!Seni, 
objicientibus  vel  impossibile,  vel  incongruens  esse, 
ul  Detia  in  utenim  mulieris  includeretur,  iiec  coeles- 
tem  illam  majestatem  ad  tanlam  Inflrmltatem  potufsse 


omnia  cum  neqi!e  ingenio,  neque  doctrina  dercndere 
ac  refiitare  possent  (nec  enim  vlm  rationemque  pe- 
nitns  porvidebani),  depravati  sunt  nb  iiinere  recto 
el  coeiestes  litteras  corruperuni ,  ut  iiovain  sibi  doc- 
Irinam  sine  ulla  radice  ac  stabilitatc  componercnt. 
Nonnulliantem  falsonim  prophetarom  vaiicinio  illcctl, 
de  qitibos,  ei  vcri  propbetne,  et  Ipse  prrcdixerat,  ex- 
ciderunt  a  doclrirta  Dei,  et  iradliionem  veram  reli- 
qucninl.  Scd  illi  omi)esd.Tmoniacis  fraudihus  irretili, 
quas  prospicerc  ei  cnvcre  clebuerant,  ciivinum  nomen 
ct  cultum  per  iinprudentlam  perdidcruiit.  Gnin  enim 
Phryges,  aiil  Novdilani,  aiit  Valentintaiii,  aul  &Iar- 
cionita^yOut  Anthropiani  ,  aui  Ariani ,  seu  quilii)et 
alii  itominantur,  cbristiani  esse  dosierunl,  qui  Cbristi 
norriine  pmlsso,  bumana  et  exlerna  vocabula  indue- 


dedaci,  ut  homlnibus  contcmptui ,  derisui,  contumc-  ^  runt.  Soli  igitur  caibolica  Eeclcsia  est,  quse  vcruin 
liao  et  ludibrio  esset ,  postremo  etiam  cruciamenta     cuiium  reiinet. 

VARIORUH  NOti£. 


StabUi»  /itfe.  Mss.  f  Lips.  et  Goib.,  $tabUUi  pde: 
Brun.f  itabHei  [ide.. 

XMstfiitium.  lu  vetercs  edittoneS;  —  Discidiumface-' 
rent  umUitis,  Edo  discidium  ( a  disciiiderc )  Ex  Lips, 
tert.,  Relmm.,  quilms  proxime  Veii,  1471  ei  utrague 
1478  :  deuidium.  iiu  saiie  pohtuhmt  verba,  Concordiam 
rumptf enl,  et  vocts,  unitatis..,  digiipatcnl.  ei  fre- 
gueiis  in  lu)C  capile  imiialio  ex  Cypriano  ue  Unilate 
Eccles.  En.  Gxun.  f.  105 :  Hairaci  iuvcnU  et  scliis- 
ma/a,  quibui...  sciuderet  unitutem  ;  ei  foi.  119,  Scindi 
uaitoi  non  pqieit,  nec  corpus  uuuin  diicidio  ( Grypb. 
diitiiio,  prave )  compaginis  separan.  idem  Episl.  59,  p 
0x00.  fol.  129,  ed.  Erasni.  1. 1,  ep.  3  :  Nemo  discidio  ^ 
unitatii  Ecctesiam  scinderet.  Bun. 

Quam  eoi  ferre  pra:positos,  Pro  quam^  esi  nec  In 
nis.  Bononieii&i  peiMiiii>|Uo  ;  \\r()ferre  t-sl  facere  iu  5 
vet.  ezcubis.  lioec  ;.dN(ivaiiunum  spcciaro  vidcnlur. — 
Quameoi  ferre  prceposilos.  Bon.,  nec  eos  ferre  prccpo- 
sitoi.  Frapoiitorum  (Ecclesiu?)  mutta  fii  mentio  in 
Cypriano,  e.  g.  1. 1, ep.  3,  4,  5, 1 1  el  alibi  cd.  Erasiui : 
sic  ep.  59,  cd.  Oxon  f.  130,  Eccleiice  prapoiituttl 
penequi.  Bln. 

Deui  in  uterum  muUeris  includeretur.  lia  niss.  Rogio- 
Put.,  3  Colbert.,  Em.,  Cani.,  1  Lips.  et  3  vet.  cdi- 
liunes  Romanui  ac  Ccllar.  Walcb.  rcclius  etaptius, 
quam  Deus  in  ulerum  se  mulieris  inciudeiel^  qu(»d  est 
7scriptoruni  et  13  iinpressorum.  In  1  Reg.  aiiliquiss., 
ineluierit,  non  male,  ob  id  quod  seqtlitur,  potuisse  de- 
iuei. 

PropHetce^  et  ipse  prcedixerat.  Mss.  5  rec.  el  edlt. 
Roiii.  1470,  prcedixerant.  M  tali  locuiione  verbl  sin- 
gulariter  expressi  utiiur  passim  in  scriplis  suis  Lac-  D 
lantiyfl. 

Phni§e$*  Sujit  Catiipliryges,  de  quibus  Eusebius, 
Dlst.  eccles.  Iib.  v,  cap.  3,  14  el  seqq.  Uis  nomen 
proviiicia  Pbrygia  dedii ,  quia  ibi  cxiiierunt,  ibique 
vixeruni.  Eorum  auclures  luerunl  Moniaiius  laiuquuni 
Paracletus,  et  diio:  propiietibS;e  ipbiui»  insauai,  Pris- 
dlla  et  Maximilla.UiruuKiue  Tesiaiueuiuin  leuibanl, 
Eoipbauio  leste,  beuliebaiilque  nos  deberc  xa/>i(7fMTa, 
id  est  doiia  propiietia»  susciperc.  Fueruuijuxla  Epi- 
Bbaniuin  Aulonini  Pii  anno  9,  lioc  cat  aero!  ciiri:>liaua: 
lib,  juxta  Eiiiiebium  auieui  aniio  il  Anlouini  Veri , 
huc  estCbhsti  171.  Vide  ei  Nicopbor.,  lib.  iv,  cap. 
25,  et  AugUdtin.  iib.  de  llaeres.  n.  26. 

tfovatiuni.  Qui  se  Catbaros,  quusi  puros  et  imniu- 
nes  a  peccatis,  superbissime  aique  oiiiobissime  iiumi- 
nabHiii,  cum,  tesie  ilicroiiyiuo,  ouinium  iucriiii  poi- 
luiisfiiuii.  SccundiiS  iiuptias  iion  admiiicbaul,  podtii- 
leiitiam  peccantibui  po^t  baptismum  dcuegabaiiti  ad 


se  veitientes  ex  catbolica  EccICHia  rebap,tizabant,  No- 
vatum  sectantcs  ha^reticum,  vol  etiaiu  NovaLianum , 
Romanae  Eccfeslx  presbytcrum  6cbismalicum  ,  Cor- 
nrlii  papae  competiiorem.  S.  CypMai).  episl.  8,  i.  n, 
Kplfihan.  hteres.  50;  Augtist.  bapres.  38;  Raiian.  Inst. 
clcMC.  lib.  II,  cap.  38. 

Valentiniani.  k  Valentiiio,  qui  vivebat  sub  Anlo- 
nino  Pio,  aiiiio  146.  Triginia  aeonas,  scu  sxcula,  ex- 
tlilssc  asscrebaiit,  (liiorum  piincipium  essei  profun- 
dum ;  a  qUo  profundo,  id  csi  a  Paire,  Chrisuim  luis- 
sdm  dicebarit  splritualo,  vel  coeloslc  coipusaliulisse, 
tiibilque  assumpsissc  de  vifgine  Maria ;  sed  per  iilam, 
tamquam  per  rimam  aui  pcr  ristulam,  siuc  uiia  de 
illa  assumpla  carne  transissc.  Negabaiu  ciiaiii  resur- 
rcclionem  carnls.  Gnosticos,  quasi  smr.mii  scieniia 
pr:i>dilos,  vel  illumin.iins  scipsosappeilal»aiil(Augiis- 
linus  brercs.  11).  Conira  illos  polisiimum  lreii;eus  ct 
Tcrlullianus  scripscruiit . 

A/ardofu7(r.  Marcipn  Ponticu^  Ci^rdiiuis  secutus  est 
dogma  dc  duobus  priiicipiis.  Vidc  Irenaeum ,  lib.  i, 
cap.  26 ,  Tertuliiau.  et  Epiphaiiinm.  Vixil  Marcion 
Anioiiini  Pii  temporibus. 

Anthropiani.  hivAis  eos  inlcll  git,  qui  Jcsum  Chris- 
luiii  ^i>6v  (id  csl  puruni)  (lumlnxai  hoinineni  fiiissc 
promiiitiabanl,  ui  Ehion  etCerinihus:  ii  t.imen  hoc 
nominccciseri  possuni,  qui  Dcumcorporoum  fiuxere, 
ui  B.idiani  el  Autropomorphilie.  qtii  Deum  sihi  lliige- 
bautco|;itatione  carnalein  iu  similitudiiiem  iiii»ginis 
corriiptibilis  huniiiiis.  De  quibus  vidc  Alphonsum  a 
Distro,  fol.l45,edit.  Antwcrp.  Spark. —  Anthropinni. 
Horuin  meniio  iu  Cypriani,  ep.  "5,  ed.  Oxon.  f.  200. 
Diversi  ab  Aiitbropumorphiiis  ,  neganles  Christuiii 
Deiini ,  hominem  nuduui  asserebanl ,  mi  Spnrivio  et 
Cellario  accuratius  Isa>us  ducuil,  cui  adslipulaiur  lili- 
gius  lu  diss.  de  b»;resiarcli.  sa;c.  i  et  ii,  scct.  i,  c.  U, 

Sag.  6!2,  05,  eosdein  bomunciouilas  aliis  diclos  cre- 
cns.  buN. 

Aut  Ariani.  IIxc  verha  repudiai  Isscus  tamquam  a 
quodam  posiciiore  addita,  quia,  in.iuii,  cum  Laclati- 
tiiis  scri)M;rel,  nondum  noluin  fuerii  Arianorum  no- 
men.  Sed  si  absunl  a  mss.  nniiquissimis  1  B(»non.,  2 
Reg.  i'(  Cauc,  nb  alio  iiem  Re^io  rcc. ,  Marm.,  ei  1 
Clarom.  ac  liihus  editis,  repcriunlur  in  40  el  amplius 
niss.  ac  14  \ulgalis  :  quaie  ca  iciif|miiiUN  iii  lcxlu. 
Iniiotuisseillam  Arianorum  iiaTCsim  circa  aniuini  515 
dicit Is.ius,  ct  Lactanlium  ad  scribeuduin  fiiisse  exii- 
niulalum  auiio  502.  Vcruin  cardinalis  Baronius,  Be- 
luleius,  Baluzius,  aliiquo  aliier  sentiunt,  ci  no^iram 
leciionem  lot  mss.  ac  vcieiibus  cditis  conrirmaiani 
prohanl  ac  dcienduiit.  Isiii  as^eriio  iioo  uititur  fuii- 
damento,   qt.oOitcnfcL.MiuittiiitHiiptiii  ii.io  5  0 


m  ANALTSIS  LIBRI  QUINTI.  5U 

Ilic  est  fons  veritalis ,  lioc  domiciHum  fldei ,  boc  A  qust  6st  confessio  et  poenitentia,  quae  peccata  et  vulneraf 


templum  Dei,  quo  siquis  non  intraverit,  vela  quo  si 
quis  exiverit ,  a  spe  vilae  ac  saluiis  seternae  alienus 
est.  Neminem  sibi  oportet  periinaci  concertalione 
blandiri.  Agitur  enim  de  vila  el  salute :  cui  nisi  caute 
ac  diligenter  consulalur,  amissa  et  extincta  erit.  Sed 
tamen  quia  singuli  quique  coetus  haereiicorum  se  po- 
tissimum  Ghristianos,  et  suam  esse  Gaiholicam  Ec- 
ciesiam  putant,  scieudnm  esl  illam  esse  veram ,  in 


quibus  subjecta  est  imbecillitas  carnis,  salubriter 
curat.  Haec  interim  paucis  admonendi  gratia  retuli , 
ne  quls  errorem  fugerc  cupiens  ,  majori  impliceiur 
errore,  dum  peneirale  veritaiis  ignorat.  Postea  ple^ 
nius  ei  uberius  contra  omnes  mendaciorum  secias 
proprioseparatoque  opere  pugnabimus.  Sequitur,  ut» 
quoniam  satis  de  religione  vera  et  sapientia  locuti  8ii« 
mus,  in  proximo  libro  de  justiLia  disseramus. 


YARIORUM  NOTiE. 

8U08  Divinarum  Institutionum  libros.  At  Lactaniium  neoue  rcperitur  in  scquentlmembro. 

eos  scripsisse,  vel  dedicasse  anno  516,  vel  circiter  ,  Quo  ti  quis  non  intraveriL  Ita  omnes  mss.  et  editi « 

Betuleius  aliique  contendunt ;  Tillemoniius  vero  non  prxter  i  Bonon.  antiq.  et  edit  Gymnic,  Soubron., 

anle  annum  32i,  ob  rationesa  se  allatas  Histor.  ec-  2  Paris.,  Torn.,  qulbus  esiquod. 

cles.,  tom.  VI,  pag.  208,  quem  adire  non  pigeat.  In         In  qua  eti  eonfemo  et  fMBniientia,  qum  peeeata 

Oriente  septem  Divin.  Instltutionum  libros  primo  n  salubriler  curai,  Diriguntur  liaec  spicula  contra  Nova- 

prodiisse  nonnulli  volunt ;  secundo  circa  annum  32i,  lianum,  el  ejus  sectatores,  qui  in  peccatum  lapsos  ad 


aut  serius  in  Occidente ;  ei  scriptos  antea,a  Lactantio 

recognitos  ei  interpolatos,  ac  Constantino  Magno  de- 

dicatos  poit  temfm»  quo  furebat  odiosa  crudelita$.  Yido 

lib.  V,  cap.  2.  Scribo  autem  Ariani  cum  simplici  r , 

ut  solent  Graeci,  siquidem  Grxcns  eral  Arius ;  et  quo- 

modo  ejus  scriberetur  nomen,  Graecis  fuit  magis  no- 

tom,  qnam  Latinis.  Et  sic  scriplum  repcrio  iii  mss. 

4  Reg.,  iSorbon.,  i  CoIb.,Gat.,  i  Glar.,  Em.,  Cant. 

et  in  edit.  Gellar.  — AutAriani,  Leguntur,  teste  Isaso, 

in  vaticanis  et  aliis  mss.  in  his  Bonon.  altero,  Taxaq. 

Pen.   auctore  Baronio,  in  novem  vaiicanis,  duobus 

vallicellanae  bibliothecop ;  fide  Baluzii,  in  Ultr.,  Jun., 

Palat.,  qnatuor  biblioth.  Ref[.,Paris.  et  in  sex  Colber- 

tinis;  in  septcm  Anglicams,   iribus  Lips.,  Goih., 

Reim.  et  in  Guelferbytanis,  quos  vidi,  et  omnibus 

omnino  ante  Thomasium  editis.  Rationibus  in  ulram- 

que  partem  perpjensis,  Baluzius  ad  principium  Nota- 

riim  auctionim  in  lib.  de  Mort.  Pers.  pro  genuinis 

babet ,  cui  aliisque  summis  viris  libenter  subscribi-  C  Philipp.  i 

mus.  BuN.  Civ.,  c.  55 


Hoc  domicilium  fidei.  Editi  habent:  Hoc  est  etc.  Sed 
verbum  esi  expunxi ,  quod  eleganter  a  mss.  abest , 


poenileniiam  non  reclpiebant ,  remissionem  peccato* 
rum  in  Ecclesia  non  reperiri,  eique  claves  aperiendi 
atque  solvendi  a  Christo  datas  fuisse  negantes  :  qua 
de  re  vide  Pacian.  epist.  i  ad  Sympronianum,  S.  Aa- 
gusiinum  de  Agone  Christ.  cap.  3i.  IsiEDS. 

Et  uberius,  bic  emendavimus  cx  mss.  2  Reg.  900 
annor.,  cx  altero  Reg.  400  annor.  optimae  notae,  duo- 
bus  Brun.,  i  Lips.  etUltr.  Iii^aliis  mss.  et  editi8,prae- 
ter  Lipsiensem ,  corrnpte  lesitur  verius.  Qois  enim 
putct  tam  absiirdum  fuisse  Lactantium,  ui  in  eis« 
qnae  antc  prnposuit ,  se  non  satis  vere  scripsisse  af- 
nrmet,  in  alio  scriplo  verius  acturus?  Cxtcrum  istiid 
separaium  propriumque  opus  conlra  haereses,  seQf  ut 
ail  Lnctanlius,  conlra  omnes  mendaciorum  seclas  ,  81 
pxiitit  unquam,  ad  nosiram  usque  aetatem  non  per- 
venit.  —  Plenius  et  uberius.  Frequenter  veierea  haa 
voces  jungunt,  ut  Cicero  de  Clar.  Orat.,  cap.  55» 
Nemo  plenior  et  uberior  ad  dicendum  fuit.  Orat.  2, 
Quid  plenius,  quid  u6eritis.  Caesar  i ,  B. 
Hcee  pleniora  etiam  et  uberiora  pencribe* 


bani.  BuN. 


ANALYSIS  LIBRI  QUINTL 

DE  JUSTITIA. 


Partes  liujus  lihri  du?c  sunt :  prima  redditcausascur 
hunc  scribendi  laborem  susceperit  (Cap,  i,  2,  3,  4) ; 
altera  doctrinam  de  jnstitia  legali  perscquitur,  inde 
usque  ad  rmem.  1 

Lausas  prsesentis  scriptionis  tum  finnles,  lum  impul- 
8ivas  recitat  pr:emis«:i  peiiiione,  utprius  Icgant  sua, 
quam  judicent  Genliles.  Finales  has  airerl :  ut  revo- 
celerrnntes  ab  itinere  devio  :  ut  confirmel  lilubantcs 
in  fide ;  ui  delectei  couscientiam  veritaiis  professione 
{Cap.  i). 

Impulsivas  duas  memorat :  unim,  qnod  hactcnus 
nemo  eleganier  de  christiana  religionescripseril:  non 
Minucius  Felix,  non  Tcrtullianus,  qui  minus  comptus 
et  multum  obscurus  fuerit  in  eloquendo,  Cyprianus 
autem  cleganier  quidem,  sed  mysiice  locnius  sit :  a1- 
tcrani,  quod  luec  ipsa  doctorum  pcnuria  provocarit 
quosdani,  iii  auderent  scribcre  contra  ignoiam  sibi 
vcritatem.  Inier  alios  enim,  philo^ophum  quemdam 
calamum  strinxisse  ndversus  christianos ;  quemdam 
ileni  e  numero  judicum  duos  libellos  composuisse, 
quihus  falsilatcm  Scriplur.T  arguerc  conalus  sit,  tam- 
quam  sibi  essel  tou  contraria,  Chrisium  otiam  ma- 

!;um  et  Apollonio  inferiorein  dixerit;  quae  omnia 
Cap.  5)  diluit  auctor. 


Secunda  parte  haec  ordine  pertractat : 

Ideo  aureuin  saeculum  sub  Saturno  fuisse,  qah 

unum  Deum  tum  coluerint  moriales  {cap.  5). 
Sub  Jove  autem  muiatum  esse  saeculum^auream» 

qiiia  rellgionem  veram  deseruerint  {Cap,  9). 

Scd  nunc  per  nuncium  Dei  (Christum)8peciemiHit8 
aurei  lemporis  rediisse,  jusittiamque,  hoc  est,  Dei 
nnici  piam  etreligiosam  culluram  reductam  (Cnp.  7). 

Justitiam  hanc  ideo  iion  omnibns  daiam,  quia  vir- 
tus  cerni  non  posslt,  nisi  liabeat  vitia  coniraria;  nec 
sit  perfecta,  nisi  exercealur  in  advcrsis:  deindequia 
nihil  fuisset  pieins,  si  naiura  pares  omnibus  affectoa 
dedlssei.  Et  quia  malum  nonlsusiHlit  Deiis,  ideo  ao- 
reum  sseculum  non  dici  nuuc,  quamvis  hominibos  sit 
missa  jiistilia  (Cap.  7). 

Ideo  liomines  malos  esse  et  injuslos,  quia  dii  eo- 
lantur :  ci  ideo  mala  omnia  rcbiis  humanis  quotldie 
ingravascerc;  quod  Deus  hiijus  inundi  eflector  dere- 
lictus  sii:  qui  si  .ib  omnibus  colereiur,  vere  tum  ao- 
reum  sacculuni  fuluruui  esset  (Cap,  8). 

Jusiitiam,  (luam  vcram  putaiit,  lieetveniat,  nullom 
locum  apud  Paganos  habiluram,  utqui  justitiae  secta* 
tores  inierficiant,  vel  vcritatis  odio,  vel  quod  ero* 


U3 


UBER  V.  DE  JUSTITIA. 


U^ 


bescunt  coram  juslis  esse  nequam ;  crudeliler  occiso-  \  absiineal:  Idem  ex  definitione  stuUitiae  clarum  esse. 


rum  corporibus  iltudant,  ac  relorqueant  in  bomines 
justos  conviiia  sibi  congruentia.  Quorum  nihil  cum 
populo  chrisiiano  objici  possil,  vei  ex  eo  inielligere 
ilios  posse,  se  impios,  cbristianos  esse  pios  {Cap,  9). 

Ipsam  impietatem  Geniilibus  videri  pieiatem; 
quemadmodum  Yirgilius  iEneam  pium  dixcril,  qui 
non  tantum  non  repugnanles,  sea  eiiam  precantes 
interemerat:  itaque  pro  meriioimpietatissu^c  gravio- 
ribus  malis  saepe  eos  vexari,  quorum  causani  foriunic 
adscribant  (Cap,  10). 

Praeteren  non  posse  deorum  cultores  esse  bonos  et 
jnstos,  aui  colant  cruentum  Martem,  expulsorem  pa- 
tris  sui  Jovem,  acrrooTov  Saiurnum,  adulieram  deam, 
furem  Mercurium  {Cap.  10). 

Hinc  tantam  itlorum  rabiem,  tanlam  immanilatem 
esse,  ut  praecipitcs  ad  occidendum  existant,  ut  gravia 
tormentorum  genera  excogitent,  ut  jura  denique  im- 
piacontra  pios  condant  (Cap.  11). 

Porro  injustos  esse  Gentiles,  etmalitia  ac  furore 


Gum  enim  stultiiia  sil  in  factis  dictisque  per  ignora- 
tionem  recli  bonique  erralio,  stultum  non  esse,  qui 
ne  Kibi  quidem  parcit,  dum  ne  noccat  alteri  (Cap,  18). 

Gausam,  cur  justi  stulti  videantur,  esse,  quod  pa- 
gani  immortalitaiem  anim»  nesciant:  item,  quantum 
nefas  sit  adorare  aliud,  quam  Deum  verum.  Gausam 
autem,  cur  Deus  justiiiam  sub  persona  stultitiae  cela- 
tam  velit  csse ;  ut  mysteriuui  veritatis  ac  religionis 
suae  sit  arcanum ;  ut  sapientiam  mundi  vaniiatis  dam- 
nei ;  ut  proposita  denique  difficultate,  angustissimus 
tramcs  adimmoruruaiis  prsemium  sublime  perducat. 
(Cap.  19). 

Inexpiabile  ilaque  facinus  admittere  persecutores 
Ecclesiu*,  tum  quod  seipsos  juguleut  perditissimis 
daemonibus  serviendo,  tum  quod  nec  ab  aliis  Deum 
coli  pntiantur. 

Falso  quoque  animarum  interfectores  praetendere, 
se  cbristianis  consulere,  se  ad  bonam  menlem  illos 
vellc  revocare.  Neque  cnim  vi  et  tormentis,  sed  ra- 


plane  occaecatos,  vel  inde  patere  quod  cum  chrisiia-  B  tione  et  hortameniis  agere  eos  debere.  Nam  :  Reli 

nos  necessario,  vel  sapienies  judicent,  vel  stulios,      -* ^— '  —  ^t-:-.i .--  — 

tamen  non  vel  sapieutes  imitcniur,  vel  stuhis  par- 
cant  (Cap.  12).  Deinde  quod  non  videant  a  christianis 
suresapientiam;quorum  per  totum  orbem  idem  est 
Dei  cultus,  eadem  ubique  patienlia,  idem  morlis  con- 
temptus :  quoruni  numerus  in  ipsa  perseculione  au- 
getar:quique  laudaiam  a  philosopbis  consianiiam 
lenent.  Postremo.^quodevertisse  se  funditus  religio- 
nem  opinentur,  si  homines  inquinaverinl,  perinde  ac 
lapsis  aditus  ad  Deum  interclusus  sit,  si  resipiscant. 
(Cnp.  13  etU). 

Philosophos  ipsos  Justitiam  ncc  invenire,  nec  de- 
fendere  potuisse,  quia  principes  justitiac  partes  pie- 
latem  et  aequitatem  ignorareni  (Cap.  15).  Apud  solos 
cbristianos  veram  aequabilitatem  et  fraterniiatem 
conspid  (Cap,  16). 

Non  frustra  tamen  falli,  qui  Ghristianos  sapientes 
gtnltos  putent.  iustitiam  enim  suapte  naiura  speciem 
qaamdam  stultitiae  habere:  idquod  Garneades  apud 
Giceronem  doceat,  qui  Justitiam  cum  in  duas  partes  ^ 
divisisset,  aiteram  civilem,  alteram  naturalem,  illam 
civilem  sapientiam  quidem  esse,  justiiiam  non  esse, 
hanc  naturalem  justitiam  quidem  esse,  sed  non  sa- 
pientiam  docuit.  luque  jusium  siultum  esse,  si  aut 
naufragotabulam,  aut  saucio  equum  non  ademerit, 
ut  jpse  animam  suam  liberet  (Cap.  17). 

Re  autem  vera  jusiitiam  nullumcum  stultitia  foedus 
habere.  Casum  a  Garneade  proposiium  homini  justo 
nunqaam  evenire.  Neque  enim  navigare  justum,  nut 
quid  pf^tere  ex  aliena  terra,  cui  sua  sufficiunl,  neque 
belligerare  pacificum :  alque  ut  evcniat  ei  hujusmodi 
casus,  tantam  esse  vim  jusiitiae,  ut  cum  oculos  in  coe- 
lum  sustulerity  a  Deo  mcreatur  omnia,  a  quo  inter 
ipsa  bellorum  et  tempestatum  discrimina  liberetur. 
Aique  ut  non  liberctur,  morilurum  polius  ipsum, 
quamoccisurum.  Raiionemquoquedocere  non  posse» 
eamdem  justum  esse  ei  stultum ,  eumdem  sa- 
pientem  et   injustum:    cum   stultus  quid  sit  bo- 


nam  et  justum  nesciai,  juslus  ab  omni  peccato  se  D  ei  i4).  Scultetos. 


gionem  cogi  non  posse;  christianos  paratos  esse 
audire;  eosdem  docere,  probare,  ostendere  sua 
dogmata;  defendendam  esse  religioncm  non  occi* 
deiido,  sed  moriendo;  non  saeviiia,  sed  patientia; 
non  scelere,  sed  fide.  Defendendam  esse  reli^ionem, 
sed  veram  :  non  eam,  in  qua  nihil  aliud  videatur, 
quam  ritus  ad  solos  digitos  pertinens,  qualis  sit  Pa- 
ganorum ;  in  qua  loco  puri  pectoris,  inepu  libalio 
exigiiur;  ad  quam  sine  delectu  sceleratissimi  <iuique 
veniuni;  et  ubi  se  pie  sacrificasse  quisque  opinatur, 
si  cutem  laverit  (Cap.  20). 

Paganos  ipsos  deos  suos  destruere,  cogendo  in- 
vitos  ad  sacrificium;  diffidere  enim  eos  potestati 
deorum  suorum.  Postremo  nec  diis,  quibus  coacti 
cliristiaui  sacrilicant,  nec  ipsis,  quos  cogunt,  prx* 
stare  illos  aliquid.  Non  iis  quos  cogunt,  quia  non  sit 
beneficium,  quod  ingeritur  recusanti  :  non  diis,  quia 
non  est  sacrificium,  quod  exprimitur  invito. 

NuUius  momenli  esse  excepiionem,  quod  dtcant, 
puniendos  esse  qui  desiruunt  religiones :  cum  iEgyptii, 
qui  turpissimas  bestiarum  figuras  colunt  :  cum  phi- 
losophi  quidam,  qui  omnino  nullos  deos  esse  aiunt : 
cum  Epicurei,  qui  provideniiam  tollunt,  vere  religio- 
nem  toilant,  et  tamen  ferantur,  imo  etiam  honoren- 
tur  (Cap.  2t). 

Unde  pateat,  non  ideo  paganos  adversus  chnstia- 
nos  insanire,  quia  deos  hi  non  colant,  sed  quia  veri- 
tns  penes  eos  sit ;  adeoque  nescire  paganos,  quid  pa- 
tiaiitur,  et  a  spiritibus  contaminatis  actos  cxco  et 
irraiionabili  fnrore  perferri  (Cap.  24). 

Atque  haec  quidem  Deum  permittere :  ut  patien- 
tiam  suorum  probet  :  ut  eos  caducis  ac  mortalibus 
bonis  corrumpi  non  sinat :  ui  delinquentes  plagis  ac 
verberibus  emendet :  ut  Dei  populus  augeatur,  cru- 
dclitate  iinpiorum  et  fidelium  consUntia  ob  liominuin 
oculos  posita.  Non  tameii  persecutores  impune  la- 
turos  :  sed  graves  Deo  poenas  daturos,  quod  indigna- 
tionis  adversus  christianos  fuerunt  ministri  (Cap.  23 


LIBER  QUmTVS. 

DE  JUSTITIA. 


Non  est  apud  me  dubium,  Gonstantine  Imperator 
Maxime,  quin  hoc  opus  nostrum,  quo  singularis  ille 


GAPUT  PRIMCM. 
De  nondamnandU  reis,  inaudita  causa;  unde  LiUerat 
$acra$  conlimpserint  pMlosophi ;  de  primit  auerto- 

ribu$  retigionii  chriitianas. 

VARIORUM  NOTiE. 


547  FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT.  548 

reruni  condilor  c&  hujus  immcnsi  rccior  asscritur»  &i  A  ferimus.  Quo  plane  ipsi  difflJeuiiam  8u«  perdit»  ra- 


qiiis  aliigerit  ex  istis  incpte  religiosis  (ul  suiit  nimla 
siiperstitionc  impaticnlcs),  insccleiur  eiiam  malc- 
dictiSy  et  vis  lecio  fortasse  priiicipio,  affligai,  proji- 
ciai,  execreiur ;  seqne  incxpiabili  scelere  coiiiaminari 
atqiie  astringi  pulci»  hi  Ii:l'C  aut  legat  patienlcr,  aut 
audial.  Ab  lioc  taincn ,  si  rieri  polesl,  bumanitaiis 
jurc  posiuiamus,  iit  non  prius  daumet,  ((uain  universa 
cognoverit.  Nam  si  sacrilcgis,  ct  proditoribus,  et 
vcnoHcis  potcstas  defendcndi  sui  datur,  nec  prscdam- 
nari  quemquam  incoguita  causa  licet :  non  injusie  pe- 
lere  videmur,  ut  si  quis  crii  ille  qui  inciderit  in  h»c, 
si  Icgei,  perlegat,  si  audiei,  sentcnliam  differat  in 
cxlremum.  Sed  novi  hominum  pertinaciani  :  nun- 
quam  impeirabimus.  Timent  enim  nca  iiobis  rcvicli, 
niaiius  darealiquando,  claniantc  ipsa  vcrilalc  cogan- 
l:ir.  Obstrcjiunt  igiliir,  et  inieicedunl  nc  aiidiant;  et 
oculos  suos  oppriinunt,  ne  lumen  videant,  quod  of- 


B 


lionis  oslcndunt,  cum  ncque  cognoscere ;  nequecon* 
grcdi  aiident,  quia  sciunt  fte  facile  superari.  El  id- 
circo  discepiaiionc  sublata, 

Peliiiur  e  mcdio  sai^ienlia,  vi  gcritur  res, 
uiaii  Ciinius;  ct  quia  student  damoare  tamqugm 
iiocentes,  quos  utiqiie  sciunt  iiiiiocentes,  constarede 
ipsa  iiinocenlia  nobint.  Quasi  vero  major  inlqaitas 
sil,  probatam  innocentiam  damnasse,  qiiam  inaudi- 
tam.  Sed,  uldixi»  verentur,  ne  si  audierint,  damnara 
non  possint. 

l^t  ideo  cultorcs  Dei  summi,  hoe  est  justos  l|0iiii- 
iies  torquent,  interQciunt,  exterminant ;  nec  causas 
odiorum  reddere  ipsi  possiint,  qui  lam  veheiiientef 
oderuiit :  quia  ipsi  errani,  irascuutur  ils  qui  veram 
viam  sequuntur,  et  cum  cprrigere  se  pofsint,  errores 
suos  insnper  crudelibus  factis  coacervant,  innoceo' 
lium  cruore  maculantur,  et  dicatas  Deo  menlea  evis- 


VAUIORUM  NOTiE 

libh,  in  qiio  queriUir  de  cbrlstiani  uoniiuis  pcrsecu- 
loribus,  quoil  iudictu  causa  suppHciuiii  de  iiinoxiis 
( liristianis  suuiere  pcrganl.  Idem  prorsus  est  nrgu- 
iiH^ntum  cum  Apulogetico  Tertulliani. 

Immenii  reMr.  1  Golb.  a  secunda  nianu,  cl  6edit. 
fcrunt,  tmmenii  operis  reclor,  1  Colbert.  rec.  et  1 
Drun..  universi  r^rfor.  Laclant,  lib.  ii,  cap.  5,  univeni 
crUfex;  et  cap.  17,  reetor  uuiversi. 

Impatientes.  Rost.,  Ven.  U7i,  Ti,  ulraqiie  78, 
piave  imparlieutes;  hinc  llenman.   impotentet  res 


mtn  facto  turbare  el  imoedire.  Vid.  Dukerum  ad  Flor. 
iib.  II,  c.  19,  p.  469.  Apte  Guriius,  lib.  Ti«  c.  9 : 
Fremitus  undique  indignantium,,.  obstrepebaf.  \dd.t 
Piiisc.  ad  Gurt.  lib.  vii,  cap.  7. 

!ntercedunt.  Mss.  5,  Reg.  rcc,  4  Golbert.,  Broo. 
et  edit.  Paris.  15i5,  atque  Graph.,  intereidun). 

Et  oculos  suos  opprimunl,  Minuiius ,  ignarare  inge^ 
rentem  se  oculis  clarltatem  ccelestem  vocat,  Vide  Pau- 
lum  II  Cor.  iVp  y.  4.  —  Ocuios  suos  opprimunt.  Heo- 
maniiiis  scribit,  oculos  suos  comprimunt.  Non  opiis  a 


cribit.  At  mss.  Guelf.,  Lips.,  Goih.,  Reimm.,  Ven.  p  consensu  omiiium  librorum  abire,  et  elegantem  to- 
1  i93,  97,  Parrh.,  Paris. ;  reliqui ,  impatientes,  quod  ^  ccin  cum  iiotiori  commutJirc.  lu  priclverunt  aiil;  Va- 


servo  ob  sequentia,  leqat  patienter  aut  audiat.  Bun. 

iiumaniiatis  jure.  Id  est,  jure  genliumt  aut  etiam 
nutur». 

'  Ut  nofi  prius  damnet,  Aperte  ui  his  sequentibus 
Tertuliiaiiuni  scquitur  in  Apoiog.  cap.  i  :  Unum  ^estit 
(veritas)in^dttiN,  ne  ignorata  damnetur.llein  Minuc. 
F<M.,  cap.  27,  lin.  :  tJt  antenos  incipiant  homines 
odisse,  quam  nosse;  ne  cognitos  aut  imitari  possinl 
aut  damnare  non  possiut.  llis  similia  dat  Lindeiibr. 
ad  Ammiaui,  I.  xv,  c.  7 ,  pag.  99  :  Nec  visum  homi- 
ncm  nec  autUium  damnare  nefas  uliimum,  etc  Busf. 
.'  Cognovcrit.  Nam  si  cliristianum  esse  tunc  causa 
caiuialis  erat,  jure  gcntium  requirebatur  plenissima 
caiisa;  cogniiio,  ut  jiirecon>ulii  iraduiit. 

Nam  si  sacritegis,  ctc.  Arisiidcs  altera  bi  Plaioncin 
orat.  laiidat  illud,  naragov  fxiv,  axouffov  Si.  Lex  fuit 
Lyciirgi  frcot  ^pcTuv,  ui  eain  vocat  Sexl.  Empiric.  lu, 
qiia;  de  iiiacmnuiis  buuplicium  sumi  vetnbal,  ait  Val. 
Max.  VII,  cap.  5,  12.  Vide  etiain  Ambros.  epistol.  28;  D 
Salvian.,  lib.  viii;  Augustiii.  epist.  50  et  57^.  Gno- 
Tius.  —  Tacitiis  II  Anwal.  :  Nec  enim  pri^hibendus 
reus,  quonmus  cuncta  proferal,  quibus  iuiiocentia  ejus 
aublevari  possil.  lii  Sciicca;  Apolog.  :  Dic  »in7ii,  clc, 
quare  auemquam  ex  h:s  quos  quasque  occidisli,  (tnte- 
quum  de  causa  cognosceresy  antequam  autlires  damnasti. 

it  si  quis  erit  ille,  qui.  Apparct  tn  relitims  |mila- 
tio  Giceronis  ex  Aclione  1  in  Vcrr.,  c  IS  :  Si  quis 
erii,  qui...  desidcrel^  audiet.  Non  maic  cd.  Paris. 
1513,  in  Lactaiilio  vcrba  («i  quis  eril)  parculbesi  in- 
cliidit,  qua  ralione  rcliqua  beiie  fluunl.  Bus. 

Manus  dare  aiiqutmdo.  Id  est  victos  se  agnoscerc 
Uiiibusdain  manus  dare  idem  esi  ai*  coHteutire ;  sic 
Virgilius  lib.  xi  iEucid.  Servius,  nuintts  dedissei^ 
coiisensi^sct.  In  Clemcniis  recognil.  lib.  ii,  Uiifino 
imcriMClc.  Sciicca  Nat.  qu:csl.  lib.  u,  cap.  58  :  Puta 
m-j  tibi  mauus  dare  et  fatcri,  hoc  quoque  falo  esse  com^ 
prehensum  :  cl  Lucretius  libro  ii : 

Si  tibi  vera  videntur, 
Dede  maiius.  Elmenhobst. 

Obslrepunt.  Cap.  4  :  Obstrepere  proprie  e&t  slre- 


ler.  Max.  I.  ii,  c.  6  :  FiHarum  manus  ad  suprmnMm 
opprimendorum  oculorum  officium  advocavii,  nbf  con- 
^nle  Vorstium.  Pari  mododicunt  Latini,  o$,  ora^  fmS' 
ces  oppr/mare. Notum  illnd  Tcrentii,  os opprime.OnA.^ 
liv.  ni,  Metam.  5,  seqq.: 

Voluit  Deus  ora  loqucutis 

Opprimere Bcn. 

Quo  ptane  ipsi  diffidentiam,  c(c.  Uss.  2  R^,  rec.  el 
1  Lips.  Quod.  In  f ,  Rcg.  et  3,  Lips.  est  diffdffnAa.'^ 
Quo  planeipsi  diffidentmm...  ostendunt.  Revocavi  leo- 
tionem  oinnium  editionum  ante  Cellarium  ex  Gotb.  et 
Rcimm.  conformem  nostri siylo I.  vi,  c.  19.  Queplsmi 
ostendunt.  Cellarii  lectio,  quod  diffidentia  Mendsaitf 
ininiis  planum  et  commodum  sensum  babet.  Bmi.      j 

Audent.  lieuman.  legit  audeant. 

Medio.  liic  versus  ex  Eniiio  iib.  vni,  AniiaL  De 
quo  vide  A.  G<  ilium  lib.  xx,  cap.  9.  Vide  etiam  Ci- 
cerooem  in  Orat.  pro  Mureiia  nain.  90. 

Constare  de  ipsa  innocentia.  Heumau.  de  ipaarstm 
innoceniia  legil.  Nihil  iiiiilandum.  fierum,  fipll.  e.  (li : 
incognita  causa  tamquam  nocentistimos  damnanif  ^ai 
constare  de  ipsa  innocentia  noluerunl.  Phrasis  est 
Quiniiiiiini  1.  7  :  instii.  d  ed.  Burni.,  p.  (lOl :  5i 
piius  do  iiiiiocentia  nostra  con:>titerit.  Bu:i. 

Corrigere  senon  possint,  Ita  solus  Gotb. ;  at  reliqui 
pcripti  oinnes  et  editi,  corrigere  se  possint^  sine  parti- 
eula  negaudi.  infra  dicil :  Quoniam  ipsi  saluti  nuB  re- 
pugnant.  Bdn. 

Coacervant.  Sic  lcgunt  inss.  ei  impressi.  In  Bonon. 
Jegitur  coacerbant ,  pro  coacervant ,  fr,  pro  v  posito. 
U  ccodicc  aniiquo  freius  Tliomasius  putat  legendum 
cssc  coacerbant ,  quasi  dicas  aggravant :  qiiara  io- 
queiidi  foniiulam  valde  iatinam,  ae  seoauoi  optimum 
piiiat  idem  Thomasiiis.  — Coacervant.  Cot^perbanl^  in- 
qiiii  Thomasius,  legciiduin  est  e\  anllqiio  codice; 
uain  vcrba  ipsa  acerbare  et  exaeerhare  surI  valde  la* 
tina :  sensus  vero  ipsc  est  opiiinus,  ut  dicat  eos  non 
couicnlos  esse,  quod  suos  errores  sequ^ntur,  nisi 
eoscrudelitatesua  acerbiores  faciant.  Qnod  st  IcgaSt 
errorcs  coacervant,  nulia  est  apta  sententia,  et  appiiet 


549  UBEH   V.  DK  dUSTITIA. 

ccratis  corporibus   extorquent.  Gum  talibus  nuncA  Noncaolmussurdis. 


880 


rongredl  et  dispulare  conlcndinius,  hos  ad  veritalem 
al)  inepia  pcrsuasione  traducerc,  qiii  sanguinem  faci- 
lius  hauserint,  quam  verba  jusiorum.  Quid  igilur? 
Operamneperdemus?  Minimc.  Nam  si  lucrari  kos  a 
mortc,  nd  qiinm  concitatissimc  tendunl,  noii  polue- 
rimus;  si  abilloilinero  devioad  viiain  luccmqiie  re- 
vocare,  quoniani  ipsi  saluti  sux  rcpugnani:  nosiros 
tamen  confirmabimus,  quorum  non  est  slabilis,  ac 
solidis  radicibus  fundaia  el  fixa  scntenlia.  Nutant 
eniin  plurimii  ac  maxiiiie  qui  liiierarum  aliquid  atti- 
gerunt.  Nam  ct  inlioci)hilosopbi,ctoratores,etpoct£ 
sunti  periiiciosiquod  incautosanimosracileirrctirepos- 
suntsiiaviiatesermonis,  etcarminumdulci  modulaliono 
currentium.  Hellasunthxcvenenum  tcgentia.Obcam- 


Ncc  cnim  in  lam  malo  slatu  rcs  esi,  ut  dcsint  snnse 
mcnlcsy  quibus  ei  veritos  placcat,  et  monstraium  sibi 
rectum  iter  et  videant,  ct  sequantur.  Gircumlinatur 
modo  poculum  cQBlesii  mclie  sapieniix»  ut  possintab 
imprudeiiiibus  amara  remedia  sine  offensione  potari ; 
dum  illiciensprima  dulcedoaccrbiiaiem  saporis  as- 
peri,  sub  pra^tcxiu  suavilaiis  occultal.  Nain  lia;c  in 
primis  causa  esi,  cur  apud  sapicnies,  cl  doclos,  ct 
priiicipes  hujus  sa^cuii  Scriptura  sancta  lide  careat, 
^uod  Propheiae  coinmuui  ac  simpiici  sermone,  ut  ad 
populuin,  siint  loeuti.  Contemnuntur  itaque  ab  iis, 
qui  nihil  audire,  vel  legere,  nisi  eipolitum  ac  dlser- 
tum  volunt;  nec  quidquiim  hsrere  aniinis  eorum  po- 
lcst,  nisi  quod  aures  biaiidiori  sono  mulcel.  Ilia  vcro, 


quecausamvolaisapientiamcuroKcligioneconjungcre,  ]{  quffisordida  videutur,  anilia,  iuepla,  vulgaria  exis- 


timaiitur.  Adeo  nihil  verum  putant,  uisi  quod  audiiu 
suave  esi;  nihil  credibile,  iiisi  quod  potest  incutere 
voluptatem :  nemo  rem  veriiate  ponderat,  sed  or- 
naiu.  Non  credunl  ergo  divinis,  quia  fuco  carent;  sed 
iie  iilis  quidem,  qui  ea  intcrpretantur,  quia  sunt  et 
ipsi,  aut  omnino  rudes,  aut  certe  parum  docti.  Nam 
ut  piane  siui  eloquentes,  perraro  contingit;  cujus 
rei  causa  in  apcrtoesl.  Eloqueniia  enim  sxculo  ser- 
vit;  populoscjactarc,  el  in  rebus  malis  placere  gcs- 
tit :  si  quidcm  vcrilatcm  sacpius  expugnarc  conalur , 


nequidstudiosisinanisilladoctrina  possit  orficcre;  ut 
jam  scicntia  liiterarum  non  modo  nihil  noccat  Rcli- 
gioni  atqiie  juslitia;,  sed  etiam  prositqiiamplurimum, 
si  18,  qui  eas  didicerit,  sit  in  viriutibus  inslructior, 
et  in  veritate  sapieniior. 

Praeterea,  etiamsi  nulli  alii,  nobis  certe  proderit: 
deleitabit  sc  conscientia,  gaudebltque  mens  iii  verl- 
tatis  se  luce  vcrsari ;  quod  esi  nnimne  pahulum,  in- 
credibiii  quadam  jiicundilatc  pcrfusuni.  Verum  rion 
est  desperandum.  Fortassc 

VARIORUM  NOTiE 
manifeste  hoc  cx  illo,  b  in  v  mutalo,  factum  esse.      centterrls,  sed  pro$unt.  BtiN 

Exemplis  multis  ad  Epitom.  cap.  2  ex  ms.  Taurin.  p      '"'  ""  "*" '---•—-'" 

ostendo,  antiquissimos  codd.  sxpe  6  pro  v  ponere :  ^ 
unde  causa  bic  cadit  Thomasius ;  et  cGacermnt  ^  id 
est,  concumulant ,  legendum.  Et  quis  ex  antiquis  di- 
zit,  coaeerbttre?  Pari  vero  jure  errore$crudelibus  faaig 
coaeenant  dici  potesi,  quo  Gicero  pro  Rosc.  Amer. 
c.  II  :  Hwc  (maleficia)  aliis  nefariis  cutfiulant  atque 
adoMgent*  Bum. 

Ewseeratis  corporibus.  Quintil.  dcciam.  1:2  extr. : 

iSol)  ad  mscerata  corpora  illuxit.  Gicero,  ii  Tusc, 
isput.  c.  9 :  Miserandum  adspice  Evisceralum  coi^ 
pus  lacerali  palris.  Bun. 

Ab  ilto  ilinere  devio.  Ed.  SMblac  habel  de  morle. 

Attigerunt.  Sic  legocum  edills  et  niss.  priclcr  3  rec. 
et  .'i  excusoSy  quibiis  est  attigerini.  . 

Poetae  perniciosi  suni.  Qu,im  pcrniciosi  fuerc  reli* 
gioni  ficiionibiis  suisl  ilicc  caiisa  Tuit,  cur  PJato  cos 
cx  sua  repuUica  expnleMt,  in  ttgW.  i,  ct  in  libris  do 
Legibus.  Imo  Pvthagoras  llomernm  apud  inferos  tor- 
qucri  diccbai,  ideo  quod  istas  rabiilas  de  diis  ipvcne- 
rit,  et  poemaii  siio  iiitcxiierit.  Blonet  etiam  Anst.  lib.  D 


Tui  9co)iT.,  in  puerorum  insiituiiono  magnam  esse 
adhibendam  curam  quoad  fabularum  narratioiiem» 

BlTTEllHpSlIJS. 

ilella  sunt  hosc  venenum  tegentia.  H.ec  habentur  in 
decem  editis,  et  in  auiiauissimo  ,900  annorum  ins. 
Keg.,  in  1  al.  iicm  Ucgio,  Uotii.,  Marm.,  nisi  qiiod  in 
i  antiq.  Reg.  cst  venena;  \n  S  aUis,  aacniia,  Ahsunt 
aulem  ab  uno  Bonon.  antiq.,  Gauc..  8  Rcff.,  6  Gul- 
bert.y  2  Sorbon.  ac  16  aliis ,  et  a  9  editis.  Mella  sunt, 
id  ab  HoratiopoeinaiaiMClliflua  dqlcedineflucntia.  Sic 
mellitus  gladius,  et  lethale  mulsum,  proverbium  cst. 

I^on  modonihil  noceat.,.sed.,.prosU.h\i)S.  terlius» 
non  modo  noceat  religioni  atque  jmtiii(Bi  sed  eliam;  ut 
non  modo,  pro  non  modo  non,  ut  hinc  inde  et  ad  1.  dp 
Opif.,  cap.  19,  in  not.  monui.  Scd  prxfero  hic  reii- 
quoruin,  uon  modo  nihili  quod  el  ipsum  elegans,  ut 
1.  Yi,  c.  20  :  Quia  non  modo...  nibil  conferunt^  sed 
edam  nocenl  plurimum :  lo  auibus  expressit  Gicero* 
nem  I.  ii,  dc  Nai.  deor.,  c.  o6  :  Nonmodo  nihil  no' 


Sit  in  virtutibusinsiructior.  Pr;)epositionem  in  addidi 
ex  i  Bonou. ,  S  Reg.  quorum  duQ  sunt  veterrimi,  G 
Golb.,  Tax.,  2  Giarom.  et  5  edilis. 

Animce  pabulum.  Lib.  i,  cap.  i  :  Nutliu  iuavior 
animo  dbus  est^  quam  cognitio  veritatis.  Lib.  iii,  cap.  3 : 
Sic  animas  sapientia  alimentum  est.  Gicero  iih.  v,  de 
Fin.  cap.  19  :  Animi  eultus  ilie  erat  et  quasi  quidam 
huttumitatis  cibus,  Bu^f. 

Non  canimus  ^  etc.  Proverbium  ex  Virg.  Eclog.  x. 

Nec  enim  in  lam  malo  stutu  res  est.  In  mss.  z  Bo- 
non.  esl :  Non  enim.  Nonnuili  editi  cum  Oiss.  %  Rcg. 
vetcrrimis,  Marin.,  (iot^.  Iiabenl :  Nee  enim  plus  im- 
puris  spiriiibus,  quam  sancto  licet.  Inutile  adijiiamen- 
tiim.  In  quibusdam  est  iniquis,  pro  impuri$.  Ita  opi- 
natur  Thomasius. 

CircumUnatur.  Ailudit  ad  Lucret.  sententiam  i,  30, 
qui  de  nutricibus  ait,  quod  or^s  pocula  circum  con- 
lingunt  mellis  dulci  flavbque  liquure,  ut  pueroruin  a!ias 
iiiiprovida  ludificeiur,  dcceptaqiie  noii  capia.tur.  Ri- 

VETUS. 

Coelesli  melle  sapientia.  Mss.  12  rec.  et  9  cxciisi, 
costestis. 

Heerere  animis.  M^s.  6  et  8  imprcssi,  fnhiiBrere.  -— 
Hwrere  animis.  Xuul^  Lips.,  Goth.,  Reimin.,  Ven., 
1472,  uiraqnc  13,  rarrh.,  Paris-,  Juut.,  Ald.,  Grat., 
Gymii.  reliqui,  inhmere  animis,  i|l  I.  vi,  cap.  20.  At 
Rast..  Vcn.  1493,  07,  hasrer^.h\:u. 

Sono  mulcet.hxc  lectio  manu^criptoriimeH»  P^r* 
mulpet  cditorum.  jReg.  Put.  et  eJ.  Rum.  1474»  mul^ 
ccni ,  inendbse. 

Adeo.MsB.  Tornes.,  Eip.  ei4  excusj,  Iddo. 

Incutere  VQluptatenir  Singnl^ris  iiic  est  Ven-  prima 
1478  legendo,  pnducare  voluptatm.  ReliqMi  luci,  incu- 
tere.  Nam  jiii  re  etiaih  blanua  et  suayi  Msurpaiur  hoc 
vcrbum,  Lucret.  i,  20. 

Omnibus  iocuticn^  hlandiuu  per  peclora  auiorem. 

Sic  Tertull.  ady.  Marcion.  1.  ui ,  p.  2U.  flisum  mihi 
inciuics.  BuN. 
Plane  sint  eloquentes.  Mss.  14  rec.  et  G  edit.,  plenot 


551 


FIRM.  LACTANTll  DIVIN.  INSTIT. 


&b% 


ut  vim  suam  monslrei;  opes  expetil,  honores  concu-  A  sacrameiilum  ignoranlibus  non  polest,  quoniain  mys- 


piscil,  summum  denique  gradum  digniiaiis  exposcil. 
Ergo  liaec  quasi  humilia  despicii ,  acarna  Unquam 
contraria  sibi  fugii;  quippe  quae  publico  gaudeai,  et 
multiiudinem  celebriutemque  desideret.  Eo  (ii,  ui 
sapientia  ei  verilas  idoneis  praeconibus  indigeat.  Et 
si  qui  forte  litteratorum  se  ad  eam  conlulerunt ,  de- 
fcnsioni  ejus  non  suffeceruni. 

Ei  iis,  qui  mihi  noti  suni ,  Minucius  Felix  non 
ignobilisj  inter  causidicos  locifuit.  Hujus  liber, 
ctii  Octavio  iiiulus  est,  declarat,  quam  idoneus  veri- 
tatis  assertor  esse  potuisset,  si  se  totum  ad  id  stu- 
diuni  conlulissei.  Sepiimius  quoque  Teriullianus 
fuii  omni  genere  litterarumperitus :  sed  in  eloquendo 
parum  facilis,  et  minus  comptus,  et  multum  obscurus 
fuit.  Ergo  ne  hic  quidem  saiis  celebriiatis  invenii. 
Unus  igitur  praecipuus,  ei  clarus  extitii  Cyprianus, 
quoniam  ei  magnam  sibi  gloriam  ex  artis  oraioriae 
professione  quaisierat,  et  admodum  multa  conscrip- 
sit  in  suo  genere  miranda.  Erai  enim  ingenio  facili, 
copioso,  suavi,  et  (quae  sermonis  maxima  est  virtus) 
aperio,  ut  discernere  nequeas,  ulrumne  ornatior  in 
eloquendo,  an  felicior  in  explicando,  an  poteniior  in 
persuadendo  fuerit.  Hic  tamen  plaeere  ulira  verba 


B 


tica  sunt,  qunc  locutus  est,  et  ad  id  praeparaia,  ul  a 
solis  fldelibus  audiantur.  Denique  a  doctis  hujus  8ae« 
culi,  quibus  forte  scripta  ejus  innoiuerunt,  derideri 
solet.  Audivi  ego  quemdam  hominem  sane  diserturo, 
qui  euni  immutata  una  littera  Coprianum  vocarei; 
quasi  qui  elegans  ingenium,  et  melioribus  rebus  ap- 
lum,  ad  aniles  fabulas  contulisset.  Quod  si  accidii 
boc  ei,cujuseloquenlia  non  insuavis  esi,  quid  Undem 
pulemus  eis  accidere,  quorum  sermo  jejunus  esi  et 
ingratus;  qui  neque  vim  persuadendi,  neque  subtili- 
Utem  argumentandi,  neque  ullam  prorsus  acerbiU- 
leni  ad  revincendum  habere  potuerunt  ? 

CAPUTIl. 
Quanlum  a  temerariii  homimbus  impugnata  fuil  om- 
tas  chriiUana. 
Ergo  quia  defuerunt  apud  nos  idonei  peritique 
dociores,  qui  vehementer,  qui  acriter  errores  pu- 
blicos  redarguerent,  qui  causam  omnem  veriUiis 
ornate  copioseque  defenderent :  provocavit  quosdain 
liaec  ipsa  penuria,  ut  auderent  scribere  contra  igno- 
lam  sibi  veriuiem.  Omitio  eos ,  qui  prioribus  eam 
temporibus  nequicquam  lacessierunt.  Ego  cum  in 
Bitliynia  oraiorias  liiteras  acdtus  docerem,  conti- 


VARIORUM  NOTiE. 


Verilas  idoneit  prceconibus  indigeat.  Mss.  Tornes. 
et  \  Colbert.  rec.  prasconiis. 

Minucius  Felix,  Elegantem  ejus  christianae  religio- 
nisapolc^iamsuh  titulo  Oclavius  habemus.  Yixit  anno 
acr.ne  chrisiianae  235,  quo  tempore  vivebai  et  Terlul- 
lianus.  Jam  hujus  facta  esi  mentio  supra  lib.  i,  cap. 
ii,  post  medium. 

TeriuUianui.  Satis  notus  scriptis  editis.  Omni  ge- 
nere  doctrinae  fuit  referius.  Ejus  opera  graece  ab 
ipso  scripta  exUni  in  Regia  Hispaniarum  Scorialensi 
Bibliolheca,  ui  a  Rege  Catholico  Philippo  V  didicerai 
Marchio  de  SanU  Cruz  de  Marzenado,  vir  usqiiequa- 
(]ue,  ei  probiuie,  ei  scieniia  ornatus.  Mirum  est  haec 
in  utraqne  lingua  hucusque  non  fuisse  edita.  Tertul- 
lianum  vero  unti  faciebat  S.  Cyprianus,  ut  nuilum 
praetermitterei  diem  sine  ejus  lectione ;  atque  teste 
S.  Ilieronymo,  solitus  erat  dicere  sanctus  episco- 

Eus  :  c  Da  mihi  magistrum,  >  Tertullianum  signilicans. 
^e  hoc  infra  capite  4  aliquid  adhuc  dicetur. 
Quoniam  et  magnam.  mss.  i  Reg.  rec.  et  Brun., 
maximam  :  pro  quoniam,  legitur  qui  iii  iribus  rec.  et 
6,ediiis. 

Quomerat.  Pro  acquisierat ;  simplex  pro  composito 
passim  apud  LacUntium.  Yide  lib.  de  Mortibus  per- 
secutorum. 


xa7rvi(f(v.  Glossa^  Isidofi :  Scurra,  qui  incopriat;  in 
aliis  glossis  :  Scurra  qui  fumat.  Idein  Isid.  :  CircuUs" 
tor,  qui  fumat :  sic  nugatores,  mendaces  ei  vanilo- 
quos,  coprias  vocabant.  Ita  Cyprianum  ollm  Gentiles 
quidam  Coprianum^  una  liitera  mutata,  appellarunt, 

Suod  aniles  (ut  ipsi  volebant)  fahulas,  et  mulu  men- 
acia  scriptis  suis  inseruisset.  Salmasids.  —  Yide 
etiam  Casaubonum  ad  Suetoniiim  in  Tiberio,  et  Lip- 
sium  Electorum  lib.  ii,  cap.  i7.  Dc  S.  Cypriano  ait 
Hieronymus,  superfluum  esse  hujus  librorum  cau- 
logum  contexere,  cum  sole  clariora  sint  ejus  opera. 
Ejus  laudes  noii  Laiini  modo,  verum  etiani  urxcl 
cecinerunt,  ut  Nazianzenus.  De  Cypriani  eloqueniia 
lege  Prudentium,  S.  Augusiin.  lib.  iv,  de  Doctrina 
christiana,  ei  Hieronymum  in  epistola  ad  Paulinani. 
Qui.  Sic  ms.  Canub.  et  quatuor  editi  :  muiii  alii, 
quod. 

Contulisset.  Post  hoc  verbum,  sequeniem  hanc  ora- 
lionem  in  ms.  Bon.  antiq. invenisse se tesutur  lueus: 
Unde  apparet,  disertisdmo  et  doctissimo  oiro,  quantwm 
ad  sacntegos  attinet  refellendos^  non  facultatem  •  di" 
cendi^  sedconsilium  defuisse,  in  eo  proecipue  quod  Dg' 
metrianum  veritatis  expertem,  non  ratione  prudentiee 
mundanas^  qua  uti  in  principio  debuit,  sed  auctoritaU 
coslestium  prceceptorum,  quarum  iUe  se  hostem  fatebO'^ 


An  felidor.  Sic  mss.  aniiquissimi  i  Bon.,  2  Reg.,  |v  twr,  astritmt. 

al.  item  Reg.  rec.  sed  bonae  noia^^i  Colb.,  Rohan.,  ^     Apud  nos.  Sic  rcposui  ex  edit.  Tornes.  et  Soubron. 


i  al.  item  Keg< 

Ultr.,  Brun.  Ai  recentiores,  etiam  Sangerman.,  cuni 
impressis  habent  faeitior  :  utraque  lectio  bona;  mox 
enim  praecessii  ingenio  faciti,  etc. 

Coprianum.  Quasi  dicas  Siercorarium,  aut,  si  ma- 
vis,  Scurram,aut  faeda  etvilia  loquentem.  mss.  Yict. 
et  i  Colb.  CtprtVmum,  male  ad  LacUntii  mentem ; 
nec  melius  manuscripti  rec.  i  Reg.,  Tornes.  et  i 
Colb.  Caprianum.  Cavillum  est  ex  allusione  xoTrpca, 
stercus.  Scurrae  coprias  dicebaniur.  Gall.  —  Rhe- 
tores,  sycoplianiae,  rabulae,  scurrae,  ei  hujuscemodi 
multitudo  eorum,  qui  magna  ac  multa  promittuni  ac 
minantur,  miraque  de  se  praedicant,  xonpokv^ot  et 
xonplou,  vulgo  appellati.  CopruB,  oi  ifonpiai,  apud  Sue- 
ton.  in  Tiberio  cap.  6i,  scurrae  sunt,  qui  ridiculigra- 
tia  vana  ac  multa  de  se  jacubani,  et  pollicebanlur : 
«nde  et  verbnm  incopriare,  pro,  circuiatorem  agere, 
ei  fumos  venderCi  quod  ei  fumare  diccbant,  uiuraeci 


ac  mss.'  oinnibus,  prxter  i  Reg.  rec.  in  quo ,  sicuti' 
in  vulgatis ,  est  nostros. 

Lacessierunt.  Suaviiu  nobis  exhibeni  2  vei.  edil. 
Rom.  et  omnes  ferme  mss.  quam  caeteri  vulgati  el  5 
rec.  mss.,  lacesserunt,  Hoc  uitimum  erraium  est  juxU 
linffuam  laUnam. 

Oratorias^  Uiteras,  eic.  Nicomediae  videlicei.  Docuit 
ibi  Oratoriam,  ut  fetiam  Hieronymus  in  ejus  viia  re- 
tulit,  Latinam  in  Graecia,  forUssis  quia  tum  quoque 
temporis  romani  suam  linguam  per  orbem  romanum 
propagaiam  voluerunt :  sed  forussis  frusira ;  desti- 
tuebatur  enim  auditoribus.  Bithynia,  Asioi  minoria 
provlncia,  e  regione  Consuntmopoleos,  ad  Pontom 
Euxinum.  Hanc  populo  romano  rex  Nicomedes  tesUH 
mento  reliquerat.  Natolia  hodie  haec  provincia  vocatur. 

*  Ib  MS.  est  discendi.  Hanc  oratioocm  noo  habeni  nec 
Rohan.  nec  Sangenn.  ncc  eliam  ahi. 


555  LIBEH  Y.  DE  JUSTITIA.  5d4 

gisscUiuc  ut  codem  tcmpore  Dei  Itiuiplum  evoricrc-  A  dibus  illici,  nc  simpliciias  eorum  prxdac  ac  pubulo 
lur  :  duo  exliierunt  ibidcm,  qui  jacenti  atque  abjcclx      sit  bominibus  astulis. 


verilati,  nescio  ulrum  superbius,  an  importunius  in- 
sullareni;  quorum  alter  aniistitem  sc  philosopbiic 
piofltebatur  :  vcrum  i(a  vitiosus,  ul  coniincnii:c  ma- 
gister,  non  minus  avaritia,  quam  libidinibus  arderct, 
in  victu  tam  sumpluosus,  ut  in  schola  viriulisnsser- 
lor,  parcimoniac  pauperiatisque  taudator,  in  paliiio 
pt;jus  ccenarei,  quam  domi.  Tamen  vitia  sua  capillis 
cl  pallio,  el  (quod  maximum  est  velamentum)  divi- 
tiis  praetegebat;  quas  ut  augerct,  ad  amicitias  judi- 
cum  miro  ambitu  penetrabat,  eosquc  sibi  rc|)cnto 
auctoritatc  falsi  nominis  obligabat;  non  niodo  ut  co- 
rum  senientias  venderet,  vcrum  eiiam  ut  confincs 
suos,  quos  scdibus  agrisquc  pcllebat,  a  suo  repe- 


Iiaque  se  suscepisse  hoc  munus  pbilosophia  dig- 
uum,  ut  prxferret  non  vidcnlibus  lumcn  sapienti;e , 
non  modo  ut  susceptis  dcorum  culiibus  rcsanescant » 
scd  eliani  ut,  perlinaci  obsiinatione  dcposita,  corpo- 
ris  cruciamenla  dcvilcnt,  ncu  sxvas  nienibruruni 
iaceraliones  frustra  perpcti  veliut.  Ul  auteni  appu- 
rcret  ciijus  rei  graiia  opus  illud  elaborassel ,  cfTubUS 
est  iu  principum  laudes;  quoniin  pielas  el  providen- 
lia  ( ui  quidoin  ipse  dicebat)  cuin  in  c;oioris  rebus, 
tum  prxcipuc  in  derciuloiulis  doorum  rcligionibus  cla- 
ruisscl :  consuliuui  csse  landeni  rebus  bunianis  ,  ut 
cohibila  impia  el  aniii  superstilione,  universi  lioini- 
nes  Icgitimis  sacris  vacarcnt ,  ac  propilios  sibi  deos 


tcndo  hac  potenlia  rctardarcl.  Hic  vero,  qui   suas  B  cxpcrircntur.  Ubi  auicin  religioniscjus,  coutra  quum 


disputationes  moribus  dcsiruebat,  vel  mores  suos 
dispulationibus  argnebat,  ipsc  adversus  se  gravis 
censor,  ei  accusator  accrrimus,  eodem  ipso  tempore, 
quo  justus  |>opulus  ncfarie  lacerabaiur,  tres  libros 
evomuit  contra  i\eligionein  nomenqiie  christianum  : 
professus  anle  omnia  philosophi  officium  csse  er- 
roribus  hominum  subvcnire,  atque  illos  ad  vcram 
viam  revocare ;  id  es(,  ad  cultus  deorum,  quorum 
numine  ac  majestate  (ui  ille  diccbat)  mundus  guber- 
uetur,  nec  pati  honiines  imperitos  quorumdam  frau- 

VARIORUM  NOTiE 


pcrorabal ,  infirmarc  voluil  rutiouem,  ineplus,  vanus, 
ridiculus  apparuit;  quia  gravis  ille  consnllor  ulilila- 
tis  aliciix ,  non  modo  quid  oppugnaret ,  sed  ctiam 
quid  loquerctur  nosciebal.  Nam  si  qui  nostrorum 
nffuerunt,  quamvis  temporis  graiia  conticerent,  ani* 
mo  lamen  derisere,  utpoie  cum  videreni  hominein 
profiienicm  se  iliuminaturum  alios,  cum  ipse  caecut 
esset ;  reducturum  alios  ab  crrorc,  cum  ipsc  igno- 
raret  ubi  pcdcs  suos  poneret ;  eruditurum  alios  ad 
veriialcm,  cujus  illc  ne  sciniillam  quidem  unam  vi- 


Dd  templum.  llic  innucrc  videtur  Laclantius  Dio- 
detianam  ))ersecutionein  aiino  502,  quo  circiier  lem-  C 
pore  Nicomedium  a  Dioclciiuno  Lactantius  accitus 
niii,  ut  oratoriam  artem  doccrct,  teslc  Hieronymo. 
De  bujus  templi  instauratione  agit  Lactantiiis  iiiilio 
libri  deMort.  perscculorum,  bis  verbls  :  Profligata 
nuper  EccUsia  rursum  exurgU,  et  majore  gloria  tem- 
plum  Dei,  quod  ab  impiis  fuerat  eversum,  miserieordia 
Domim  fabricalur, 

Quarwn  alter  antistitem  se  philosophioj  profHeba- 
tur,  etc.  Mirum  cur  nomina  suppresserit.  Uinc  per- 
peiide  quam  parum  odiosus  esset  in  hosies,  quorum 
nominibus  parcit.  Ncc  opus  est  curiosa  inquisitione 
in  re,  quam  aucior  nosier  celatam  voluit.  Ex  Betul. 
—  Hnnc  tamen  existimant  ruissc  Maximum  pbiloso- 
phnm ,  quem  Nicoinediac.  audierat  Julianus  dictus 
Apostaia.  Isie  philosophus  Epbcsius  erat,  qui  veluti 
artcs  roagicas  exercens  inicrrectus  est.  Hic  ab  aliis, 
non  Maximus,  scd  Porphyrius  a  Lactaiitio  indigiiari 
creditur.  Porphyrius  enim,  jiixia  Suidam,  nb  Aure- 
liani  tempore  nd  Diocletianuin  usque  vixii :  at  nemo  jy 
nescit  quanta  fureret  in  Christianos  crudelitaie.  Ve- 
rum  probat  Holstenius  in  Vii»  Porphyrii  cap.  3,  ac 
ullimo,  hunc  philosophum  non  fuisse  Porpbyrium. 
Idem  B;eIiU8  iii  suo  Dictionario  historico,  verbo  //te- 
roclei.  ...        , .    , 

Viiia  iua  capillii,  etc.  Mus  erat  philosopbis  bar- 
bam  alere,  quam  ideo  sapientem  poeia  vocavit :  llo- 
rat.  II,  Serm.  5. 

Tcmpore  quo  me 
Solatus  jussit  sapientem  pascere  barbam. 

Uinc  philosophi  saepe  barbati  raagistri  dicclautur. 
Hinc  Persius  Satyr.  4  : 

Barbatum  haec  credc  inagistrum 
Dicere,  sorbitio  tollil  quem  dira  cicuix. 

Barbain  alebant  eo  quod  aliquam  sibi  rnajeslatem  ea 
conciliari  arbiirarcnlur.  Dioffcnes  roffatus  cur  tam 
magnam  iiutrirel  barbam  :  ITi  eam  videm,  inquit,  et 
Patbol.  VI. 


taugem^  virum  me  esse  meminerim.  Uiidc  et  honiiiief 
saiictiiatcin  barba  alTecUibaiii ,  qucmadiiiodiim  hic 
philusophus  de  quo  Lacr.  hoc  loco.  Vide  cuuideiii 
Lact.,  delra  Dei,  cap.  "2^1. 

Quoi  iedibui  agriique  pellebat.  lii  niss.  5  rcc.  etcdi- 
tis  7  esl  (Bdibuit  omissa  priiiia  litlera,  qiix  eadem  est 
ultima  prioris  vocabuli ,  forlasse  per  iiicuriam  li- 
brarii. 

Rcianeicant,  Sic  Lactantiiis  lib.  iv,  cap.  20,  iniiio, 
resanaret;  et  infra  hujusce  lib.  v,  cap.  2i,  iii  riiie, 
resanati,  Qiix  verba  vix  apud  ullos  auctoics  lalinos 
reperies. 

Neu  ioevai.  Mss.  9  rec,  ei  6  lypis  excusi,  nec. 

In  cceterii  rebus.  Mss.  oclo  ct  editi  addunl  humunii^ 
quod  respuunt  niulii  potiores  et  anliquiores  scripti  et 
cd.  Rom.  1474. 

Uumanis,  Hsec  vox  abest  a  pluribus  niss. 

Et  anili  superstitione,  Proprium  epilhetum,  pro  cx- 
trenia  superstitione,  quia  miiliebris  sexusesi  ad  su- 
persiitionem  propensior  ;  unde  muliercs  tk:  5etcri3ori- 
fiwiag  apxv/ovs  dicebat  Strabo,  lib.vii.  Snne  ad  sexus 
inrirmitaiem  et  levitatem,  sDtatis  quoquc  imbccillitas 
acceJit.  Heraldls. 

Vanui.  Mss.  1  Golb.  a  prima  manu,  Gotton.  et  1 
Glarom.  variui, 

Conticerent.  Ita  mss.  Anglican.  ct  11  alii.  aiqiie 
melioresediiiones,  annor.  1476  et  1497,  aique  Tor- 
ncs.  et  Soubr.,  Conniverent,  iii  quibiisdam  aliis.  ins.  1 
Reg.  rcc.  coniberent;  i  Lips.,  1  Co\b.  cohiberenl; 
Ultr.,  i  Brun.,  cohiberentur ;  1  Colb.,  convcnirenl;  4 
mss.  et  tolidem  edili  conticeiccrent;  1  Ron.  rcc.  coii- 
ticciceret;  1  Reg.  antiq.,  congrueret;  1  Boii.  anliq., 
Nam  ii  quii  noitrorum  affuiiset....  conniverct.,..  deri- 
derei. 

Eruditurum  alioi  ad  verilatem.  Eadem  loculionc 
uiitur  Lactant.  lib.  iii,c.  il,  et  c.  47 ;  lib.  v,  cap.  2 
ct  11 ;  lib.  VI,  cap.  2 ;  lib.  vii,  c.  14 ;  lib.  de  Ira  Dei. 
cap.  23. 

18 


855  FIRM.  LACTANTIl  DIVLN.  INSTIT.  »86 

disset  aliquando,  quippe  com  sapienlice  professor,  A  divina  litier»  incideront.  Qu»  Igitor  temeriu»  erat 


profligare  sapicnliam  niicrclur.  Omnes  lamen  id  ar- 
guebanl  quod  illo  poiissimum  lempore  id  operis 
essct  aggressus ,  qno  furebal  odiosa  crudelius.  0 
philosophum  adulalorcm ,  ac  lcmpori  senieniem ! 
Yerum  hic  pro  sua  vanilale  conlcmpUis  est ;  qui  cl 
graliam ,  quam  speravit ,  non  esl  adeptus ,  et  gloria 
quamcaplavit,  in  culpam  rcprchensionemquo  con- 
▼ersa  esl. 

Aliuseamdem  maleriam  mordacius  scripsit,  qui 
erai  lum  e  numero  judicum,  ct  qui  auctor  in  primis 
faciendse  pcrsecuiionis  fuil :  quo  scelere  non  contcn- 
lus,  etiam  scripiis  cos,  quos  afflixcrat,  Insccutus  est. 
Composuit  enim  iibellos  duos,  non  contra  Ghrislia- 
nos,  ne  inimice  inseclari  viderelur,  scd  ad  Chrislia- 
nos,  ut  humane  ac  bcnigne  consulerc  putarclur  .  in  B 
quibus  ila  falsitatem  Scnpiursc  sacnc  arguere  conalus 
est,  tanquam  sibi  essct  tota  conlraria  ;  nam  quxdam 
capita,  quas  rcpugnare  sibi  videbantur,  exposuil, 
adeo  rouita ,  adeo  iniima  oiiumerans,  ut  aliquando 
excadem  disciplina  fuisse  vidcalur.  Quod  si  fuit, 
quis  cum  Dcmosihcnes  potcrit  ab  impiclate  deten- 
derc?  qui  religionis  cui  fuerat  asscnsus,  et  fldci 
cujas  nomen  inducrat  et  sacramenti  quod  accepe- 
raty  proditor  factus  esl?  nisi  forte  casu  iu  manus  ejus 


id  audere  dissolvere,  quod  illi  nemo  interprctaius 
est?  Bcnc,  qnod  aut  nihil  didicit,  aut  nihil  intellexit. 
Tanlum  enim  abest  a  divinis  litieris  rcpugnanlia, 
quantum  ille  abfuil  a  fide  et  vcrilate :  praecipue 
lamen  Paulum  Petrumque  laccravil,  caterosque 
discipulos,  tanqnam  fallaciae  seminalores,  quos 
cosdcra  lamen  rudcs  et  indoclos  fuisse  testalus  esl ; 
nam  quosdam  eorum  piscalorio  artiflcio  fecisse 
quaestum :  quasi  aegre  ferrei,  quod  illam  rcm  non 
Aristophanes  aliquis  aut  Aristarchus  commenta- 
tus  sit. 

CAPUT  m. 

De  Veriiale  chrUtianiB  doctrituBf  et  advertarlorum  va- 

nitate;  alque  Chrigtum  non  fuitu  magum, 

Abfuit  crgo  ab  his  «ngendi  voluntas  et  astutia, 
quoniam  rudes  fuerunt.  Aut  quis  possii  indocius  apta 
intcr  sc  et  cohaercntia  fingerc,  cum  philosophorum 
doctissimi  Plato,  et  Arisloieles,  et  Epicurus,  et  Zeno, 
ipsi  sibi  repugnantia  et  coniraria  dixeriat?  Haec  csl 
cnim  mendaciorum  natura,  ul  cohaerere  non  possint. 
lllorum  auiem  traditio,  quia  vera  esl,  quadrat  undi- 
que,  ac  sibi  tota  consentil;  ei  ideo  persuadet,  quia 
constanti  ratione  suffulta  est.  Non  enim  quaestus  et 


VARIORUM  NOTi£. 


Quo  furebat  odiota  crudelitas,  Inteliigit  tcmpus  per- 
sccutionum  sub  impcraloribus.  Ilinc  colligi  potest 
Lactantiuiu  posl  haic  lempoia  scripsissc 

Pro  sua  vanilate.  Sic  ms.  Goih.  ct  edil.  1476  ct  G 
Gymnic  ali»  inanilate, 

Alius  eamdem  materiam  scripsit,  Pro  de  eadem  male- 
ria  Lactaniiusnoster  noii  sciucl  quario  casu  gaudcl  pro 
sexto. 

Blordacius.  Singularis  hic  cst  Vencta  1471  legcns  , 
moderatius,  Gonf.  infra :  Vt  humane  ac  benigne  con- 
sutuisie  putaretnr,  BuN. 

Aitus  eamdem  materiam  viordacius  scripsil.  Fuit 
isie  llierocles,  quem  libros  suos,  quos  couiraChris- 
iianos  scripsit ;  <fL\cd.rMi^  id  cst  aniatoris  veritatis 
titulo  prxnolassc  scribii  tluscbius,  qui  el  illos  egre- 
gio  refulavit  coinmcutario.  ISitis.  —  iiirroclcs  eo- 
dem  lempore  vixil  quo  Laciaiiciius,  scilicet  initio 
quarli  posl  Ghrisluiu  uatiim  sa^culi.  liierocles  prop- 
ter  animuni  in  Ghrisiiatiis  pcrsequeudis  iia  Diocle- 
tiano  placuil,  ut  puleui  crudili  (|uidain,  ex  judice 
Nicomediensi,  pr;efectuin  factum  fuisse  Alexaiidri- 
num ;  doquo  vide  librumdc  Moriib.  perbecut.,  c.  16. 
Epiphanius  dc  ejus  sucvilia  agii  haercsi  (J8,  atquc  ob  j^ 
id  iiiale  audiebat  iiierocles.  ^ 

Qui  erat  tum  e  numero  judicum,  Excrcebat  eniin 
eo  temporc  prLcfcciuram  Auguslaleiii  Aicxandri^y 
ut  tradii  Epiphanius,  iiuires.  G8.  Is.£us. 

Demosthenes,  Anloiioiiiasia,  pro  suiiimo  oratore  : 
sicul  paulo  pi)si  Arisiophaiies  pru  vauo  poela,  et 
Aristarchus  pro  hoiiiinc  valde  lilicralo,  qui  erudi- 
lioiiis  alieniB  ceiisor  ei  oCi^t^ojv  proverbio  cclcbratur. 
Qiiid  qiiod  etiaui  Arisloplianislucerna,  propi(*r  suin- 
iiiamdiligcntiain,  iu  proveibiunt  abiii.  Inlclligitcrgo 
Lactantiu!)  littei alos  quiiiem  homincs,  sed  iHolaiios,  et 
ad  capieiida  Dei  niysleria  parum  idoneos.  Betuleuis. 
Assemus,  Sic  oi  einendaiidum,  juxta  nibs.  Bo- 
hanneuin,  ci  Sangcrmanen.se,  noii  vero,  iii  correxe- 
ral  Joan.  Bapi.  lc  iiruii,  qiii  legebai  accensus,  ilic 
Lactaulius  indicat  iiieroclem  susccpisso  lidem, 
qiiam  postea  cjuraverat,  quod  recte  exprimitur  per 
vorbum  atsensusf  reiigioui  scilicet.  At  minus  pro- 


prie  dicerctur  aceensus  fidei,  ^Alque^  optime  dicitor 
assenliri  religioni  aut  fidei.  En  iame.n  qualis  est  notft 
J.  Bapl.  iti  iinin,  quam  merilo  improbaniu%. —  c  Sic 
accensus  emcndavi  ex  quamplurimis  mss.  inter  quos 
sunt  vciusiissimi  duo  Regii,  et  Gauc.  In  7  rec.  el 
15.  vulgatis  lcgitur  assensus^  corrupto ;  in  rec.  1 
Golb.  et  2  Lips.  ascensus,  Sed  optiine  accfnsM,  ad- 
scriptus,  ab  accenseo,  Ou^c  vox  notai  minisiriim  ma- 
gislratus ,  aui  euiii  qui  subrogatur  in  locum  defoncli 
militis,  vel  qiii  legioni  jain  iiiiegrae  superaddiius  est. 
Vide  Vegeiium  do  Re  mihlari,  lib.  ii,  cap.  19.  >  — 
In  eadem  vi>cc  accensus ,  sic  habei.  iibNBMA?!.  — 
Accensus,  Ediii  ab  1465,  1685,  omnes,  etiam 
Bosi.  ( licet  aliter  ileumannus  scribat )  auensu»,  At 
accensus  ex  nieinbraiiis  primusrcsiiiuii  Jaii.  Giilieliii. 
ad  Plaui.  in  Mcnuichin..  Oiia^st.  c.  4,  aique  ita  Gotb., 
Lips.  1  Eminan.,  Gauc.  cl  Ultr.  Gunf.  Liact.  iib.  ii, 
cap.  U,  Accensetur,  Moxibid.Adicn6ilur.BoN. 

Abfuit  a  fide  et  vcrilate,  Ex  omnibus  iiifts.  et  plu* 
ribus  editis  addidi  a  fide^  quod  caeleris  deest.  m&s.  t 
ei  I  Beg.  el  1  Golb.  pro  veritate^  habent  ewilate. 

Aristophanes^,,  Aristarchus,  Probabiio,  monenla 
lleumauno,  ex  coiijunciionc,  Arisiophanem  Byzaa- 
linum  graminalicum,  praeceptorein  hic  eoiDiiieino- 
raii  Arisiarchi  Grammatici  iuteHigi..«i)eutruqueplti- 
raFabricius  bib.  Gr.  vol.vii,  pag.  51   ei  :3.  Boii. 

Ab  his,  Ab   aposioiis  scilicet,  quorummeiitionem 
facit  pnecedenli  capite. 
xiui  quis  possit,  Mss.  Jiin. 

possel.  iii  scripiis  rec.  2  Heg 

ton.,  1  Glarom.,  quasi  possit, 
Apta  inier  se  ei  cohmentia,    Vid.  lib.  l,  C    4.  Gc. 

lib.  II  Philipp.,  c.    8:   Tamera»  excm^  ut  tola  itt 

oralionc  tua  tccum  ipse  pugnares  :  ut  non  modo   (  pro 

non  modo  non  ) ,   coharenlia  inter  se  dicere»,    ted 

maxime  disjuncta  atque  conlraria,  Bori. 
Consentit,  Dc    philosophorum  dissensionibus    et 

coiiirarietaiibus,  atquu  Ue  sacrarum    Scripturania 

concordia  iege  S.  Augustinum ,  hb.  iviu  de  Civiuia 

Dei,  cap.  41. 

^  Non  enim  quettui,  Ita  repgMii  tx  4  antiquissimis 


Golb.  et  4  inpressi, 
,  3  Golb.,  BodL,  Cot- 


SS7  LIBER  V.  DE 

conimodi  graiia  religioncm  isliin  cominenii  8unt ;  \ 
quippequi,  ei  prxceptis,  ei  re  ipsa,  eam  viiam  secuti 
sunt,  qux  et  voluptalibus  carei  et  omnia  qusc  liabcn- 
tur  in  bonis  spcrnit ;  et  qui  non  tantum  pro  fide 
mortero  subierint,  sed  eliam  moriiuros  esse  se,  et 
scierinl ,  et  pra^dixeriiit,  et  postoa  universos,  qui 
eorum  disciplinam  secuii  csseni,  accrba  et  nefanda 
passuros.  Ipsum  aulem  Christuin  affirmavit  a  Judicis 
fugainm  ,  collecia  nongenlorum  hominum  inaau  , 
lairocinia  fecisse.Quis  tanlxauctoriiati  audeal  repii- 
gnare?  Gredamus  hoc  plane;  nam  fortasse  hooMli 
in  somnis  Apollo  aliquis  nuntiavil.  Tot  stmper  )a- 
trones  perierunt,  ci  quoikiie  pereunl  }  ufique  mnUos 
et  ipse  damnasti:  quis  eorura  |i08t  cnieem  saam, 
non  dicam  deus ,  sed  homo  appellatus  csi?  Yerum 
lu  forsitan  cx  co  credidisli ,  quia  vos  honiicidam  B 
Marlem  consecrastls,  ut  deum :  quod  tamen  non 
fecissetis,  si  illum  Areopagil»  in  crucem  sustulis- 
seni. 

Idcm  cnm  facla  ejas  mirabflfa  destnieret ,   nec 
tamen    negarei  ,    voluit    ostenderc  ,     ApoIIonium 


JOSTITIA.  55g 

vel  paria ,  vel  etiam  majora  fecisse.  Mlnim  qiiod 
Apuleium  praBtermisii ,  eujus  soleni,  et  muUa,  et 
mira  memorari.  Cur  igitur,  o  delirom  capui,  nemo 
Apollonium  pro  Deo  colit?ni8i  forie  lu  soliis,  iilo 
scilicel  deo  dignus,  cora  quo  te  in  sempiiernum  veru» 
Deus  puniel.  Si  magnsChrislus,  qnia  mirabilia  fecit, 
perilior  utique  Apollonius,  qiii  (ul  descnbis)  cum 
Domiiianus  cura  punire  vellel,  reponle  in  judicio  non 
comj)aruii ,  quani  lllo,  qul  et  comprehensus  est,  ct 
cruci  affixus.  Aienim  ex  hoc  ipso  fortasse  ifisolen- 
tiaiD  Chrisii  voluii  argucre,  quod  Deumse  consrniie. 
rii,  ut  ille  verecundior  fuisse  videatiir,  qui  cuin  ma- 
jora  f.icerel,  ut  hic  piiiai ,  tamen  id  sibi  non  arroga- 
verit.  Omitio  nunc  ipsa  opera  comparare ,  quia  in 
secundo  et  supcriorc  libro  dc  fraude ,  ac  pncstigiis 
anis  magicae  dixi.  Nego  essc  quemquam  qui  non 
opiet  in  primis  idsibi  post  morlem  contingere,  quod 
etiam  regus  maximi  concupiscuni.  Cur  eniin  sibi 
homines  sepulcra  magnifica,  cur  statuas,  cur  imagi- 
nes  comparnnt?  cur  aliquibus  claris  factis,  aut  etiam 
pro  civibus  morte  suscepia,  sludent  opiniones  homi- 


▼ARIORUM  NOTiE. 


mss.  1  Bon. ,  Jun.,  Cauc,  Regio-Pui.  et  edit.  Is.  la  aliis 
pro  enim  esi  igiiur, 

Nongentorum,  Mss.  2rec.  ct  edd.  ferc  omnes  nonin' 

gentorum.  —  Noningentorum,  Qtttnquc  syll.  omnes 
bri,  prxlcr  Goili.  in  quo,  ingentorumf  vitiose.  fn 
solo  Ileumanni  texiu,  non^^^ornifi,  nttm  consilio,  au 
casu,nescio.  Uiramquc  formam  Columell.  lib.  v, 
caput2,ed.  Gcsner.  habet.  Priorrarior.  Bon. 

iii  $omni$,  Mss.  6  rec.  el  4  cdit.  in  somniis. 

Apollo,  Alludit  ad  proverbium  :  Quid  tibi  ApoUo 
cecinit  ? 

Homicidam  Martem,  Vide  supra  !ib.  i,  cap.  10. 
Hoc  epithcto  Mars  insigiiiiur  etinin  aptid  Homerum. 

Idem,  Sic  reslitui  ex  quamplurimis  et  vclerrimis 
mss.  In  7  rec.  et  pluribus  edilis  est  Item  ;  \n  Brun. 
Deinde. 

Apollonium.  Augnstinus  epist.  v.  ad  MarceHinam  : 
Qttis  autem  vei  risu  dignum  non  putet,  qui  Apollo- 
nium  vel  Apuleium,,,    conferre  Christo  vel  etiam  pTce- 

(erre  conatur?  Huic  parii,  qua  Christum  cum  Apol- 
onio  comparavit  Hicrocles,  sutim  adver^us  Hicro- 
dein  librum  Eusebius  opposuii.  Bcn. 

ApoUonium  vcl  paria^  clc.  Apollonius  Tynneus 
scribitur,  quod  cum  aiile  Domiliunum  sletcrit,  in 
consistorio  repcnte  non  compurnil :  qiiod  utnoscas, 
summatimdeiibabimushisloriam.tApoltoniusTyaneus, 
ut  iradit  Pbitostraius  lib.  iv ,  maximus  philosophiuc 
protessor,  inagus,  sive  (ut  poiius  Pythagorici  voluni) 
philosophus ,  ciim  ad  brnchinanas  profecins  csset , 
audivis^et  que  hierarcham  in  llirono  sedenlcm,  Ephe- 
siosque  libcrasset ,  pluritnaquc  divinilus  effecisset , 
accusalus  cslqiiod  inulcdc  Dotniliauoscntirol.quud- 
que  magiam  exerceret,  aliaque  id  gcniis  ridiciHa. 
Koniain  ,  jubcnlte  Domiiiano  ,  cvolal  Apoilonitis;  sc 
ad  judicem  sisiit,  in  carcerein  conjicilur,  compedi- 
busque  reservalur  ad  judicium.  Damis ,  qui  soiiis  il- 
him  fucrat  scculus,  cum  ipso  cusiodiliir ,  cui  ut  fidcm 
facerel,  cssc  iit  sua  poiesiale  egrcdicndi  ex  curccre 
cum  voluerit,  ostendit  compedes ,  cx  qnibus  pedes 
relraliebat,  ct  in  casdem  insiuuabat  cxanimi  sui  sen« 
teiilia.  Quod  conspicutus  Dnmis  ,  tunc  manifcste  vi- 
ruin  divinum  credidil  Apolionium,  a  qiio  pnrmisstts 
est  Puteolas,  horamque,  qua  ilhim  in  liitore  pncslo- 
hiri  deherei,  pricdixit.  Educilur  ApoHonius  c  cnrce- 
re,  sistitur  anie  iribuniil  Doiniiiani,  nbsolvilnr  M)  iin- 
peralore.  Sed  discedcre  prohibitos ,  admonitusquc  a 
J)omiliano  esse  sibi  quae  seciim  eorainunicare  veilet, 


illi  in  coetu  maximo  sic  respondit  Apollonius  ;  Sclas 
velim,  dominc,  me  non  siibdi  libi  ollo  fato,  ci  nt 
plenius  noverls  libi  in  cnpul  ineam  non  pemiidi  po- 
teslatcm,  vale.  H.re  loculits  subrto  evanuit ,  oinnibus 
stupentihus,  el  noviiale  miraculoqitc  rei  vix  suis  cre- 
dentibus  :  conlendit  ad  Damtm  Apollonius,  quein  in 
littore  spaliuniem  deprehendil  anxium,  el  dc  ipso 
p  Tyaneo  sollicitum.  Ex  llieronymo.  Joh.  Bapt.  Pius. 
^  Eun.-ipius  in^rooemio  semidcum  quemdnm  facit,  et 
Philoslralum  inscrihere  opus  suitm  debiiisse  dicit, 
non,  ATTo^.ovtoy  |5iov,  sedOeoO  tlc  «vO^wn-ouf  e7ri$>}jitav. 
Caracnlhi  impernior  Innli  cuni  l«^cit,  ul  heroico  ino- 
niimento  ornanditm  sibi  cxislimarit.  Hierocles  bla- 
sphemus  cnmparareeum  Chrisio  aiisus  /uit,  quemli- 
bro  proprio  confiilavil  Eusebius.  Medrsius. —  Hanc 
autem  dcApolIonio  historiani  fabulnmessecontendtint 
oinnes.  Numerninr  Apollonius  inier  celebres  magos 
ab  Arnobio  libro  I.  In  ejiis  hisloria  multa  sane  labu- 
losa,  qua*dam  tamen  vera  cssc  cxistimal  S.  Hierony- 
mus.  Epist.  ad  Pnulinum. 

Apuleium,  Qui  magix  accusatus,  pro  se  apofogiam 
conscripsit. 

Domitianus,  llujus  rci  mcminil  S.  Ilieronymusad- 
versus  errores  Jounnis  Hierusoiymiiani. 

Noncomparuik,  Vide  vilam  ApoiloHii  a  Phiiostrato, 
lib.  IV. 

Ipsa  opera  comparare,  ita  cuni  8  vet.  edilis  omnes 
j)  mss.  pra^ter  1  Ueg.  rcc.  ci  Cauc,  quibus  est  compu- 
tare.  Idem  seiiiit  Beluleius  ,  qui  comparare^  acpost 
ipsiim  Tliomasius,  legi  debcre  opinanlur. 

Cur  slatuas,  curimagines  comparanl,  Imagines  fu- 
nerihus  iiobilium  fuisse  adhibilas,  teslis  Porpliyrion 
ad  illud  Horatii ,  [unns  atque  imagines  ducunt  trium- 
phnles  :  ubi  sio  ait  inierpres  :  In  (unere  nobitissimis 
quibusifue  solebaut  prccfmi  imagines  majorum^  quod 
observaii  videmus  in  funeribus  pnncipum.  Crebro  hu- 
jus  riius  ineminercauclores.  Cic.  xi.  Oral.  BrutCyquid 
sedcs?  quiit  iltam  anum  patri  nunliare  vis  tuo?quid  iUis 
omnibns,  quorum  imngines  duci  vides?  quid  majoribus 
tui$?y,\\.iih\.  lib.  viii,cap.  15  :  Africanus  imaginem 
in  ceUa  Jovis  Opl.  Max.  positam  habel  :  quce  quoties- 
cumque  funus  aliquod  Cornelim  genli  celebrandum  est , 
inde  petitur,  Epiion^e  Livii  XLViii ,  de  Lepido  :  Pro?- 
cepil  lilios  lecio  se  stralo  »ne  iinieis.,  sine  purpura  effer-- 
rent,  imaginum  specie,  non  sumplibus  nobilitart  iriaa;i- 
morum  virorum  lunera  solere.  Tac\t.  V\b.  ui.  AnuaV. 
tradil  de  Junia  20,  clarissimar^t)^  ftt^HxlVatuw  imngines 


559 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTTT. 


560 


nam  proroereri?  Gur  denique  ipse  ingenii  lui  moni-  A  credi,  quia  magus  non  fuit ;  et  creditusest,  quia  verc 


mentum,  hac  deteslabili  stultitia  tanquam  coeno  aedi- 
iicatum ,  consliluere  voluisii ,  nisi  quod  immorialila- 
tem  de  memoria  nominis  speras?  SluUum  igilur  est, 
id  putare  Apollonium  noluisse ,  quod  optaret  ulique, 
siposset;  quia  nemo  est  qui  immortalilatem  recu- 
set,  maxime  cum  eum  dicas,  el  adoralum  essc  a  qui- 
busdam  sicut  deum ,  et  simulacrum  ejus  sub  llercu- 
lis  Alexicaci  nomine  conslilutum,  Sb£pbesiis  etiam 
nunc  honorari.  • 

Non  poluit  ergo  post  mortem  deus  credi,  ()tii4.et 
hominem,  et  magum  fuisse  constabal ;  et  ideo  alient 
Dominis  tiluio  affectavit  diviniiatem ,  quia  suo  nec 


fuit.  Non,  inquit,  hoc  dico,  idcirco  Apollonium  non 
baberi  deum,  quia  noluerii :  sed  ut  appareat  nos  sa- 
pientiores  esse,  qui  mirabiiibus  faciis  non  statim  H* 
dem  divinitatis  adjunximus,  quam  vos,  qui  ob  exigua 
portenta  deum  credidistis.  Non  est  mirum,  si  lu,  qui 
a  Dei  sapienlia  longe  rcmoius  es,  nibil  prorsus  intcl- 
ligiseorum  qlxlegisti;  cum  Judxi,  qui  a  principio 
prophelas  lectilaverant,  ^uibusque  sacramciiium  Dei 
fuerat  assignatum,  tamen  qUldlegercnt,^jgnoravcrint. 
Mma  igitur,  si  quid  tibi  cordis  est,  Mon  soluin  idcirco 
a  nobifcDoumcreditum  Christum,  quia  ininbilia  fe« 
cit,  aed  quia  VMimus  in  eolicta^^sse  omnia,  qua^no- 


polerat,  nec  audebat.  Noster  vero  et  potuit  deus  B  bisannundaia  suntvialicinl^l^phetarum.  Fecit  mi« 

YARIORUM  NOTiE.  *     *■  *  \*^: 

ante  latas  fuisse.  Idem.  I.  iv,  defunere  Drusi.  Circum' 
fusat  lecto  Ctaudiorum  Liviorumque  imaginei,  deftetwn 
in  foro ,  laudatum  pro  rostris,  Neque  in  Germanici  fu- 


ncre  eas  pKcIalas ,  auctor  esi  Tacil.  iib.  ii :  Funus 

sine  imaginibus  et  pompa,  per  taudes  ei  memoriam  vir- 

lutumejuscetebrefuit.  £ranl  auiem  hae  imagines  ni- 

hil  aliud,  quam  expressa  corporis  efBgies  humerorum 

tenus  e  cera ,  consolaiionis  ergo  asserval».  Hujus- 

modi  imaginibus  airia  sua  nobiles  Homani  exorna- 

bant,  Gollocando  eas  ordine  in  iigneis  quibusdam 

thecis ,  vel  armariis,  unde  exsequiaruin  lcmpore  de- 

promebaniur ,  ut  coUigere  est  ex  Plinio  lib.  xxxv, 

cap.  2  :  Expressi  cera  vullus  singutis  disponebantur 

armariis ,  ut  essent  imaginesque  comitarentur  gentiUtia 

funera^  semperque  defuncto  aliquo^  lotus  aderal  fami* 

liasejuSf  quiunquam  fuerat,  poputus,  In  principum  ta- 

men  funeribus  non  soium  geniiiiiiae,  sed  quorunilibet 

magnorum  virorum  ac  viriuie  praestanlium  imagines  Q  philosopHi  venerabilis  Aurelianus ,  atque  in  multis  ejm$ 

prailata;,  ul  in  funere  Augusti,  Dio  lib.  lvi.  Ident  fac-      imaginem  viderat  temptis.  Gell. 


bius  tradidit  lib.  vi.  Et  notandum,  ^sces  hosce  verti 
solitos,  ut  discimus  ex  Tacito  lib.  iii  Annal.,  de  fu^ 
nere  Germanici :  Igilur  tribunorum  centurionumque 
humeris  cineres  portabantur  :  prascedebant  inconipl^ 
signa^  versi  fasces,  Quem  morem  teiigisse  videtur  \ir- 
gii.  iGneid.,  lib.  xi.  Albinovanus  iii  funere  Drusi  : 

Quos  primumvidi  fasces,  ia  fuoere  vidi ; 
Etvidi  versos,  indiciumque  mali. 

JoAN.  KiRCHMANNUs. — Porro  uotanddm  est  lias  ce- 
reas  imagines  olim  etiam  in  fiinere  regnum  noslrorum 
fuisse  cum  sumino  honore  delatas. 

Cumeum  dicas.  Addidi  eum  ex  omnibus  mss.  ct  ini- 
pressis,  prcXier  1  Golb. 

Adoratum  esse  a  quibusdam ,  sicut  deum.  Yopiscus 
d.  I.  Apollonium  dicit  ipsum  pro  numine  frequenlan* 
dum.  Et  paucis  interjeciis  de  codem  :  Norat  vultum 


tuin  in  aliis  exsequiis.  Si  quis  turpis  et  iminani  cri- 
mine  damnatus  esset ,  ejub  imago  damiiari  ei  frangi 
solebat,  nec  in  exseqniis  ferebatur.  Vide  Juvenalem 
Sat.  8,  Tacit.  lib.  i  Annal.  Sic  Bruii  et  Gassii  imagines 
aboiitas  docet  Tacitus  in  fine  lib.  iii  Annal.,  20. 
Quotigilur  majoruin  iinagines,  totidem  videntur  iectuli 
funeribusprxlaii,  ita  ui  suns  cuilibet  imagini  lcclulus 
esset,  in  quo  porlabalur  ;  quanquam  intorduin,  non 
in  bujusmodi  leclis,  sed  in  oblongis  periicis,  vel 
haslis  imagines  has  fuisse  latas,  ut  ferculis  iriumpho- 
rum  solebani,  uon  incpte  quis  xsiimaverit,  praeeunte 
nobis  ad  hanc  conjecturam  Silio  lib.  x ,  de  funcre 
Pauli. 

Non  conjux  native  aderant,  non  juncta  proninquo 
Sanguiue  turba  viruu),autcelsis  do  more  leretris 
Prsecedens  prisca  exsequias  decorabat  imago. 

Porro  non  imagines  solum,  sed  et  simulcra  gen- 


Alexicaci.  Id  esl,  malorum  depulsoris.  Gum  Epbe- 
sns  pesle  laboraret ,  liberavit  eam  ApoUonius  hoc 
modo,  si  tamen  Philostrato  credaiur.  GonvocaUi  in 
concionem  ad  sacra  facienda  populo,  comparuit  men- 
dicus  habitu,  qui  facile  homines  ad  misericordiam 
commoveret,  jussitque  Ephesios  eum  lapidibui^ 
obruere.  Gunctante  vero  prse  misericordia  populo, 
instabat  Apollonius  tamdiu,  dum  aliquos  saltem  ad 
lapides  tollendos  perduccret.  Mendicus  cum  semel 
atque  iterum  igneos  osienderet  oculos ,  tota  turba  ip- 
sum  daemonem  raU ,  lapidibus  obruit.  Remoiis  post 
lapidibus,  jacuit  in  medio  cadaver  canis  exanime. 
Liberati  ex  hoc  Epbesii  a  peste,  illi  ceu  lierculi 
oc7roTpo7rai6)  (sic  cnim  apud  Philostratum  legilur,  non 
aXegtxecxu)  statuam  posuerunt.  Est  alioquin  hoc  epi- 
theton  Herculis.  Betcl. 

Et  creditus  esi^  quia  vere  fuit.  Sic  resUtui  ex  omoi- 
, .  -  ^  „     ■  -.  bus  ferme  mss.  et  edit.  Cellar.  In  2  Reg:  tec.  ei  16 

tium  urbiumque  subactarum  ,  et  nomina  sub  tiiulis  *^  ATniftic  lAiriinr  tii>rfi.  •  in  Rmn    ^/  ^^«/x.  ^i  n^^. 


hostium  victorum,  ipsaque  spolia  ab  hostibus  capta 
praeferri  et  exhiberi  solcbant  in  fiineribus  imperato- 
rum,  utvidemrapudDionysiumHalicarn.  lib.  viii,  de 
funere  Goriolani.  Tacitus  de  funebri  poinpa  Augusti : 
Tunc  consvltatum  est  de  honoribus ,  ex  quibus  maxime 
insignes  visi,  ut  porta  iriumphali  funus  duceretur : 
Galtus  Asinius^  ut  legum  latarum  tituti^  victarum  ab  eo 
gentium  vocabuta  antejerrentur.  Quod  etiam  factuin 
esse  dicil  Dio  lib.  lvi.  Id  ipsum  de  Pertinacis  funere 
narral  idem  auctor  lib.  lxxiv.  Transierunt  deinde  na- 
tiones  omnes  subjectx  imperio  Rom.  instatuis  asneis, 
sic  ornatis,  ui  est  cujusque  gentis  patria  consueiudo. 
Iniellexit  hoc  Lucmus  lib,  vui,defunere  Pompeii, 
quem  non  petere  dicit, 

Praeferat  ut  veteres  feralis  pompa  triumphos. 

Quia  imo  lictores  cum  fascibus,  aliaque  insignia  ma- 
gistraiuum,  quos  olim  gesserani,  pra^cessisse ,  Poly- 


excusislcffituroms;  in  Brun.  et  creditus  e$i  Deus^ 
quia  vere  Deus  fuit. 

Sacramentum.  Id  est,  mysterium ,  modo  loquendi 
Laciantio  proprio. 

Assignatum.  1  Golb.  a  secunda  raanu  et  6  vet.  edit. 
obsignatum;  Jun.  signatum. 

Legercnt.  Ita  restitui  ex  mss.  5  Reg.  et  2  Brun.  ac 
pluribus  vet.  edilis,  approbantc  Francio;  multis  csC 
legerint ;  scriptis  4  rec.  totidemque  editis  ignorave- 
runt. 

Non  solum  idcirco  a  nobis,  etc.  Ita  mss.  10  Reg.,  t 
Bonon.  aniiq.  cl  5  edili.  Abest  sotum  a  14  mss.  toti- 
demque  imprcssis.  Altamen  addendum  esse  judicat 
Thomasius. 

Non  solum  idcirco verum  etiam  quia  oidimiK. 

Lib.  IV,  cap.  13.  Nam  quod  ait  ( Apollo  )  portentificm 
illum  (Ghristum)  opera  fecisse,  quo  maxfmedivinitatia 
fidem  mermt,  adsentiri  nobisjam  videtur^  quum  dicU 
eadein  quibus  nos  glfiriamur.  Epit.  c.  45.  ok  hmc 


S6f  LIBEK  V.  DE  JUSTITIA.  562 

nbilia :  magum  putassemus,  in  et  vos  nunc  puuiis,  A  te  luus  arguil  siuliiii»,  vaniiatis,  erroris.  Aifirmas 


el  Judaei  lunc  putaverunt,  si  non  iHa  ipsa  Tacturum 
Ghristum  prophetae  dmnes  uno  spiritu  praedicassent. 
Itaque  Deum  credimus,  non  magis  ex  faciis  operibus- 
que  mirandis,  quam  ex  illa  ipsa  cruce,  quam  vos  si- 
cut  canes  lambitis:  quoniam  simul  et  illa  prxdicla 
est.  Non  igitur  suo  testimonio  ( cui  enim  de  se  di- 
centi  poiest  credi?),  sed  propfaetarum  testimonio,  qui 
omnia,  quae  fecil  ac  passus  est,  multo  anlQcecinerunt, 
ildem  divinitaiis  accepit ;  quod  neque  Apolloifio,  ne* 
que  Apuleio ,  neque  cuiquam  magorum  potuit^  aut 
potest  aliquando  contingere.  Gum  igitur  talia  igno- 
ranli»  su»  deliramenta  fudisset,  cum  veritatem  pe- 
nitus  excidere  connisi»  eiset,  ausus  est  Tlbros  suos 
nefarios»  ac  Dei  bostea»  fCMki^lQ  annotare.  0  caecum 


enim  deos  esse ;  et  illos  tamen  subjicis  et  roancipas 
ei  Deoy  cujus  religionem  conaris  evertere. 

GAPUT  IV. 

CuriBtud  opu$  edilum  $it;  atqueiterum  de  TertuUiano 
et  Cypriano, 
li  ergo  de  quibus  dixi,  cum,  praesente  me,  ac  do- 
lente,  sacritegas  suas  liiteras  explicassent,  et  illorum 

*  superba  impietate  stimulaius,  et  vcritatis  ipsius  con- 
scientia ,  et  (  ut  ego  arbitror  )  Deo ,  suscepi  hoc  mu- 

'  nus,  ut  omnibus  ingenii  mei  viribus  accusatores  jus- 
titiae  refutarem  :  non  ut  contra  hos  scriberem  ,  qui 
paucis  verbis  obteri  poterant ;  sed  ut  omnes ,  qui 
ubique  idem  operis  efflciunt,  aut  efTeceruni,  uno  semel 


pectus!  0  mentero  Glmmeriis  (ut  aiunt)  tenebris  B  impetu  profligarem.  Non  dubito  enim,  quin  et  alii 


atriorem !  Discipulus  hic  fortasse  Anaxagorae  fuerit, 
Gui  nives  atramentum  fuerunt.  Alqvi  eadem  caecitas 
est,  et  vero  falsitatis ,  et  mendaclo  verilatis  nomen 
imponere.  Videlicet  homo  subdolus  voluit  lupum  sub 
ovis  pelle  celare,  ut  fallaci  tiiulo  posset  irretlie  lec- 
torem.  Verum  esto,  inscitia  hoc,  non  malitia  feceris. 
Quam  landem  nobis  aitulisli  veritalem?  nisi  quod 
asserior  deornm ,  eos  ipsos  ad  ultimum  prodidisti. 
Prosecutus  eiiim  summi  Dci  laudes,  quem  regem, 
quem  maximum,  quem  opificem  rerum,  quein  fon- 
tem  bonorum,  quem  parentem  omnium ,  quem  fac^ 
torem  altoremque  viventium  confessus  es,  ademisli 
Jovi  luo  regnum,  eumque  summa  poteslate  depulsum 


plurimi,  et  muUis  in  locis,  et  non  modo  grxcis,  sed 
ellan  latinis  litieris,  monimentum  injusiitiae  suae 
struxerint :  quibus  singulis  quoniam  respondere  non 
poieram,  sic  agendam  mihi  hanc  causam  pulavi,  al 
et  priores  cum  omnibus  siiis  scriplis  perverierem,  ec 
futuris  omnem  facuUatem  scribendi  aut  respondendi 
ampularem.  Prscbeantmodoaures  :  efficiam  profecto 
ut  quicumque  ista  cognoverit,  nut  suscipiat  quod  ante 
damnavit,  aut,  quod  est  proximum,  deridere  ali- 
quando  desistat.  Quanquam  Tertullianus  eamdem 
causam  plene  peroraverit  in^eo  libro  cui  ApologQ- 
tico  nomen  csi :  tamen,  quoniam  aliud  est  accusan- 
tibus  rcspondere,  quod  in  defensione  aut  negatione 


in  ministrorum  numerum  redegisti.  Epilogus  iiaque  G  sola  posiium  est,  aliud  insiituere,  quod  nos  facimus» 

VARIORUM  NOTiE. 


miracula  quum...  muUitudo...  ul  erat,  Dei  filium... 
crederet. 

Nune  putatis.  Sic  rescribo  cum  mss.  1  Reg.  anti- 
quissimo  et  1  al.  Reg.  recentiori,  sed  bonae  iiotae,  ac 
edit.  Gymnic.  ei  iia  SparlLius  legendum  esse  censet, 
quam  lectionem  confirmaiit  proxime  sequeniia.  Quae- 
dam  scripla  et  impressa  legunt  nuncupalis. 

Prophem  omnes,  elc.  Iia  niss.  vel.  4Reg.  el  Marm. 
a  prima  manu,  cum  pluribus  edilis. 

Non  magis  ex  factis.  1  Bonon.  tam  ex  factis. 

Sicutcanes  lambilis,  Cicero  lib.  iii,  in  Verr.,cap.  11. 
Quos  ( cancs )  tribunal  meum  vides  lambere.  Forlius 
Ammian.  Marceli.  I.  xv,  c.  3 :  Tribunat  unius  legati 
non  lambentesy  sed membra  totius reipublictB...  vexantes. 

BON. 

Potuit,  aut.  Addidi  ex  omnibus  mss.  et  plerisque 
editis. 

Excidere.  \  Bonon.  antiq.  Gotb.  et  edit.  Is.  ex 
dere ;  i  Reg.  rec.  excidere. 

Connisus.  Mss.  10  rec.  connixus. 

^aoMzlg.  Id  est,  veritaiis  studiosos  et  amatores, 
quo  etiam  litulo  Hicrocles  decoravit  librum,  quem 
contra  christianos  scripserat. 

Annotare.  Walchius  exponit,  allagare,  citare,  ul  si- 
mul  significet  tiiulum.  Barihius  Adversar.  1.  l,  c.  10, 
pr.  f.  $3fc5,  recie  explicat,  inscribere  :  iia  vero  om- 
nino  eleganlius  alibi  scribil  1. 1,  c.  11 ;  1.  vi,  c.  18; 
1.  VII,  c.  18.  BuN. 

0  i«e»i£efii  eimmeriis  ( Mt  aiunt )  tenebris  atriorem ! 
Cimmerii  populi  fuerunt  Scytici,  a  quibus  Bosphurus 
Cimmerius  nominaliis  esl.  In  cujus  oslio  fuil  oppi- 
dom  Cimmerion^  quod  alio  nouiine  Cerberion  vocaba- 
tiir,  ut  auclor  est  Plinius  in  quinlo  :  existimal  Sirabo 
)n  septimo  dictum  esse,  BosphorumCymmerium,  quasi 
Cymoricum  a  Cymbris,  qui  inceriis  errabundi  sedibus, 


usque  ad  Mwotim  paludem  nulitiam  agitarunt.  Gimme- 
rioruiii  cliina  obscurum  esseac  tenebrosum,  putarunt 
antiqui,  ut  idem  memorat  in  primo,  cujus  rci  etiam 
meminit  Homerus  sic  loquens  de  Gimmeriis  : 

Illis  sol  nunquam  Phaetontia  lumina  spargit, 
Perniciosa  super  nox  semper  ienditur  islis. 

Tibullus  quoque,  Homerici  carminis  aemulator,  iia  ce- 
ciiiit  in  heroico  poemate : 

Cimmerion  eliam  obscuras  accessil  ad  arces, 
Quas  nunquam  candenle  dies  apparuit  ortu, 
Sive  super  lerras  Phoebus,  seu  curreret  iofi-a. 

Cum  iiaque  Gimmeriorum  regio  essel  tenebricosa,  et 
aer  caliginosus,  deductum  est  inde  Proverbium  :  Te- 
nebra  Cimmerice. 

Anaxagoras.  De  quo  jam  dictum  est  supra  libro  iii, 
D  cap.  25. 

Sub  ovis  pelle.  Alludit  ad  illud  Ghristi  Domini  ver- 
bum,  Malth.  vu  :  Cavete  vobis  a  pseudoprophelis^  qui 
veniiml  ad  vos  in  vestitu  ovium,  sed  intus  sunt  lupi  ra- 
paces. 

Enim.  Additum  ex  6  excusis  et  omnibus  mss.  prae- 
ter  2  Ueg.  rec.  in  quibus  deest,  sicui  et  in  ediiis  ann. 
1476,  1497,  1513  et  1515,  aique  delcndum  putat 
Ueumannus. 

li  ergo.  2  Reg.  et  cdit.  Grat.  Hi  ergo. 

Deo.  Abest  Deo  a  3  Golbert.  et  5  vulgalis. 

Vno  semei  impetu  profligarem.  Mss.  7  rec.  ct  5edit. 
habent  simut. 

Monimentum  injustitias  suos  struxerint.  Mss.  14  et 
cdit.  5  struxerunl;  1  Bon.  antiq.  et  Tax.  instruxerint. 

Cui  Apologetico  uomen  esi.  Sic  iiassim  loqui  amat 
Lactjuiliiis.  Mss.  rec.  2  Reg.  ol  4  Colb.  ferunl  Apoto- 
gcticon;  1  Reg.  rec.  ei  Brun.  Apologeiicus.^ 

Defensione,  Defensio,  hic  esi  affirniQ^\\o. 


liiS  FIRM.  LAGTAMTU  DIYIN.  INSTIT.  804 

iii  qiio  necesse  est  doclrin»  toiius  subsuniiam  con-  A  rarem.  Ac  si  hortatu  nostro  docti  homincs  ac  diserti 


tineri,  non  defugi  liunc  lal)oremi  ul  implerem  mate- 
riam,  quam  Cyprianus  non  executus  est  in  ea  ora- 
tione,  qua  Demelrianum  (  sicut  ipsc  ait)  oblatrantem 
atque  obsirepentem  Veritati  redarguere  conaiur :  qua 
materia  non  est  usus^  ut  debuit ;  non  enim  Scriptune 
tcslimoniis,  quam  ille  utique  vanam,  fictam,  coairoon- 
titlamque  putabat ,  sed  argumeutis  et  ratione  fuerat 
refellendus.  Nam  cum  ageret  contra  Lominem  veriu- 
lis  ignarum,  dilatis  paulisper  divinis  lectionibus,  for- 
mare  liunc  a  principio  tanquam  rudem  debuiti  eique 
IKiuIatim  lucis  principia  monstr«ire,  ne  toto  lumine 
objecto  caiigaret. 

Nam  sicut  infans  solidi  ac  forlis  cibi  capefo  Tim 
non  poiest  ob  stomacbi  teneritudinem  ,  sed  liquore 


liuc  te  confeire  coeperint,  et  ingenia  sua  Yimqiie 
dicendi  in  boc  veritatis  campo  jactare  malucrlnf, 
evanituras  brevi  retigiones  falsas,  et  occasuram  esse 
omnem  philosophiam  nemo  dubitaverit,  si  fuerit 
omnibus  persuasum ,  cum  banc  solam  reiigioncm, 
tum  ciiam  solam  veram  esse  sapienliam.  Sed  evoga- 
lus  sum  ionghis  quam  volebam. 

CAPBT  V. 

Qu(B  $ub  Saturno  erat  vera  juitilia,  hanc  Jupiter 

[ugavil. 

Nunc  reddenda  est  de  justiiia  proposita  disputaiio : 
quae  aut  ipsa  est  summ*  virtus «  aut  fons  esi  ipsa 
virtutis;  quam  non  modo  pUlosopiii  quxsierunt,  sed 


laciis  ac  moUiiudine  aliiur,  donec,  firmaiis  viribus,  p  poelajquoque,quielprioresmyIlofiierunt,etantona. 


vesci  fortioiibus  possit :  ita  ethuic  oporiebat,  quia 
nondum  poterat  capere  divina  ,  prias  humana  leaii- 
moiiia  offerri ,  id  csi ,  phiiosophorum  el  historico- 
rum,  ut  suis  poiissiinum  refutaretur  auctoribus. 
Quod  (tuia  ille  non  fecit ,  raptus  eximia  erudiiione 
divinarum  liitcrarum ,  ut  iis  solis  conienius  essel , 
quibus  fides  conslat ,  accessi  Deo  inspirante ,  ul  ego 
facerem,  et.siroul  ut  viam  casieris  ad  imilandura  pa- 

VARIORUM  NOTiE 


tum  philosopiii»  nomen  pro  sapicntibus  habebantur. 
Ui  plane  inlelleicrunt  abesse  hanc  a  rebus  humanis, 
eainque  Unxeriml  offensam  viiiis  hominum ,  cessisse 
e  lerra,  incoelumque  migrasse;  aique  ui  doceant , 
quid  »1110310  vivere,  (  solenl  enim  pnccepia  per  am- 
bagos  dare  )  a  Saturni  temporibus ,  qu8B  iili  vocant 
aurca ,  repclunl  exempla  justitiae ,  narrantquc  in  qno 
suiu  fueril  humana  viia,  dum  illa  in  terra  morareiur. 


Qua  Demetrianumt  elc.  Demetrianus  ille  non  pro- 
consul  Afric;e,  sed  minoris  ordinis  judex  Carlliagi- 
ndnsls.  I<i  aicbat  Chrislianis  mala  oninia  csse  impu- 
tand:i  qiiihus  tum  mundus  urgebatur. 

ObiatruHtem  alqne  obitrepcHiem  veritati.  II«C  vei  ba 
sunl  ipsiusinel  Cypriani  initio  libri  sni. 

Non  enim  Scnptur(c  testimoniis sed  argumentU 

et  ratione  (uerat  refellendu$.  Longc  uliter  sciilit  Au- 
guBiiiuis.  ImiiierilohicLactnutiuset  llhsronyiiius  saiic- 
lufti  Cyprianum  arguunt,  quod  cimira  proconsulem 
DcmelriaiiUm  geiilitem  aacnc  ScripltinD,  seii  prntitte- 
taruni  llebrflcoruul  testimonia  priuuleril;  siquidem, 
utail  .\nguslinus  lib.  xiii  contra  FansUim,  cap.  yii  : 
Ostendimut  fidem  prophetarum  ex  Vn  quas  \icntura  ce- 
cinerantj  et  vcnisse  cernuntur.  iSt  eodcm  libro,  can.  10: 
Per  eorum  quippe  eodices  probamns ,  non  a  nobh  tan- 
quam  de  rerum  eventu  commonitit  ista  etse  conscripta^ 
sed  olim  in  illo  regno  prtedieta  atqua  tervata,  nunc 
auiem  manifettata  et  impteta,  Sed  et  cap.  2  ejusdcm 
libri :  Dicrre  autem  non  este  ttptam  Geniibnt  hebrceam 
prophetiam^  ut  eredant  in  Christum^  cum  videat  omnet 
gtntet  per  Hebrwam  prophotiam  credero  in  Christum, 
ridicula  insania  est.  Ilaud  secusseniit  antiquus  auctor 
Tractatiis  contra  5  hasreses,  olini  Sub  iiomine  Au- 
gustini,  cap.  7,  iii  Append.  tom.  viii,  pag.  9.  Hic  esto, 
tt  £k,  Pagane^  nudi  quid  dicat  propheta,  f^on  mihi  ego 
qttod  volui  tcripti :  codet  in  quo  hmc  tcripta  teguntur^ 
in  ornmrio  Judwl  habetnr,  inimicut  meut  testit  ett 
meut ;  ab  ipso  quare :  aperi,  lege,  et  crede, 

Veriiatit  ignatnm,  Negal  quidem  Episcopiis  Oxon. 
In  8ua  editioiie  ad  Cypr.  Doinetrianum  ipsum  fuisse 
veriintis  ignarum,  quia  saepe  ad  Cyprianum  venerit 
disceptaturus  de  liJel  Ciipitibus ;  sed  ipse  tamen  Cy- 
prianus  iribuil  ipsi  imperitiam^  et  studio  magit  conira' 
dicendi,  quamvoto ditcendi  venitte  dicil.  6u!f. 

Monttrare,  Ms.  1  Bonoii.  aniiq.  demonttrare. 

Pfam  sicut  infans,  ilac  simililuJine  ulilur  ipsePaulus 
I  Corinth.  c.  niei  in  epistola  ad  llebr.  c.  v,  I  Petr.,  ii,2. 

C/i.  Addidi  ex  mss.  ei  muliis  impressis.  Abest  a 

mss.  1  Reg.  antiq.  et  nonnuliis  editis. 

Acsi  hortatu  nostro. WepoMii  Ac  ex  quamplurimis  mss. 

inter  quos  siiiil  vetemmi  iBoiion.,  i  Reg.  et  18  ai.  el 

edd.  Ism  Gelliri  In  19  KHpiii  ti  10  vttl|atia  e#i  Ati 


lngenia..,jactare.  Quintil.  I.  iii.  Inslit.  c.  1  :  Ad- 
miscere  tentavimus  atiquid  nitoris ,  non  iactandi  ingcnii 
gratia.  Tacil.  1.  xiii  .\nnal.  c.  II  firi.  Isln. 

Tftm  etiam  tolam  veram,  Wrnc  lectio  est  antiqtiissi* 

(]  morum  ei  opiimorum  codiciim  i  Bonon.,    1  Rcg. , 

Cauc. ,  ilem  'i  al.  Rog.et  i  Colbcrt.  Inscriplis  17  nc 

et  i  cdilis  lcgilur  :  tum  etiam  et  solam  veram;  in  ll) 

mss.  rec.  ol  5  vulgatis  el  solani  et  veram. 

Ueddenda,  Heddere  hic  habet  viui  simplicis  i^fir«  , 
qn:c  vis  mansit  in  plirasi ,  rationem  reddere  :  sic  1.  v, 
c.  1  :  Nec  cautas  odiorum  reddere  ipti  postunt,  Itu 
Alaniiius  i.  i  v.  561  : 

Hestal  ut  oelhereos  fincs  tibi  rcddcre  coner. 
Et  lib.  I,  V.  803  : 

Ac  prius  Incipiam  stellis  quam  reddere  vires. 

His  et  aiiis  iocis  idein  quod  enarrare^  referre,  Boif. 

Summa  virtus.  Mss.  rec.  i  Reg.  Cant.  ac  edd.  ires 
vet.  iiom.  el  Paris.  1535 ,  m/<i  vfrdii.  Hacc  ultima 
lectio  magis  Betuleio  placet.  —  Quee  aut  ipta  esl  sum- 
ma  virtus.  Quid  impeilit  hanc  generatem^sc,  iintversa- 
lem  juttitiam  dici  summam  vinutem?  Rcctc  lioc  vidit 
Walciiius  illustrans  ex  Cic.  lib.  iii  de  OfT.  cap.  6  : 
Haic  una  virtus  ( justitia  )  omnium  est  domina  et  regina 
virtutum,  Quid  muitis,  ipsi  Lactantio  iteruin  boc  libro 
D  cap.  li  :  Juttitia  vocatur  summa  virtut,  qu»  infn, 
omnet  iimut  virtutetampteclatur,  Bvn. 

Aut  fons  est  ipsa  viriuiit.  Ita  mss.  t  Rcg.  vetnstlssi- 
mi,  8  alter.  Heg.,  6Coib.  aliiqtie,  ei9  vet.  edit.  In 
pliiribiis  excusis  est  virtut.  — Aut  fontett  ipta  virtutit, 
Solus  Emman.  ipta  non  hHbei;  reliquiscriptiediiiqiie 
agnoscunt  ipsa,  scil.  justiiia  :  iidem,  «trriilit.  Lib.  vi» 
cap.  9  :  Font  est  ipte  bonitatit  Deut.  Ibid. ,  cap.  2i  : 
Jptum  veritatis  altigit  fontem,  Boif. 

Cetsitte  e  terra,  Ex  5  vel.  editis.  et  omnibus  prope 
mss.  repnsiii  pncposilianem  ^,  qiiae  in  nonnuilis  scrip- 
tiset  inultisinipressisliiter.iruui  siiniiiludineperienil. 
Vide  licsioduni  in  operibus ,  Yirgilium  ii  Georgico- 
rum ,  Aratuin  iii  Plioenomenis. 

Ut  doceant.  Ms.  1  Bonon.  antiq.  ul  edoeeani;  Iret 
ediii,  ut  docerent. 

A  Satumi  temporibut.Un^e  Salornia  rognaetiam  Vir- 
gilius  appellavit.  Ilic  et  Grxci  et  Laiini  inter  m  iion 
oonveQiunl,qula  variot  in  unum  coDrunduniSatumos* 


565  Ufil^R  V.  DE  JUSTITIA. 

Quod  quidem  non  pro  poetica  flcUone,  sed  pro  vero  A       Flutnina  Jam  iactis,  jam  flumiDa  nectaris  ibant. 


S66 


liabendum  est.  Saturuo  enim  regnantc,nondum  deo- 
rum  culiibus  insiitulis ,  nec  adliuc  ulla  genle  ad 
diviniiaiis  opinionem  consecrala,  Deus  ulique  cole- 
batur.  Et  ideo  non  erant  neque  disseusiones  ,  ncque 
iaimicitiae ,  neque  bella. 

ffoodam  vcsanosrabies  nudaverat  enses, 
ut  Germanicos  Gxsar  iii  Aratteo  loquitur  carmine : 

Tf  ec  consanguineis  fuerat  discordia  nota. 
Immo  ne  alienigenis  quidem  :  sed  neque  ulli  omnino 
gladii,  qui  nudareniur,  fuerunt.  Quis  enim  prxsente 
ac  vigente  justitia ,  aut  de  tutela  sui,  cum  uemo  insi- 
diaretur ,  aut  de  pernicie  allerius  cogitaret ,  cum 
nemo  quidquam  concupisceret  ? 

Malebant  tenui  coutenli  vivere  culto,  B  Deseruit  propere  terras justissima  virgo ; 

«t  Gicero  in  suo  narrat ,  quod  est  proprium  nostrae      s^d  non ,  ut  ait  Cicero  : 
religionis. 


Ncc  mirum  ,  cum  promptuaria  juslorum  benigne  pa- 
terent  oninibus;  nec  avariiia  inlcrcipiens  beneOcia 
divina ,  fameni  silimque  vulgo  faceret :  sed  omnes 
acqualiicr  abundnrent ,  cum  habentes  non  habentibus 
large  copiosequc  donarent.  Sed  postquam  Saturnus 
a  filio  pulsus  ,  In  Latiunuiue  delatus  est, 

Arma  Jovis  fugiens,  et  regnis  exsul  ademptis ; 

cum  jam  populus  vel  novi  rcgis  metu ,  vel  sua 
spontc  dcpravatus,  Dcum  colere  desiisset,  regemque 
pro  Deo  habcrc  coepisset ;  cum  ipse  propemodum 
parricida  exemplo  cxteris  esset  ad  violandam  pie- 
tatem  : 


He  slgnare  quidem,  aut  partiri  limite  campum 
F«8  erat :  iu  medium  quaerebani. 

Quippe  cam  Deus  communem  omnibus  terram  dedis- 
sei,  at  communem  degerent  vilam ,  non  ut  rabida  et 
forens  avaritia  sibi  omnia  vendicaret,  nec  uili  deesset 
qiiod  omnibtts  nasceretur.  Quod  poet»  dictum  iic 
accipi  oporiet,  non  ut  existimemus  nihiiomnino  tum 
fuisse  privati ,  sed  more  poetico  figuratum;  ut  intel- 
ligamas ,  tam  liberales  fuisse  homines,  ut  natas  sibi 
fruges  non  includereul,  nec  soli  absconditis  incuba- 
renl ,  sed  paupcres  ad  communionem  proprii  laboris 
admitterent. 


£t  Jovis  iu  regno,  coeliquc  iu  parte  rescdit. 

Quomodo  enim  poterat  iii  ejus  regno  residere,  aut 
coniroorari ,  qui  patrem  rcgno  ezpulit ,  bello  perse* 
culus  est,  cxsulcm  toto  orbe  jactavit? 

nic  malum  virus  serpentibus  addidit  alris, 
Pro^darique  lupos  jussil : 

id  est ,  odium  ,  et  invidiam  ,  et  dolum  hominibus 
insevit ,  ut  tam  esscnt ,  quam  scrpentcs ,  venenati , 
tam  rapaces  quam  lupi.  Quod  quidcm  vere  faciunt 
ii  qui  juslos  ac  fideles  Deo  persequuntur  ,  danlquo 
judicibus  sxviendi  adversus  innoxios  potestatcm. 
C  Fortassc  aliquld  ejusmodi  Jupiter  fecerit ,  ad  expu- 


YARIORDM  NOTiE. 


Nee  adhuc  ulla  gente ,  etc.  In  27  mss.  et  3  editis 
est  Ula,  Melius  ulta  in  cxleris ;  ad  quid  enini  illa 
referri  potest ,  cum  nullius  gentis  supra  fuerit  facta 
meniio?  Heumannus  tamen  fretus  veiustis  editionibus 
existimat  iegendum  esse  illaf  quasi  agaiur  de  Saturni 
familia  :  sed  maie ,  ut  puto. 

Nondum  vetanos  :  Ovidius  : 

Non  galese,  non  ensis  crat,  sine  militis  usn 
Hollia  securtB  peragebaut  otia  genies. 

ijoqmtur,  Hoc  verbnm  addidi  ex  mss.  et  edd.  quod 
in  nonnullis  vulgatis  rec.  deest. 

Not't,  Id  observandiim ,  quod  apud  Germanicum 
legitur  nata.  Sed  idem  fere  scnsus  est. 

Ut  Cicero  in  suo  narrat.  Ita  ferme  onmcs  mss.  et 
1  editi.  Et  rectc.  JiMU  enim  pr.rcessit ,  ut  Germanieus 
€a$ar  in  Aratao  loquitur  carmine.  Jun. ,  Ulir. ,  ct  7  I^ 
«xcusi ,  Ut  Cicero  in  sno  ait  Arato ;  1  Bouon.  :in<iq. , 
«f  Maro  in  irio,  etc,  1  lleg.  rec. ,  1  (<otb.,Lips. , 
JBrun.,  ut  Virgilius  in  suo  narrat,  quod.  Qusc  Betuleius 
in  cnmmentario  suo  nd  hunc  locum  liahet ,  parum  ad 
rem  nostram  faciunt.  AlLactaniiusmodoGermaniciy 
inodo  Giceronis  Arata^oruin  tran^taiione  ulitur. 

Ne  signare ,  etc.  Ilic  versus  Marouis  est ,  ex  priino 
Georgic.  vers.  Ii6  ,  quae  exprcsse  ncque  in  Araio, 
n««|ue  in  Hesiodo  leguniur.  Apud  Araluiu  forlc  hscc 
excoiere  voluit : 

Mvpla  icayra  «apitj^t  iutn  iitsn^  ^txaiwv. 

«use  etiam  Germanicus  copiose  circumlocutus  est , 
irgiiium  fortasse  secutus : 

Divitias  fructusque  dubat  placata  colono 
8ponte  sua  tellus,  nec  pQrvi  tenninus  agri 
Pfsaubai  domlui»  signo  lttiis:»ima  rara« 


In  medium,  Id  est,  in  commune.  Ex  Marone  ite- 
rum  libro  de  Ir»,  c.  7  :  In  medium  qua^sita  reponunt. 
Scneca  Agamemn.    v.  6GG  :  In  medium  deflere  suos, 

BUN. 

Nec  ulU  deesset,  Ms.  1  Bonon.  anliq.,  nec  uUi  datum 
esl;  Lalinius,  nec  utti  daium  esset, 

Omnino,  Thysiiis  omniy  sed  male. 

Flumina.  Yersus  esi  Ovid.  Mctainorph.  i  initio. 
Cujiis  vestigia  nec  apud  Hesiodum,  necapud  Aratum 
lcguntur. 

Arma.  Versus  est  Yirg.  viii  iEncid.,  520.  Yide  ct 
S.  Aiigiistinum  de  Givit.  Dei  lib.  vii,  cap.  !26. 

Deseruit  propere  terras.  Mss.  2  Bonon. ,  5  Reg.  ot 
i  Bruii.  proprie;  ex  Gerinaiiico  Cicsarc  in  Arati  car- 
ininiluis  ,  ubi  pocla  expressit  quod  de  fcrreo  sxculo 
exprcssit  grncce  Aratus. 

Cicero,  Qi\\  hic  Hesiodum  potius  quam  Aratum  se- 
cutus  cst.  Co^ierum  de  nurco  sicculo  lege  Platoncm 
in  Politico,  iibi  aliis  cum  scriploribus  convenit. 

Resedu.  Ita  mss.  ct  edili.  1  Colh.  rec.  residct,  men- 
dosc,  pro  resedity  litteris  traiisposilis.  Grotius  lcgiti 
recepta  est. 

Ille.  Vcrsus  Yirg.  iGcorg.,  139,  uhi  Jovem,  quam- 
vis  optimum,  facit  auctorcm  iiiali ;  quo  fit  ut  Deus 
non  sil. 

Insevit.  Mss.  2  Reg.  rec.  et  1  Colbert.  sevit ;  \\\ 
IS  rcc.  ct  5  excusis,  inseruit.  Apiid  Buneman  inse- 
ruit.  —  Ut  Boelhius  1. 1  Cousol.,  p.  ^4  :  Savientiam 
mentibus  inscruit  Deus;  ct  I.  iii,  Pros.  n:  Alentibus 
hominum  veri  boni  naturaliter  inscrta  cupiditas.  Gonf. 
noi.  1.  VI,  cap.  13.  Bun. 

Venenati.  IIoc  cst  pcrniciosi,  pcsliferi,  et  in  homi- 
num  pcrniciem  naii ,  ut  Neroiiis ,  Caligulue,  Domi- 
tiani ,  et  id  genus  aniinantiuni.  Salmasius. 

Ft€$riti  Mi.  i  Bonon>  fecerat(  lionnulli  edlti  fecHi 


1>C>1  FIRM.  LACTANTIl  DIVIN.  INSTIT.  n68 

inndnin  loUefulaniqiie  jiiuliiam  ;  et  idcirco  efferasse  A  multiludinis  luerenlur.  Tanlum  igitur  aucloriuic, 

quanlum  viribus,  aul  opibus,  aut  maliiia  prxvale- 
bant.  Etquoniam  niillum  in  hisvestigium  justitia 


scrpcnies ,  ac  liipos  aouisse  iradalur 

Tum  belli  rabies,  ct  ainor  succcssit  habendi. 
Neque  immcrilo.  Snblaia  enim  Dei  religione ,  boni 
quoque  ac  mali  scieniiam  perdiderunt.  Sic  hominibus 
intercidil  cominunifas  viise ,  et  diremptum  est  foedus 
societaiis  humanx.  Tum  inier  se  manus  conserere 
coeperunt,  ct  insidiari ,  et  gioriam  sibi  ex  humano 
sanguine  comparare. 

CAPUT  Vi. 

Explosajuslitia^cufiidUaSjmqucslegei,  audaciajavarilia^ 
ambitiOjSuperbiay  impietas,  aliaque  regnaruntvilia, 

Qiiorum  oinnium  mnloruin  fons  cupiditas  crat : 
quac  scilicot  ex  conleinpiu  vcr.-c   mnjesiatis  erupil. 


fuit,  cujusofficia  sunt  humanitas,  aequilas,  miseri* 
cordia,  jam  supcrba  ettumida  inaequaliiate  gaade- 
banl;  aliioresqiie  se  caeteris  hominibus ,  satellitimi 
comiiatu ,  et  ferro ,  et  insigni  veste  faciebant.  Hine 
honores  sibi ,  et  purpuras,  et  fasces  invenerunt,  ut 
scciirium  gladiorumque  terrore  siibnixi ,  quasi  jure 
dominorum  perculsis  ac  paventibus  imperarent.  Iq 
hac  conditione  humanani  viiam  rex  ille  constituii , 
qui,  debellato  ac  fugato  parentc ,  non  rcgnum ,  sed 
impiam  tyrannidem  vi  et  hominibus  armatis  ocai- 
pavit;  ei  aureum  illud  justumque  saeculum  sustulit, 
coegitque  homines  malos  et  impios  fieri ,  vel  cx  boc 


Non  tnnium  enini ,  non  parlicipabani  niios  ii  quibus  ^  *PS<^  ♦  Q"^^  »PSOs  avertit  a  Deo  ad  so  adorandum  : 


aliquid  affluebat :  sed  alicna  quoqiic  rapiebant ,  in 
privaium  liicrum  tralicntes  omnia,  et  qii.%  antea 
in  usus  hominnm  eliam  singuli  lnboral)ant,  in  pau- 
coriim  domos  conferebantur.  Ul  enim  serviiio  c.Tte- 
ros  siibjugarent,  in  primis  necessaria  vitx  subducere 
ct  colligcre  coeperunt,  eaquefirmiierconcliisa  servare, 
utbeneficia  coclcstin  facercnt  sua;  non  propter  humani- 
tatem^quac  niilln  in  ipsiserat,  sod  utomnia  cupidilatis 
et  avaritiae  instrumcnta  corraderenl.  Leges  etiam 
sibi  nomine  jusiitiac  iniquissimas  injusiissimasque  san- 


quod  terror  insolentissimse  potestatis  expressent. 
Quis  enim  non  melueret  eum ,  qnem  arma  cinge- 
bant,  qiiem  ferri  et  gladiorum  fulgor  insuetus  cir- 
cumdabat?  aiit  cui  parceret  alieno,  qui  ne  patri  qui- 
dem  suo  pepercerat?  Quem  vero  metueret ,  qui  Ti* 
tanum  robustum  et  excellentem  viribus  gentem  bello 
vicerat ,  occidione  deleverat?  Quid  mirum ,  si  omnis 
multitudo ,  insolito  ineiu  pressa ,  in  unius  adulatio- 
nem  concesserat?  Hunc  verebantur,  huic  honorem 
maximum  deferebant.  £t  quoniam  morcs  acvitia 


xerunt  quibus  rapinns  et  avaritiam  suam  contra  vim  G  ^^fS}^  imitari,  genus  obsequii  judicatur,  abjecerunt 

YARIORUM  NOTiE. 


Et  idcirco  e/ferasse,  Mss.  11  rcc.  ideo.  In  1  Reg.  rec. 
cst  et  ideo  et  feraSy  et  serpentes,  ac  lupos. 

Tradatur,  Recfiiismss.  5rec.  eleditimulti/rniii/tir, 
iii  quorum  uno  est  sa^visse  ,  pro  acuisse. 

Diremplum  est  fadus,  Dircmplum,  licet  Taiirin.  et 
quidam  nlii  in  Kpiiom.  cap.  59 :  Diruptum  est„,  foe- 
dus  ..  direpia  societaSy  prncferaiit;  siepeenim,  ut  ad 
epilomen  dico  ,  hrc  voces  conrunduniur.  Latiui  vero 
non  diripere  ,  sed  dhimere  fcedus,  societatem  dicunt. 
Ita  nnster  cx  Ciceroiic  I.  vi,  c.  6  :  Dirimunt  hi ... 
societatem.  Bun. 

Manus  conserere.  Ms.  Brun.  inferre;  editi  quinqne 
inserere. 


Omnium  malorum  fons  cupiditas.  CupidiUis  est  ava- 
ritia ,  do  qii.a  capile  quinio  integro  egit.  Ilis  gemina 
illa  Sallustii  Caiil.  x,  c.  5 :  Primo  pccunix ,  deinde 
imperii  cupido  crevil.  Ea  materies  omnium  malorum 
fuere.    un.  ^  ^  1^^  ^^  ^^^    ^   altioresque  oBteris'  hominibus 

Pfon  participabant  alios.  Sic  rcstitui  ex  mss  3  Reg.      fulgebant. 
quorum  duo  sunt  veterrimi,  et  ex  edit.  Cellnrii.Scripti 


opponitur  Tru  pauforttm. —  Inusus  omnium.  In  libris 
antiquis  pernolns  hoium,\d  est  hominum,  et  oium,  id 
est  omnium,  scribitur  :  hiiic  facilis  confusio.  Agnovit 
jam  olim  iuterpres  Gall. ,  vertens  :  pour  Cusage  de 
tous  hommes.  Bon. 

Corraderent.Mss.  2  Reg.  rec. ,  i  Colbert.  contradereni, 
pro  conraderent ,  quod  est  in  2  Reg.  antiq.  et  4  aliis ; 
in  2  Reg.  rec.  ct  5  editis ,  eontraherent. 

Sibi  nomine  justitice.  Sic  mss.  2  Reg.  anliquissimi,  f 
al.  Reg.  et  4  edit.  Et  recie.  Vide  infra,/fmr  honore$ 
sibi ,  et  purpuras ,  et  fasees  invenerunt.  Scripti  26  rec. 
et  12  vulgati  addunt  munitas ;  1  Bonon.  antiq.  tuh 
juntitia:  nomine.  Attamen  Thomasio  assentimur  qui 
putnt  sensum  forle  meliorem  si  legatur,  lege$  etiam 
sub  justitice  nomine  iniquissimas,  De  his  legibus  vide 
Teriullianum  in  Apologetico,  cap.  4. 

Malitia.  Mss.  14  rec.  et  vct.  edd.  5,  avaritia, 

Altioresqne  se  costeris  hominibus.  .  .  faciebant.   Mss. 


rcceniiores  et  ediii  hal)eut  aliis,  quod  cuin  partici- 
pandi  verbo  non  convenit.  Omniiio  enim  participare 
jungitur  cum  accusativo.  Plautus  dixit,  servum  par- 
ticipare  consilii  sui ,  Cistell.  Act.  i,  iii,  vers.  17;  et 
Cicero,  participare  alium  alio,  lib.  i  de  Legibiis  n.  35. 
— Non  participabant  aliisii.  Participare  alicui  saepis- 
sime  in  antiquissimn  et  sxculo  secundo  exeunte,  ut 
Grabius  et  Fabricius  censuere,  confecta  versione  Ire- 
nxM  1. 1.  lincrcs.fCap.  1,  fol.  10.  iVtis  excogitabat  reliquis 
xonibiis  participare  magnitudincm  patris.  L.  i.  c.  9, 
fol.  59 :  Qui  participavitei  suam  gratiam.  L.  2,  c.  6i, 
fol.  191  :  Auima  participans  suo  corpori.  •  .  vilam 
participans  corpori.  L.  iv,  c.  28,  fol.  316  ;  Gloriam 
tuam  participare  volens  discipulis  suis.  Bun. 

/n  usus  hominum.  Ita  omnes  (quod  sciam)  mss.  et 
editi.  Rectius  fortasse  legeris  omnium ,  quae  est  Isaci , 
JonniiisCiucietFrancii  conjectura.Nam  omnium  recte 


Sed  impiam  tyrannidem  vi  et  hominibus  armatii 
oecupavit.  Mss.  1  Bon.  anliq. :  Sedimperiumtyrannidem-' 
que  hominibus ,  eic. 

Titanum  robustam.,.  geniem.  Mss.  13  el  5  excusi, 
Titanam,  male,  ex  commutaiione  unius  lilterae.  Vide 
supra  lib.  i,  cap.  10  ante  finem,  et  cap.  14. 

Occidionedelcverat.  lla  mss.  antiquissimi2  Bonon.,  i 
Reg.,  Cani.  cumi4  impressis.  Scripti  rcc.  23  et  editi 
5  legunt  occisione ;  qiiae  mngis  osiiata  est  vox,  nec 
ideo  magis  genuina.  Utraque  ?ox  Ciceroniana  ;  illa 
Philipp.  XIV,  cap.  iiltim. ;  hxc  lib.  xv,  cpisi.  4. 
Sed  et  Tacito  est  occidione  occumberef  xu,  38. 

Hunc  verebantur.  Sic  lcgo  cum  2  mss.  Reg.  et  cdit. 
vet.  Roin,  Ald.,  Paris.  1525,  Crat.,  Graph.,  idque 
praecedenlia  et  sequentia  requirunt :  nec  video  iii  quo 
diireranl  venerabantur  cacterorum ,  ab  eo  quod  sequi- 
tur,  huic  maximum  hononm  tieferebant;  quod  UDum 
etidemest. 


572 


CAPUT  YIII. 


Wl  rmH.  LACTANTIIDIVIN.  IN8TIT. 

menque  retineret,  si  iiihil  met,  quod  paii  cogere- A 
mur?  Quomodo  laudem  mereretur  devota  Deo  suo 
/ides,  nisi  esset  aliquis  qui  a  Deo  vellet  avertere  ? 
Nam  ei  ideo  potentlores  esse  injuslos  permisit ,  ut 
cogere  ad  malum  possent;  idoo  plures,  ut  virlus  es- 
set  pretiosa,  quse  rara  est.  Quod  quidem  ipsum  Quin- 
lilianus  egregie  ac  breviter  ostendit  in  capiio  obvo- 
luto.  cNam  qua:»  inquii,  virtus  esset  innoceniia,  nisi 
laudcm  rarifas  dedissct?  Yenim  quia  natura  siccom« 
paratum  est,  ut  odium,  cupidilas,  ira,  iii  id,  quod 
incubuerunt,  agant  ca^cos,  supra  bominem  videiur 
culpa  vncare.  Alioqui  si  natura  pares  omnibus  aflec- 
ius  dedisset,  pieias  nihil  erat. » 

Hoc  quam  verum  sit,  docei  neccssitas  ipsa  raiionis. 
Si  enim  virtus  est,  malis  ac  viiiis  forliier  repugnare, 
apparetsinemaloacvitio  nullam  esse  virtutem :  quam  B  ^<^  ^<^i  i  ^^  sequeiur  vos  sua  sponte  justitia ,  quaim 


De  juititia  omnibui  nota  ac  non  suicepta;  de  vero  Dei 
lemplOf  atque  de  ejus  culiu,ut  cuncta  conterantur 
vitia. 

Qid  ergo  putant  justum  esse  neminem,  anie  oculos 
babent  jusiitiam ,  sed  eam  nolunt  cernere.  Quid  est 
enim,  cur  illam  vel  in  carminibus,  vei  in  oinni  ser- 
mone  describant,  conquereulcs  ejus  absentiam,  cum 
sit  facillimum  boitos  esse  si  velint?  Qiiid  vobis  ina- 
nem  justiiiam  depingitis ,  et  opiatis  cadere  de  coelo, 
tanquam  in  aliquo  simulacro  figuratam?  Ecce  in 
conspectu  vestroest:  suscipite,  si  potestis,  eamque 
in  domicilio  vestri  pecloris  coilocate;  nec  difGcile» 
aut  alienum  a  lemporibus  exislimetis.  Estoie  aequi 


Deus  utabsolulam  perfecUroquc  redderet,  rednuit  id 
quod  erat  ei  conirarium ,  cum  quo  depugnare  posscl. 
Agitata  enim  malis  quatientibus,  stabilitaiem  capit; 
et  quanto  frequenler  impellitur,  Unto  firmiicr  robora- 
tur.  H;cc  oimirum  causa  efGcit,  ut  quamvis  sit  bomi- 
nibus  missa  justitia,  Umen  aureum  sxculum  non  esse 
dic^tur;  quit  malum  non  sustulit,  ut  reiineret  diver- 
siutem ,  qua  sacramentum  divinai  religionis  conti- 
net8ola« 


quaeritis.  Deponile  omnem  malam  cogiuiionem  de 
cordibus  vestris ;  et  sutim  vobis  illud  tempus  aureum 
reverieiur  :  quod  aliter  consequi  non  potestis,  quam 
si  Deum  verum  colere  coeperiiis.  Yos  auiem ,  ma- 
nente  cultu  deorum ,  justitiam  desideraiis  in  terra ; 
quod  iicri  nuUo  pacio  potest :  sed  ne  tum  quidem 
potuit ,  cum  puUtis ;  quia  nondiim  natis  diis  istis « 
quos  impie  colilis »  necesse  est  unius  Dei  cullum 
fuisse  per  terram  :  ejus  scilicet  qui  execratur  mali- 


YARIORUM  NOTiE. 


atque  alib!  com  de  malis  aglt,  nomine  malorum,  ssepe 
non  tam  res  ipsas  turpes,  vel  turpiiudinetn  earuin  in- 
lelligit,  quam  res  adversas  et  natura;  contrarias;  ul 
infelices  evcnlus,  venena  et  similia,  qux  proprie  et  C 
pcr  se  mnla  non  sunt,  sed  qnia  nobis  sunt  noxia,  vulgo 
mala  vocanliir.  Mom  vcro  quod  iiic  nil  Lnctuniius,  di- 
xii  Ambrosius  in  Expositione  Psalm.  cxxviii,  Serm. 
i6;  Uiitiim  (\\ix  LacUntius  more  vuigi  vocavit  mala, 
illa  noininavit  austera.  Ct  mala ,  iiiquil  Ambrosius , 
non  crcavii  Deus ,  sed  bxc  qu:e  videiuur  nobis  aus- 
tera,  verbera,  mors  et  hiijusmodi  alia,  quas  propter 
cmeiidaiionein  pncscripia  suiit  noxioruin.  Isi  ninlu 
cliam ,  ct  qnovis  peccaio,  sicut  tlieologi ,  et  impiimis 
Aiigustiniis,  lib.  v,  cap.  3,  coiitraJuiianum  Intcdispu- 
tnt,  duo  considerari  possunt,  turpiludo  ipsa  et  poeiia. 
Turpitiido  nihil  pcriiuet  nd  Deuin  :  poen:c  Umeii  rcc- 
te  dicllur  Deus  aucior  esse.  Et  Iinc  quidem  divisione 
poierit  vcre  defcnJi  hoc  loco  Lactantius,  qtinmvis 
quod  anie  diximus,  coinmodius  videaiur  verbis  Lno- 
tanlii  posse  nptnri.  Si  cui  lamen  vidctur  hic  Lactan- 
tius  dicere  Deiim  simpliciler  esse  mali  auctorem,  sciat 
iios  eam  opinionem,  (|unm  maxime  cxccrari,  ac  prop- 
tiTca  Ininc  laborem  suscipere,  ut  vidcilur  ca  opinio 
nullos  auctores  pr.cler  Maiiirh:cos  habiiisse.  Hxc  f/io-  ^ 
mmu8  in  suis  ad  Laciantium  notis. 

Nam  et  ideo,  Conjunclio  et  desidcratur  in  1  Bonon. 
Regio-Put.  et  in  5  cdilis. 

Poteuliores  esse  injiisios,  Mss.  i2  rcc.  et  edd.  vct. 
Rom.,  ct  Ald.,  potiores, 

Quai  rara  est.  Sic  reposiii  ex  mss.  1  Bonon.  anliq., 
5  Reg.,  l  Claroin.  a  socunda  manu,  et  edit.  Cymnic. 
Multi  habent  quod;  Regio-Put.  quo ;  rec.  quod  raro  est, 

Capite  obvoluto.  Fuil  lioc  declamaiionis  nomen ,  sed 
doperditoe.  —  /w  capite  obvoluto.  Periil  hoc  scriplum. 
Obvolutum  cst  opertum ,  ut  lib.  i,  cap.  2i:  Obvolutam 
vini  amphoram  poni.  Plaut.  Mostell.  ii ,  1  :  Capiie  ob^ 
voiuto  ut  fugiat  .  . .  fuge  atque  operi  caput.  BuN. 

Virtus  esset  innoceniia.  Mss.  2  Bonon.,  1  Reg.  rec, 
Tax.,  innocenti(B. 

In  id  quod  incubuerunt.  IIa»c  leclio  est  mss.  antiq. 
aBonou.,  C  Ueg.,  3  Colb.,  1  Clarom,,  Brun.  In  4 
hcp.  rcci  23Colb,  c»t,mcKfttterm(,quodhabeietiam 


Buneman.— /n  id  ^uod  tn^n^Mennr.  Bonon.  Reimm., 
Lips.  2 :  In  id,  qnod  incnbuerunt,  Omnes  vero,  in  id 
quod,  pro  in  id^  in  quod :  per  eilipsin  praspositio  an- 
tecedens  iion  repelitur.  Sic  Epit.  %1 :  Ne  quii  in  eoh- 
dem  laqueot  incidat ,  quos  illi  veteres  inciderunt.  Bun» 

Culpa  vacare,  Quia,  juxta  Hleronymum,  in  came 
vivere  prster  carnem ,  angelica  magis  viu  est ,  quam 
humana.  Ciccmni  quidem,  ut  in  scplimo  Epistolanim 
libro  nd  Marium  scribit,  Culpa  vacare  magnum  sola- 
tiuin  cst.  Ei  est  satie  conscieniia  mille  testes :  sed 
Paulus  universum  morulium  genus  culpA  subjicit. 
Betuleius.  —  Ki ,  si  dixerimus  quoniam  peccatum  non 
habemus ,  veritas  in  nobis  non  esl.  ( I  Joan.,  i ,  8). 

vSf  natura  pares  omnibus  affectus  dedisset.  Sic  emen- 
davi  cx  mss.  Regio-Put.,  5  al.  Reg.,  6  Colbert.»  2 
Claroin.,  Em.,  Cant.y  Brun.  et  editis  ii.  Scripii  irea 
totidcmque  vulgati ,  affeetibui ;  nonnulli  effeetus,  male* 

NHllam  esse  virtutem.  1  Bonoii.  antiq.  nihii  me 
virtutem. 

Et  quanto  freqnenter  impeltiturt  tanto  firmiter  rebo» 
ralnr.  Sic  rcstiiui  ex  omiiibus  mss.  Et  sic  Lactantias 
scripsit  phrasi  nonnullis  scriptoribus  ecclesiasiieis 
peculiari ;  in  edilis  magis  usilata  est  quanto  frequen" 
tius ,  tanto  firmius.  Sed  inss.  ferunt  frequenter,  )lrmi« 
ter.  Iia  et  S.  Aueustinus ,  amoto  comparativo ,  qiiod 
rcticcre  amat,  ait  lib.  ii,  Relracut.  cap.  ib^  n"  6: 
Quoe  mihi  quasi  deciamatio  levis  ( pro  levior ) ,  quam 
gravis  confessio  videtur.  —  Quantojrequenter. . .  tanio 
firmiter.  Altum  de  hac  lectione  in  Spnrk.,  Cell.,  Wal- 
chio ,  Heumanno  silenlium ;  eam  Umen  praisuni  Bo- 
non.,  Tax.,  Pen.  ct  mss.  fere  omnes  Issei.  Oinnia  satis 
laiina  sunt,  modo  subaudias  magis.  Vide  Gnmov.  ad 
Livii  lib.  i ,  cnp.  25,  et  ad  Livii  lib.  xxxiv,  cap.  4 ;  Ta- 
cilus  lib.  111  Annal. ,  cap.  46 :  Quanto  pecunia  diiet  ef 
voluptatibus  opulentos ,  tanto  magis  mbtlios  JEdmoo 
evincitc;  lib.  xii  Annal. ,  cap.  11 :  Clementiamque  ae 
justitiam^  quanto  ignara  barbaris,  tanlo  tolerantiora 
capesseret.  Quod  bic  ct  atii  in  uno  membni  sohim  &• 
ciunt,  id  s.Tpe  in  utroque  Tertullianus,  c.  g.  lib.  i, 
Naiioii.  7:  Quanto  proni  ad  matitiam,  tanto  od  moH 
fidem  opportuni  estis.  Boif. 

ColiQcatc*  Mi8. 13  rec.  ct  9  editi » C^Nilimtni 


575 


LVm.  V.  DE  JUSTITIA. 


574 


tiam ,  exigitque  bonitatem ;  cujus  templum  est ,  non  j^  lida  et  seterna  praeferrent.  Non  essent  adulteria ,  'et 


lapides,  aut  lutum »  sed  bomo  ipse,  qui  figuram  Dei 
gestat.  Qnod  templum  non  auri  ct  gemmarum  donis 
corruptibilibus,  sed  setcmis  virlutum  muneri])us  or- 
nalur.  Discite  igitur  (si  quid  vobis  rcliquoc  mcniis  est) 
bomincs  ideo  malos  et  injustos  esse ,  quia  dii  colun- 
tur ;  et  ideo  mala  omnia  rebus  humanis  quotidic  in- 
gravescerc ,  quia  Dcus  bujus  mundi  cffector  et  guber- 
nator  dereliclus  est;  quia  susccpuc  sunt,  conlra 
qunm  fas  est,  impiae  religiones;  postremo,  quia  ne 
coli  quidem,  vel  a  paucis ,  Deum  siiiilis. 

Quod  fu  solus  Dcus  colerelur,  non  essent  dissen- 
sjones  ct  bclla ,  cum  scireut  homincs  unius  se  Dei 
filios  esse ;  ideoque  divinsc  necessitudinis  sacro  et 
inviolabili  vincalo  copulatis,  nuilae  ficrent  insidioc, 
cum  scirent  cujusmodi  pcenas  Deus  animarum  inter-  j. 
fecloribus  prxparnret ,  qui  clandestina  scclcra ,  et 


stupra ,  et  mulicrum  prosiituliones ,  si  omnibus  no- 
tom  esset ,  damnari  a  Deo  quidquid  appetiiur  ulira 
generandi  cupiditatcm.  Ncc  roeminam  ncccssilas  co- 
geret  pudorem  suum  profanarc,  ut  vicluni  sibi  ob- 
scoenissimum  quivral ;  cnm  et  niares  libidinem  con- 
tinerent,  et  babentium  pia  et  rcligiosa  collalio  non 
habcntibus  subvcniret.  Non  esscnt  igiiur ,  ul  dixi , 
lixc  omnia  in  terris  mala  ,  si  ab  omnibus  in  lcgem 
Dei  conjurarclur  ;  si  ab  univcrsis  fiercnt,  qu9e  unus 
noslcr  populus  opcratur.  Quam  beaius  esscl ,  quam- 
que  aurcus  hunianarum  rcrum  slalus,  si  pcr  totum 
orbem  mansuctudo,  ct  pielas  ,  cl  pax,  ct  innocentia, 
et  aequitas,  ct  temperantia,  ct  fides  morareiur! 
Denique  ad  regendos  homines  non  opus  essct  lani 
mullis  ct  lam  variis  legibus  ,  cum  ad  pcrfcclam  in- 
nocentiam  Dei  lcx  una  sufficeret ;  ncque  carccribus , 


ipsas  eliam  cogitaiioncs  pervidct.  Non  csscni  fraudcs, 
neque  rapinae,  si  Deo  praecipicnlc  didicisscnt,  ct  suo, 
et  ptnro  esse  conienti ,  ut  fragilibus ,  et  caducis  ,  so- 

VARIORUM  NOTi*:. 


neque  giadiis  prxsidium,  neque  terrore  poenarum,  cum 
praeceptorum  coelestium  salubritas  humanis  pecioribus 
infusa,  ullro  ad  justitiae  opera  bomincs  erudiret.  Nunc 


Non  lajrideif  aut  lulwn.  Mss.  Brun.  non  lapit^  aut 
iutum, 

Non  auri  et  gemmarum  donis,  Sequor  mss.  anti- 
quiores  6  Rcg. ,  i  Colbert.  Scripti  8  rec.  et  edili  fe- 
runt  auro. 

Ornatur.  NonnuUi  editi «  orneiur. 

Diicite.  Ita  reposui  ex  quamplurimis  editis  ex  om- 
nibus  mss.  praier  1  Reg.  rec.  qui  hubet  a  prima 
inanu  Disce ,  ut  in  quibusdam  impressis. 

^t  quid  vobis  reUquce  mentis  esl.  Walchius,  reliquaf 
Inquit,  mens,  qncs  homifiibus  pott  lapsum  rtticla  fuit. 
Mibi  valent  ha!C  eadent ,  ac  I.  i ,  c.  21  :  5i  habetit 
aliquid  sanitalis ;  lib.  v,  c.  5  :  Si  quid  vobii  cordis  est; 
ibid.  c.  9  :  Si  quid  sapUis,  Heumaiinus,  pro  reliquce^ 
scribit  reliquum  :  sed  non  est  opus  ab  lectione  om- 
nium  librorum  abire.  lui  Priidentius  Gatheiuer.  xi , 
94 ,  95  :  Si  quidquam  libi  mentis  rcsedit  iutegrce.  Bur- 
maiiniis  ex  Suelonii  Tiber.  c.  6i:  Classiariorum  manu 
elidente  cadavera^  nec  cui  residui  spirilus  gufi/^iuini 
inesset.  Bun. 

Et  injuslos  esse,  quia  dii  coluntur.  Crimon  objecto- 
riim  maloriiin  impiciatisque  beae  retorquet  iii  na- 
tiones.  Turtull.  Apoiog.  eap.4i  :Kos  igUur  importuni 
Tebus  humanis,  vos  rei  publicorum  incommodorumf  voi 
malorum  illices  iempn\  apud  auos  Deus  spernilur,  stU' 
tuw  adoranlur.  Cypriaii.  ad  beinclrian.  :  Quando  ea 
fiunt  quas  iram  Dei  indignanlis  ostendunt,  non  propter 
noi  /ftiitr,  a  quibus  Deui  colitur;  ted  delictii  et  merilii 
vestrii  irrogantur,  a  quibui  Deus  omnino  nec  quceriiurt 
nec  timetur.  Elhbnhorst. 

Ideo  mala.,..  ingravescere.  Leglt  vesllgia  Cypriani 
adv.  Demetrianum.  Objiciebant  Gcniilcs  Ghrlstianos 
esse  omniiim  malorum  causas.  Talia  ut  refuiarent, 
Arnobius  suos  libros  conlra  Gcnliles ,  ct  Augusiinus 
opus  de  Civiiule  Dei,  et  Orosius  Uistorlam  suam 
scripsit.  Bo.N. 

Copulatis.  Sinc  ulla  interpunctionc.  Sic  rcstilul  cx 
mss.  7  Reg.  inlcr  qnos  duo  snnt  vetustissimi ,  ex  4 
Colbert.  mullisque  nliis  ,  el  vet.  cdit.  Rom.  Scriptl  7 
rec.  et  plurimi  edili  habent  copulatos. 

PrfBpararet.  Ita  reposui  ex  mss.  Regio-Put.  et 
quamplurimis  aliis,  et  vct.  cdilis  Roin.  favcntc  1 
alio  Reg.  antiquissimo,  in  quo  legiiur  proepararit;  in 
4  Rcg.  rcc,  2  Colberi.   el  9  excusis,  praiparet. 

Pcrvidet.  Sic  resiilui  ex  inss.  inaximo  iiumcro,  ac 
2  vet.  edit.  Rom.  lioc  verbo  passim  uiiturLactantius; 
«t  cDnirucntiusestp  quam  videt  manuscripiorum  lex 


el  impressorum  octo.  Hoc  probant  voces  clandestina; 
item  cogitationes. 

Ut  [ragitibus.  Addidi  ut  ex  6  editis  cunctlsque  mss. 
prster  1  Colbert,  ct  1  Glarom.,  in  quibus  ct  in  9  viil- 
gatis  desideratur.  Et  ibidem  pro  praeferrenty  Francius 
ad  ornm  sui  Laclniiiii  lecebnt  pr<s(erre. 

Fosminam....  quoerat.  Ms.  Brun.  et  edit.  Betul.  fcc* 
minai...  quan^ant, 

Mares  libidinem  continerent.  Genuina  lectio  a  me 
resiituta  cx  edit.  Beiul.  et  Cellar.  cnnciisqne  mss. 
pr;etcr  "2  Rcg.  rec.  quibus ,  ac  cxlcris  excusis ,  cst 
eontemnerent.  ' 

HeUgioia  collatio.  Id  esl  coUectac  elcemosyn;c. 

^on  eisenl  igiiw\  ut  dixi.  Ms.  i  BiMton.  aiitiq.  et  5 
edit.  rec.  Nec  essent  mulua ,  ut  dixi ;  incplc. 

Si  ab  onknibas.  Ex  cunctis  pene  inss.  rcslilulnm. 
In  i  Reg.  rec.  3  Colbert.  ot  ediiis  16 ,  si  ab  honv- 
nibui. 

In  legem  Dei  conjuraretur.  M  csl ,  conspirnretur, 
seu ,  ut  Gnlloins  et  Frniicins  volnnt,  juraretur.  Vox 
cnim  conjurare  plernmqnc  in  inalain  partem  accipilnr 
i  scriptoribus.  Laciaiitius  igitur  propric  volnil  acci- 
pere  pro  simul  jnrure;  aique  .'illndil  ad  priscnm  il- 
lum  morem  ,  qiio  snncti  viri  Jud;eos  juramenio  ob- 
slringebant ,  se  servaluros  Dei  legeiu,  nec  nb  illn  uNo 
modo  deflexuros.  Talis  conjuralio  bona  et  land.fbilis. 
Gall^eus.  —  Aliamen  non  discedendum  a  consensu 
omnium  scriplorum  el  ediloruin.  Naiii  iicct  plernm- 
que  in  malam  pnncm  suuiatur,  Servius  laincn  ad 
D  Virg.  VIII  AL.n.  5  :  Noiandum  ,  iiiquit,  de  re  bona  con- 
jurationem  dici  posse.  Notniii  illud  Claudiaui  de  iii , 
Gonsul.  Honorii,  pag.  90,  98  : 

0  niminm  dilectc  Deo,  cui  niilital  ather, 
Ei  conjurati  veniunt  ad  classica  vcnli. 

Moraretur.  Ni  Laclanlins  sic  loqui  amaret,  ut  jnm 
annotavi ,  lubenter  cum  Frnncio  scriberein  morarcu' 
lur :  quod  contra  mss.  ct  editornm  fidem  (iicerc  non 
audeo. 

Tam  multii.  Jamdiu  dixerunt  cordati  ac  sapicntos, 
Biuilas  Icgcs  argnmcnium  csse  corrnploruni  in  Uo- 
pub.  morum.  Unde  Ciccro  u  de  Ofticiis,  el  Sallubtius 
dixerunt ,  ex  malis  moribus  bouas  nasci  leges. 

Prosiidum,  Qui  provinciis  pr;ccrant. 

IJitro  ad  juititia:  opera  homincs  erudiret.  Prdeposi- 
tionein  ad  ex  mss.  ct  excnsis  addidi ,  quie  deest  uni 
Bononien^  anliq.  et  cdilis  quinque.  Yidc  infrn  c:ip. 
10,  erudiantur  ad  injmlitiam;  ct  cnp.  11  ad  fincnii 
Ad  liofc  opeta  cultmi  iuqi  mdiimi^ 


S75 


FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT. 


r>7fi 


autemmalisaDtigaoraiionerectiacboni.Quodqoidem  A«08fit,qoain  ut  occidaatur,  vel  in  servituUfm  abdu- 


CicerOvMit;  dispulans  cnim  de  legibus :  t  Sicutuna, 
inquit,  eademque  natura  mundus  omnibus  partibus 
inter  se  congruenlibus  coliacret  ac  nililur :  sic  omnes 
homines  inter  se  natura  confusi,  pravliaiedissentiunl; 
nec  se  intelligunt  esse  consanguineos,  el  subjeclos  om- 
nes  sub  unam  eamdemquc  tutelam :  quod  si  lenereiur, 
deorum  profecto  vitam  homines  viverent.  >  Univcrsa 
igitur  mala ,  quibus  humanum  genus  scipsum  invi^ 
cem  conficit ,  injustus  alque  impius  deorum  cullus 
induxit.  Nec  enim  poterant  retinere  pietatem ,  qui 
communem  omnium  palrem  Deum  tanquam  prodigi 
ac  rcbelies  liberi  abnegassent. 

CAPUT  IX. 


cantur.  Hoc  vero  inenarrabile  est ,  quod  fit  adversus 

eos  qui  malefacere  ncsciunt.  Et  nuUi  nocentiores 

habentur,  quam  qui  sunt  ex  omnibus  innocentes. 

Audent  igitur  homines  improbissimijustitixfacere 

mentionem,  qui  Teras  immanitate  vincunt,  qui  placi- 

dissimum  Dei  gregem  vastant, 

Lupi  ceu 
Raptores  atra  In  nebola,  quos  improba  venlris 
Kxegit  caecos  rabies. 

Verum  hos  non  ventris ,  sed  cordis  rabies  efferavit ; 
nec  atra  in  nebula,  sed  aperta  pnedatione  grassantur; 
nec  eos  unquam  conscientia  scelerum  revocat,  ne 
sanclum  ac  pium  nomen  jusiitiae  ore  illo  violent,  qaod 
cruore  innocentium,  tanquam  rictus  bestiarum  madet. 


De  sceleribui  impiorum ,  ei  Christianorum  crucialibus.  B  Hujus  tanti  el  lam  pertinacis  odii  quam  potissimum 

causam  essc  dicamus?Utrumne 


Nonnunquam  tamen  sentiunt  se  malos  esse,  et  ve- 
terum  sseculorum  siaium  laudant,  et  de  suis  moribus 
meritisque  conjectant  abesse  jusiiliam  :  quam  obver- 
santem  ocuiis  suis  non  tantum  non  suscipiunt,  nec 
agnoscunt,  vorum  etiam  violentcr  oderunt,  et  perse- 
quuniur,  et  exterminare  contendunt.  Fingamus  hanc 
inierim  non  es^e  juslitiam,  quam  nos  sequimur : 
quomodo,  si  illa  .va.acrii,  quam  veram  puiant,  eam 
recipient ,  qui  laniant  et  occidunt  eos,  quos  et  ipsi 
fatentur  imitatores  essc  jusiorum,  quia  bona  operen- 
tur  et  jusia;  cum,  si  lantumm^do^alos  occiderent, 
digni  essent  ad  quos  justitia  non  veniret ,  cui  nulla 
fuitalia  causa  linquendi  terram,  quam  tiumani  cruo- 
ris  effusio.  Quanio  magis,  cum  pios  interficiant ,  et 
ipsos  jiistiti^e  secialores  pro  iiostibus  ducant;  immo 
vero  plus  quam  pro  hosiibus?  quibus,  utique  cum 
animas  eoruu),  et  opes  et  liberos  ferro  tf  l|^'  appe- 
tant,  tamen  parciiur  victis ;  ct  est  locuiMoler  arma 
clemeuliffi  :  aut  si  adeo  sxvire  placuit,  nhiil  plus  in 


Veritas  odium  parit, 

ut  ait  poeta,  quasi  divino  spiritu  instinctus?  Aii  eni- 
bescunt  coram  justis  ct  bonis  esse  nequam?  an  potius 
utrumque?  Nam  ct  veritas  ideo  semper  invisa  est, 
quod  is,  qui  peccat,  vult  liabcre  liberum  peccandi  io- 
cum ;  nec  aliter  se  putai  malefactorum  voluptate  se- 
curius  perfrui  posse ,  quam  si  nemo  sit ,  cui  delicta 
non  placeant.  Ergo  lanquam  scclerum  et  malitiae  sux 
testes  extirpare  funditus  nituntur,  et  tollere,  graves- 
que  sibi  putant,  tanquam  vita  eorum  coarguatur.  Cor 
enim  sint  aliqui  iiilempestive  boni,  qui,corruptis  mo- 
ribus  publicis,  convicium  bcne  vivcndo  faciant?Cur 
,  non  omnes  sint  uique  mali,  rapaces,  impudici,  adal- 
'  teri,  perjuri,  cupidi,  rraudulenti?  quin  potius auferan» 
tur,  quibus  coram  maleviverc  pudet;  qui  peccantinnm 
frontem ,  ctsi  non  verbis ,  quia  lacent ,  tamen  ipso 
vitx  genere  dissimili  feriuiU  et  verberanl?  Castigare 
enim  videtur  quicumque  ^issenlit. 


VARIORUM  NOTJE. 


Mati  sunt.  BIs.  Cantabrig.  ct  6  vet.  edit.  perperam 
addunl  homines.  "" 

Dispulansmm.  Mss.  Goth.,  1  Lips.,  Brun.,  diipu- 
tans  valide  f'omi%&o  enim, 

Sicut  mdy  eic.  Non  extat  hic  locus,  neque  in  libris 
de  Legibus,  nec  in  aliis  Ciceronis  operibus.  Hinc  et 
aliuifne  conjicere  est  truucatos  esse  ac  multum  de- 
pravaios  Ciccronis  libros.  j^ 

Sub  unam  eamdemque  tutelam,  Mss.  6  rec,  sub  una 
eademque  tutela, 

Deorum  profectovitam  homines  viverent.  Mss.  16rec. 
et  5edit.  habcnt,  deorum  profecto  vita  homines  vtve- 
rent.  At  ipsa  phrasis  est  iuter  Ciceroiiis  fragmenta 
lib.  1  de  Lcgibus ,  deorum  profecto  vitam  omues  vive- 
retit.  Et  Cic.  Orat.  4  Verrin.,  n.  118  :  Tutiorenivitam 
sese  meo  praisidio  victuros  esse  arbitrantur.  CxteVius 
homines  in  omnes,  contra  omiiium  Laotanlianorum 
codicum  fidem  ,  mutare  nolui.  Ei  Ladantius  nosier. 
alibi  quoque  dixit  lib.  i,  cnp.  14  :  Agrestem  vitam 
vivebant^  lib.  vii,  cap.  24:  Vivent  homines  traiHpU» 
tissimnm  et  copiosissimam  rit«m;  ct  lib.  de  Irt  Dei, 
cap.  7  :  Vitam  pecudum  sub  humann  speciet^t. 

Interim.  Mss.  5  rec.  ei  vet.  edil.  Roml  iterum. 

Qnin  bona  operentnr.  Sic  lego  cuil  anliquioribus 
inss.  5  Reg.  pluribus(|ue  aliis,  et  9  «ditis  vet.  In  3 
rcriplis  rcc.  est,(jiii  bona  operentur;  Hr  5  rcc.  el7 
vulgalis,  quia  bma  operanlur;  in  *€xcusis  qni. 

Tamen  parcitur  rfciw,  etc.  Augustinus  in  i  cap.  iib. 


1,  de  Civ.  Dd  coi^uerituri  (^vitatcm  Christi ,  qa» 
Ecclcsia  ^^^sulire  ia  lapgifnundo,  et  afnigi  ah  iis 
ipsis,  qu^dralB 'jurs,' fieCQP^^  poetam,  et  laus  peco- 
liaris, 

Parcere  subjecUs.  el  debellare  superbos. 

[VirgU.  vi yBiieid.,  v.  8»53. ) 

Et  in  altero  cap.  aliquot  exemplis  docet,  nulla  anquam 
bclla  fuisse  gesta,  ut  victis  victores  parcerent. 

Inter  arma.  Vide  Ciccr.  Orat.  pro  Marcello. 

Lupi.  Vide  Virg.  ii  iEncid.,  356. 

Dicamus?  Iia omnes  iiiss.  et  editi,  prieter  !  Colbert. 
et  3  edit.  quibus  est  dicemus  ? 

Veritas.  Tereni.  Andr.  aci.  i,  sccn.  I.  IIoc  ait  So- 
si^s  liberlus. 

Divino  spirilu  instinctus.  Mss.  8  rec.  et  edit.  4,  in- 
n^ttus;  caelcri  instinctus. 

Graves...  putant.  Plane  geminus  est  locuslib.  ▼, 
cap.  21  :  Persequuntur  (sanclos  ei  justos  viros),  ^iiot 
sibi  graves  semiunt...  ul...  auferant  omnino  de  terra 
ne  sint  qui  possint  eorum  nequitiam  coercere. 

Tamquam  vita  eorum  coarguatw.  Conf.  ad  rem,  c 
6.  Sulp.  c.  Sevcr.  Iib.  ii,  cnp.  ^  :  Semper  tntmJM 
virtulis  vitia  sunl,  et  optimi  quique  ab  improbis  qumi 
exprobrantesadspiciuntur.  Seiieca  de  Vita  Beata,  c.  19: 
Expedil  vobis  neminem  videri  bonum ,  quasi  a/taui  Mr* 
tus  exprobralio  delictorum  vestrorum  sit.  Boii. 

Quibus  coram  male  vivere  fmdet.  Ita  omnes  piope 


577  LIBER  V.  DE  JUSTITIA.  578 

Nec    est   magnopere    iniranduin ,   si    adversus  A  liumanitas !  Et  retorquent  in  bomiuc^  juslos  convicia 
liomines  isla  flunl ,  cum   advcrsus  ipsum  Deum ,      sibi  congruenlia. 


propler  eamdem  causam,  insurreieril  eiiam  popu* 
lu8  in  spe  constitulus,  ncc  Dei  nescius;  sequiiur- 
que  justos  eadem  nccessilas,  quae  ipsum  jusiiiiac  vio- 
lavit  auctorem.  Yexant  ergo,  et  exquisitis  poenarum 
generibus  ezcruciant;  parumque  babeni  interflccre 
qaosoderunt,  nisi  etiam  crudeliias  corporibus  illudat. 
Si  qui  autcm  doloris  vel  mortis  meiu,  vel  sua  perfidia 
coeleste  sacramentum  deseruerint,  et  ad  runesla  sa- 
crificia  consenserint,  eos  laudant,  et  honoribus  mac- 
tant,  ut  eorum  exemplo  cxteros  illiciant.  Qui  aulem 
magni  xstiniaverint  fidem,  culioresque  se  Dei  non 
abnegaverint,  in  eos  vero  lotis  carnificinac  sujc  viri- 
bus,  veluti  sanguincni  sitiant,  iacumbunt ;  et  despe- 
ratos  vocant,  quia  corpori  suo  minime  parcunliquasi 


Impios  enim  vocant,  ipsi  scilicet  pii,  et  ab  hamano 
sanguine  abborrcntes;  cum  si  et  acius  suos  conside- 
rent,  et  illorum  quos  tanquam  impios  damnant,  jam 
inlclligant,  quam  mendaces  sint,  et  iis  omnibus,  quae 
adversusbonosautdicunt,  aul  faciunt,  digniores.  Non 
enimde  nostro,  sedexillorum  numero  semper  exis- 
tunt,  qui  vias  obsideant  armati,  maria  prxdentur ; 
vel  si  palam  grassari  non  licuit,  venena  clam  tempe- 
rent ;  qui  uxores  necenl,  ut  doies  earum  lucrenlur, 
aut  mariios,  ut  adulieris  nubant,  qui  natos  ex  sc 
pueros  aut  strangulent,  aut  si  nimium  pii  fuerint» 
exponant ;  qui  libidines  incestas,  nec  a  filia,  ncc  a 
sorore,  ncc  a  matre,  nec  a  sacerdole  contineant ; 
qui  advcrsuscives  suospairiamque  conjurent:  quinec 


quidquam  dcsperaiius  esse  possit,  quam  torquere  ac  ^  culleum  metiiant;  quideniquesacriiegiacommiltant» 
dilaniare  eum,  quem  sciasesseinnocentem.  Adeonec  et  deorum,  quos  colunt,  templa  dispolient;  et  ut 
pudor  uUus  apud  eos  superest,  a  quibus  abest  omnis     quae  levia  sunt  atque  illis  usitaia  dicamus,  qui  hxre- 

VARIORUM  NOTiE. 


mss.  et  pierique  editi.  Et  recte,  per  anastropben ;  hoc 
est,  coram  quibus  christianis  pudel  ethniros  male  vivere, 
Al  mss.  Oxon.  et  11  vulgati,  ediderunl  quo$  coram 
nuUe  nvere  pudet :  quasi  pronomen  quo$  cum  pudet 

^'iiiigi  poscat.  —  Nou  infrequens  nosiro  anastrophe. 
ib.  VI,  cap.  5  :  Quei$  in  vei'$amur.  Ibid.  cap.  17  : 
Quot  conlra  di$putanL  Sensus  est,  pudet  ethnicos  coram 
Ghristianis  maie  vivere  :  sensu  eodem  dixit  supra  : 
Erube$cant  coram  ju$li$  et  boni$  e$$e  nequam,  Bun. 

Ipsum  Deum,  Clirislum  scilicct. 

Popului  in  $pe  con$titutu$,  Judaicus  scilicet,  de  quo  Q 
ActQT.  c.  XXVI,  V.  6  :  In  $pe  quas  ad  patre$  no$tro$  re- 
promi$»oni$  facta  e$t  a  Deo. 

Justo$Ad  est,  Ghristianos. 

Sufi  per/idia,  Mss.  1  Regio-Put.  el  8  rec.  cum  edi- 
tis,  tuapte;  Brun.  $uadenie.  Caeteri  scripli,  inter  quos 
i  Bonon.  et  1  Reg.  aniiquissimi,  ut  in  tcxtu ,  c(Ble$te 
iacramentum  deuruerint;  idcsi,  Chrisii  religionem. 

Ei  honoribu$  maclant,  Id  est,  augent,  cumnlant, 
apud  Plaulum  et  Ciceronem.  1  Colb.  ct  Bruu.,  ma- 

fnifieant.  Francius  forle  lactant,  At  mactant,  geuuina 
.acuntii  leclio.  Sic  inrra,cap.  10,  infortunio  mactant. 
De$perato$  vocant^  ctc.  Dcsperatus  est  7ra|9«6o>oc  : 
ila  vocaii  qui  aliter  ctmfeciores  dicebantur,  qui  ad 
liestias  ptignabant,  ct  illis  coiificiendis  operam  suam 
locabant,  quos  inde  7rapǤ6>ovf  de$perato$  vocabant. 
Cl  ita  olimCbrisiiani  indigiuti,  quod  sibi  non  parce- 
reiil,  aique  animam  libenter  pro  Deo  suo  poiicrent. 
S^ALMASius.— Mallenlque  lacerari,  quamfidemChrisio 
daum  violare.  I^ 

Impio$  enim  vocant,  Cliristiani  vulgari  convitio  ab  ^ 
ctbiiicis  impii,  infausli,  atliei,  irreiigiosi,  profaiii  et 
sacrilegi  nuncupali,  quia  diis  nil  oinnino  iribuehant, 
nec  pro  imperaioribus  sacrilicahani,  TerluII. :  Deo$f 
inquitis,  non  eoliti$^  et  pro  imperaloribu$  $acrificia 
non  impenditi$,  etc.  itaque  $acrilegii  et  maje$tati$  rei 
convcnimur.  Arnob.  lib.  iv :  Quomam  no$  tmpioi,  ir- 
religio$o$  vocati$. 

Adeo  nec  pudor  uUu$.  Mss.  5  rcc.  el  G  vet.  edtti, 
Adeo  vero  nec  pudor  ullu$, 

Reiorquent.  Ms.  Jun.  et  5  cxcusi,  detorquent;  2 
Golb.  et  1  Clarom.  torquent. 

Ip$i  $€ilicet  pii^  et  ab  liumano  $anguine  abhorrentes. 
Uxc  per  ironiamdicla.Mss.  U  et  cdit.  Rom.  1470, 
ipsi  scilieet  impii,  male ;  non  enim  cohxrel  cum  el 
ab  humano  sanguine  abhorrente$^ 

De  uo$trOf  $ed  ex  illorum  numero.  Ila  plurimi  mss. 
inter  quos  sunt  antiqui.  Jn  li  rec.  bis  legitur  de ;  bis 
cx  iu  Drun. 


Si  nimium  pii  fuerint.  Goth. :  Si  minu$  pii  fuerint. 
At  volcbant  magispii  videri,qui  exponebantpucros, 
quain  qui  strangulabant.  Alias  facile  erat  corrigere, 
$i  nimirum  pii  fuerint.  Variare  enim  has  voces  in 
inss.  ostendi  ad  lib.  i,  cap.  10.  Bun. 

Exponant.  Sic  Terttill.  Apol.,  capitc  9  :  Imprimis 
fUio$  exponiti$,  $u$cipiendo$  ab  aliqua  matre  extranea. 
Arist.  lib.  vii,  Politic,  cap.  17.  Secundum  legem 
Atbeiiieiisibus  lihitum  jfuit  interficere,  vel  cxponere, 
quidquid  natum  nollenl :  qux  crudclitas  etiain  apud 
populum  sapientissimum  I  Thebani  contrariuin  lege 
caverant,  ut  si  quis  inrantem  exposuissel,  morte 
pleclcreiur.  iElianus  Variar.  hisl.  lib.  h,  cap.  7.  Ex- 
pdnebantur  vero  s.xpc  infantes  cum  monumenlis, 
quae  generali  nomiiie  Graccis  yvupiorfxaTa,  Laiinis 
crcpundia  dicuntur.  Tcrcnt.  Eunuch.  Act.  iv,  Sc.  G : 

Ubi  lu  cistcUam?  adfer  cum  monumculis. 

Addebanlur  hxc  crepundia,  (anquam  fortunu^  viati* 
ca,  ui,  qui  inranics  inveniret,  liaberet  unde  aleret. 
Varix  hujusmodi  monumentorum  species  recensen- 
lurapudLongum,lib.  i  Trocfuvia.  Ibi  deiasciis,  ensi- 
culo,  niitra,  crepidis  aliisqiie  id  genus,  loquilur. 
Betdl. 

Sacerdote,  Pro  Ve$tali  virgine,  sic  JSneid.  i,  277, 
Regina  SacerdoSy  pro  Ve$tali. 

Nec  cuUeum,  lla  scriho  cum  antiquis,  et  cuin 
mss.  1  Regio-Put.,  4al.  Keg.,  2  Goib.,  1  Sorbon., 
Nav.,  Vict..  GaL,  Marm.,  1  Clarom.  edit.,  2  vet. 
Rom.,  et  Fasit.  1543.  At  1  Colbert.  et  Brun.  nec  ut- 
lum;  1  Reg.  rec,  4  ColberL,  1  Clarom.  et  6  excusi, 
nec  culeum ;  1  Rcg.  antiq.  2  Coiberi.  a  secunda  ma- 
nu,  Jun.,  nec  ecuteum.  De  hoc  supplicii  genere  dixi 
ad  c.  14, 1.  iii. 

Atque  iUi$  usitaia,  Sic  ferunt  quamplurimi  mss.,  in- 
ter  quos  duo  suni  Regii  antiquissimi,  »1  Bonon.  quo- 
que  qui  addit  i7/ts.  Sed  Cauc,  Lips.,  Pal.,  (Jlir., 
legunt  neque  usitata ;  alii  rec  et  totidem  ediii,  atque 
inusitata,  Secuti  suinus  lectionem  a  Thomasio  alla- 
tam  ex  vetcri  codice  Bononiensi  dcsumptam  ;  quani 
doctissimus  editor  hoc  confirmat  exemplo.  Hxc,  in- 

3uit,  lesuinenioruin  supposiiio  ad  hxreditates  inva- 
endas,  apud  Gentiles  valde  eratusitata  :  quo  nomine 
M.  Grassus,  qui  unus  erat  ex  principibus  Rom.  Rei- 
pub.  malc  audivit.  Quod  cum  iii  principe  acciderct, 
quid  de  aliis  credendum  est  ? 


hn 


FIRM.  LACTANT»  DIVIN.  INSTIT. 


EiSO 


dilales  captent,  leslamenla  supponanl,  justos  hxre-  ANostro  autem  populo  quid  horum  potest  ohjici/cujus 


des  vel  aurerant,  vel  excludant;  qui  corpora  sua  U' 
bidinibus  prostituanl ;  qni  denique  immcmores,  quid 
naii  sint,  cum  foeminis  patienlia  cerlent ;  qui  sanctis- 
simam  quoque  corporis  sui  partem  contra  fas  omne 
polluantet  proranent;  qui  viriiia  sua  ferro  metant;  et, 
qcod  cst  sceleralius,  ut  sint  religionis  anlistites  ;  qui 
ne  vita^  quidem  sune  parcant ,  sed  extinguendas  pu- 
blice  animas  suas  vendant ;  si  judices  sedeant,  aut 
immeriios  perdant  mercede  corrupti,  aut  noxios  im- 
pune  dimillant;  qui  coelum  quoque  ipsum  veneficiis 
appetant,  tanquam  illorum  malitiam  terra  non  ca- 
piat.  Haec,  inquam,  et  liis  plura  scelera  uiique  ab  iis 
flunt,  qui  deos  colunt. 

Quis  inier  hxc  tot  ac  tanla  justitio;  locus  est?  Et 
ego  de  multis  collegi,  non  ut  argucrem,  sed  ut  os- 
lenderem.  Qui  volent  scire  omnia,  Senec^e  lihros  in  n  summa  ipsa  noscatur, 
nianum  sumant,  qui  morum  viliorumque  publicorum 
ct  descriptor  verissimus,  et  accusator  accrrimus  fuit. 
Sed  et  Lucilius  icnebrosam  istam  viiam  circumscrip- 
te  brevilerque  depiuxit  his  versibus: 


omnis  religio  est,  sine  scelere  ac  sine  macula  vivere? 
Cum  igilur  videant ,  et  se,  ac  suos  ea  qux  diximus 
gerere ,  nosiros  aulem  nihil  aliud  operari ,  nisl 
aequum  et  bonum ;  poterant ,  si  quid  saperent ,  ex 
hoc  iiilcUigere,  et  illos  qui  bonum  faciunt  pios  essc, 
et  sc  impios,  qiii  uefanda  commiltunt :  neque  enim 
fieri  potest ,  ut  qui  in  omnibus  vita;  sux  aclibus  non 
errant,  in  ipsa  summa  errent,  hoc  est  in  religione, 
quac  rerum  omuium  caput  est.  Impielas  enim  sus- 
cepta  in  eo,  quod  est  summum,  per  cxtera  universa 
sequeretur.  £oque  Geri  non  potest,  ut  ipsi ,  qui  er« 
rani  in  omni  vita,  non  et  in  religione  fallantur :  quo- 
niam  pietas  in  summo  regulam  tenens,  tenorem 
suum  servaret  in  caeteris.  Ila  (It  ui  in  utraque 
parte,  de  conditione  rerum  quse  gerunlur,  qualis  sit 


CAPUT  X, 

De  faUa  pielatey  el  de  falsa  ei  vera  religione. 


Nunc  vero  a  mane  ad  noctem,  festo  atque  profeslo 
Toius  item  pariterquc  die,  populusque,  patresque 
Jactare  induforo  se  omnes ;  decedere  uusquam, 
Uni  se  atque  eidem  sludio  omues  dedere  et  arli : 
Verba  dare  ut  cauie  possinl,  pugnarc  dolose, 
Blandiiia  cerlaro,  bonum  siinulare  viriim  se, 
lusiUias  facere,  ut  si  hostes  sint  omuibus  omoes. 


Operae  pretium  est  cognoscere  illornm  pietateniy 
ut  ex  iis,  quae  clementer  ac  pie  faciunt ,  possil  intel- 
ligi  qualia  sint  quae  ab  liis  contra  jura  pieutis  ge- 
runtur.  Ac  ne  quem  videar  inclementer  incesserc, 
aliquam  mihi  personam  poeticam  sumam ,  qux  sit 
YARIORUM  NOTif). 
€um  fmiinis  patientia  certent,  Contra  eos  qui  in      vulgati  indufori ;  i  Colbert.  et  Yict.  videre  foro,  cor- 

Q  rupte.  Legiluretiam  indnforo  apud  Cnnium  libro  vii. 


viros  libidiiie  exardescunt 

Qui  sanctiisimam  quoque  corporis  stif  parlem  contra 
fas  omne  poUuant,  Dum  videlicet  execirabilem  in  se 
lurorem  adiuillunt :  qiii  nec  capiiiquidem  parcit^  nt  ait 
lib.  VI,  c.  53,  ila  ISiCus.  Num  de  crimine  inielligiiur 
eum  vir  in  scipso  violat  coniinentiam  ?  •»  Sanctissi' 
mam...  corporis,..  partem.  Sc.  caput.  Yide  Scriplo- 
res  a  mecitalos  ad  1.  vi,  c.  25.  Hicexpressit  Cicero- 
iieiii  post  redilum,  c.  5,  Qai  ne  a  sanclissima  quideni 
parte  corporis  potnisset  hominum  impuram  intemperan- 
tiam  propuisare,  Videsis  Gricvium  li.  l.  p.  567.  Bdn. 

Qui  virilia  sua  ferro  metant.  Arnob.  lib.  v  :  El  non 
quotidie  videamus  eos,  qui  sibi  demessuerint  has  partes* 

Seuecce  libros,  Iiiler  ea  qu;u  ejus  cxtant,  lcge  altc- 
ram  cpislolam  libri  decimi  sexti,  ubi  cuminuliascc- 
lcra,  tuin  vcro  maxime  injudicescorrupios  invehitur. 
Eadem  videas  in  Teriulliani  Apologeticu,cap.  12. 

In  manum  sumunt,  Ciccro  lib.  m,  de  Orai.  cap.  4 : 
Qui  hoic  in  manus  sumenl,  Lib.  ii,  Tuscul.  cap.  5  : 

Epicurum,.,  in  manus  sumit,  Pliniuslib.  i.  episl.  16  :      bat  Anlonio;  Auguslino,  viro  In  litleris  sagacissirao. 
Quum  ejus  orationes  in  mamis  sumpseris.  Qmnlil.  lib.  D      Eoque  fieri.  Iia  restitui  ex  multis  edilis,  cunclisqua 


Induforos  eos  existimatBetuleius,  qui  olia  sua  in  fo- 
ro  leruiil;  sicut  inforare  apud  Plautum  idem  est,  ac 
aliquid  in  foro  vulgare.  Fere  similia  in  Yiridlio  indu- 
perator,  pro  imperator ;  et  indugredi  ac  indupedilUM 
apud  Lucrctium,  pro  ingredi  el  tmpeditus.  Existiinat 
tainen  Tbom.  Spark.  legendum  esse  endo  forum,  quia 
sic  Lucrei.  lib.  ii,  habct : 

Si  fas  endo  plagas  coilestes  scandere  ciiiqaam; 

atoiie  endogredi  apud  eumdum  Lucretium,pro  inuredi» 
manditia  certate,  Ita  cuncti  fere  mss.  et  edd.  nec 

alitcr  legitur  apud  Luciiium.  mss.  rec.  1  Beg.,  Bal- 

liol.  et  vulgati  sex,  blandiri^  eertare. 
Nostro,  Ita  etiam  Tertuliianus. 
Universa  sequeretur.  Sic  omiies  prope  mss.  et  ina* 

pressi.  Regio-Put.  et  excusi  ferunt  seqwtur ;  1  Bonon. 

aniiq.  qumerttur  :  2  Reg.  rcc,  i  Colb. ,  Cant.  et  3 

vet.  edit.  frequentalur.  Nosira  lectio  multuui  arride- 


x  Iiisl.  cap.  1,  pag.  882 :  Quaruni  orationes  in  manus 
sumpserimus.  Biin. 

Parilerque  die,  Ita  Rcgio-Put.  alii(|ue.  In  17  rec.  et 
cditis  5  est  dies.  1  Keg.  anliq.  pnriter  quidem. 

Indnforo.  Mirum  qiiam  hic  varient  inanuscripti. 
Lego  Induforo  ex  1  Reg.  aniiquissimo,  P;il.  ct  Pen. 
ct  ipso  Liicilio,  cdito  a  Fraiicisco  Duusa,  accedenti- 
btis  mss.  Caiic,  4  Reg.,  5  Oxon.,  5  Colbert.,  Jun., 
Ultr.,  Nav.,  Gat.,  Marin.,Era.,  2  Clarom.,  Brun.,  et 
ti  edil.  quibiis  cst  indeforo^  pro  induforo,  perarchais- 
muni,  ut  legitur  apudf  Lucretium,  lib.  iv.  vers.  518; 
edit.  Lauibin.  Indugredi,  vcl  endogredi  pro  ingredi, 
Dixeruiil  cnim  Anliqui  indu  et  endOy  pio  m,  ut  ob- 
serval  Lambinus  ibidem,  pag.  456  et 277.  Apud  eum- 
dem  Lucretiuiii  indu  manu^  indu  statu^  pro  in  manu, 
in  slalu;  lib.  v,  indu  manusj  proinmanus;  et  lib.  vi, 
indu  mart,  pro  in  mari.  i  Bonon.  antiq.  et  4  alii  rec 
bab«nt  induforum;^  Reg.  induforus;   i  Reg.  et  5 


mss.  prreter  2  Reg.  et  7  edit.  qui  habeiit  «eque;  edit. 
Thomas.  Atque;  1  Bonon.  autiq.  Atauin,  H«c  eiueii- 
daiio  est  Anlonii  Augustini  jamjam  laudui,  qui lege* 
bat,  quod  est  summum ,  per  ccetera  universa  sequilur  , 
eoque  fieri  non potest, etc.  quae  lectio  multum  Thomaftio 
arridcbat.  At  Buneman  liabet.  ASque  fieri  non  potess^  et 
in  banc  vocein  noiam  soqueniem  cxlilliet. — Fre(|uen- 
ter  ita  Laclaniius  voce  wque  utitur,  quod  hinc  imle  libri« 
subsiituto  eoque,  corruperunt.  Sic  I.  iii,  c.  17  :  Sa- 
pientis  cst  mate  facere...  ^que  slulli  est  bene  facere, 
Ibid.,  c.  27  :  Qui  reiigionem  non  suscipiunt ,  tcrreiii 
sunt,  quia.,.  esl ;  ei  qui  animam  putant.,.  inleriret 
aeque  in  terram  speetanty  quia,  eic.  Bom. 

Non  et  in  religione  fnllantur,  Rx  cunctis  mss.  et 
editis  quamplurimis  restitui  particulam  negaalem, 
quae  abest  a  nonnullis  editis.  In  6  excusis  est ,  fioii 
etiam. 

Servarei  in  cceteris,  Haec  lectio  est  quainpiurimoriibi 


m  LIBER  V.  DE  JOSTlTIA. 

vel  maxiroum  pietaiis  exemplum.  Apud  Maronem  A      T^onws  iEneas  htud  aspepfianda  precanies 


m 


rcx  ille, 

Quojnstior  altcr 
Nec  pietate  fuit,  nec  beJlo  luajor  tit  armis, 

quae  nobis  documenla  jusiiiise  protulit? 

Yinxcrat  et  post  terga  manus,  quos  nutteret  umbris 
Inferias,  caeso  sparsurus  sanguine  flammas. 

Quid  polest  esse  bac  pietate  clementius,  quam  mor- 
luis  liumanas  Yiciimas  immolare,  et  ignem  cruore 
hominum  tanquam  oleo  pasceret  sed  fortasse  hoc 
Don  ipsius  vilium  fuerit,  sed  poetse,  qui 

Insignem  pietale  virum 

insigni  scelore  fcedaverit.  Ubi  esi  igitur,  o  poeta, 

pietas  illa    quam  sacpissime    laudas?  Ecce    piug 

i£ncas 

Sulmone  creatos 
Quatluor  bicjuvencs^  totidem  quos  educat  Ufens, 
Viventes  rapit,  inferias  quus  immolet  umbris, 
Caplivoque  rogi  perfuudat  sanguiiie  flamuos. 

Cur  ergo  dicebat  eodcm  ipso  tempore  quo  vinctos 
homiues  ad  immolationem  mittebat, 

Equidem  et  vivis  ooncedere  vellem; 
cum  quos  vivos  habebat  in  potestate ,  vice  pecudum 
juberet  occidi?  Sed  haec,  ut  dixi,  culpa  non  illius 
fuit,  qui  litieras  forlasse  non  didiceral,  sed  tua  ,  qui 
cum  esses  erudilus ,  ignorasii  iamen  quid  essci  pie* 
ias,  et  illud  ipsum ,  quod  nefarie ,  quod  detestabili* 
ter  fecii,  pietatis  esse  ofOcium  credidisti.  Videlicel 
ob  hoc  unum  pius  vocatur,  quia  pairem  dilexii.  Quid 
quod : 


irucidavit ;  adjuraius  cnim  pcr  eumdem  palrem,  ei 
pcr 

Spes  surgentis  luU , 
nequaquam  pepercii , 

Furiis  accensus  ct  Ira. 
Qiiisquamne  igitur  hunc  potcl  aliquid  in  se  virluiis 
habuisse,  qui  et  furore  tamquam  siipulo  exarscril,  et 
manium  pairis,  per  quem  rogabalur ,  oblitus,  iram 
fraenare  nequivcrit  ?  Nullo  igilur  modo  pius,  qui  nou 
tantum  non  repugnanies,  sed  etiam  precauies  inle- 
remit. 

Dicct  hic  aliquis  :  Quae  ergo,  aut  ubi,  aut  qualis 
est  pieias?  Nimirum  apud  eos,  qui  bella  nesciunl,  qui 
concordiam  cum  omnibus  ser  vant.qui  amici  suni  eliam 

B  inimicis,  qui  omnes  homines  pro  fratribus  diligunt;  qui 
cohiberc  iram  sciunt,omnemqueanimi  furorem  iran- 
quilla  raoderatione  lcnire.  Quanta  igitur  caligo,  quanta 
ienebrarum  et  errorum  nubes  hominum  pcciora  ob- 
duxit ;  qui  cum  se  maxime  pios  pulant,  tum  maxime 
iiuni  impii !  Quanto  enim  religiosus  terrenis  istis  si- 
roulacris  inserviuni,  lanto  magis  sceleraii  adversus 
nomen  ver;e  divinitatis  existuut.  itaque  pro  merito 
impieiatis  suae  gravioribus  malis  saepe  vexantur, 
quorum  causam  quia  nesciuni,  forlunse  culpa  omnis 
adscribilur :  ei  locum  invenll  Epicuri  philosophia, 
nibil  ad  deos  periinere  censeniis  ;  nec  gratia  eos 
tangi,  nec  ira  moveri,  quia  et  contemplores  eorum 
ssepe  vidcant  beatos,  ei  cultores  saepe  miseros.  Quod 

G  eo  iii ;  quia  cum  religiosi  videanlur,  et  nalura  boni, 


YARIORUll  NOTiE 

mss.  ei  7  editorum.  Hegio-Put.  et  7  alii  rec.  et  5  edit. 
$mat  et;  ms.  Jun.  iervant, 

Rex  ille,  i£neas  scilicet,  Yirgil.  liEneid.  54i. 

Viuxeraf.  Virgil.  xi,  v.  81. 

Vmbrit,  Unibrx  sunt  animas  defunciorum. 

Inferias,  Inferiic  sunt  sacra  moriuorum  xxx  et 
XL.  ei  anniversario  dic,  cum  aspersiune  super  iu- 
mulum.  Vid.  Virg.  lib.  v. 

Crrso  sanguine,  l^ro  ca^sorum  $anguine;  ut  idem 
i£neid.  lib.  x,  v.  520,  Captivo  sanguine,  pro  sanguine 
eapiivorum, 

Sparsurus,  Ex  omnibus  fermc  mss.  et  15  excusis ; 
melius  quam  <parsuro«,  ut  est  in  1  rec.  lieg.,  Jun..  1 
Colbert.  et  l>  vci.  edil.  in  5  scriplis  rec.  sparsuras^ 
mendose. 

Clementius.  Ironice.  lia  mss.  1  Rcff.  anliquissimuSy 
2  Bonon.,  4  al.  Reg.,  4  Colbcrl.,  5  Lips.,  Bold.  Cot-  D 


lon.  Marm.,  1  Clarum.  edii.  vet.  Rom.  1474,  etal.  7. 
Ei  rccte.  Vide  supra  ctemenlery  et  inclementer,  ei  in- 
fra  qu.^  sequnntur.  Ms.  Jun.  cum  Francio  tnc/emen- 
lius ;  Regio-Put.  ei  13  rec.  scripti  ac  10  edii.  demeth- 
tius,  ilanc  leciionem  uliiniani  niinus  apie  defendit 
Gailaeus;  nec  enim  advcrtebai  hic  esse  ironiam  Lac- 
tantii  in  Genliles.  Vide  nol.  ad  c.  56,  de  Mortibus 
Persecutorum,  Quid  potesi  esse  hac  pietate  clementius, — 
Mss.  Juii.  inclementiuSf  unde  10 ;  Columbus  ad  c.  5i , 
libri  dc  Mort.  Pers.  veram  lectionem  esse  colligit  : 
Quid  esse  potest  liac  pietate  inclcmenlius?  Quid  de- 
mcntius,  quam  mortis,.,  pascere  ,  ut  hoc  velii :  Pfihil 
inclementiuSf  adeoque  nikil  jEnea  ,  qui  pium  sejacta- 
viiy  indignius  (iiam  et  clcnientia  pieias  dicta,  ut  prius 
esi  osiensuni)  quam  coidere  el  exurere  crudetiter  inno- 
oAos  homines ;  nihit  inconvenientius  dud  perito  et  prt^ 
denli^  quam  credere  mortuos  pasci  cruore  humano* 
Heumannus  in  addendis  credii»  Co)uml>um  ingenid^ 
ac  feliciter  ita  emendasse.  Bun. 


Qui  insignem  pietate  virum  in^igne  scelare  fosdaveril. 
Virgil.  I  ififieid.Ilacc  leclio  esi  ex  mss.  Regio  Put.,  5 
al.  Keg.,  6Colb.  Canl.,2.  Clarom.  et  6cdii.  uisi  quod 
4  scripii  tolidemque  impressi  legu n i /asJavii ;  cu:teri 
fosdaverit;%  iieg,  et  7  vulgati,  qui illum insignem, 

Ecce  pius  jEneas,  Sic  restiiui  ex  m&s.  el  excusiSy 
proiier  1  Bonon.  aiitiq.  ei  ;5  edii.,  in  quibus  est, 
Tum  pius  Mneas ;  ininus  aptc  ad  Lacianlii  meniem. 

Sulmone,  Ha;c  ex  iEneid.  lib,  x,  v.  517.  Sulmone^ 
quod  in  anliquo  Latio  oppiduiu  iuii,  ail  Piinius* 

Quaituor  hic  juvenes...  quos  immolet  um6rts.Terlul- 
liaiius  :  Olimj  quoniam  animas  defunciorum  humano 
sanguine  propitiari  credilum  eratt  cupiivos  vel  servos  in 
exequiis  immolabant, 

Eodem  ipso  tempore,  Idemip^e^  passim  apud  Lac* 
ianiiuin. 

Equidem,  Virgil,  ^ncid.  lib.  xi,  vers.  lli. 


Bonus.  Pcr  ironiam,  ex  Virg.,  I.  u. 

Adjuratus  enim  per  eumdem  patrem.  i£ueidos, 
lib.  X,  V.  5^4  : 

Per  palrios  manes  et  spes  surgentis  luU 

Tc  prccor  hanc  auimam  serves.  Cell. 

Et  per  spes  surgentis  luli,  Ex  Virgil.  iEneid.,  x,  v. 
524.  Vocem  per  restiiui  ex  5  mss.  Reg.  quorum  duo 
sunt:intiquissi(ni.  In  iOrec.ei  6  iinpraNSi>est,e<  spem. 

Furiis,  Virg.,  it)neid.,l.  xii,  v.  U4C. 

Et  manium  patris,  Mss.  5  Colb.  ei  1  Clarom.  ma- 
num  ;Ett\,  inanimis. 

Repugnantes.  i  Bonoo.  antiq.  pugHantes ;  im*  de- 
precantes. 

Dicet,  ctc.  Eximia  descripiio»  qua  doceivr  qui  sini, 
vel  e:>se  debeant  chrisiiani. 

Fiunt.  ileum.  legii.  smt ;  recle. 

Idihil  ad  dm.  Ue  boc  iu  libro  de  Ira  Dci,e.  4»  et 
supra,  i.  lu,  c.    17. 

Censentis.  Ms.  i  Bonon.  aniiq.  coniestantis. 


5S5  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  SM 

niliil  lale  creduntar  mereri,  quale  sxpe  paiiuntur.  A  nominis  sui  rormei,  quoniam  religiosissimus  est  cul- 
Consolantur  se  tamen  accusatione  foriunx  ;  nec  sen-     lus,  imitari. 


tiunt  quod  siessetulla,  cultoribus  suisnunquam  no- 
ccret.  Merito  igitur  iiujusmoJi  pieialem  poena  con- 
sequilur,  et  offensa  divinilas  scelere  liominum  prave 
rcligiosorum  gravi  eos  inforlunio  maciat ;  qui  licet 
sanctis  moribus  vivant,  in  summa  fide  alque  inno- 
cenlia,  tamen  quia  deos  colunt,  quorum  rilus  impios 
ac  profanos  Deus  vcrus  odio  Iiabet,  a  justitia,  et  a 
nomine  verae  pietaiis  alieni  sunt. 

Ncc  esl  difficile  docere,  cur  deorum  culiores  boni 
cl  jusii  esse  non  possinl.  Quomodo  enim  sanguinc  ab- 
siinebunl  qui  colunt  cruenlos  deos,  Mariem  aique 
Ucllonam  ?  quomodo  aut  parentibus  parcent,  qui  ex- 
pulsorem  patris  sui  Jovem  ;  aut  natis  ex  se  infanii- 


CAPUT  XI. 

De  crudelilate  gentilium  in  chriitianoi, 
Is  igitur  hominibus,  qui  deorum  suorum  moribus 
congruuiit,  quia  gravis  est  ct  acerba  justitia,  eam- 
dem  impicialcm  suam,  qua  in  coiieris  robus  utuntur, 
advcrsus  justos  violentcr  cxcrcent.  Nec  immerito  a 
propbetis  besiiae  nominantur.  Praeclare  itaque  Mar>> 
cusTullius  :<Etenim  si  nemo  est,  iiiquif,  quin  emori 
roalil,  quam  converti  in  aliquam  figuram  bestiae, 
quanivis  hominis  mentem  sit  habiturus  ;  quanto  est 
miserius  in  hoininis  figura  aniino  esse  efferaio  ?Miki 
quidem  tanto  videtur,quanlo  priestabilior  estanimus 
corpore.  >  Aspernantur  iiaque  corpora   bclluarum. 


bus,  qui  Saiurnum  ?  quomodo  pudicitiam  tuebuntur,  B  quibussunt  ipsisanviores;  sibique  adco  placenl,  quod 


quicolunt  deam  nudam  et  adulteram,  et  quasi  apud 
deos  prostitulam  ?  Uuomodo  se  a  rapinis  et  fraudi- 
bus  abstinebunt,  qui  Mercurii  furta  noverunt,  docen- 
tis  non  fraudis  esse  decipere ,  sed  aslulia;  ?  quo- 
modo  libidines  coerccbunt,  qui  Jovcm,  llerculem, 
Libcrum,  Apollinem,  cseterosque  venerantur  quo- 
rum  adulteria,  et  stupra  iu  marcs  et  foeminas,  non 
tantum  doctis  nota  sunt,  sed  exprimuntur  etiam  in 
thcatris,  atque  cantantur,  ut  sint  omnibus  notiora  ? 
Possuntne  inter  bacc  justi  esse  homines,  qui,  etiamsi 
nntura  sint  boni,  ab  ipsis  tamen  diis  erudiantur  ad 
injustitiam  ?  Ad  placandum  cnim  Deum  quem  colas, 
iis  rebus  opus  est,  quibus  illum  gaudere  ac  delectari 


homines  nati  sunt,  quorum  nihil,  nisi  lineamenta  et 
summam  figuram  geruni.  Nam  quis  Caucasus,  quae 
India,  qux  Ilircania  tam  iiftmanes,  tam  sanguinarias 
unquain  beslias  aluil  ?  Quoniam  ferarum  omnium  ra- 
bies  usque  ad  ventris  satielatem  furit,  fameque  se- 
dala,  protinus  conquiescit.  Illa  est  vera  bestia,  ciijus 
una  jussione. 

Funditur  ater  ubique  cruor... 

Cnidelis  ubique 

Luclus,  ubique  pavor,  et  plurima  roortis  imago. 

Nemo  hujus  tantae  belluac  immaniutem  potest  pro 
merito  describcre,  qua;  uno  loco  recubans,  tamen  per 
totum  orbem  dentibus  ferreis  saevit ;  et  non  tantuio 
arlus  hominum  dissipat ;  sed  et  ossa  ipsa  comminuil. 


scias.  Sic  fit  ut  vitam  colcntium  Deus  pro  qualitate  G  et  in  cineres  furit,  ne  quis  extct  sepulturae  lo- 

VARIORUM  miJE. 


Infortunio  mactat.  Ita  et  apud  Plautum  Amphytr., 
act.  IV,  scen.  2,  et  Curcul.,  act.  iv,scen.5;  Terent. 
Phorm.,  V,  8,  29.  Ita  supra  honore  mactare^  pro  ho- 
nore  cumulare. 

Summa  fide.  Hic  tantum  agitur  de  fide  civili  quae, 
apiid  Ciccronem  de  Officiis ,  fundamenlum  est  ju- 
siiii.-c. 

ilartem,  etc.  Contra  vanitates  istas  satis  dictum 
est  libris  i  ct  ii. 

Saturnum.  £d.  Sublac.  habet  qm  colunt  Saturnum, 

Proititutam, Lips. 2,3,  Reimm.,  destitutam,  At plu- 
res  mss.  editi  vero  onines,  prostitutam.  Ipse  dc  eadem 
Ycnere,  I.  i,  c.  17  :  Quid  toquar  ob$c€enitatem  Yene- 
ris  omnium  libidinibus  prostitutce?  Conf.,  1.  iii,  c.  22  : 
rfonaduUerce...  sed  prostitutas.  Bun 


ProBclare  ilaque  MarcusTutlius,  Hic  locus  non  cxtal, 
ait  Betuleiust  sed  similem  habes,  lib.  ui,  Olfic,  c.  3. 

Emori.  Apud  Ciceronein,  mori, 

Figurambestias.  DcsmWi^  sed  fabulosa  hominum 
in  bestias  transformalione ,  vide  Plinium,  lib.  viii, 
cap.  22. 

Animo  esse  efferato.  Ms.  Mertonicnsis,  animum  es$e 
efferatum. 

Sceviores.  Edit.  1476,  Brutiores. 

Quis  CaucasuSf  eic.  Respicitad  illud  Didonis,iEn., 
IV,  V.  565  : 

Perfldc,  sed  duris  genuit  te  cautibns  horrens 
Caucasus,  Hyrcanaeque  admorunt  ubera  tigres. 

Caucaso  immanitatem  tribuuiit,  propter  Promethei 


Exprimunlur^Em.  Exponuntur. — Exprimuntur.  lisi^  D  fabulam  :  ego  malo  propter  multitudinem  panthera- 


cxcepto  Emman.,  omnes  scripti  et  editi,  et  recte.  Pro- 
prium  in  Iiac  re  verbum.  Epit.,  c.  65  :  Histrionum 
etiam  impudici  gestus...  libidines  quassaltando  expri- 
munt,  (/oc6n£.  Non  obscure  exprimit  Cyprianum,  1.  ii, 
cp.  2,  ed.  Erasm.  f.  55,  exprimunt  impudicam  Yene- 
rein,  adulterum  Martem,  etc. 

Erudiantur  ad  injustiliam.  Sic  res  poscit,  et  omnes 
fcre  mss.  et  editi.  NonnuIIi  scriptiet  vulgati,ad;tt<- 
titiam,  sed  male. 

Religiosissimus  est  cuttus  ,  imitari.  Augustinus  : 
Summa  religionis  est  imitari  eum  quem  colas.  Scueca, 
cp.  xcv :  Satis  deos  coluit,  quisquis  iltnm  imitatus  est. 

lis  igitur  hominibus,  eic.  Z  Reg.,  2  Colb.,  Bodl., 
Cotton.,  1  Clarom.,  tt  igitur  homines...  quia  gravem 
habent  acerbamquejustitiam. 

Bestim  nomtnan/ttr.  Vide  Ezechielis,  c.  xxxiv,  5,  8, 
25,  28  ;  Sophoniae,  c.  ii,  14  el  15  ;  Exodi,  c.  xxvi, 
G  et  22.  Sic  etiam  Danielis,  vii  capite,  per  quatuor 
aniinaiia,  quatuor  regna  tyrannica  describuntur. 


rum,  quibus  eum  Philostr.  in  vita  Apollonii  scribit 
esse  rcfertum.  India  et  Hircania  tlgride  formidabi- 
les  sunt.  Plin.,  i.  viii,c.  18.  Deelepbante,  tigrideet 


formica  Indiae,  legc  Arrianum,  1.  viii,  qui  est  de  re- 

"        ua  T[ 

Charicleae  fabiila.  Betul. 


biis  Indicis.  Taceo  Heliodorum  in  sua  Thcageois  et 


lUa  est  vera  bestia.  Quantum  conjecluris  locus  esl 
dandus,  intclligit  Diocletianum,  cujus  edicta  et  per- 
secutio  describuntur  ab  Eusebio  in  Ecclesiastica  hisl., 
1.  viii,  ct  de  Nicomedica  prjcsertim  truculeniia,  c.  5 
ct  6  ejusdem  libri,  et  de  Moriib.  persecut. 

Jussione.Sic  et  infra  satetUtes  impio!  jussionis.  Qu» 
?ox  non  est  admodum  latina. 

Fundiiur,  etc.  Yirgilius  iEneid.,  I.  iv,  v.  646,  et 
J.ii,v.568. 

In  cineres  furit.  Ex  hoc  loco  illustratur  liber  de 
Mort.  pers.,  c.  2f ,  extr.  qui  facit,  ut  de  Galerio  noa 
minus  explicem,  quam  de  Diocleiiano,  ad  qiieni  Be- 
tuleius  retulerat.  Conf.  Euseb.  Hist.  eccles.,1.  yiu» 


m 


LIBER  V.  DE  JBSTITIA. 


m 


CDs;  qiiasi  vero  id  affectent,  qui  Deam  confiieniur,  ut  A  verint,  ut  ad  effeclum  propositi  sui  pervenirent. 


ad  eonim  sepulcra  vcniatur,  ac  non  ut  ipsi  ad  Deum 
perveniant. 

Qiisenam  illa  feritas,  quac  rabies,  qnas  insania  esi, 
Incem  vivis,  terram  mortuis  denegasse  ?  Dico  igitiir 
nihil  esse  miserius  iis  liominibus,  quos  miiiistros  fu- 
roris  alieni,  quos  saiellites  impiie  jussionis  iiecessi- 
tas  aut  invenit,  aut  fecit.  Non  enim  honor  ille,  :iut 
provectio  digiiiialis  fuit,  sed  hominis  damnatio  nd 
carnificinam,  Dei  vero  ad  poenam  seinpilernam.Qnx 
aulem  per  tolum  orbem  singuli  gosserini,  enarrare 
impossibile  est.  Quis  enim  voluminum  numeriis  ca- 
piet  tam  infinita,  tam  varia  genera  cradeIitatis?Ac- 
cepla  enim  potcstnie,  pro  suis  moribus  quisque  sae- 
viit.  Alii  prac  nimia   timiditate  plus  ausi  sunt,  quam 


Ilxc  autem  non  tantum  ideo  faciunt,  ut  gloriari 
possinl,  nullum  se  innocentium  peremisse  (nam  et 
ipse  audivi  aliquos  gloriantes,  quod  adminislraliosua 
in  hac  parie  Tuerit  incruenta),  sed  et  invidix  causa  ; 
ne  aut  ipsi  vincantur,  aut  illi  viriutis  sune  gloriam 
conseqiiantur.  Itaque  in  excogitandis  poenarum  ge- 
neribus,  nihil  aliud  quam  victoriam  cogitant.  Sciunt 
enim  certamen  esse  illud,et  pugnam.Vidi  cgo  in  Ry- 
Ibynia  prxsidem  gaudiomirabiHler  clalum,  tnmquam 
barbarorum  gentem  aliqunm  subegisset ;  qiiod  unus, 
qui  per  biennium  magna  viriule  rcstiiernl,  postremo 
cedere  visus  esset.  Coiitendunt  igilur  ut  vincani,  et 
exquisitos  dolores  corporibus  immit(unl,elnihil  aliud 
devitant,quam  ut  ne  torti  moriintur.  Quasi  veromors 


jubcbalur  :  alii  suo  proprio  adversus  jiistos  odio ;  £  tantummodo  bealos  faciat,  nc  non  etiam  lormenta. 


quidam  naturali  mentis  feritate ;  nonnulli  ut  plnce- 
rent,  et  Jioc  officio  vinm  sibi  ad  altiora  munirent.  Ali- 
qui  ad  occidendum  prxcipites  exliterunt,  sicut  unns 
in  Phrygia,  qui  univcrsum  popnlum  cum  ipso  pari- 
tcr  coiivenliculo  concremavit.  Sed  hic  quaiito  saevior, 
tanto  clementior  invenilur.  Illud  vero  pessimura  ge- 
nus  est,  cui  clemeniix  species  falsa  blanditur  :  ille 
gravior,  ille  sxvior  est  curnifex,  qui  neminem  statuit 
occidere.  Itaque  dici  non  polest,  hujusmodi  judices 
quantaet  quam  gravia  lormentorum  genera  cxcogita- 


qusR  quanto  fueriiit  graviora,  lanto  majorem  virtulls 
gloriam  pariant.  Illi  autem  perlinnci  stuliiiia  jubent, 
curam  lorlis  diligcnter  adliiberi,  ut  ad  alios  crucia- 
tus  membra  renoventur,  et  reparetur  novus  sanguis 
ad  poenam.  Quid  tam  pium,  tam  beneficum,  tam  hu- 
manum  fieri  potcst?  non  curasscnt  tam  sollicite,  quos 
amarent.  Hxcest  deorum  disciplina.  Ad  hsec  opera 
cultores  suos  erudiunt ;  haec  sacra  desiderant.  Quin 
etiam  sceieratissimi  homicidae  contra  pios  jura  impia 
coiididerunt.  Nam  et  consiitutiones  sacrilegae,  et  dis- 


VARIORUM  NOTiE 
c.  5  el  6.  Ita  sub  Juliano  narratur  in  Ammian.  Mar- 


cellin.,  I.  XXII.  c.  14  :  lisdem..,  subdito  ign^  crematiSf  ^ 
ciner es  projecit  (muWiiUilo)  in  marc,  id  metuens,ut  cla»  ^ 
mabat,  ne  coUectii  supremis,  (edes  illis  exstruerentur, 
ut  reiiquis,  qui  deviare  a  religione  compulsi  pertulere 
cruciabiles  posnas  ,  adusque  gloriosam  mortem  inleme- 
rata  fide  progressi,  et  nunc  mariyres  appellanlur.  RuN. 

!>*epu/(rir(F /ocus.  Iiitelligil  haud  dubie  Dorotheum, 
Pelrum  et  Gorgonium,  qui  cum  aulici  essent,  eorum 
tameii  corpora  misere  excnriiificaia,  terrse  mandala 
sunt,  mox  jiissu  tyranni  effossa  cl  in  mare  projecta  : 
dc  quibiis  Eusebius. 

Terram  niorfuts.V ideS.  Auguslinum,deGivit.  Dei, 
J.  i,  c.  12. 

Provectio.  Requiroadhucmajorcm  hujusvocis  apud 
veteres  auctoritatem  :  a  Krcsbio  de  Siylo  Laci.,  ei  a 
Walcliio  in  Diatriiie  non  esl  nointa.  Provehere  ad  di- 
gnitatem  e>i  Plinii  in  Episiolis.  DuN. 

Genera  crudelitatis.  HaiC  vide  in  Aclis  martyrum, 

3uaj  collegit  vir  jeque  dociissimusac  piissiiiius,Theo- 
oriciis  Ruyiiart  e  congregatione  S.  Mauri  Benedi- 
ciiniis. 

Quisque  smiit.  Sic  ex  mss.  antiquissimis  1  Bon., 
Cauc,  Betul.,  2  Golb.  et  ed.  Gellar.  Suavius  fluit, 
quam  scevivit  3  Regiorum,  Marm.  lolidemque  cdito- 
rum.  Scripii  12  rcc.  habent  smit ;  5  rec,  quique  sm- 
viunL . 

Prm  nimia  timiditate.  Ila  mss.  8  Reg.  inter  quos 
sunt  diio  anliquissinli,  Gauc,  5  Golb.  aliique,  cum 
editis  13,  quod  est  minisiris  et  servis  convenientius, 
q^  minus  fecisse,  quain  jussi  erant,  viderentur.  Scri- 
pti  5,  tumiditate.  Nemo  enim  crudelior  quam  limidus 
homo,  cum  viribus  superiorein  se  putat.  Idem  fere 
est,  I.  de  Mortib.  Persecul.,  c.  11  :  Quidam  proprio 
adversus  christianos  odio  totlendos  etse  censuerunty  ei 
qui  aliter  sentiebant,  intellecta  imperatoris  voluntatej 
vel  timenies,  vel  gratificari  voUnteSy  in  eamdem  senten- 
Ijam  congruerunt. 

Quamjubebatur.  Duo  rec.  manu  exarati  codice8,;tt- 
beatur  ;  7  rec.  el  loiidem  ediii  Jubebantur ;  3  rec.,»t- 
debantur,  menduse. 

Patrol.  VI. 


Aliqui.  Hanc  vocem  delet  Heuin. 

In  Phrygia.  Historiam  vide  apud  Eusebium,  Hist. 
eccl.,  1.  vni,c.  11. 

Cuni  ipso  pariter  conventiculo.  Hisloria  extat  apiid 
Euseb.  Gaeterum  prisci  chrisliani  non  habebant  lem- 
pla,  sed  conveniicula,  aedes,  etc.  abhorrebant  enim  a 
tcmpli  iiomine,  quo  utebantur  geiitiles. 

Tanto  clementior.  Mss.  11  rec.  cum  edit.  Rom. 
U68,  dementior,  male.  Gseleri,  inter  quos  sunt  an« 
tiquissimi,  habent  clementior.  Brevitatem  enim  sup- 
plicii ,  combustionis  scilicct,  clementiam  vocat  re- 
spectu  lentae  et  protractioris  necis. 

In  excogitandis  poenarum  generibus.  Cyprianus  con« 
tra  Demetrianum :  Admoves  laniandis  corporibus  longa 
tormentaymultiplicaslaeerandisvisceribus  numerosa  sup- 
pUciay  nec  feritas  ac  immanilas  lua  usitatis  potesl  con- 
tentaesse  tormentis  :  excogiiat  novas  poenas  ingeniosa 
trudclitas.  ConL  Lact.,  I.  vi,  c.  17  ;  epit.,  c.  Hi;  Se- 
nec,  1. 1;  Clem.,'  c  25  (Saeviiia) :  Nova  supplicia  con- 
quirit ,  ingenium  advocat,  instrumenta  excogitatj  per 
^.  quce  varietur  atque  extendatur  dolor,  etc  Bun 
•l^       Virinriam  eoaitant.  Iia  cum  edit.  VftL  Rniii 


Victoriam  cogitant.  Iia  cum  edit.  vet.  Roin.  omnes 
mss.  praeter  1  Reg.  rec,  in  quo,  sicut  et  in  cacteris 
editis,  est  excogitant. 

Visus  esset.  Godices  5  rec  manu  exarati  et  9  typis 
excusi,  visus  est. 

Nihil  aliud  devitant. Sic  mss.2  antiquissimi,  1  Reg. 
etCaiic,  2  alii  Reg.  multique  alii  ei  8  editi.  Scripti 
14  rec  ei  5  excusi,  aliud  evitanl;  1  Bonon.  el  1  Reg. 
aniiquis&K  aliud  vitant. 

Torti  moriantur.  In  ipso  supplicio. 

Tormenta  quanto  fuerint.  ita  restituo  ex  Lips.  se- 
cnndo,  Reimm.,  Rost.,  Veii.  1471,  72,  utraque  78, 
93,  97,  P.irrh.,  Paris.,  Juiil.,  Ald.,  Grai.,  Gyinn., 
Toriies.,  Belul.,  Fasit.,  Gryph.,  pro  receniioruin 
Thomasii,  IsaBi,Thys.,  Gall..  Spark.,  Gell.,Walch.  : 
Tormenta,  quas  quanto...  pariant.  Si  votuissenl  post 
tormenta  subaudire  beatos  faciant,  debuissent  pariunt 
edere,  non  pariant.  Bun. 

Constitutiones.  Qux  scilicet  ab  Eusebio  recilantur. 

19 


587 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


m 


puialioTies  jiirisperilonim  legnntur  injustx. nomidus,  A  alier  insignis  scelere  et  audacia  :  et  si  ineo  sit  errore 


de  officio  proconsulis  libro  seplimo,  rcscripta  prin- 
cipum  nefaria  collcgit,  ul  doceret,  quibus  poetiis  af- 
fici  oporteret  eos  qui  ee  cultores  Dei  confiterenlur. 

CAPUT  XII. 
De  vera  virlute  ;  atqne   de  eautxmaixone  boni  aut 
mali  civie. 

Quid  iis  facins,  qui  jus  vocant  carnificinas  veternm 
tyrannorum  adversus  innocentes  rabiile  sxvienlium? 
£t  cum  siiit  in|ustiti(£crudeIiiaiisqiiedoclores,  justos 
se  esse  lamen  ac  prudenles  videri  volunl,  caeci  el  he- 
beies,  et  reriim  el  verilalis  ignari.  Adeone  vobis,  o  per- 
ditae  mentes,  invisn  jusiitia  est,  ut  eam  summis  sce- 
leribiis  adxquefis  ?  Adeone  npud  vos  perlt  iiinocen- 


civitas,  ut  bonum  illum  virum,  sceleratiim,  facinoro- 
sum,  nefarium  pulet,conlra  autem,  qui  sit  improbis- 
simus,exisiimet  esse  summa  probitate,  nc  fide  ;  pro- 
quehac  opiiiioneomnium  civium,bOnus  ille  vir  vexe- 
tur,  rapiatur,  manus  ei  denique  auferantur,  efTodian- 
tur  oculi,  damnelur,  vinciaiur,  uratur,  exiermineiur, 
egeat  postremo,  jure  etiam  oplimo  omnibus  roiserri- 
mus  esse  videatur  :  contra  auiem  ille  improbus 
laudelur,  colatur,  ab  omnibus  diligatur  ;  omiies  ad 
eum  Iionores,omuia  imperia,  omnes  opcs,  omnes  de- 
nique  copiae  conferantur  ;  vir  deniqiie  optimus  om- 
nium  existimatione,  et  dignissimns  omni  forluna  ju- 
dicelur:quis  tandem  ciit  lam  demens,  qui  dubitet 
ulrum  se  esse  malif.  i  Profecto  qiiasi  divinnret,quae 
tia,  ut  ne  morle  quidem  simplici  dignam  judicelis?  B  nobismala,  et  quomodo  eveniura  esseiit  propter  ju- 


Scd  snpra  omnia  facinora  hubeaiur,  nullum  facinus 
admiltere,  {yectiisque  purum  ab  omni  sceleris  conta- 
gione  prxstare.  El  quoniam  communiier  cum  deorum 
cultoribus  loquimur,  liceat  per  vos  benefacere  vo- 
biscnm.  Uxc.  cst  enim  lex  nosirn,  hoc  opus,  hxc  re- 
ligio.  Si  vobis  sapieotes  videmiir,  imiiamini :  !%i  slulti, 
coniemnite,  nut  etiatn  rideie,  si  libel  ;  nobis  enim 
stultitia  iioslra  prodest.  Qiiid  laceratis?  quid  affiigi- 
lis?  non  invidemus  sapieniioe  vestrae.  Hanc  siuliiiiam 
maliimus  :  hanc  ampleclimur.  Hoc  nobis  crediinus 
expedire,  ut  vos  diligamus,  el  in  vos  ipsos,  qui  odislis, 
omnia  conferamus. 

Est  apud  Ciceronem  non  abborrens  a  vcro  locus» 
in  ea  di>putalione,  qux  habelur  a  Furio  conira  justi- 


stitiain,hoc  posuilexempIuiii.Hx'C  enim  populus  no- 
ster  patitur  omuia,  erratitium  pravitaie.  Ecce  in  eo 
est  errore  civiias,  vel  polius  orbis  ipse  totus,  ui  bo- 
nos  ct  jusios  virps,  tamqiiam  malos  et  impios,  per- 
sequatur,  excruciet,  damnel,  occidut.  Nam  quod  ait, 
nemincm  esse  lara  dementem,  qui  dubitet  ulrum  se 
esse  malit ;  ille  qutdem,  ut  is  qui  conira  justitiam 
disserebai,  hoc  sensit,  mnlle  sapicntem  malum  esse 
cura  bona  existimaiione,  quam  bonum  cum  mala. 

A  nobis  autem  absit  hxc  amentia,  ul  falsum  vero 
anteponamus.  An  boni  noslri  qualitas  ex  populi  po- 
tias  pendebit  erroribt:s,  quam  ex  conscienlia  nostra, 
et  judicio  Dei?  Aut  aliqua  nos  illiciet  umquam  feli* 
ciias,  ut  noii  potius  veram  bonitatero  Gum  omui  malOi 


tiam.f  Quaero.  inquii,  si  duo  sini,  quorum  alter  opli-  q  quam  falsam  cum  omni  prosperitate  malim«is?  Sot 
mus  m,  lequissimus,  summa  justitia,  singuiari  fide  ;      sibi  habeant  regna  reges,  suas  diviiias  divites  (ut  lo- 

VARIORUM  NOTiE. 


toomUius.  Ulptanns  scilicet,  Adriam  imperatoris 
Scrinionim  m:igisier,  seciindo  vixil  sxculo,  atque 
Tyrius  crat.  Hujus  tJe  priucipum  rescriptis  eraiil 
oliiii  iibri  decefii  :  sed  qu(»ruiii  mhil  h  'die  superest, 
nisi  fragmonta,  intilul.  deOfficio  proconsulis. 

Ubro  iepiimo,  lia  mss.  i  \kin,  untiq.,  1  Reg.  an- 
tiq.  et  alii  ^3  cum  excusis  12.  Et  hanc  leciioiieiu  pro- 
bant  Oijacius  libr4i  x  Ohservat.,  c.  54,  et  Tiioiiia- 
Sius  in  iioiis.  In  edilif^  quiiique  est  libris  $eptem  ;  in 
Regio-Piit.,  Cttuc,  i  Clarom. ,  l.  vii  quod  bifariam 
legi  t>oiest. 

Rescripta  principnm  nefaria.  Ex  omnibus  mss.  et 
jeditis  fi-rme  reposui  vocem  principumj  quae  nonniillis 
viilgatis  deest.  lo  1  Reg.  aniiquissimo  legilur  scripta 
priucipum  nefaria,  Iii  quibusdam  edilis  deest  prin- 
ctpum. 

Quid  ii$  facias.  Iia  pnssim  Lactantius. 

Prcdcntes,  Pungit  liic  Lactaiil.  jureconsultos,  qui 
olim  pmdentfs  vo<':tb:intur.  —  Justos  se  esseiamen.,, 
videri  voliint.  Goih.  eM^non  habet.  Rosl.,  Ven.,  iitra- 
qiie  I4*i8,  1515,  Pati-.,  Crai.,  Gywn. ^  justos  essejse 
tamen,  Reiniiii.  et  reliqui,  jusios  se  e$$e...  volunt.  De 
hoc  arcliaismo  Coiif.  noi.  a^i  L  v,  c.  20,  et  ad  1.  de 
Mort.  Persec,  c  14.  BuN. 

Sceleris  conlagione.  Mss.  2  Reg.  el  5  Oxon.,  cogi- 
tatione. 

Comniuniter  cmm.,.  to0uimur,  Mihi  non  iiicommode 
videtur  liic  v.ilere  in  genere^  in  univertuni ;  noii  cuin 
bis  illisve  lanium  :  iia  maneret  autiqua  eieganlia.  Ila 
aucior  Epithalamii  Maxiuiiano  et  Constantino  dicti, 
c.  3,  Comn^mter  dicere ,  et  c  13,  $epar«uim  hqui  op- 
ponit.  BvN. 


Liceat  per  vo$  benefacere  vobiscum,  fta  com  ^  an- 
tiquissimis  Reg.mullisqnealiis  niaiinscripliseditiduo- 
deciiii.  Scripii  5  rec.  el  vulgaii  4 ,  per  vo$  benefa* 
cere  nobiscum,  mss.  5  et  edd.  Rom.  1470,  per  no$  be» 
nefacere  vobiscum ;  (\mi\qtt(i  nianii*exarati  eiedit.Basil. 
153i,  per  nos  benefacere  nobiscum, 

Nobis  enim  stuttitia  nostrn  prodest.  M^^s.  6  Reg.,  2 
Colbert.,  Bruii.,  vobiSy  eic.  Uirnqiie  lcciio  habf^t  sen* 
sum  siium.  Prior  lectio  nobis  melior  videtnr.Vid.  se^. 

Qui  odistis.  Cum  Fraiicio  libcnter  legerem,  9111  no$ 
odistis. 

Quce  habetur  a  Furio  eontraju$titiam.  TideS.  Ati- 
gusiiiium,  I.  li  de  Civit.  Dei,  c  21.Locusille  ex 
D  Cicerone,  lib.  iii  de  Ropublica  depromptus  <i<i.  Ilic 
Laciaiilius  eximie  refellit  paradaxon  L.  Purii  Phi- 
loiiis  oratoiis,  qui  opiabai  magis  sapieiis  et  protms 
videri,cnm  foret  mnlus,  quam  ninlus  exislimnri,  cum 
forel  boniis.  C.Tteruin  person:iS,  qu:e  in  libris  defte- 
piiblica  Ioi|neIiaiitur,  recenset  Cic,  1.  iv  Episi.  ad  Ai- 
ticum,  ep.  xv. 

Alier  insignis  scelere  et  audacia.  Iia'  cnm  3  tcI.  edit. 
Rom.  et  Cellar.  Mss.  novcin  :  quod  incliqs  resiiomiet 
pra^cedentibus ,  qiiam  insigni  $celere^  15  manuscri- 
ptoruin  ei  16  tmpressorum. 

Ezistimet,  Sic  oniui^s  propc  mss.  intcr  qiios  snnt 
antitpiissimi,  el  Vt>t.  edit.  ac  Cellar.  ei  Walch.  Ms. 
Lips.  exi$tiinat;\  Rpg.  rec.  et  Brun.,  <B$timei;  t  R^. 
rec.  ei  sex  edil.,  exisiimetur. 

Omnibu$  nu$errimu$  esse  videatur.  1  Colb.  6t  Eill.| 
omnium. 


Eventura  e$$ent.  1  Reg.  rec.  et  13  editi ,  i 

Sua  eibi  habeantregna  rege$f  euaedivUiaidivUcif  etc. 


5S9  LI8ER  V.  DE  JUSTITIi.  m 

quiiiir  Plautus),  $uam  vero  prudenliuni  prudenies  :  /^  dem  tnm  excors  tamqiie  cxcus,  qui  non  videat  in 

nlra  sit  partc  sapientia?  Sed  illi  malilia  et  furore  cx- 
caiUur,  ne  videanl ;  slultosquc  arbilrantur  csse ,  qu} 


rolinquant  nobis  stullitiam  uoslrnm,quam  vel  ex  boc 
ap|)arct  esse  sapieiitiam  ,  quod  eam  nobis  invident. 
Quis  enim  siulto  invideai,  nisi  qui  sit  ipse  stuliissi-r 
mus?  llli  autem  non  sunt  adeo  stulii,  ut  sluliis  iuvi- 
deant :  sed  ex  eo,  quod  accurale,  quod  soliicile  per- 
sequuntur,  stulios  noii  essq  coocedunt.Cur  enim  tam 
crudeliter  sseviant,  nisi  quia  metuunt,  ne  iu  diesiu- 
valescenle  justiiia,  cum  diis  suis  cariosis  reliuquan- 
tur?  Si  ergo  cultores  deorum  sapientes  suui,  etnog 
siulii,  quid  mctuaot,  ne  sapientes  illiciaulur  a  sluKis  ? 

CAPUT  MI. 

De  Clmstianorum  incrementis  el  suppUcm, 
Cum  aulem  noster  numerus  ^emperde  deorpm  icul- 
toribus  augeatur,  nunquam  \&ro,  ne  in  ipsa  quidem  9  vero  ab  ortu  solis  usque  ad  occasum  lex  diviiia  sus- 
persecutione  minuaiur  (qujoni^  peccare  bomiiies^  cepta  sit,  et  omnissexus,  omnis  aetaset  gens,  et  re- 
et  inquinari  sacrificio  possunt,  ^iverli  ;iutem  non  pos-  gio  unis  ac  paribus  animis  Deo  serviant,  eadem  sit 
suot  a  Deo ;  vaiet  enim  nl  m  vmtas ) ;  quis  ^st  tan*     ubique  paiieniia ,  idem  contemptus  mortis ;  iutelligere 

YARIORUM  NOTiE. 


cum  babeaiil  in  sua  potesiaie  supplicia  vitare,  cru- 
ciari  tamen  et  emori  malunt;  cum  possint  ex  eo  ipso 
pervidere  non  esse  siulliiiam,  in  quam  tauta  bomi- 
num  millia  per  orbem  totum  una  el  pari  mente  con- 
seniiant.  Si  enira  fceminrc  sexus  innrmitate  labuutur 
(nam  iiilerdum  isii  muliebremautanilem  superstiiio- 
nem  vocanl ),  viri  cerle  sapiunl.  Si  pueri,  si  adoles- 
centes  improvidi  sunl  pcr  xlatem,  maturi  ccrte  ac 
senes  babent  stabile  judicium-  Si  una  civiias  desipil» 
cacterie  uiique  innumerabilesslultaeesse  non  possunt,  • 
Si  una  provincia,  una  natio  prodentia  caret^  cxteras 
omnes  habere  inlelligeniiam  recti  necesse  esl.  Cum 


Plautus  in  Curculiione,  acl.  i,  scen.  iii,  v.22.  Sic  et 
Paulinus  episcopus  Nol^uus,  ^|>jsi.  j,  novje  ediiionjs 
J.  B.  Ift  Brun  (»Iias  6;,  n.  7  :  Fruaninr  interini  tOf 
tuptaiibus^  dignilat  bns,  opibus  suis;  nobis  inopiQUi  ^Qt 
itram,  ut  puiant,  et  sluttitiam  noiitrflm  retinqmut. 


Persequuntur.  Iia  mss.  10  fteg.,  4  Coiberl,  aliiaue 

u,  Tax.,  I  CoU).,  ?  Cla- 

fom.  et  edii.  Fasit.,  prosequuntur. 


quampiuriuji.  Al  mss.  Boni^o^, 


Cum  diissws  cariosis.  Id  esi,  qui  carje  et  putredine 
dilabiitiiur.  Sic  Arnobius,  i.  vj,  ait  signa  deorum  ca-  p 
rie  relaxari.  Uanc  lcctiouHin  ut  meliorejn  elej;i,qiiaip  ^ 
habentcum   eiit.  Ald.  1555  Ms.  1  Urg.  900  annor. 
aliique  receutior.  Jn  diiobus  iieui  aljis  tiiriusque  u:(a- 
tis  desideratur  ilia  vox.  Nostram   ieciionem  ajipro- 
bantlsseusci  Francius;  eiqne  favoni  edit.  Gymuic, 
TorDt*s.,  Soubron.,  BetiiL,  Fasit.,  %  Paris.  iu  quibu^ 
est  curiosis^  t  Coib.,  Mann.,  Cani.,  variosis.  Acce- 
duut  i  Beg.  rec.,  1  Colb.,  Cm.,  I  CIiu*oin.,  qiti  le- 
ffUMl  nariosis;  %  Boiion.,  1  Reg.,  2  Colb.  ei  excusi  4 
Babenl  itartaosi«;  Juu.  iiaroM<,  1  Sorbon. 'narinosos; 
Mc  dictos,  uivolunt,  quod  naribus  odon*s  imbjbant ; 
2  Reg.,  TorncN.,  5  Oxou.  ed.  Rom.  J470,  varicosis, 
Ultr.  nanosis,  1  Co|b.  ei  i  Bruu.  v^mo«is ;  1  Reg..Ykt., 
Caiian.,  Nay.,  aiier  Brun.  ventosis;  1  Colb.  viciosis, 
EdiUo  Coiuuieusis  aniii  1544  legit  ex  m^s.  :  Cum  diis 
Muis  (quos   narinosos  appellaut,  auod  odoribus  thuris 
colantur)  narinosis  reUnquamur.  Ila^c  iuterpretaiio,  in 
textum  iirepsit.  Ad  m:irgiuem  legiitir  varKo«s  eicn- 
rioiii  :  reclivs  i^es  diis  cariosiSf  id  esi,  qiii  a  vcrmi- 
bus  et  iiueis,  vel  corroduniur^  vel  corrosi  suni :  ita  i^ 
apud  Coluinellam  Lerra  cariosa,  Caries  enim  esl  infe- 
siaiio  veriaium.  —  Miriim  in  modiim  hic  lucus  iii  li- 
bris  variatur*  Jo.  Clerici  ex  Art.  Crit^  part.  iii,  sect. 
I,  c.  8, 11.  9;  c^mjeclurajn  araneosis  recepenil  Cella- 
jriiis.  Certe  Tc*J^ullianus  iu  Apoli»geiico,  c.  1!2,  dixit, 
chrisiiantts  laudetii  iiiereri,  s\  staluas  etimagines  (rl- 
gidas  mortuorum  suorum  sunillimas  non  adorent,  quas 
mitvi^  mures,  et  anuieae  iixtelUgant,  Arnob.,  lib.  vi,  p. 
202  :  iVofi  (id  est,  uoiiue   videii.s)  in  ore  simulacri  ab 
araneis  ordiri  reiia  aique  insidiosos  casses?  elc.  Miniic, 
C.  ^  :  Aranece  [aciem  ejns  (idoli)  intexunt,  et  de  ipso 
capite  sua  fita  snspendunt.  Nihibmiinus  cum   Isa^.o, 
Gall.,S|iaik.,Heiimaiiiiopr;eluIicanojt5;iinmuontan- 
tum  ligno,  quod  Celbtrius  bic  putnvit,  sed  et  aliis  tri- 
builur  caries.  Hinc  l*h:Kdr.,  I.  v,  fab.  x,  v.  5,  de  caiie 
gcripsit,  cariosis  dentlbus.  fiumo  Aruol>ius,  1.  vi,  p. 
202 :  (deorun»)  signa.,,  putredinis  modo  caric  reiaxare; 
et  hoc  amplius  Prudenilus,lib.  i,  conira  Symmach., 
V*  45SV-454 :  JSon  patiar  ut  cariosorum  venereris  mon- 


stra  deorum.  Sed  sagax,  ut  inquit  Plnntus,  nasum 
habeat  necessc  est,  qui  veram  hic  scripluram  od(V 
rari  voluerit.  Bcn. 

Quid  mduant,  Mss.  10  recenl.  et  9  impressi,  quid 
metuunt, 

Pe  deorum  culioribus  augeatur.  Deest  de  m  9  edi- 
tis.  Jsiud  capul  esl  conferendum  cum  Apologelico 
.TerluIIiaui  sub  finem.  Praeposilionem  de  babeni  sex 
veteres  ediiioiies  deciiui  qdinti  sxcu)i. 

Nunquam  vero,  etc.  Fides  cbrtsiian;i  porsecutlone 
non  modo  uoii  exriiiguittir,  sed  magis  eiiain  m:<gis- 
que  propagatun  Nam  omuiiio  sic  divinilus  compara- 
lum  esl,  iit  ager  ille  Evangelicus  pioriim  ei  iiiiiocen- 
lum  cruore  laulo  magis  pinguesoat  qtianio  largius 
fuodiliir.  Jusius  siquidem  ut  palma  florebit.  Vide  ler- 
tull.  sub  riuem  Apologei. 

Tandem  tam  excors.  Sic  lego  cum  mss.  2  vetusiis- 
simis  Reg.  ei7  aliis.  Iti  5  rcceut.  pro  tandem,  legiiur 
tamen;  in  1  Bonon.  antiq.,  2  Lips.,  edil.  Romana 
1474,  et  aliiri  vulgalis,  tam  demens  :  quod  quis  non 
videl  ex  tandein  laclumesse^A  4  Reg.  recent.,  4 
Colberl.  el  8  veterib.  editis  uirumque  abesi.  lu  uno 
Colbcrt.  est  vecors.  —  Quis  est  tandem  excors,  tnmaue 
ccecus.  Forte  pleuius  ita  legeudum  :  Quis  est  tandcm 
tam  demens,  tam  excors  tamque  ccecus?  C.ip.  12,  iufra, 
quis  tandem  eril  tam  deuieiis  ?  Buneman. 

Quum  habeant  in  potestate,  supplicia.,^,,  vitare. 
Reituin.  et  edili  oinues  :  qunm  habeant  in  sua  potes-  ' 
tate  supplicia  vitare,  Negare  lafuen  iion  possum  Lac- 
tanliuin  in  liac  phrasi  iiou  solere  prononieu  addere. 
Cap.  10  :  Quos  vivos  habebat  in  potestate ;  cap.  18: 
Non  habetin  potestate  ^  ut,  Conf.de  Ira,  c.  21.  Miim- 
cius  camen  ,  c.  37  :  Quum  dimitti  haberenl  in  sua  po- 
testnte,  addiio  pronomiue;  el  Seneca,  ep.  9  :  In  sua 
polestate  habet,  quam  cito  reparel.  Ul  ulrumque  sLt 
recluiu.  BoNEM\N. 

Desipit.  lla  restilui  ex  mss.  pene  omnibus  ac  7  ve- 

teribiis  editis,  qu«)d  poslulai  verbuni  caret  iiifra  po- 

silum.  Mss.  ^  iotideui(|ue   exciisi  babeui  desipuerit, 

Uiique  innumerabiies.  Mss.  Reg.  Pul.,  cceiercBquo- 

que  ;  Fraucius,  t</  qu(P. 

Prudentia  caret.  Ita  qiiamplurimi  mss.  inler  quos 
stmllre8anliquissimiiReg.,l  Bouon.,Cauc.Iii  Regio- 
Pul.  alii^que  7  el  in  iiupressis  legiliir  providentia, 

Unis  nc  paribns  nnimis,  Sic  resiiiui  ex  6  veieribusi 
cdiiis,  eiomiiibus  mss.  pr:cler1  Reg.  receiit.,  1  Colb. 
a  prima  manu,  ci  12  editis,  quibtis  est  unitis.  Sed  et 
supra  Laclauiius  le^it,  una  et  pari  mente,  Unis  aulcm 
in  plurali  numero  est  vox  Ciceroniaua  :  unas,  inquit 


S91  riRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT-  594 

debuerant  aliquld  in  ea  re  esse  rationis ,  quod  non  A  incipiant  quod  per  tormenta  fecenint.  Quis  id  oflG- 


sine  causa  usque  ad  mortem  defendaiur;  aliquid  fun- 
damenti  ac  soiidiiatis,  quod  eam  religionem  non  tan- 
tnm  injnriis  ac  vexaiione  non  solvat,  sed  augeat  sem- 
per ,  et  faciat  firmiorem.  Nam  et  in  hoc  quoque 
malitia  illorum  convinciiur,  qui  e?erlisse  se  fundiins 
religionem  Dei  opinanlur,  si  liomines  inquinaverint; 
cnm  et  Deo  saiisfacere  liceat ,  et  nullus  sii  lam  ma- 
lus  Dei  cultor,  quin  data  facuUate,  ad  placandum 
Deum  revertaiur;  et  quidem  devotione  niajori.  Pec- 
cati  eiiim  conscientia  et  metus  poenae  religiosiorero 
facit ;  el  semper  multo  firmior  est  fides  quam  re- 
ponit  poenitentia. 

Si  ergo  ipsi ,  cum  deos  sibi  arbitrantur  iratos,  ta- 
men  donis ,  et  sacrificiis,  el  odoribus  placari  eos  cre- 


cium  libens  obeat,  quod  ab  injuria  coepil?  Qnis  cum 
videat  laterum  suorum  cicatrices,  non  magis  oderit 
deos,  propter  quos  aeterna  poenarum  insignia,  et  ini- 
pressas  visceribus  suis  notas  gestet?  Iia  fit  ut,  data 
divinitus  pace,  et  qui  fuerint  aversi,  redeant,  et 
alius  propler  miraculum  virtutis  novus  populus  ac- 
cedat.  Nam  cum  videat  vulgtis  dilacerari  boniines  va- 
riis  toFmentorum  generibus,  et  inter  faiigatos  carni- 
fices  invictam  tenere  patientiam,  existimant,  id  quod 
res  est,  necconsensum  lam  multorum ,  nec  perseve- 
ranliam  morientium  vanam  esse,  nec  ipsam  patien- 
tiam  sine  Deo  cruciatus  tantos  posse  superare.  La- 
trones  et  robusti  corporls  viri  ejusmodi  laceraiiooes 
perferre  nequeunt :  exclamant,  et  gemitus  edunt ; 


dunt  :  quid  esl  tandem ,  cur  Denm  nostrnri  lam  iro-  B  vincunturenim  dolore,quiadeestillis  inspirala  patien* 


mitem,  tam  implacabilem  putent,  ut  vid^atu.  is  jam 
christianus  esse  non  posse,  qui  diis  eorum  coactus  in« 
vituSque  libaverii?  nisi  forte  contaminatos  semelpu- 
tant  animum  transtaiuros,  ut  sua  sponte  jam  facere 


tia.  Noslri  autem  ( ut  de  viris  taceam)  pueri ,  et  niu- 
lierculae,  tortores  suos  taciti  vincunt :  et  eiprimere 
iliis  gemilum  nec  ignis  potest.  Eant  Romani,  et  Mu- 
tio  glorientur,  aut  Regulo :  quorum  aller  necandum 


VARIOROM  NOTJE. 


in  pluribus  epistolis,  a  te  aceepi  liueras,  Item  apud 
Arnobium,  lib.  vn  adversus  Gentes,  cum  deorumiint 
ientenlice  disparei  iubitanliaique  non  unas,  Huec  ad 
grammaticos. 

Quin  data  (acultate,  ad  placandum  Deum  reverlatur, 
Sic  restitui  ex  omnibus  prope  inss.  et  5  vet.  excusis. 
In  1  Reg.  rec.  et  9  cditis  cec.  qui.,,  non.  Mss.  Gauc. 
et  1  Lips.,  ad  placidum  Deum. 

Devotione  majori.  Fil  aliquando  ut  iapsi,  qni  ad  sa- 
niorein  vitain  revertuntur  majori  devotione,  quain  an- 
tea  Deum  diliganl;  non  vero  majori  semper  devo- 
tione,  quam  ii  qui  husquam  lapsi  sunt.  Nec  igitur 
poeniientiuin  fides  firmior  esi  quam  fides  eoriim  qui 
eam  rcligiose  servaverinit.  In  hanc  ergo  Lactantii 
opinionem  recte  animadvertet  theologus  quisque  ca- 
tholicus. 

Multo  firmior...  Gatholice  contra  Donatislas,  poeni- 
tenliain  lapsis  denegaiites. 

Quid  eit  tandem,  cur.  Iia  scribo  cum  mss.  2  Ronon. 
septemque  aliis  ac  edil.  Rom.  1474,  elGellar.  Mss.  7 
Reg.,  inter  quos  sunt  duo  aniiquissimi,  ett  Golb.  ha- 
bent ,  tamen  cur ;  inepie,  cuin  mox  tamen  praeces^e- 
rit.  S  Golbert.,  1  Glurom.  et  14  impressi,  quid  est  tan- 
dem  auod.  — Lib.  i,  c.  17  :  Erat  plane,  cur.  Ibid.,  c. 
18  :  Estvero,  cur.  Goiif.  lib.  ii,  rap.  6;  I.  iii,cap.  17; 
•  Heins.  ad  Ovid.,  Metam.  ii,  v.  518 :  Estvero,  cur.  Pro- 
pius  vero  nostro  loco,  1.  ii,  c.  8  :  Quid  e$t,  cur ;  1.  vi, 
c.  11  :  Quidcausce  est,  cur  ;ibid.,  c.9  :  Quidtandem 
habety  cur.  Deoique  plaiie  ut  hic  de  Opif.,  c  1 :  Quid 
est  tandenij  cur  nobis  invidiosum  putet.  Rhneman. 

Libaverit.  Mss.  2  Reg.,  1  Glaroin.,  Ruii.,  tibarit. 
Fraiiciuii,  (orte  litaverit. 

Nisi  forte  contaminatos  semel  putant  animum  trans- 
laluros.  Legitur  veroapud  Runetnan.  :  Nisi  (ortecon- 
laminatos  semel  animos  ita  putant  posse  Irantferri ; 
et  ille  in  hanc  leolionein  noiam  sequentem  exhi- 
bei.  —  Ila  scriboex  Lips.  2,  5,  Reimm.,  ubi  Torn. 
1587,  1615  et  (^en.  1650,  quam  Walch.  expressit  : 
Nisi  si  (orte  contaminatos  semel  animos  ita  putant  posse 
transferri;  altcra  1478  :  iVw  forte  contaminalos  semel 
puteiit  animos  trauslaturbs.  At  Kost. ,  Ven.  1495,  97, 
Parrh.,  Paris.,  Juiil.,  Fasit.,Gi7ph.,Tliomas.,  IsaRiis, 
Thys.,  Gall.,  Spark.«  Gaiitab.,  Cell.  :  contaminatos  se- 
mel  putant  aninuim  translaiuros.  At  reciiiis  in  pUirali 
Ald.  Crai.,  Gymn.,  Torii.  1548.  ei  Detuleius  :  Conta- 
tninatos  semel  putant  animos  transiaturos.  lia  iioster, 
lib.  IV,  cap.  10  :  Judasi  ad  profanos  jEgyptioum  ritus 
animoi  transtulerunt.  Ipsa  phrasis,  transferre  animumt 


cst  elegans.  Gicero ,  \.  ui  Fam.,  ep.  15  fin.  :  He... 
ab  angoribus  abducam ,  transferamque  animum  ad  ea, 
Bdneiian. 

Obeat.  Scripti  6  etedit.  5,  tubeat;  Gauc,  abetit. 

JEtema  poenarum  insignia.  Iia  omnes  edd.  et  niss. 
praeter  Goih.,  5  Lips.  et  5  ed.  in  quibus  esl  exierna, 
Versio  Gallica,  les  enseignes  perpituelles.  JEternOy 
id  est,  perpetua. 

Pace.  Id  est,  restiluta  iranquillitate  Ecclesix,  nl  c. 
G  21  :  Quandiu  pax  cst  in  populo  Dei.  Gonf.  dc  Mort. 
persec,  c  1,  c  5,  c  52.  Buneiian. 

Et  qui  fuerint  apersi,  redeani.  Sicemendavi  ex  mss. 
1  Golbert.,  2  Brun.  et  edit.  Tornes.,  Soubron.  et  Be- 
tul.  Recte,  ut  opinor  :  siquidem  Lactanlius  supra  di- 
xit,  averti  a  Deo ;  et  infra,  cap.  20,  si  animus  saerifican'' 
tis  aversus  est.  Gasteri  mss.  et  impressi  legunt  univerii. 

Novus  populus.  Gyprian.  Exhort.  Mart,  xi  :  Quod 
ii  tantui  oitenditur  et  probatur  Chriitianorum  martff' 
rum  populut,  nemo  difficile  vel  arduum  putet  eae  mar* 
tgrem  fieri,  quando  videt  martyrum  populum  non  poite 
numerari.  Bunem  an. 

Quam  videat  vulgut.  Tertull.,  1.  i  ad  Nationes,  c.  I 
et  ad  Scapulam  exlr.  :  Nec  lamen  deficiet  hcec  tecta^ 
quani  tunc  magit  (Bdificari  tciat,  quumccedi  videtur  ; 
quitqueenim  tantam  toterantiam  tpectanif  ut  aliquotcrU'' 
pulo  percuttut  et  inquirere  aceenditur,  quid  sit  in  caa- 
sa,  et  ubi  cognoverit  veritatem,  et  ipte  ttalim  iequiiwr. 
Huc  pertiiieut  ex  Lact.  iib.  v,  cap.  22.  Buneman. 
jy  Variii  lormentorum  generibut,  Yide  I .  de  Mort.  Pers. , 
c  18.  Ea  describuni  Sagiiiarius  ei  Gailonius  de  Cru* 
cialibiis  mariyrum ;  et  sparsim  Rorlholt.  in  anreo  li« 
bro  de  Persecutioiiibus  Ecclesiae  primaevae.  Bunenan. 

Posse.  Mss.  1  Bon.  addit  sponte  tua. 

Inspirata  patientia.  Mss.  8  rec.  tn<ptra(to  patientiee; 
1  Glarom.  desperatio  patientias,  corrupte,  1  Golb.  tn- 
tpiratio  tapientice,  mendose,  pro  patientto!.  Legitur  quo- 
quc  apud  Arnobium,  lib.  vii. 

Et  muiierculce.  Hsec  et  sequentia  desumpta  sunt  ex 
Miniicio  Felice.  Vide  Glementem  Aiexandrin.  Stro- 
mat.  lib.  iv.  VideArnob.,  lib.  vii  et  Acta  vera  et  sin- 
cera  mariyrum. 

Eant  Romani^  ctc  Male  lamen  hic  interpretatur  Lac- 
taniius  duo  patienti»  ac  foriiiudinis  Romanx  cxein- 
pla.  Rcgulus  ad  Garihaginenses  eiiani  cum  tormeii- 
torum  ac  vitx  periculo  rediil,  ut  Odein  dataro  serva- 
ret  ,  inaluitqiie  paiientia  cruciatus  superare,  quam 
sibi  mortem  cousciscere.  Mutius  vero  non  minorem 
testatus  est  palieniiam  ac  fortituduieni  in  supplicio 


593 


LIBER  V.  DE  JUSTITIA. 


m 


se  liostibus  tradidit,  quod  captivum  puduii  vivere;  j^qm  nuUos  cruciatus,  nullam  morlem  recusant,  ne  a 


aller  ab  hostibus  deprchensus,  cum  vidcret  se  mor* 
tem  vitare  non  posse,  manum  foco  injecit,  ut  pro  faci- 
nore  suo  saiisfaceret  hosii,  quem  voluit  occidere, 
eaque  pcena  veniam ,  qnam  non  meruerat ,  accepit, 
Ecce  sexiis  infirmus,  et  rragilisxias  dilacerari  se  loto 
corpore  urique  perpetitur,  non  necessiiate,  quia  licet 
viiare ,  si  vellent»  sed  voluntate,  quia  confidunt  Deo. 
CAP13T  XIV. 
De  Chmtianorum  forUtudine. 

Sed  h:ec  est  vera  virtus,  quam  philosopbi  quoque 
gloriabundi,  non  re,  sed  verbis  inanibus  jactaiit,  dis- 
sereiites  nihil  esse  tam  congruens  viri  sapientis  gra- 
vitati  atque  constantiae,  quam  nullis  tortoribus  de 


fide  justitiaque  declitient;  qui  non  tyrannicas  jussio- 
nes,  non  prxsiJum  glaJios  iremunt ,  quominus  ve- 
ram  ei  solid.im  libertaiem  constanii  mente  defen- 
dant ;  qiiae  iu  hoc  solo  tuenda  sapieiitia  est.  Quis  enim 
tam  insoiens,  (am  elatus  est,  qui  me  vetet  oculos  in 
coelum  tollerc?  Quis  imponat  mihi  necessitatem,  vel 
colendi  quod  nolim,  vel  quod  velim  non  colendi? 
Quid  jam  nobis  ultcrius  relinquetur,  si  etiam  hoc,. 
quod  voluntate  fieri  oporlet,  libido  extorquel  aliena? 
nemo  isiud  erficiet,  si  quid  nobis  ad  contemneiidam 
mortem  doloremqiie  virtutis  est.  Quam  constaniiam 
si  tenemus,  cur  stiilti  jiidicamur,  facientcs  ea  quae 
philosopbi  laudant?  Recte  igiturSeneca  incongruen- 
tiam  hoininibus  objcclans,  ait  :  Summa   virtus  illis 


senteniia  et  proposito  posse  depelli ;  sed  tanti  esse  ^  videtur  magnus  animus.  Et  iidem  eum,  qui  contemnit 


cruciari  et  mori,  ne  fidem  prodat,  ne  abofficio  disce 
dat,  ne  metu  mortis  aut  dolore  acerbo  subacius, 
aliquid  Taciat  injustum.  Nisi  forte  deiirare  illis  vide- 
tur  Flaccus  in  Lyricis,  cum  dlcit  : 

Juslum,  et  tenacem  proposill  virnm, 
Non  tivium  ardor  prava  jiibentium, 
Non  vultus  insiantis  tyranni 
Mente  quatit  soiida. 

Quo  nihil  verius  dici  polest,  si  hoc  ad  eos  referatur, 

VARIORDM  NOTiE. 


mortem,  pro  furioso  habent,  quod  est  utique  summae 
perversitatis.  Sed  ii  vanarum  religionum  cultores 
eadem  stultitia  id  objiciuiit ,  qua  verum  Deum  noii 
intelligunt ;  quos  Sibylla  Erithraea  xbi^ov;  xac  oofon- 
roMs  vocat,  surdos  scilicet,  et  excordes,  qui  nec  au- 
diant  divina ,  nec  seniiant :  sed  terram  digitis  suis 
imaginalam  metuant,  et  adorent. 


libens  suscipiendo,  ob  Porsennam  a  se  per  errorem 
non  irucidatuin.  De  bis  vide  S.  August.  de  Givit.  Dei, 
lib.  1,  cap.  15  et  24,  et  lib.iv,  cap.  20.— Ea»if  Roma- 
tit...  a/ont;nliir.  ImilalurCypr.,l.ii,  ep.  4,ed.  Erasm.,  G 
ed.  Oxon.  ep.  57,  p.  75  :  Eant  nunc  magi$tratu$,  et 
con$ule$  $ive  proconsutet  annuis  dignitati$  intignibus  et 
duodecim  fa$cibut  glorienlur  :  Ecce.  Buneman. 

Accepil,  Heumann.  legit  acciperet,^  Accepit.  Clare 
et  hic  sequilur  Minucium,  c.  37  seqq.  :  Vot  ip$i  cala- 
mitosot  virot  fertit  ad  ciBlum,  Mutium  SccBVolam,  qui 
quum  errastet  in  regem,  periittet  in  ho$tibutf  niti  deX' 
teram  perdidi$$et.  Buneman. 

Sexut  infirmus,  Hxcesilecliomss.  anliquOrum  et  9 
editorum.  Scripli  rec.  10  et  excusi  6  pro  infirmut^  ha- 
bent  fosmineus,  quod  mihi  glosscma  sapere  videtur. — 
Sexus  infirmus.  Sic  Cyprianus,  epist.  4,  ed.  Oxon.  f. 
8  :  Nec  pati  virgines  cum  mascutis  habitare.,.  quando 
etsexus  iiifirinus,  ct  oitas  adhuc  lubrica  per  omnia,,. 
regi  d(^eat,  Buneman. 

Vrique.  Edit.  Aldi   utique  :  at  male ;  ignis  enim 
ailhibebatur  in  crucialibus ,   ul  videre  est  supra. — 
Urique.  Eliam  hic  Miiiucium  exprimit,  c.  Zl:Etquot 
ex  nostris  non  dexteram  solum^  sed  totum  corpus  uri ,  D 
creniari  sine  utli»  ejulatibus  pertuterunt ,  quum  dimitli 

K^assertim  haberent  in  sua  potestate?  Conf.  Lact.  de 
ori.  pers.,  cup.  16,  cap.  21,  cap.  22,  epist.  cap.  66. 

BUNEMAN. 

/)«o.  Mss.  12etedd.  8,  in  Deo, 

Sed.  Addidi  ex  Edilt.  Colonieiisi  anni  1544  et  Be- 
tuleii  1565. 

Philotophi  quoque  gtoriabundi.  Tertull.  Apolog., 
c.  50  >  Multi  apud  vos  ad  lolerantiam  doloris  et  mortis 
hortantur^  ut  Cicero  in  Tusculunis,  ut  Seneca  in  For- 
tuitis,  ut  Diogenes,  ut  Pyrrhou,  ut  Callinicus  :  Piec 
tamen  tantos  inveniunl  verba  ditcipuloSt  quantos  Chrit- 
tiani  factis  docendo.  Bun. 

Nultis  lortoribus,  Ita  correxi  ex  7  mss.  Reg.  anti- 
quioribus  et  Em.  Alii  ferunt  terroribus.  Vide  supra, 
nofUri  autem  (  ut  de  viris  taceam )  pueri,  et  muliercutce 
tortoret  tuot  taciii  vineuni ;  ei  Epitoin.,  cap.  54,  si 
tuperatit  tortoribut  animam  pro  fide  ac  religione  pona" 
mtii.  Scripti  14  et  8  impressi ,  de  tententia  et  propo- 


posito;  5  rec.  manu  exarati  et  8  vulgati ,  de  tententtas 
proposito, 

Et  mori.  Mss.  5  et  ed.  4,  et  emori,  —  Bon.,  Tax., 
Pen.,  Lips.  alter. ,  Reimm. ,  Rosl.,  Ven.  uiraque  78, 
1515,  Paris.,  Crat.,  Gymn.,  Rtus,  cruciari  et  mori, 
Pal.,  Juu.,  Goih.,  Lips.  1,  3  Fasit.,  Gryph.,  Torn., 
Thomas.,  cruciari  et  emori.  Vid.,  cap.  15,  not.  BuN. 

Subactus.  Em.  coactus, 

Flaccus.  Horat.  l.  in  carm.,  Od.  5. 

Pras$\dum,  Qui  provincias  regebant. 

Solo,  1  Colberl.  Secuto. 

Vet  cotendi,  quod  nolim,:.  cotendi.  Sequitur  Tertull. 
Apolog.,  c.  25  :  Videte,  ne  et  hoc  ad  irretigio$itati$ 
^elogium  concurrat^  adimere  tibertatem  religiomSj  et  in-- 
terdicere  optionem  divinitatis,  ut  non  ticeat  mihi  cotere^ 
qnem  velim^  sed  cogar  colere  quem  nolim.  Conr.  Lact. 
Epil.,  c.  55  et  c.  ^  :  Nec  imponi  cuiquam  nece$$itai 
potest,  ut  colat^  quod  non  vult.  BuN« 

Relinqueiur,  Mss.  Regio-Pui.,  1  Colberl.  el  Brun., 
retinquatur;  i  Beg.  rec.  retinquitur. 

Extorquet.  Ms.  1.  Reg.  antiquiss.  et  edit.  Ald.  1515, 
Griph.,  Crat.,  extorqueat. 

Seneca.  Hic  locus  est  inler  rragmenta,  quae  sunt 
initio  operum  Senecx.  Scilicet  in  Fortuitis,  Sic  le- 
gitur  apud  Tcriullianum  in  cpilogo  Apologeiici  : 
31utti  apud  vos  ad  tolerantiam  dotoris  et  moriis  hor- 
tantur,  ut  Cicero  in  Tusculanis,  ul  Seneca  in  Fortuitis^ 
ut  Diogenes,  ut  Pyrrhon,  ut  Catlinicus, 

Virtus,  1  Brun.  justitia. 

Summas  perversitatis.  1  Reg.  summum  perversitatis; 
1  Bonon.  antiq.  SummcB  pravitalis. 

Sibylta,  Vide  Serm.  8,  et  apud  Theophil.  ad  Au- 
tolyc,  lib  II. 

Terram  digilistuis  imaginatam.  Id  cst,  in  imagineni 
figuraiam,  atque  rorinatam  digitis  suis  .  Sic  S.  Remi- 
cius  in  suo  tesiamenlo  apud  Brisson.  formul.,  lib.  vii : 
Tibi  hmredi  mex  ecclesicB  supra  memoratas  jubeo  thu- 
iributum  et  imagmatum  cclicem  fabricari.  ISiEUS.— Lac- 
ianiius  verhum  imnginor  passive  posuit  qnnd  activum 
semper  est.  —  Elegantiiisdixil  de  Ira,  c.  20.  Adorant 
opera  humanis  digitis  taborata,,.  de  terra  pcta  et  foi" 
mata  venerantur,Dm, 


595 


CAPUT  XV. 
De  stultiliaf  $apientiaj  pielalCt  aquitate  et  ju$tiiia. 


QucB  vero  causa  sit,  ut  eos  qui  sapientes  sunt,  slul- 
los  pulent,  magna  ratio  est  (  nec  enim  frustrn  raJluh- 
tur ).  Quse  nobis  diligenter  est  explicanda,  ut  crrores 
6U0S  landem  (si  fieri  possii)  agnoscanl.  Justitia  suapte 
natura  speciem  quamdam  slulliii.-e  habct,  quud  cgo 
et  divinis,  ct  humanis  testimoniiscon(irmarcpossuni. 
Sed  nihil  rortasse  apud  islos  agimus,  nisi  cos  de  suis 
doceamus  auctoribus,  non  posse  quemquam  juslum 
esse,  quod  est  qonjunclum.cum  vera  sapicnlia,  nisi 
idem  slulius  esse  videalur.  Gafneades ,  Arademicas 
sectx  philosoplius,  cujus  in  disscrendo  qux  vis  ruc- 
rit,  qu.-c  cloquenlia,  quod  acumen,  qui  nescit,  ipsum 


FIRM.  LACTANTIl  OlVlN.  INSTIT.  S96 

A  gravitate,  cujus  Hrma  et  stabilis  debet  esse  sanlentia, 
sed  quasi  oratorio  exercitii  genere  in  utramque  par- 
tcm  disserendi.  'Quod  ille  facere  solebat,  ut  alios 
quidiibet  ufrerentes  possel  refutare.  Eam  disputatio- 
nem,  qua  juslilia  everlilur,  apud  Ciceronem  L.  f  urius 
recordalur  :  credo,  quoniam  de  repulilica  disscrebal, 
ut  dereiisionem  laudaiionetnque  ejus  iuducerel,  sine 
qua  putabal  re;^i  non  posse  rempuhlicam.  Carneadcs 
Qutem,  ut  Arisioleiem  refelleret  ac  Piatonem  justilicc 
patronos,  primn  iila  dispuialionc  collegit  ea  onmia, 
qux  pro  jusiilia  dicebantur,  ul  possel  illa,  sicui  fecit, 
everlere.  Eratcnim  faciliimum  justiiiam  radices  non 
habentem  lahefactare,  quia  lum  nulla  in  terra  fuit» 
ut  quid  esset,  nui  qualis,  a  philosophis  cerneretur. 
Atque  uiinam  lot  ac  lales  viri,  quanium  eloqiienii» 


ex  prxdicalioneCiceronis  inlelliget,  nut  Lucilii,apud  g  quaniumque  animi,  tantum  etiam  scieutia;  ad  implen- 


quem  dissereus  Nepluims  de  re  difficillima,  ostendit 
non  posse  id  explicari,  nec  si  Carucadem  ipsum  Or- 
cus  reniiital.  Is,  cum  legatus  ab  Aiheuiensihus  Ro- 
jnam  missus  essei,  dispuiavit  de  juslilia  copiose,  aa- 
diente  Galba,  et  Calone  censorio,  maximis  tunc  ora- 
toribus.  Sed  idem  disputationem  suam  posiridie  coh- 
iraria  disputaiione  subveriit ;  et  jusliiiam  ,  quam 
pridie  laudaverat,  suslulil ,  non  quidein  philosophi 

VARIORUM  NOTiE. 


dam  defensionem  summae  virtulis  hahuisseut,  cujus 
origo  in  religioue,  ratio  iii  aequitate  esl!  Sed  ii,  qui 
primam  illam  pariem  nescierunt,  ne  secundam  qui* 
dem  tenere  potueruul.  Volo  aulcm  prius  circum-. 
scripie,  ac  hrcviler,  quid  sit  ostcndcre,  ut  intelliga- 
tur  pliilosophos  ignord^se  justitlam,  nec  id,  quod  mi- 
nime  noverant,  p<»luisse  defendere.  Juslilia  qiiamvis 
omties  simul  viriutcs  dmplcclatur ,  tamen  dusc  suiit 


Quce,,,  causa  $it.,.  putent?  Magna  ratia  est.  Posui 
inlcrrogandi  signum  \^osi  pulent,  uiqnasi  respondeal : 
Magna  ralio  e$t,    qux  nohis^  cic.  BuN. 

Possit.  Scripli  11  rec.  el  edii.  5,  potest. 

Agamus.  Mss.  9  rec.  et  editi,  aqemus. 

Ipsum  ex  prcedicalione  Ciceronis  intelliget.  Mss.  2 
fionon  ,  Tax.,  Pcn.,  ferunl,  is  ipsum;  Cantahr.  et 
edd.  15,  is,  neglecto  ipsum;  2  Rcg.  rec.  et  e<ld.  ii 
vel.  Roni.  neuirum  hahL^nt.  Il.nnc  Ciccronis  erant  in 
tertio  de  Repiihlica  libro.  — Heiim.  legit,  intetligat, 

JSec  $i  Carneadem^  eic.  Antonomasia  proverhialis  , 
pro,  hic  si  ah  inreris  resurgai.  Hnjus  eloqueniia  ce- 
lehraliir  a  pliiribns.De  cujiis  stiidio  et  industria  lcgc 
iii  primis  Valer.  Max.  Fuit  is  novae  Academi;e  prin- 
cep«i,  ut  ait  Lueianus.  Betuleius. 

Is,  cum  legatus,  etc.  De  hac  legatione  sic  scriptum 
est  apud  Macroh.,  lihro  i,  cap.  5,  Saiurn.  :  ///05  dico, 
quos  Athenienses  quondam  nd  senalum  legavere,  im- 
petratum  uti  muliam  remiiteret,  quam  civitati  eorum 
fecerat,  propier  Oropi  vastationem  :  ea  mulla  fueral 
taleniumferequingenium.Erani  isti  philofophi  Carnea- 
des  ex  Academia,  Diogenes  Stoicus,  Critotaus  Peripa- 
ieticus  :  qnos  ferunt,  seorsum  quemqne  ostentandi  gra- 
tia  per  ceteberrima  urlns  loca  mngno  hominum  convenlu 
dissertasse.  Fuit  (  ut  retatum  est )  fncundia  Carneades 
violenta  ei  rapida  :  scita  et  tereti  Critolaus  :  modesta 
Diogenes,  et  sobria.  Sed  in  senatum  inlroducti,  inter- 

Erete  usi  sunt  Ccecilio  senntore.  Locus   hic  ex  Geliii 
[oclibiis  Aiticis  desumptos  est,  lih.  vii,  cap.  14,  uhi 
Auctor  de  tribus  pliraseos  generihus  verha  facit.  Al- 

ue  h-jec  dixii  de  causa  legationis ,  cujus  nieroinlt 

ell.  sub  finem,  lih.  xvii. 
Galba,  et  Catone  Censorio.  Mss.  19  recenliores  cl  6 
edit.  habeni  Censoribus.  At  Censorio  recte  admodum 
pncferuol  mss.  6  Reg.  ex  quihus  duo  sunl  aiitiquis- 
simi.  1  Sorhou.,  2  Culh.,  Marm.,  1  Lips.,  1  Clarom. 
ac  iredecim  vulgati.  Neque  euim  Galba,  sed  L.  Val. 
Fiacciis  ciim  Gaiune  ceiisnra  functus  esi,  ut  ex  Livio 
et  Pliiiarcho  omiies  noverimt,  qoi  in  llistoriconiui 
nloniimeuti^  yersalisuiil.  NeiiuehocadCpnsores  quid- 
qu.ini.  Sed  lii  diio,  ui  oratores  iiliiis  aBtniis  celeher- 
riiiii  (  quod  ex  Ciceronis  Bruio  iutolligitur )  eloquen- 
tissimorum  virorum  facundiam  audivisse^  siguiucan* 


2! 


tur.  Betuleius.  —  Catone  Censorio.  Rem  conficit  hue 
pertineus  locus  Quintil.,  1.  xii  Tnsiit.,  c.  1,  p.  1053  : 
NtqneCarnendes  ilte,  qui  Romce  flMrf/^MfeCensorloCa- 

C  toiie  non  minoribus  viribus  contra  jusliiiam  diciiur  di$' 
seruisse,  qnam  pridie  pro  justitia  dixerat,  injuslus  ip$e 
vir  fnit.  BuN. 

Sed  idem,  eic.  Quiniil.,  lih.  v,  c.  1  :  Neque  enim 
Academici,  cum  in  uiramque  disserunt  pnrtem,  non  $e- 
tundum  alternm  vivunt;  neque  Cnrneades  ille,  qui  Ho- 

^  .  mcB,  audiente  Censorio  Catone^  non  minoribus  viribus 
contra  justitiam  dicitur  disseruisse ,  quam  pridie  pro 
justilia  dixerat,  injustus  ipse  vir  fuil ,  elc.  Plutirclius 
miillis  scrihit,  qiiam  u*cre  ipsos  oratores  in  Civitate 
declamiiaiiles  tulerit.  Flin.,  lih.  vii,  cap.  30,  iJ  ip- 
siim  paiirissimis  |)erstriiigit.  Cato,  inquit,  Cen$oriu$ 
in  itla  nobili  trium  sapieniice  procerum  ab  Athenis  le* 
gatione,  audito  Carneade,  quam  primum  legatos  eo$ 
cen$uit  dimitiendos ;  quoniam  itto  viro  qrgumentante 
quid  veri  esset,  haud  fncite  discerni  posset,  etc.'* 

Cujus  firma  et  stabitis  debet  esse  sententia.  Mss.  11 
rec.  et  i  edil.  hahent,  cujus  prudeniia  /Srma.elc. 
Scripli  10  rec.  prudentice.  llanc  voceni  rejiciunt  anli- 

^  quiores  mss.  et  15  vulgali. 

•^  Quidlibei  afferentes  lia  resiltui  ex  mss.  velerrimis  i 
Bonon.,  2  Reg.  et  Pen.  In  Regio-Pnt.  quidquid  libet 
a/ferentes.  Mss..  Cauc,  1:2  alii  rec.  et  %  edil.  quidlibet 
asserentes.  Scripii  rec.  4  et  2,  quodlibet  asserentes. 
Scripli  1  Re^.  ei  1  Colh.  quidlitfet  disserentes. 

Jusiitia  evcrtitur.  Scripli  11  receutiores  et  5  edit. 
sabvertitur. 

Labefactare.Ms^.  5  Rog.,  1  Sorhon.,  1  Colb.,  2  Cla- 
rom.  tabefactari.  f^m\n\  \i  vec.  adduut,  ut  iticcrei 
anhelnntem  laborare ;  2,  tabore ;  9  cdil.  ut  diceret  iwa- 
niter  laborari. 

Cerneretur.  Mss.  Torncs.  et  1  Colh.  a  secunda 
manii,  edit.  Rom.  1470,  ciCrat.  in  marg.  diceretw. 

Ne  secmdam.  Mss.  12  rec.  nec. 

Justitia  qnamvis,  etc.  Proverhium  esl,  quod  Aristo- 
teles  sape,  pr;esertim  taiiicn  in  iih.  v  Moralioiii  cilal 
cap.  1,  alqiie  lianc  jiistiliain  geiienileui  intelligit,  qii;v 
specialeui  una  cuin  aliis  hoiiesti  partibus  in  |;6nerar 
litatis  suae  6Jniiui  compic^titar, 


Sd7  UBER  V.  DE  JUSTITIA.  598 

omnium  principales»  qusa  ab  illa  divelli  separarique  A     Aliera  est  justiliae  pars  aequilas  :  aequilaleni  dico 


non  possunt ,  pieias  et  xquiias.  Nam  fides »  tempe- 
raniia,  probiias,  innoceniia,  intejirilas,  ct  caclera  Iiu- 
jiisniodi,  vel  nainra,  vel  insiitulis  parentum,  possunt 
esse  in  iis  hominibus  qiii  jusliiiam  nesciunt,  siculi 
semper  fueruni.  N^m  Uomani  veteres ,  qui  jusiitia 
gloriari  solebant,  iis  uiique  virtuiibus  gloriabantur , 
quae  (ut  dixi)  proficisci  a  justiiia  possunt,  et  ab  ipso 
fonte  secerni.  Pieias  vero  et  aequiias,  quasi  venoe  sunt 
ejus ;  bis  euim  duobus  roiiiibus  conslat  toia  justilia. 
Sed  caput  ejus  ei  origo  in  illo  prnno  esl,  iii  secundo 
vis  omiiis  ac  raiio.  Pielas  autem  nibii  aliud  est  qaam 
Dei  nolio ;  sicut  Trismegistus  verissime  definivit ,  ut 
alio  loco  diiimus.  Si  ergo  pieias  esl  cognoscere 
Deum,  cujus  cognitiunis  h<i-c  summa  est,  ut  eum  co- 


non  utiquc  bene  judicnndi ,  quod  e\  ipsum  laudabile 
est  in  bomine  josto;  sed  se  cum  caeieris  coaequandi, 
quam  Giccro  a;quabilitalem  vocal.  Deus  enim,  qui  ho- 
mines  gcncrai,  el  inspirnt,  omnes  xquos,  id  est  pares 
esse  voluit.  Eamdem  conditioncm  vivendi  omnibus 
posuil,  omnes  ad  sapicntiam  genuil,  omnibus  iinmor- 
talilatem  spopondil :  nemo  a  beneficiis  ejus  coelestibus 
segregaiur.  Nam  sicul  omnibiis  unicum  suum  lumen 
aequaliler  diviJit ,  emitiit  omnibus  fonies ,  victum 
subministrnt,  qiiietem  somni  dulcissimam  tribuit :  sic 
omuibus  xquitateni  virtutem(|ue  largitur.  Nemoapud 
eum  servus  est,  nemo  dominus.  Si  enim  cunctis  idem 
pater  esl,  xquo  jure  omnes  liberi  sumus.  Nerao  De« 
pauper  esi,  nisi  qui  jusiilia  indigel;  nemo  dives,  nisi 


las,  ignorai  ulique  justitiain,  qui  religionem  Dei  non  £  qoi  virtutibus  plenus  est ;  nemo  denrque  egregius,  nisi 


tenei.  QuomoJo  enim  potesi  eam  ipsam  nosse,  qui 
unde  oriatur  igimrai?  Plato  quidem  multa  de  uno 
Deo  locutus  est,  a  quo  ait  conslitntum  esse  mundum : 
sed  nibii  de  religione ;  somniaverat  eoim  Deum,  noo 
cognoverat.  Quud  si  justitiae  defcnsionem  vel  ipse, 
Tel  quilibet  alius  implere  voluissel,  in  primis  religio* 
nes  deorum  evertcre  debuil,  quia  contrariae  sunt  pie- 
tati.  Quod  quidem  Socrates  quia  facere  lentavit,  iu 
carcerem  conjectus  esi;  ut  jain  tunc  apparerel  quid 
esset  futiirum  iis  hominibus,  qui  justitiain  veram  de« 
feudere,  Deoque  siiigulari  servire  coepissent. 


qui  boiius  et  innoccns  fuerit;  nenio  clarissimus,  ni&i 
qili  opera  misericordiae  largiter  fecerit ;  nemo  perfee- 
tissimus,  nisi  qui  omnes  gratlus  virtulis  implevertt. 
Quare  neque  Roiflani,  iieqtie  Graeci  justitiam  tenere  po- 
tuerum,  qtiia  dispares  muitis  gradibus  liomines  habue- 
ninl,a  pauperibus  ad  divites,abkumilibus  ad  poteo- 
tes,  a  privalis  dcnique  usqiie  ad  reguin  subliniissimas 
potesiates.  Ubi  euim  nonsuiit  uiiiversi  pares,  xquitas 
non  est;  et  exciudit  inxqualiias  ipsa  josiitiam,  cnjus 
vis  omnis  in  eo  est,  ut  pares  Taciat  eos,  qui  ad  hujus 
vitos  conditioaem  pari  sorte  venerunt. 


YARIORUM  NOTiE. 


Vel  natura,  Apod  Plutarchum  dlsputatio  est,  utrum 
virtus  iloceri  possii. 

Esse  in  iis  Iwminibus,  Mss.  i  Re^.  recentissimi ,  4 
Colb.,  1  Clarum.,  esse  in  iiidem  hommibus;  6edil.  vet. 
inesse  iisdem  hominibus,  cuui  1  Reg.  rec. 

Pietas  autem,  elc.  Supra,  cap.  iu,  lib.  ii.  Aliler  aa« 
tem  philosopbi  et  oraiores  pieialein  definiunt.  Nam 
Cic.  in  lUiet.  Pietas^  inquii,  esi  per  quani  sanguine 
conjunclis,  patriaque  el  benevoUs  offlcium  et  diligens 
tribidtur  cultus.  Coiilundii  igiiur  speciem  cum  specie; 
nam  cultuin  deorum,  religionem  appell.it.  i)ivisio 
ergo  iila  Cicerouis  negligenda  proisns  esl,  ut  quat: 
lianc  disput^itionem  non  niodo  nibil  jnval,  sed  etiain 
vebeineiiler  reinoraiur.  Ideiii  Cic,  de  Nat.  deor.,  pie- 
tateiii  deliiiil,  jusliuam  essc  adversus  deos,  sanclita- 
teni  vero  scientiain  colciidoruin  deorum. 
*   Trismegiuus,  In  riniand.,  cap.  9. 

Alio  loco.  Yide  lib.  ii,  cap.  10»  et  lib.  iii,  cap.  9. 

Potest  eam  ipsam  noxse'.  Vox  ipsam  abcbt  a  2  Reg. 
et  7  edilis.  lii  1  Clarom.  est  nQscere. 

Qui,  Iia  emendo  ex  niss.  1  Boii.  anliq.,  6  Colb.,  1 
Clar.,  edit.  Roin.  1470,  i'aiis.  15:25,  aliisque  li.  In 
ca;teris  quiB^  inale. 

Plato.  1.1  TiuKeo,  sub  initium. 

Socrates,  Nola  .Socratein  neganlem  plures  deos  esse. 

Quid  esset  futurum  iis  hominibus.  Sic  restilui  ex 
cunciis  prope  inss.  ei  15  edilis.  In  %  Colb.  esi  his  om- 
nibus ;  in  nonnullis  iaipreKsis  legiiur  in  hominibus, 

Defendere,  i  Colb.  et  Brun.  defenderent,  Utraque 
lectio  lioiia. 

Singulari.  Id  est,  unico,  vcrbo  Lactantio  familiarl. 

Altera  estjuititiw  pars  cequitas.  Sic  ui.hs.  2  Reg.  an- 
liquissiini,  5  ai.  Keg.,  i  Colbert.,  Marin.,  Scripti, 
16  rec.  et  impressi  addunl  igitur. 

Quam  Cicero  oiquabUnaiem  vocat,  lla  anliquiorcs  et 
potiores  inss.  acedit.  I^.  lii  scriptis  l6  rec.  ct  5  vui* 
gnlis  leg  liir  miuulitatem.  Utraque  leclio  boiia,  esique 
apud  Ciccroiicin.  Vidc  Ciceroiiein,  lib.  ii  de  Oralore 
Ct  tib.  i  dc  QlflciiSi  ca^.  oi»  Sic  eiiaui  Ciccro,  lib.  ii 


C  de  Officiis,  cap.  25.  In  Jurii  (gquabilitate  exercetuU 
etiam  e%t  facilitas, 

Omues  mquos^  etc.  Poliiian.  ex  Piat.  non  dubitavit 
asserere  :  iVOH  esse  quentquam  regum ,  qui  non  sit  e 
servis  ortus ;  nec  servum  cui  nOn  sil  origo  regis^  omnia 
enim  ista  tempus  miscuit,  Audiatur  vetus  sapienf 
Boeth.  Metro  vi  : 

Oinne  liomiDum  genus  in  terris 

Siinili  surgit  ab  orlu, 
Uuus  enim  reruiii  paier  est, 

Uuus  cuocUi  luiuistral,  ctc. 

Adslipulatur  Euripid.  in  Alexand.  Joh.  Weitsiijs.    '^ 

Piemo  a  beneficiis.,,  segregutur.  Lib.  i,  c.  5:  lib.  iv, 

c.  25;  lib.  vii,  c.  18.  In  his  el  sequeniibiis  inuiaiis 

verbis  sequilur  Cypriuiinni  de  Eleeiiios.  ed.  Onon.  f. 

208  :  Nec  quisquam  a  benenciis  efHs  et  muneribus  ar* 

celiir,  quominus  omne  humanum  genus  bonitate  ac  iar^ 

gitule  divina  a^qiialiter  perfvuatur.  Sic  a^qualiier  die$ 

•^luminat,  sol  radial,  imber  rigat,  ventus  adspirat;  ei 

^  dormientibus  somnus  unus  est,  ei  sleUarum  sptendor  ae 

lunoi  communis  est,  Quo  wqualitatis  (lego  ex  Bodl., 

)ib.  1,  c.  2,  aquitatis)  exemplo  Dei  patris  imiiator  e$L 

BON. 

Servusest,  Jiiscivile  quoddam  est  civitati  christianae 
conslitutiiin  uM|uabile,  quo  oiniies  ii  nianinr,  qui  Deo 
nomen  dederunl  :  quoB  quidein  Jiiris  coinniunicatio 
multis  locis  a  B.  Paulo  ineinoratur,  ad  Coriniii.  Epi- 
siola  priori,  cap.  xii,  ct  E|nst.  ad  Epliesios,  cap.  ly. 

Clarissimus...  perfectissimus.  Ilis  epiiheiis  Lactan- 
tius  aniat  alludere  :id  litulos,  quibiis  pro  raiione  di- 
gnitaiis  mulii  coboiiesiuti  snnt.  Nam  prrefectus  urbt ' 
vir  gloriosissimus  dicebatur ;  prx^fecii  prxtorio  per  lU 
lyricnni,  viri  eminentissimi ;  vir  spectabilis  prserecius 
^gypli;  vir i  clariswni  recyorc^  |)rovii:ciarnni;  virper' 
/fClisMmMs  pra'.sesG;»llije.Qnn  ile  revide  C:iiigii  qlos- 
sarium  bis  verbis,  Verfectissimus;  Clarissimus;  kyre' 
giatus.  Vidc  Not.  adc:iput21,  liUri  do  Morlibiis  persc-» 
cutorum  'i  et  Paucir.  in  NuUt,  Oignitaium,  c,  3  ei  seqq. 


509 


CAPUT  XVI. 

De  offiem  vlri  juUly  el  (Bquiiale  Chri$lianorum 


Duobiis  igilur  illis  ju!>tilioc  ronlibus  immuUlis,  om- 
nis  virtus,  el  omnis  veriias  lollitur,  et  ipsa  jusUtia 
remigrat  in  coelum.  Ideo  non  esi  illud  verum  bonum 
a  pliilosophis  repertuni ,  quia  ignornbant  vel  unde 
oriretur,  vel  quid  eHQcerel ;  quod  nullis  aliis,  praeier- 
quam  noslro  populo  revelatum  esl.  Dicel  aliquis  : 
Ii^onDe  suQt  apud  vos  alii  pauperes,  alii  diviles ;  alii 


Fimi.  LAGTANTII  DIVIN.  INSTIT.  60l) 

A  servi,  alii  domini?  Nonne  aliquid  inler  singulos  inie- 
rest?  nihil ;  nec  alia  causa  est ,  cur  nobis  invicem 
fratrum  nomen  imperliamus,  nisi  quia  pares  esse  nos 
credimus.  Nani  cum  omnia  humana  non  corpore,  sed 
spiritu  metlamur,  lametsi  corporum  sit  diversa  con- 
ditio,  nobis  lamen  servi  non  sunt;  sed  eos  et  habe- 
mus,  et  dicimus  spiritu  fratres,  religione  conservos. 
Diviliae  quoque  non  faciunt  insignes ,  nisi  quod  pos- 
sunt  bonis  operibus  facere  clariores.  Diviles  sunt 
enim,  non  quia  diviiias  habeni,  sed  quia  utuntur  illis 


VARIORUM  NOTiE. 


Nonne  sunt  apud  wb  alii  pauperet,  alii  diviteSf  etc. 
Hic  infra  observamus  ex  Salmasio ,  ex  appellatione 
fraternitalis  muUia  inier  prinios  christianos,  illos 
vixisse  eiiam  tanquam  fratres,  in  commune  confe- 
rentes  quod  habebant,  prrier  uxores,  ut  nolat  Ter* 
tull.  Hoc  vero  non  iia  accipienduin  csse,  quasi  oinnia 
omnium  bona  cominunia  inter  illos  fueriiii,  ui  ruisse 
ceriiim  est  Aposiolorum  lempore  in  ecclesia  Hieroso- 
lymilana,  ex  hoc  L.icianlii  loco  inanifcsium  esl,  et  ex 
ipso  Teriull.  loco  laudato  Apol.  eadem  pagiiia;  Etiam 
st  quod  arcce  genusest^  inqiiit,  non  de  honoraria  swnma 
quasi  retlemptm  religioms  congregatur,  Modicam  unus- 
quisque  slipem  menstrua  die,  vel  cum  velil,  et  si  modo 
velilj  el  si  modo  possit,  apponit,  Nam  nemo  compellitur^ 
sed  sponte  confert.  Haec  quasi  deposita  pietatis  sunt. 
Si  quantiim  quisque  vellet,  coiiferebal,  idque  siiigu- 
lis  uiensibus,  iioii  universonnn  bonoruin  fiebat  colla- 
tio,  sed  stipis  taniuin  inodicse.  Genus  spocvo^j  piane 
boc  Tuit,  in  singiilis  clirisli;iiiorum  ecclesiis  per  sin- 
gulos  incnses  colligi  solili.  Ad  quem  usum  dispensa- 
relur,  stalini  subjicil,  :id  egenos  nempe  alendos,  et 
bumandos.  Nam  inde  non  epulis^  nec  potaculis,  nec 
ingraiis  voralrinis  dispensatnry  sed  egenis  alendis,  hu- 
mnndisquef  et  pueris  ac  puellis  re  ac  parentibus  desti^ 
tutis,  jamque  domesiicis  senibus.  Justiiiiis  Marlyr  in  2 
Apologia  ejusdcfn  collaiitix  slipis,  sive  g/sovou  a  chri- 
stianis  fieri  soliti  meminii,  nisi  quod  iiiliil  habet  de 
nienstrua  die.  Quoniodo  igitur,  si  hoc  geiiere  tanluin 
collationis  iisi,  indiscreta  oiniiia  upiid  ipsos  dicere 
potiiii  idem  TertuUianus?  An  iioii  Iiuic  inter  se  pn- 
gnant?  Nam  generalis  coilatio  uiiiversoruin  bonorum 
paiiperes  divitibus  exxqiial;  et  pnesiat,  ut  in  eo 
coeiu.  in  qiio  singuli  omne,  quod  liabent,  conferunt, 
'  neino  dives  sit  aut  pauper,  sed  omnes  invicem  xqua- 
les.  Alqui  vei  ex  Tertulliano  liquct  alios  tuni  fuisse 
pauperes  in  Ecclesia,  alios  diviies.  Nain  ad  alendos 
pauperes ,  conrerebant  diviies.  Quoc  xqualitas  nescio 
an  uii(|uam  in  Ecclesia  chrisliana  obiinuerit,  ne  setate 
quidem  Aposioloruin.  Uujusinodi  enirn  colleclas  etiam 
sub  Apostolis  ex  eornin  praescripio  frcqneiiiatas  con- 
stat  ex  Paulo  Episl.  I  ad  Gorinth.,  cap.  xvi.  Quomodo 
faciendas  inslitueril,  ibidem  iegere  est.  Ab  eo  lem- 
pore  collectarum  ille  mos,  de  quo  S.  Justinus  ei  Ter- 
tuilianiis,  in  Ecclcsiis  servalus  est.  At  (|uid  opus  hu- 
Jusinodi  colleciis,  si  bonorum  a  singulis  facta  univer- 
soruiii  collatio?  In  ecclesia  ilierosolyiuilaiia  illa 
communio  locuin  tantum  videtur  habuisse,  ut  Lucas 
refert  in  Aciis,  cap.  iv.  Quod  et  ipsuin  tainen  liberum 
cuique  fuil  facere,  ct  non  facere,  ut  Petrus  capiie  se- 
quenii  ad  Ananiam  dixit,  qui  pretii  parlem  ex  diven- 
dilis  bonis  subiraxerat,  et  rcliquum  ad  Apostoloruin 
pedes  abjeceral.  Sed  quomodo  conciliabitur  quud  auc- 
tores  scnbunt  de  communicationc  rei  familiaris  inter 
Christianos  fieri  consiieta,  si  comniunio  illa  abfuit, 
quam  plcrii|ue  fuisse  imaginanlur?  Certe  et  Jusiinus, 
gui  collecla:  illius  meminit,  qua  quisqiie  arbilralu  suo 
in  arcam  coinmuiiem  conrerebai,  in  eadeiii  Apologia 
tradil,  hoc  clirislianoruin  disciplinse  fuisse  proprium, 
ut  in  commune  conferrent  qune  haberent.  Ostendit 
ouae  differeiitia  fuerit  ea  in  re  Gentilis  et  Christiani. 
Qiimi  inquit,  cum  (itWilef  mmu$t  qu^siwn  iHcrum- 


que  ante  omnia  sectari  solitit  nunc  qucs  habemui  in 
H  commune  conferentes,  omm  indigenti  ea  commumcamus, 
Tolo  certe  coelo  deerrarunl ,  qui  sibi  persiiasere  ex 
illis  testimoniis,  veteres  cliristiaiios  omnia  revera 
boiia  inter  se  habuisse  cominunia,  quibus  pro  Jndi- 
viso  in  medium  collatis  unusquisque  fnierelur.  Ut 
aequalitas  di^nitatum  inter  ipsos  non  iii  ipsis  personis 
fuit,  sed  in  animo,  quo  se  major  parem  minori  fere- 
bat,  et  domiiius  servum  non  aliter  tractabal,  quam  si 
fraler  essel,  ita  et  conimunio  bonorum  apud  eos  noii 
in  re  ipsa  fuisse  digiioscilur  ,  sed  iii  volunlate  sola 
cominuiiicandi,  quam  et  effeclus  sequebatur,  si  usus 
venirel.  Salmasius. 

Fratrum  nomen  impertiamus.  Clemens  Strom.  ii  : 
Jdeo  nos  fratres,  quod  eodem  verho  regenerati.  Euseb. 
Emiss.  Hoiiiil.  iv  :  Fratres,  sorores,  non  natura^  sed 
officioet  affectione ;  quos  enim  diligimus^  his  nomini- 
bus  vocare  solemus.  Wouwer.  — Noluit  Deus,  ut  jam 
ante  nolavimus,  ullum  reperiri  egeniem  iii  popalo 
suo,  sed  omnes  tanquam  fratres  inter  se  vivere  ,  ut 
p  erant  ab  uno  parenie  omnes.  H:i>c  frairum  appella- 
^  tio  inter  christianos  etiain  aliquandiu  viguit,  nec  so- 
lum  tantisper  duin  imra  Hierosolyinitanain  civitatem 
sub  apostolis  Ecciesia  Chrisli  steiit.  sed  eliant^aliis , 
in  quibus  propagata  est  locis,  prxseriim  qnanidiu  fuit 
persecutionibus  vexata.  Nec  fratres  modo  invicem  se 
appellabaiit ,  quod  unius  Dei  parentis  homines  .  quod 
consortes  ejusdem  fidei,  et  spei  cohmredcs^  ui  ait  Minu- 
cius,  sed  etiain  quia  fraienio  inter  se  iiiore  viverent, 
ut  soienl  fraires,  qui  pro  indiviso  pnteriiis  bonis  una 
fruuntur.  In  commune  quod  quisque  habebat,  confe- 
rebant ,  convivia  coramnnia  agiiabant ,  dilectionis 
nomine  vocitata ;  niiiil  indiscretum  denique  habebant, 
prxter  uxores,  ut  ait  Tertullianus  in  Apologetico, 
cap.  59,  qui  hanc  eliam  fraterni  nominis  iiiler  chris- 
tianos  communicati  causain  affert.  Atquantcr^  inquii, 
dignius  fratres  et  dicuntur,  et  hubentur,  qui  unumpatrem 
Deum  agnoverinty  qui  unum  spirituni  biberint  sanctita^ 
tis,  qui  de  uno  uiero  iqnoranlioe  ejusdem  ad  unam  lucem 
expaverinl  veritalis.  Sedeo  forlasse  minus  legitimi  eani/f- 
mamur,  quia  nuUa  de  nostra  fraternitate  trugoedia  excla- 
J)  matf  vel  quia  ex  substantia  familiari  fraires  sumus,  quas 
penes  vos  fere  dinmit  fraternitatem.  Itaquequi  animo  am- 
maque  miscemur  ,  nihil  de  rei  communicalione  dubita- 
mus,  Omnia  indiscreta  sunl  apud  nos  ,  prceier  uxorts, 

Corporum.  Ueumannus  iegeiidum  esse  puiat  ser- 
vorum. 

Niu  quod  possuut^  etc.  Mss.  Cauc,  Jun.  ac  3  Reg. 
rec.  et  I4iinpressi,  nisi  quos,  Utraque  lectio  bona. 
Sed  ea  quce  est  in  textu  genuina  nobis  visa  est  ex 
mss.  i  Bonon.,  5  Reg.  vei.,  (>  Colbert.  multisque  aliis 
et  edit.  Is.  pelita ,  et  prxcedeiitibus  et  sequenlibus 
coiilirmata.  Vide  supra,  nisi  quia  pares  esse  nos  cre- 
dimus ;  el  infra,  quia  et  non  egent, 

Non  quia  divilias  habent ,  sed  quia  utuntur  illis.  Ita 
mss.  8  Reg  ,  5  Colbert.  lirun.  aliique»  cuin  nohnullis 
editis.  Bene.  Vide  infra  quia  et  non  egenl.  Mss.  Cauc. 
Jun.,  2  Reg.  rec.  1  Colb.  ei  8  vulgaii,  no;i  qui  dipitias 
habcntf  scd  qui ;  noit  inepte  tamen. 


60t 


LIBER  Y.  DE  JUSTITIA. 


m 


ad  opera  jiisiiliae.  Et  qui  pauperes  videntur,  eo  la-  A  tur.  Nec  enim  falsa  est  illa  senlenlia,  qua»  apud  Eu- 


men  diviles  sunt,  quia  et  non  egent,  et  nihil  concu- 
piscunt. 

Cum  igilur  et  liberi  servis,  et  divites  pauperibus 
humilitaie  aninii  pares  simus,  apud  Deum  lamen  virtute 
discernimur.Ettantoquisquesublimiorest.quantojus- 
tior.  Si  enim  justilia  est,  parem  se  eliam  minoribus  fa- 
cere,quanquam  hoc  ipso  praeceliat,  quod  se  iurerioribus 
coaequavii;  lamen si  non  tantum quasi  parem,  sed  eiiam 
quasi  minoremsegesserit,  utique  multo  aitiorem  digni- 
taiis  gradum,  Deo  judice,  consequetur.  Nam  profecto 
in  hac  vita  sa^culari,  quoniam  brevia  et  caduca  sunt 
omnia,  et  prxferunt  se  alleris  homines,  et  de  digni- 
taie  coiitendnnt :  quo  nihil  foedius,  nihil  arroganiius, 
nihil  a  sapienlis  ratione  semotius.  Rebus  enim  coeles- 


ripidem  feriur  in  hunc  modum  :Qu»  kic  mala  putan- 
tur,  hxc  sunt  in  coelo  bona. 

CAPUT  XYU. 

De  Chriilianorum  (equitaie^  iaptentia  et  iluliitia. 

Exposui  causam  cur  philosophi  nec  invenire  jus- 
titiam,  nec  defendere  poluerunt.  Nunc  redeo  ad  id 
quod  intenderam.  Carneades  ergo,  quoniam  erantin- 
firma  quae  a  philosuphis  afferebantur,  sumpsit  auda- 
ciam  refellendi ,  quia  refelli  posse  inlellexit.  Ejus 
disputaiionis  summa  h£c  fuit  :  c  Jura  sibi  liomines 
pro  uiiliiatc  sanxisse,  scilicet  varia  pro  moribus;  et 
apud  eosdem  pro  temporibus  saepe  muiata :  jus  autem 


tibus  conlraria  sunt  isu  universa  terrena.  Sicut  enim  B  naiurale  esse  nullum  :  Omnes  ei  honiines,  et  alias 


sapieniia  honiinum  summa  sluliitia  est  apud  Deum  , 
siuliilia  aulem  (ut  docui)  sumina  sapientia  est  :  sic 
Deo  humilis  et  abjectus  esi,  qui  fuerit  conspicuus  et 
sublimis  in  terra.  Nam  ut  taceam,  quod  hxc  pr%- 
sentia  terrae  bona ,  quibus  magnus  honos  tribuilur  , 
virtuli  conlraria  suiit,  el  vigoreni  menlis  enervant ; 
quse  tandem  potest  firma  esse  nobililas,  quae  opes  , 
qux  potenlia ,  cum  possit  Deus  reges  quoque  ipsos 
inferiores  eliam  infimis  facere?  Et  ideo  consulens 
nobisDeus,  inter  divina  pr.Tcepla  illud  propcipue 
posuit :  Qui  seexiollit,  iiumiliabHur ;  et  qui  se  humiliat, 
exaltabitur,  Cujus  prx>cepii  salubrilas  docet,  quod  qui 
se  apud  homines  planum  fecerit ,  humilemque  prse- 


animaiiles  ad  utililaies  suas  naiura  ducente  ferri ; 
proinde  aut  nullain  essc  justiiiam  ,  aut  si  sit  aliqua, 
summani  esse  siuUitiam  ,  quoniam  sibi  noceret  arie- 
nis  comroodis  consulens.  >  Et  inferebat  haec  argu- 
menta  :  c  Oinnibus  populis  qui  florerent  imperio,  et 
Romanis  qiioqiie  ipsis,  qui  tolius  orbis  polirentur,  si 
justi  velinl  esse  ,  hoc  est,  si  aliena  restiluant,  ad  ca- 
sas  esse  redeundum,  etin  egestale  ac  miseriisjacen- 
dnm.  >  Tumomissisconimunibus  adpropria  veniebat. 
<  Bonus  vir,  inquit,  si  habeat  servum  fugitivum ,  vel 
domum  insalubreni  ac  pestilentem  ,  quac  vitia  solus 
scial,  et  ideo  proscribat  ut  vendat,  ulrumne  profite- 
bilnr  fugitivum  servum  ac  pesiilenlem   doinum  se 


buerit,  hic  apud  Deuni  praecellens  ct  insignis  habea-  C  veiidere,  an  celabit  emplorem?  Si  profitebitur,  bo- 

VARIORUM  NOTiE. 


Et  qui  pauperes  videntur,  Sic  resiilui  ex  mss^  Reg. 
Put.  el  5  al.  Reg.,  1  Colh.,  ^CIarom.  alrisqu(%  et  i5 
impressis.  Scripti  9  el  nonnulli  vulgali  habent  et 
quia, 

Quia  el  non  egent,  Ita  mss.  4  Reg.  vet.  miiltique 
alii,  cum  pliiribus  editis.  Yocem  non  respuunt  11  mss. 
rec.  ei  5  vulg. 

Sublimior  est.  Alludcre  videlur  ad  illiid  Ciccronis , 
qui  in  libro  Oificioruni  ait,  queinque  tanlo  sublimiorem 
eae  quanto  humilius  se  gesserit, 

In  hac  vila  soicutari,  Id  esl,  lemporali,  ut  infra 
cap.  18,  et  lib.  vii.  cap.  4  et  ii.  Hic  deesse  aliquid 
videlur;  inaiica  e^t  ciiiin  oraiio. 

A  Sapientis  ralione,  Mss.  6,  sapieniia.  Ex  inss.  ve- 
terrimis  pliiiibusqiic  aliis  expunxi  et,  quod  erat  in 
quibusdain  edilis. 

h.  Scmoiius.  Mss.  5,  submotius;  6,  summolius ;  2,  remo» 
iius.  C:i:leri  ei  oiniios  ediii,s(;mo(tu«.  ApudLucretium, 
lib.  1.  vers.  46,  a  curis  semotus. 

Apud  Deum.  ICor.  i. 

Firma.  Mss.Briin.,  summa. 

Seextollii.  Luc.  xiv  ei  xviii;  M.it.  xxviii. 

Exposuiy  elc.  tlucusque  inlegraEpitomeLactanliana 
caruiiiiiis.  Fra^inenium  illiiis  lioc  loco  incipiehat. 
Niinc  cura  Plaffii  habeinus  inlegram  fere.  \iiiod 
propierea  inoneo,  ul  stndiosus  eain  cuin  ipso  opeie 
diligenter  conreral.  Sic  eniin  iuicliiget  eaindeiii  rcin 
ssepiiis  bene  dici  posse  ;  aiigebit  praiterea  hac  ralione 
diceiidi  copiani ;  ei  experieliir  ,  id  (juod  veriiin  ost, 
ejusdem  esse  anificis  breviicr  ei  co|iiose  dicere.  Fiei 
porro  ul,  delraclo  eloqiieniiae  copiosioris  oriiaiu,  rem 
propius  coiitueaiur.  Betuleius. 

QucB  a  philoiophis  afferebanlur.  Ila  mss.  antiquiores 
et  meliorcs  ac  iO  edili.  In  scriptis  iO  rec.  et  4  excu- 
sis  est  auerebantur  ;  io  5  mss.  rec«  et  3  vet.  edit. 


Rom.,  disserebaniur. 

Relellendi,  In  ins.  Jun.  hxc  sennentia,  qiia^  in  im- 
pressis  non  exlant ,  habcntur  :  Volens  atiud  esse  jui 
citile^  atiud  naturale  :  civilejus  dici  ctvilem  sapientiam 
et  uainrale  sine  sapieniia  fteri ,  ac  si  utrumque  nuUum 
foret.  Quam  senieniiam  in  lextum  admiiiere  non  pla- 
ciiil;  in  iiulio  enim  alio  ins.  expressa  deprehenditur. 
Call^us.  Vide  Ciceronem,  lib.  iu  de  Officiis. 

Qui  toiius  orbis  potirentur.  Sic  omiies  fere  mss.  et 
ediii.  El  recle;  hoc  enim  verbiim  etiam  gaudet  geni  • 
livo  apiid  Ciceroiiem  iv  Acad.,  i26,  et  i  Fiiiib. ,  7;  apud 
Yelleiuin  Paterculum,  regni  poliri ;  apud  Cx*sarein  , 
toiius  Gutlice  sese  poliri  posse  speranl ;  et  potiri  hos- 
fium,  apiid  i  lauluin.  NoiinuHi  ignorantesaddiderunt, 
dominio,  ul  in  inss  Jun.  et  2  i^eg.  rec.  ct  2  vel.  edil. 
jy  Roin.,  sed  adnioduni  frusira,  siquidemmox  prrocessit 
imperio.  Romanis  ipsis  injusiilias  exprobrant  S.  Ati- 
gusiiniis  iii  libris  de  Civitaie  Dci ,  et  TerluIIianus, 
cap.  25  ApoIoKClici. 

Et  in  egestaie.  lu  restitui  ex  mss.  i  Bonon.  et  1 
Reg.  aniiquissiinis,  5  al.  Reg.,  i  Colberl.,  i  Lips., 
Coih.,  Brun.,  edit.  Is.  et  ipsomel  Lactanlio  Epiiom. 
cap.  56:  Quod  si  omnes  populi  penes  quos  sit  imperiuniy 
ipsique  liomani ,  qui  orbem  toium  possederinl ,  justi- 
tium  sequt  velint,  ac  suutn  cuique  restiiuere  quod  vi  et 
armis  occupaverunt ,  ad  casas  ei  egestautn  revertentur, 
Mss.  Caiic.  et  i5  rec.  halient  in  necessitate.  Quaitior 
illa  verba  desuiii  in  Re.^io-Pul.  . 

Si  profitebllur,  bottus  quidem,  quxa.  Mss.  rcc.  5  Col- 
bert.,2Clarom.et  iOedil.  ferunt:  Siprofitebiiur.emp- 
tori  fugirivum  esse,  botius  quidetn.  At  iria  ha:c  verba  , 
qnai  iiilerponuni,  a  Ciuleris  absiint.  Ac  ea  eiadenda 
esse  recte  docet  Thoinasius,  quia  iiaec  non  ad  servum 
taniuin  fugitivum  respiciunt ,  veruin  eiiam  ad  domum  ^ 
pesiiientem  et  similia  referenda  sunt, 


m  FIRM.  LACf  ANtn  DIVIN.  INSTIT.  664 

nas  ({tfidem,  qiiia  rton  failet:  sed  Uamen  stiiltus  jo^  AMareifs  tnllios  t\(Hi  poftfefit  refellere.  Nam  efiin  fa- 


dicnbiiar,  qUia  Ve!  pnrvo  vetidet,  vel  orfvnino  lH>n 
vendet.  Si  celaverii,  eritqiildeni  sdpiens,  qoisi  reicoff- 
snlel :  sed  ideno  inalMf  qnia  faliel.  Rur^iis ,  si  rcperiat 
aliquem,qni  aurichalcum  se  putet  vendere,  cum  sit  illud 
aurum,  antplumbtim,cnm  sHargenlum ;  Iricebltne,  ut 
id  parvoemai,  anindicabil,  nl  magno?  Slnltumplane 
Videtur,  malle  magito.  >  Unde  intellrgi  volebat,  et ebm, 
qut  sit  jiistus  ac  boiius,  siulium  esse  ,  et  eum  ,  qoi 
saplens,  mafum.  Et  tamen  sine  pcrnkie  flcri  posse , 
ut  slnt  homines  paupertate  contenti.  Transcendebat 
ergn  ad  majora  ,  in  quibus  nemo  posset  sine  periculo 
tiise  jusius  esse.  Dicebat  cnim  :  cNctnpe  juslltia  est, 
homitiem  non  occidere,  alienum  prorsus  non  aitiii- 
gcre.  Quid  ergo  Justus  raclet,  si  rorte  nnurragium  fe- 


ciai  Laelium  Furio  respondentem  ,  pro  jasfiiitqiie 
dicenlem,  irrefntnta  hxc  tanquam  foveam  prseter- 
gressus  est ;  ill  yidefltur  Idem  L:Hliu8  non  n»tQr«lem, 
qii»  in  cnnien  stnltitrds  tenerat ,  sed  illam  eiYilefH 
defendl*Mjfisiltiam,  qttam  Pnflus  sapienliam  quidem 
esse  coucesseral,  sed  injifstam. 

CAPUT  XVIII. 

De  juUitia\  $apieHiia  $i  $tultiiia, 

Qdod  ad  prncsenlem  disputationem  perlinebal ,  os- 
tendiquomodojustitia  slmilitndinem  stultitinc  geraC; 
tit  «Ippareat  non  sine  causa  decipi  eos,  qtii  putnnt, 
nostrx  feligionls  homines  stultos  esse ,  qtii  lalia  fa- 


ccrii,  ei  aliquis  imbecilliar  virihus  tabulam  ceperit?  B  cere  videantur,  qnalia  llle  proposuit.  Nunc  maju«  i 


Nonnc  illum  tabula  deinrbabit,  ui  ipse  conscendat, 
eaqiie  niius  evadat ;  maximc  cum  sii  nulius  medio 
mari  testls  ?  91  sapiens  est,  facict ;  ipsi  eniui  pereun- 
duiii  est,  nisi  fecerit.  9i  autem  mori  malnerit ,  quam 
nianus  Inrerre  alteri,  jam  jusius  ille ,  sed  stulius  est, 
qui  viire  suae  non  parcat,  dtim  parcit  aliennc.  Iiem  , 
si  acie  suorum  fnsa,  hosles  insequi  coeperint,  el  Jus- 
tus  ille  nactus  fuerit  aliquem  saucium  equo  insiden- 
tem,  eine  parcet,  ut  ipse  occidatur,  an  dcjiciet  et 
equo,  ut  ipse  possit  hoslem  effngere?  Quod  sl  fccerll 
sapiens,  sed  Idem  malus ;  si  non  fecerii ,  Justus,  sed 
idein  stultus  sit  necesse  est.  >  lla  ergo  justitiam  cum 
in  duas  partes  divisisset,  altcram  civilem  esse  dicens, 
alieram  naturalem,  utramque  subverlit;  qnod  illa  ci- 


me  exigi  sentio;  ut  oslendam,  qnarejtislitiam  Deifs 
stuliiiix  specie  convoiutam,  cx  oculis  hominam  to- 
luerii  auferre,  si  prius  Furio  rcspondefo ,  qula 
parum  ptene  respondit  Laelins  :  qui  profecto  ticet  6a- 
plens  fuerlt,  ut  vocabatur,  patrocinari  tamen  verae 
Justiliie  nullo  modo  poierat,  qui  caput  Ip^um  fontem- 
que  Justitise  iion  tenebat.  Nobls  autem  facllior  est  isu 
defcnsio,  quibus  coelesti  beiiencio  fainiliaris  est  ac 
penitus  nola  jtistilia  ,  quique  illam  non  nomine  ,  sed 
re,  novimus.  Nam  IM.ato  et  Aristoleles  honesta  qoi- 
dem  volunialejusiitiam  defendere  cuplerunt,  effecis- 
sentque  aliquid,  sl  conatus  eoriim  bonos,  si  eloqaea- 
liam ,  si  viriuiem  ingenil ,  divinarum  quoqiie  rerum 
docirina  juvissel.  Itique  opus  illorum  inane aique 


vilis,  sapieutia  sil  quidem,  sed  jusiitia  non  sil,  naiu-  C  inuiile  jacuit;  nec  cuiqnam  hoininuin  persuadere  po- 
ralis  auleni  illa,  juslitia  sit  quidem,  sed  non  sit  sa-  tuerunl,  ul  eorum  prascriplo  vivcrel,  qnia  funda- 
pieniia.  Arguta  haic  plane  ac  vciienata  sunl,  ct  qux     mcntuin  a  coelo  discipliiia  illa  non  habuit.  Nosiruin 

YARIORUM  NOTiE. 


I 


Non  fallet.  Mss.  !l,  et  edit/Rom.  1468,  fion  (allH. 
Scd  (allet  exposcnnt  scqu<'nlia,  consulet,  (altet, 

Rei  consutel.  Ms.  1  Uonon.  antiq.  et  ed.  Is.  si'6i 
cousutet. 

Qnia(altet,  MnS.  5  rec,  quia  (altit. 

An  indicabit  f  Mss.  Gauc.  Jun.  et  9  edit.  an  id  in- 
dic  b!t  ? 

Transcendebat.  Ila  mss.  artllquiores  el  poilores 
maxiino  nnmero.  cnm  cditis  mullis.  9cripti  10  et  ty- 
pis  excusi  b,  transibit. 

Possei,  Mss.  1  Uon.  ei  4  rcc.  totidcmque  ediii , 
poteiit ;  1  Clarom.  possit. 

Jam  justus  itte,  Itanc  lectionein  uniiis  mS.  Reg.  et 
edil.AId.,F)oreiit  ,Junlar.,Paris.  1535.,  Crai.,Gytn- 
nic,  Graph.,  Fasil.,  B'Mnl.,  G;ill.,  Spark.,  Walch., 
reiinni,  qnanlnmvis  invili^etrcclninanlihusttim  mss. 
tuin  impressis  cndicibus,  ubi  hahetur,  jum  non  justai 
ille,  excepiis  i  Reg.  rec.  1  Colh.  ei  Brnn.qlii  refe- 
runt,  jani  non  sapiens  ille.  Nostralectio  maxiine  con- 
venit  senienli.c  Cnrneadis  :  adversativn  vero  omnino 
repugnai;  non  enim  in  liac  dispntalione  injustilia  , 
sed  jnsiitia  cum  sltiliitia  ,  injnsliiia  vero  cinn  ipsa 
saiiientin  conjnngebalur  :  et  iia  dicebaltjr,  qnod  ille 
quidein  jusius  eril,  sed  stnliiis ;  si  voro  coulra  Tece- 
rit,  idcinsapiens  liabebitur,  sod  erit  injustus.  Iloc 
Iiquei  ex  alio  seiiuenii  cxemplo.  Is.€us.  —  At  Heu- 
maiinus  pniat  csse  lcgendnni.  jam  vero  jiistus^  iil  in 
antiqiiis  ediiis.  —  Jam  verojnsiusille,  sed  stultus  est, 
Pr:iinli  islain  lectionem,  quia  altera.;am  non  jusius 
ille^  rcpngnai  seiileniijc  Carneadis,  iniegroLaciantii 
capiii  17  maxime  infia,  et  yerbis  Gpitonies,  cap.  St>; 


Utrtimne,...  tabula.,,.  eqno  deturbabit^  ui  tpse  peuii 
evadere  ?  Si  volet  jnstus  esse,  non  faeiet ;  sedidem  itut- 
tus  judicnbitur ,  qui  dum  atlerius  vit(u  parcit ,  raam  prO' 
dit.  Si  (aciet,  sapiens  quidem...  sed...  malus.  Bcif. 

Dum  parcit atiena.  Recrptam  flrmant  C.  It  :  Sldl- 
tiiia  est  alience  animos  parccre,  cum  pernkie  tum;  et 
verha  panlo  anle  ex  epit.  c.  56  citala.  Bun. 

Vencnata.  Ileumannnssnspicnldr  Lart:iniiitm  scrlp* 

sisse  pene  invicta.  Nihil  conlra  librosninto  :  quia  liaec 

argnmenla  acnleatn,  perniciosa  et  ^r/iria  erant ,  illa 

vocni  venenaia.  9icCiceroiiis  oraliones  contra  Anto- 

1)  niuin,  lib.  iii,  c.  14  vocavit  venenatas.  Buii. 

Non  voiuerit  refellere.  Iia  omnes  manu  exaraii  et 
impressi,  prasier  4  inss.  rec.  et  5  edit.,  in  quibus  est 
potuit. 

Fnciat....  respondentem.  Eleganler,  ut  lib.  i,  c.  10 : 
Facit  assidentem,  Cic  lib.  i  de  Nat.  Deor.,  cap.  12, 
Facit  Socratem  disputantem,  Conf.  lib.  i  dc  Natura 
Deorum,  ca^.  8.  Bun. 

Projustiiiaque.  Iia  alibi  Lncinntius;  et  siclegocnm 
3  ediiis  omnihiisque  mss. ,  eiceplis  2 Reg.  rec.  et  cunc<> 
tis  lerc  edilis  in  quibus  est ,  proque  justitia, 

lrre(utata.  Pro  non  re(utata,  est  nova  vox. 

Qni  vro(ecto  ticet  sapiens  (uerit.  Hnjiis  sapienlia  ce* 
lebraluraCiceronelibro  de  Finibus  secundo,  deOfHc. 
II,  ei  praxipue  de  Ainicitia,  quu!  Lxlii  nomine  iascrl- 
biliir.  Betul. 

Q/ii.  IhMiinan.  legit  ^iit/t,  ex  edllis. 

Plato.  Cujus  libri  dccein  dc  Republica,  de  Justiliai 
inscripli  snnt. 

Ariuoteles,  Libro  v  Morcilium* 


«05  um  t.  Dt;  JCstitiA,  m 

opus  certius  sit  fieceSde  esi,  qddi  beQs docuit.  ttli  A  non  modo  ipsetiaedem  facere,  sed  ihtdreise fSi^iehli- 


enlm  depingel)anl  Terbis,  ei  lihagfbab^ntur  justitiam, 
qdoe  in  conspeclu  Mn  erai;  nec  praesehlibus  exem- 
plis  conflrmare  potcrant,  quae  atferebant.  Responderi 
enim  possel  ab  au<lieniibus  ,  non  posse  ita  vivi,  sicut 
illi  sua  dispuiaiione  praescribercnt ;  adeo  ut  hDlli 
adbuc  exliterint ,  qui  id  genus  vit;£  sequerentur.  Mos 
autem  non  verbis  modo,  sed  etiam  exempiis  ex  verh 
peiitis ,  vera  esse  quse  a  hobis  dicuntur  osiendimus. 
Sensil  igiiur  Carneades,  quae  sii  natura  justitise »  nisi 
quod  paruni  alte  perspmit,  slullitiam  non  esse  :  quan- 
qiiam  inlelligere  niihi  videor ,  qua  menie  id  feceril. 
Non  enim  vere  existimavit  eum  stultum  esse ,  qui 
justus  est :  sed  cubi  sciret  non  esse,  et  rationem  (a- 
men  cur  ila  videretur,  non  comprehenderet ,  voluit 


bus ,  ac  spectare  ducat  nefas.  Sed  omhto  ista ;  quo- 
niam  deri  potest ,  ut  vel  invilus  ad  hxc  subeunda  Co-< 
gatui*.  Adeone  ergo  jusiitlam ,  o  Furi ,  vet  polius  ,  6 
Gameade,  cujus  est  illa  omnis  oratio,  tam  iiianeni , 
tam  supervacuam,  tamque  contemptam  Deo  putas  , 
ut  nihil  possit,  nihibiue  habeat  m  sese ,  quod  ad  cus- 
todiam  sui  valeatf&ed  videlicet  qui  sacramenlum  ho- 
mihis  Ignorani,  ideoque  ad  hanc  vitahi  ienipofalenl 
fefertini  oihhia,  quanta  sit  vis  jusiilioe,  scire  non 
poitSltml.  Mam  el  cum  de  virtute  disputani,  quainvis 
ihtetiigant  s^rdmhis  ac  miseriis  csse  plenissimam,  ta- 
hieh  elpetertdam  ^sse  aluht  sua  cansa ;  ejus  ehim 
pr.-ehiia,  qhae  suhi  xtetha  et  ihllnorl^tid,  nullo  modd 
Vident.  Sic  rebus  omnibtis  ad  hanc  praesentem  vitani 


oslendere  lalere  in  abdito  vcrilalem  ,  ut  decreium  8  relatis,  virtuiem  plane  ad  8iullili.1m  redigunl ;  s\i\\iU 


disciplinae  suse  tuerelur  :  cujuS  summa  sententia  esl , 
Nihit  percipi  poue, 

Videamus  ergo ,  uiriimne  justitia  foedus  aliquod 
babere  cum  stullitia  possit.  Jusliis,  inquit,  si  aut 
equum  saucio ,  aut  tabulam  naurrago  non  ademerit , 
ut  ipsc  animam  suam  liberet,  slullus  est.  Primum 
omnium,  nego  ullo  modo  fieri  posse ,  vU  homini,  qui 
quidem  vere  justus  sit,  ejiismodi  casus  eveniat; 
qiila  justus  neque  cuiqiiam  nato  inimicus  est,  neque 
quidquam  omnino  appeiit  alienum.  Gurenim  navigeti 
autquid  petat  exaliena  terra,cui  sufficit  sua?Guraulem 
belligeret,  acsealienis  furoribu8misceat,iii  cujusani- 
roo  p«ix  cum  hominibns  perpelua  versetur?  Scilicet  pe- 
regrinis  niercibus,  aut  humano  sanguinedelectabilur, 
qui  nec  lucrum  seialappetere,  cui  sufficit  victus ;  et  C  discrimina  leinpestaium  alque  beltorum  ccelciiis  lu- 

VARKmUM  NOTiG. 


dem  tanios  hujiis  titx  labores  frustrik  6t  hlanitersUs- 
ciplt.  Sed  b;FC  alio  loCO  ptenius. 

tnteHm  de  justiiia,  ut  <i(£pihtus,  cujus  iShia  vts  eit, 
ul  cunl  oculos  ih  cdelum  sustutcfit,  a  Deo  tnerealUf 
omnia.  hecle  igitur  Placcus  tantam  esse  dixii  inno- 
centise  vim,  ut  ad  tutelam  sui  hon  egeat  nec  armis , 
nec  viribus ,  quacumque  iter  fecerit; 

Integer  vilae  sceleris  atque  purus, 
Roh  eget  Maurl  JaCUlis,  nec  ar(iti, 
Mee  veoeaalia  gravida  sagillis^ 

Fusce  .  pbaretra  :  ^ 
SlVe  p^f  Synes  ller  ifestuosas, 
9ive  ttcturus  per  Inhospiialem 
Gaucasurn,  vel  quae  loca  fabulosus 
LambitUydaspes. 

Non  potest  ergo  fleri,  quiii  liominem  justum  intcr 


Quo$,  Ita  quamplurimi  et  antiquissimi  mss.  et  4 
cdiii.  Caeteri  cum  9  rec.  scriptis,  quod, 

Alferebant,  Sic  resiitui  ex  mss.  5  veterrimis,  1  Bo- 
non.,  i  Reg.,  5  al.  Reg. ,  2  Golbert.,  2  Glarom.  Jn 
scri|)tis  10  ei  10  edilis  legiiur  asserebant;  in  aliis  diV 
serebant, 

Per^pexit.  lia  cmendavi  ex  mss.  5  Reg.  antiquiori- 
bus,  4  Colhcrt.,  "2  Cl.aroni.,  Brun.  ei  eJii.  BeiuK,  fa- 
vcntibns  Caiic,  1  Bonon.  rec.  ei  Tax.  in  quibus  est 
pertpexerit,  1  Boiion.  antiq.,  5  Reg.  rec,  z  Colb.  et 
11  vulgali  h.ibent,  prospexit, 

Et  rationem  tamen,  Addidi  tamen  ex  10  editis  cun- 
ctisqiie  mss*  praiicr  1  Bon.  anliq.,  Pen.  ei4edil.  rec 
quibiis  deest. 

Decretum  disciplinte,  Dc  talibus  decretis  mutta  Se- 
neca  in  epist.  95.  Arnob.  I.  ii,  p.  48  :  Qui  (philoso- 
phi)  dnm  atter  alierius  tabefactant^  desiruunt ,  convel' 
iunfque  riecreta^  euncta  incerta  fecerunt.  BuN. 

C/l  decretum  disciplince  sum  tueretur,  Academicae 
faclionis^cilicet,  niVif/ rer/o  sctrt;  sive  ut  setiuitiir  ^ 
mhil  percipi  ut  cerluin  posse.  Decretum  aulem  dixit 
dognia  iiistitutnm,  «josittov.  Partim  ex  BbtcLbio. 

Cfir  enffti  naviget.eiQ.  Sic  eti:im  alii  Palres  iiegoiia- 
lionem  laiiqnnm  rem  illicitani  damnariint.  Yide  Ter- 
lull.,  lib.  de  Idololai.,c.  xi.  Eorum  rationes  erant 
qiiod  illa  vix  possit  excrceri  sine  cupiditate  et  menda- 

Cio.  GALLi£U8. 

Yersetur,  Francius,  versatur,  Yide  praeccdentia.  1 
R^g.  rec.  versatur  a  secunda  raana.  Heuman.  legil 
etlain  versatnr, 

Qui  nec  lucrum  sciat  appetere,  etc  Supra  dixit,  vi* 
rom  iusium  nihil  quidqu:im  appetere  alieni,  et  hic 
iiec  lucrum,  otc.  Qujb  sic  accipi  iion  volo,  quasi  in- 
jMStma^  sit  ^r^ueudu9  <)ui  l\Ji^^m  appetit.  V|uo(i(  iUg 


generaliter  asserlt  auctor  noster,  sane  de  immodico 
appetitu  intelliglt,  qno  scnsu  ejiis  asseiiio  vern  est» 
Speetare.  Respicii  ad  leges chHsiianorum,  quibus 
fas  non  erat  speetaculis  giadiatoriis  interessc. 

Vet  invilus  ad  hoic  subcunda  cogatur.  Nimiriiin  ad 
csedem  faciendam,  dum  niiiilar*;  cogitur;  iiam  illo 
acvo,  non  solum  sub  imperatoribus  genlilibns ,  sed 
etiam  dlrisiiaiiis ,  cUni  delectus  tironum  ngerelur  ^ 
quibus  iniiitaris  a*tas  ac  siatura  esset,  et  qui  ejus 
erant  conditionis,  uti  militlas  vacalionem  non  hahe- 
rent,  ad  militare  sacramenlum  adigeb»ntur,  iiec  illud 
defugere  poierant.  Qui  seniel  autem  id  sacranienlum 
dlxissent,  anle  emcnsa  siipendia,  ei  nisi  ex  jusia  ac 
merila  causa  impeir;Ua  iiiissione^  discedere  a  sigiiis 
*.  noii  babuere  fas  :  r|iii  atitcr  mililiain  d^^seruissel ,  c:i- 
^  pite  plectebatiir.  Ergo  illi  sunt,  qiios  invitos  ad  mili- 
tiain,  id  est  irucidandoruni  lioininum  legitim.im  ar- 
tem  subeundam,  ex  necessitale  legum  cogi  dixtl  Lac- 
tantius,  cl  quos  propterea  exciisandos,  tam  ipse  in- 
sinuat  quaro  Paires  Goncilii  Nicen.  Gan.  l^. 

Salmasics. 
0  Carneade.  ita  plures  mss.  et  editi.  2  Reg.  rec.  ct 
2  Golb.  0  Carneades;  Briin.  tu  Carneades;  1  Golbert. 
/«,  0  Cameades.—O  Carneade.  Sic  mss.  et  editi,  qiiod 
recte  tuetur  Heumanniis,  et  illiistrnt  ex  Vossio  lib.  ii 
Anal.,  c.  5  et  c.  10.  Defendit  quoque  Gronovius. 
0  Socratfi^  vocandi  rasu,  in  fragment.  Giceronis  ed. 
Yerburg.,  p.  3956.  Bun. 

Qiii  iacramentum  hominis  ignorant,  Id  est,  verani 

raiionem  el  Cfuiditionem  liominis.  Snpra  lib.  ii,  cap. 

18  :  Quicumque  igitur  sacramentum  honiinis^  ratipnfni' 

que  natura  ium  ntlitur  obtinere.  W/tLCfl. 

integir.  Uorat.  i  Gann.,  Od.  22. 

itmlfH  0}idaipj99x  S^an^iqu^orea  «t  roctlQres  mss, 


607 


rmil.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


008 


lela  custodial;  ac  non,  etiamsi  cum  parricidis  ei  no-  A  tum  ac  bonum  nescil ;  el  ideo  seniper  peccat.  Duci- 


cenlibus  naviget,  aul  roalis  quoque  parcaiur,  ul  una 
justa  el  innocens  anima  libereiur,  aut  cerle  pereun- 
tibus  csteris  sola  servetur.  Sed  concedamus  posse 
fleri,  quod  proponit  philosophus ;  quid  ergo  justus 
faciet ,  si  nactus  fuerit  aut  in  equo  saucium, 
aut  in  labula  naufragum  ?  Non  invitus  confl- 
teor,  morieiur  potius,  quam  occidet.  Nec  ideo  ta- 
men  jusiitia,  quod  estsingulare  hominis  bonum,  stul« 
tiiiae  nomen  accipiet.  Quid  enim  melius,  quid  carius 
esse  homini  debet,  quam  innoceniia?  quae  utique 
tanto  perfectior  sit  necesse  est,  quanto  illam  perdu- 
xeris  ad  extremum,  morique  malueris,  ne  quid  de 
innocenti»  ratione  minualur.  Stultilia  est,inquit, 
aliense  animae  parcere  cum  pernicie  sux.  Num  eiiam 
pro  amiciiia  perire,  stultum  judicabis? 

Quid  ergo  illi  familiares  Pythagoraei  laudanlur  a 
vobis,  quorum  alter  se  tyranno  vadem  mortis  pro 
altero  dedit,  alier  ad  praesiitulum  tempus,  cum  Jam 
sponsor  ejus  duceretur,  praesentiam  sui  fecit,  eum- 
que  interventu  suo  liberavii?  quorum  virius  in  lanta 
gloria  non  haberetur,  quod  aiier  pro  amico,  alter 
etiam  pro  fide  mori  voluit,  si  slulti  putarentur.  De- 
nique  ob  hanc  ipsam  virtutem  tyrannus  his  gratiam 
retulit,  utrumque  servando,  et  hominis  crudelissimi 
natura  mutaia  est.  Quin  etiam  deprecatus  esse  dici- 
tur,  ut  se  tertium  in  amiciiiam  reciperent,  non  uli- 
que  tanquam  stultos,  sed  tanquam  bonos  et  sapien- 
tes  viros.  Iiaque  non  video,  quare  cum  pro  amiciiia 
et  fide  mori,  summa  gloria  computetur,  non  etiam 


tur  enim  quasi  capiivus  a  vitiis ;  nec  resistere  ullo 
modo  potest,  quia  caret  virtute,  quam  nescit.  Justus 
autem  ab  omni  peccato  se  absiinet,  quod  aliter  fa- 
cere  non  potest,  quam  si  habeat  recti  pravique  noti- 
tiam. 

Rectum  aulem  discernere  a  pravo  quis  poiest,  nisl 
sapiens  ?  lla  fit,  ut  numquam  possit  esse  justus,  qui 
slultus  esi,  neque  sapiens,  qui  fuerit  injustus.  Quod 
si  est  verissimum,  manifeslum  est  eum,  qui  aut  nau- 
frago  labulam,aut  equum  saucio  non  ademerit,8(ul- 
tum  non  esse  ;  quia  haec  facere  peccaium  est,  a  quo 
se  sapiens  abstinet.  Videri  tamen  et  ipse  confiteor, 
per  liominum  errorem  ignorantiuro  cujusque  rei  pro- 
prieiatem.  Iiaque  omnis  hsec  quxsiio  non  lam  argu- 
B  mentis,  quam  defmitione  dissolvilur.  Siiiltiiia  igitur 
est  in  factis  dictisque,  per  ignorantiam  recti  ac  boni, 
erratio.  Ergo  stullus  non  est,  qui  ne  sibi  quidem  par- 
cit,  dum  ne  noceat  alteri,  quod  est  malum.  Quod 
quidem  nobis  et  ratio,  et  veritas  ipsa  praescribit.  la 
omnibus  enim  videmus  animalibus,  quia  sapientia 
carent,  conciliatricem  sui  esse  naturam.  Nocent  igi- 
tur  aliis,  ul  sibi  prosini ;  nesciunl  enim  quia  malum 
est,  nocere.  Homo  vero,  qui  scieniiam  boni  ac  mali 
habei,  abstinet  se  a  nocendo,  eliam  cum  incommodo 
suo,  quod  animal  irrationale  Tacere  non  potest ;  et 
ideo  inter  summas  hominis  virlutes  innocentin  nume- 
ratur.  Quibus  rebus  npparet  sapientissimum  esse, 
qui  mavult  perire  ne  noceat;  ui  id  officium,  quo  a 
mutis  disccrniiur,  servet.  Nam  qui  vcndeniis  erro- 


pro  innocenlia  perire,  sit  homini  gloriosum.   Ergo  C  rem  non  redargnit,  ut  aurum  parvo  cni:it,  aut  qui 


stuliissimi  suni,  qui  nobis  crimini  dant,  mori  velle 
pro  Deo,  cum  ipsi  eum,  qui  pro  homine  niori  voliiit, 
in  coelum  summis  laudibus  tollant.  Denique  ut  con- 
cludam  dlsputationem,  non  posse  eunidem  justum 
esse,  ac  siuluim,  eumdem  sapientem,  et  injustum, 
docel  ipsa  ratio.  Qui  enim  siultus  est,  quid  sit  jus- 


non  profiietur  fugitivum  servum,  vel  pesiilentem  se 
domum  vendere,  liicro  el  commodo  suo  consulens, 
non  esi  ille  sapiens,  ul  Cariieades  videri  volebat,  sed 
caltidus  el  aslulus.  Calliditas  aulem  el  astutia  in  mu- 
tis  quoque  animalibus  sunt,  vel  cum  insidiantur  aliis 
et  dolo  capiunt  ul  devorent,  vel  cum  insidias  aliorura 


VARIORUM  NOTif:. 


et  12  edit.  ac  libri  Horntiani.  Scripti  16  rec.  Lactan- 
tiani  et  5  vet.  edit.  Rom.  Ambit,  nec  male. 

Jn  tabula  naufragum,  etc.  Idem  habet  et  sentit  cum 
Lactantio  Ambrosius  lib.  iu,  offic.  cap.  4. 

Quid  cartiis.  Mss.  12  rec.  ei  5  edit.  clariu$, 

Perduxeris.  mss.  6  rec,  perduxertt,  non  male. 

Judicabii,  Mss.  10  rec.  et  15  edii.  ;i((ft(:a6i<iir ,  2] 
Cnll^rl.  ei  Pen.  judicabiL  Atscribo  jud^cabis  cum  1 
Bonon.et  1  Reg.  nntiquissiinis,  1  nl.  Reg.  bonae  notae, 
ac  quinque  nliis  et  edlt.  Betul.  Vide  pr.nccedenlia. 

Puthagorm.  Mss.  rec.  2  Reg.  el  1  Clarom.  a  se- 
cunda  manu,  edit.  Rom.  Ii70,  et  Florenlina,  Pglka^ 
gorici  :  Dainoii  scilicet  ac  Pythias,  de  quibus  Vale- 
riiis  lib.  IV,  cnp.  7  ;  Cicer.  Iih.  iii  Oflicior.  cap.  10. 

Tyranno.  Scilicet  Dioiiysio  Syrarusano. 

Duceretur,  Scil.  ad  supplicium.  Absoluie,  more  ve- 
terum.  Sic  ter  Seneca  de  Pisone,  qui  militem  duci 
jusserat,  de  Ira  lib.  i,  cap.  16.  Bun. 

Quod  alter.  Antiquiorum  et  meliorum  mss.  est.  In 
4  rec.  ei  4  edit.  est  quorumalier;  iii  15  rec.  et  vulga- 
tis  5  est  cum  atter, 

Ilis.  Ita  restitui  ex  mss.  et  multis  editis.  In  non- 
nullis  est  hie. 

Deprecatus.  Id  est,  precatus,  Lib.  vi,  cnp.  20 :  Mi* 
tericordiam  deprecantes.  Cunf.  lib.  de  Mort.  persec. 
«.  41 ,  cap.  46,  cap  52,  et  VaU  Hax.  lib,  iv,  cap.  7. 


Saepe  hoc  sensu  Veieres.  Bun. 

Dissotmtur.  1  Colb.  dissolvetur :  1  Colb.,  1  Lips., 
Em.,  solvitur. 

Dum  ne.  Ita  aniiq.  et  mel.  mss.  et  edd.  locutio 
Ciceroniniia  pro  dummodo  non  recentioriim  :  Cic.  ad 
.  Atticiim  lib.  vi,  cap.  1  :  dum  ne  negotiatori;  et  viii, 
ep.  15,  dum  ne  tibi,  non  taboro. 

Conciliatricem.  Vide  Cic.  lib.  i  de  Naiura  deo- 
rum,  104*. 

Qfita  malum  ett.  Id  est,  quatenus  malum  esi. 

Nesciunt  enim^  quia  malum  est,  nocere.  Lactantius 
aliique  scriptores  sacri ,  Tertiillianus,  Augiistinus, 
maxime  Cyprianus  vel  sexcenlies,  ut  vulgatam  ver- 
sionem  omiltam,  posl  scio  niiaque  verba  seiitiendi, 
loco  accusativi  cnm  inlinitivo,  aut  f/uod  ciim  conjuoc- 
tivo,  eadem  vi  quia  cum  indirativo  ponunt.  Lnctan- 
tius  lib.  VI,  cnp.  22  :  Scit  enim^  quia  mortis  est  fabri^ 
eatrix  voluptas.  Notamus  ibidem  pliira,  et  ad  lio.  iv, 
cap.  12 :  Ut  scias,  quia  ego  sum  Dominus,  BoH. 

Homo  vero,  qui.  Ita  iiiss.  veterriini  1  Bonon.,  5 
Reg.  quorum  unus  est  optimx  not;e,  aliique  sex  ac 
todidem  editi,  lutn  etiam  sex  vcicres  editiones  xv 
saeculi.  In  12  niss.  et  8  escusis  est  quia. 

Quo  a  mutis,  Mss.  3  rec.  et  2  edit.  nmttit., 

CalUditat  autem  el  attutia  in  muUt  animalihtt.  ki* 


609 


LIBER  V.  DE  JUSTITIA. 


6i0 


vario  genere  deludunt.  Sapicnlia  vero  in  homincm  A  tias  objicies?quaimi)erIa?quaregna?  quiisla  pulat 

humana,  sua  bona  dtvina  jndicat?  »  Quis  ergo  te 
sapientem,  Lseli,  putei,  cum  ipse  libi  loquare  contra- 
ria  ?  et  paulo  post  virtuti  adimas,  qu»  dedisti  ?  Sed 
videlicet  ignorantia  veri  facit  incertam  labantemque 
senieniiam. 

Deinde  quid  adjungis?  c  Sed  si  aut  ingrati  uni- 
versi,  aui  invidi  miiiii,  aut  inimici  potentes  suis  vir- 
tutem  praemiis  spoliant.  >  0|quam  fragilem,  quam 
inanem  virtuiem  induxisti ,  si  spoliari  praemio  suo 
poiest!  Quae  si  bona  sua  divina  judicat,  ut  aicbas, 
qui  possunt  existere  tam  ingrati,  tam  invidt,  tam  po- 
tenles ,  qui  virtuiem  spoliare  valeant  its  bonis,  quae 
fuerintineam  coilaia  divinitus?  c  Nac  illa  se»  inqult, 
muitis  solaiiis  obleciat ;  maximeque  suo  decoreseipsa 
B  sustentat.  >  Quibus  soIatiis?quo  decore?  cum  in  cri- 
men  saRpe  veniat.  et  in  pcenam  decor  ille  vertatur. 
Quid  enim,  si  ut  Furius  dicebat,  c  rapiatur,  vexctur, 
exlerminetur ;  egeai,  aurerantur  ei  manus,  eiTodian- 
tur  oculi,  damnetur,  vinciatur,  uratur,  miseris  etlam 
modis  necetur, »  perdetne  suuin  praemium  virtus?An 
potiusperibitipsa?Minime.  Sed  et  mercedem  suam 
Deo  judice  accipiet,  ei  vivet,  et  semper  vigebit.  Quas 
si  (ollas,  nihil  potest  in  viu  hominum  lam  inutile, 
tam  stuiium  videri  esse,  quam  virtiis;  cujus  naiuralis 
bonit;is  et  honestas  docere  nos  potest,  animam  non 
essc  mortalem,  divinumque  illi  a  Deo  praemium  con« 
atituium.  Sed  idcirco  virtutem  ipsam  Deus  sub  per- 
Bona  stultitiae  voluit  csse  celatam ,  ut  mysierium 
veritatis  ac  religionis  suae  esset  arcanum ;  ut  has  reli« 


solum  cadit.  S:ipientia  est  enim  intelligeniia  vel  ad 
bonum  reciumque  faciendum,  vel  ad  absiinentiam 
dictorum  factorumque  improborum.  Lucro  autein 
nun')uam  sapiens  stiidet,  quia  l)ona  hxc  terrcna 
contemnit;  nec  queinquam  falli  palitur,  quia  boni 
viri  officiiim  est,  errorcs  hominum  corrigere,  cos(iuc 
in  viam  reducere.  Siquidem  socialis  est  hominis  ac 
benefica  nalura,  quo  solo  cognationem  cum  Deo 
babet. 

CAPUT  XIX. 

De  virtute^  et  Chmtiauorum  crnciatibus;  ac  de  jure 
patris  et  domini. 

Sed  nimirum  hxc  causa  eHncii,  ut  stultus  esse  videa- 
lur,  qui  egere  aut  niori  malit,  qiiam  noceat,  vei  eripiat 
aliquid  aheri,  quod  hominem  morte  deleri  putant.  Ex 
qua  persuasione  omiies  tum  vulgi,  tum  etiam  philoso' 
phorum  iiascuntur  errores.  Sienim  post  mortem  nihii 
somus,  profecto  stuitissimi  est  hominis  non  huic 
vitae  consulere,  ut  sit  quam  diutina  et  commodis  om- 
Dibus  plena.  Quod  qui  faciet,  a  justitiae  regula  dis- 
cedai  necesse  est.  Si  autem  superest  homini  vita  me- 
lioT  et  longior,  quod  et  philosophorum  magnorum 
argumentis ,  et  vaiuin  responsis,  et  propheiarum  di- 
vinis  vocibus  discimus;  hanc  praesentem  cum  suis 
bonis  contemnere,  sapientis  est,  cujus  omnis  jactura 
Immortalitate  pensatur.  Apud  Ciceronem  idem  ille 
justitiac  defensor  Laslius.  c  Voii,  inquii,  plane  virtus 


lionorem ;  nec  est  virtutis  ulla  alia  merces.  >  Est  Q  giones,  sapientiamque  terrenam  exiollentem  se  allius, 


plane,  et  quidem  virtuie  dignissima,  quam  tu ,  Lxli , 
jiunquam  poteras  suspicari;  nihii  enim  divinarum 
noveras  litterarum.  Quam  tamen  ilia,  inquit,  accipit 
facile,  exigit  non  acerbe.  Erras  vehemeiileir,  si  putas 
ab  homine  prsemium  solvi  posse  virtuti,  cum  ipse 
alio  loco  verissime  dixeris :  c  Huic  tu  viro  quas  divi- 


et 


sibique  niultum  placeiUem,  vanitatis  errorisque  dani- 
narel ;  ut  proposita  denique  dirficultate,  angustissimus 
trames  ad  immortalitatis  praemium  subiime  perdu- 
cerei. 

Docui,utopiiior,  cur  populusnosterapudstuliosstul- 
tus  habeaiur.  Nam  cruciart  atque  interflci  malleyquam 

VARIORUM  NOTiE. 

Virtutem  autem  dicit  ipsam  jusiitiam,  quae  materia 
totius  hujus  quinli  libri  est. 

Qui  egere,  1  Boiion.  nntiq.  et  i  Clarom.  a  prima 
maiiu,  quia, 

Ex  qtia  penuasione.  Ms.  Cant.  et  cdit.  5,  Ex  eaque 
persuusioue, 

Hanc  prossentem,  Subaudi  vitam  ,  quod  Gotli.  ad- 

Cell. 

.  neqUaquam; 
in  1  Reg.  rec.  nunquam  poteris, 

Labantemque  sententiam.  Scripti  7  et  2  edd.  (a6en- 
tem;  i  Reg.  rec.  laborantemque. 

E/fodiantur  ocuti,  Mss.  5  rec.  et  12  editi  interpo- 
nunt  eif  quod  mox  praecessit. 

An^tu^fMttitifs  trames,  Ms.  Bmn.  angustisdmo  ira- 
mtie;  4  Coibert.  anqustissimos  tramites^  mendose. 
Scripti  6  rec.  et  5  vulgati  per  angustistimos  tramites^ 
Lege  de  hoc  infra  lib.  vi,  cap.  3. — Angustissimus 
trames,,,  perduceret,  Nam  unam  taniuni  vfont,  unum 
tranutem  ad  iminortalitatcm  iibiqiie  statnit;  hinc  lib. 
VII,  cap.  20  :  Anguslus  admodum  Irames  est,  per  quem 
justitia  hominem  deducit  in  ccelum,  Idem  doteiit  lib. 
VI,  capp.5  et  4  iniegra,  maxime  ibid.,  cnp.  7  :  Via 
mendux...  multos  tramites  habet...  via  veritatis...  eV 
mmpUx.,,  et  angusta,.,  et  arduoy  etc.  Bun. 


didi  aulem  ex  2i  mss.  Posl  mutis  8  scripti  rec. 
14  excusi  adduni  quoqne, 

Vet  ad  abstinentiam,  Sic  reposui  ex  antiquissimis 
mss.  1  Bonon.  ei  2  i^eg.  edd.  Toriies.,  Soubron.,  Is 
Vide  prrced.  ad  bonum.  Quamplurimi  scripti  ei  im- 
pressi  habent  vel  absiinentia. 

Dictorum  factorunique,  Haec  leclio  cst  quampluri-  ^ ^ ^  ^ ^ 

morum  mss.  inior  qiios  suni  aniiquissimi  Reg.  et  D  scripium  habet,  opinor,  cx  glossa  receptum 
Bonon.  atque  11  edilorum.  Rectc.  Vide  seq.  Scnpti  Xunauam  Ms  4  Rec  r^c  pi  i^  Pilit    n^ 

10  cl  3  edii.  vel.  iegunl  delictorum  [actorumque.  -   S^unquam.  Ms.  1  Keg.  rec.  et  15  edit.,  n^ 

Quo  soto.  4  niss.  rcc.  et  7  edil.vel.,  qnasola;  qum 
sota;  Colb.,  quas  soto.—Quo  soto.  Idcsl,  q«a  re  sola, 
scil.  sapienlia ;  qu;c  vox  qiioniam  fuit  paulo  remo- 
lior,  usus  est,  ulei  alibi,  neulro,  quod  ad  omnia  de 
sapientia  dicla  rererendum. 

Sed  nimirum  hcec  causa  egicil,  elc.  nactenus  Furium 
confutavit,  injustilia;  patronum.  Jam  indicabil  causas, 
cur  Lailius,  qiii  s:ipienlissimus  habebaiur,  justitiae 
parlcs  iion  pro  dignitatc  lueaiur;  neinpe  quod  illius 
sapientia  non  coelilus  rnit.  Osiendit  auleni  Laelium 
sibi  coiiiraria  as^icrere.  Ab  inilio  vcro  capitis  inve- 
stigat  errorum  philosophicorum,  alque  vulgi  scaturi- 
gihem ;  nempe  quod  articulus  de  spe  resiin  eclionig 
Don  SMiis  coiistaier  crediiur.  Ex  his  fundameutis  col- 
'  ligit,  quod 

Vivit  apad  superos,  6(  habet  sua  munera  virtus. 


611 


FIRM.  UCTANTJI  DIVIN,  INSTIT. 


6{i 


Uiiir&  iribtis  digiUg  eofloprebeasa  in  (ocum  Jaciare*  A 
lam  iuepluni  vjdeUir,  liuaia  in  perieulo  vilae,  aiieritti 
aniinani  miigii  curare  quam  suaoi.  Nefciuni  enim 
quaniu»)  sii  nelas  adorare  aliud  prxierquaai  Deum , 
qui  coiididii  oelum  aique  tenrani ;  qui  bumanuiD  ge« 
nus  finxit,  inspiravii,  luce  donavii.  Quod  si  servomm 
oequi«siiMus  baUeiur,  qui  dominum  suttQi  fuga  dese- 
rit,  isque  verberibus,  ei  vincuiis*  ei  «rfasmlo,  et 
cruce,  ei  emni  malo  digiiissinMis  Jttdieaitir ;  ei  si  fiiius 
eodem  modo  perdiius  atque  iinpius  esisilmaiiir  qui 
paUrem  suum  derelinquii*  ue  iili  obsequatiiry  ob  eem- 
que  causam  djgnus  puialttr*  qui  sii  exhsres,  ei  «uias 
Bomen  iii  perpeluum  de  iamifia  deieaiur  :  q«anU> 
uagis  qui  Devm  4leserii,  in  quem  doe  Toeabida  do* 
iiiiiii  ei  i^is  aeqtte  venerauda  conveiiittni  ?  Nara 
iiie,  qui  fternim  pf«iio  comfnrat,  q«id  'm  eiMn  bene-  B 
Ucil  eon/ert^  prseler  alimenia,  qux  iii  «tiliUAis  mm 
gmia  S4ibm'mi6irat  ?  £€  ^  fiiinm  geBerai,  mm  habeit 
ia  poiesUie  iii  coBeipiaiiir ,  ui  UMeatur,  «t  wtvat. 
(Jnde  apfianeA  ooh  eme  ilhm  pairem,  sed  UnlttiiMiodo 
generaiidi  miAislrttm.  Quibuf  ergo  siipfpiifUs  dtgMii 
esi  deserioreiiis,  qtti  eidominos  veras,  et  ptier  est, 
oisi  quc  Deus  i^  eonsiitttti?  qui  Sfirslibtts  iajosiis 
aelernum  paravii  igiien ;  •qnod  ipse  per  i»tes  OttOi 
impiis  ac  nebeiitbtts  eemflMoalMr. 

CAPUT  XK. 

te  »mkiae  ei  HeUrikui  lmpf<ir«m  >0lifloii«m ,  ^ 
Ortfltffnerttm  cruekitiku. 

Discant  igitur,  et  suarum  isl  alienarum  iRlerfeelei-  Q 
reA  aiiimarum,  quam  ioexpiabiie  facintts  admiti4mi : 
lirimuffl,  qu4Ml  seipsos  jugttiatti  perdiUfltimis  daamo^ 
nibtts  servieodo «  quos  Deus  i«  ttienaa  eupptteitt 


damnavii :  deinde,quodnecabaliis  Deum  coli  pa- 
iiuniiir,  sed  averiere  homines  ad  mortifera  sacra 
conienduni;  niiuniurquesumma  diiigenlia,  ne  qua  sil 
anima  incolumis  in  terra,quse  saivoslaiu  soospcctet 
incoelum.Quidaliuddicam  quam  miseros,  qui  praedo- 
numsuorum  iiisiigaiionibus  parent.quosdeos  esse  opl- 
naiiiur?  quoriim  neque  condiiionem,  nequeoriginem» 
nequenomina,  neque  raiioiiem  sciuni :  sed  inliaTenten 
persuasioni  vulgari,  iibenier  errant,  etstuliiiiaesuae  fa* 
venl.  A  quibus  si  persuasionis  ejus  raiionem  requiras, 
nullam  possini  reddere :  sed  ad  majoruin  judicia  con- 
fugiani,  quod  illi  sapienies  fuerint,  iili  probaverint , 
illiscierint,  quid  esset  opiiinum  ;  seque  ipsos  sensi- 
bus  spoliani,  ralioneabdicani,  dum  alienis  erroribus 
creduni.  Sic  impliciti  reruin  omnium  ignoranlin,  nec 
se,  nee  deos  suos  norttiit.  Atque  «iioam  soii  errtre, 
•oli  desipere  vdieoiC  Aliosetiam  in  consoriium  iDali 
tuirafioiii,  qoasi  babilori  toiatiom  de  perditiooe 
nMriUNrom.  Sed  iuec  ipsa  igoortiie  efOcii,  nt  io  per* 
teqoeodis  tapie«<ib«i  Um  maii  tiiit .  fi«gaiiiqtte  i« 
iilis  coostilere,  iiios  «d  booam  neaiem  velie  rev#- 


Num  igitur  boe  «ermooe,  a«t  atiqoa  ratieoe  red** 
iliia  facere  oiumlttrl  iiioMoe ;  ted  viaiqtteiaroieolii. 
Q  «Mra^  ei  c«»ea  deineiuia !  io  iis  putator  mala  meM 
esse,  qoi  idem  iervarecooa«iur;.io  caruiiluibui  ««« 
le«i  Iwoa.  io  iisne  niaia  meos  esi,  qoi  cooirt  j«i 
inMBaoiiotii ,  cooira  l«i  oouie  iaceraittor  ?  «o  poAios 
i«  ils  qoi  et  iaeioiii  in  eerporibus  ioodeeoUoD,  qose 
nee  t%%-issiini  itlraoei,  nee  irtiissimi  iM>siei,  see 
iflMnaniisiflM  bai^ii  «iiqoaiido  fieceruoi?  Adeooe 
etlaa  sibi  mentuuitor,  ut  vieiinim  b««i  «c  maii  oio- 
miiMi  tr««eferaot  et  immoieni  ?  Quid  eife  noo  die«i« 
«octem  veeani?  tolea,  teodbrts?  Aiioqttio  eadem 


VARIORUM  miM. 


I 


^  i«  fMmm  imaeme.  Seripli  iO,  ki  feemn  faeere ; me. 

Tornes.,  in  (oci$  jacere* 

•  Prceterquam  Deum.  i  Colberl.,  1  Clarom.^frtn' 
cius,  prwier  Deum.  Eadem  varietas  iiifra,  prcBlerquam 
mUmeirta,  ei  preeter  atimenta, 

Dominum  iuum.  Sic  reposni  ex  cunctis  msi.  et  plu- 
rHms  ediiis :  bene.  Vide  seqq.  Noiinullis  ioipressis 
esl,  dominum  iummum,  male. 

Exhteree.  Be  eiLhderedaiione  liberomm  iilulus  est 
in  Insiitiii.  Iinperialibus,  lib.  n,  cap.  15.  Exbaereda- 
iioiiii»  ctii6xi«iurii  co«siii«tio»(bus  nomerMiNir  qua- 
tuortieciML.  ficTOLems. 

Domini  ei  pmris.  Vide  iib.  iv,  cap.  S.  UottS  ett  pa- 
ter  vesier,  qiii  in  coelise&i.  MaiilL  xsiu. 

Prosier  alimenta.  Ila  mss.  lu  ediiis  esiprnrfergiiim. 

ffon  habet  m  poiestate.  'Sic  resiiiui  ei  ^Ui.  Kom. 
i470,  cuiictisque  inss.  pracierl  "Reg.  rec.  et  12  edil. 
io  •iiibuse^,iioii^^p<Neti«(M«.. 

iVt«f  quia  Deus  ipse  cosutimk.  Hirtiem^  vei%a  om- 
nes  iibri;  ei  xuniiia  reott ,  modo  sop^ti^  mkd  iis 
gum...  canstUuii?  Quod  i«i4MCit4.0Ri(ii«iiN«  «upra.  Sie 
lib.  VI,  «cai*.  i5  :  Umd  Deo  di^MMm,  mi  ^sud  ipee... 
pojioscit2  fiuN. 

Impiis,  isai.  ult.  Ecd*  vu,  jHditb.x^  Ps.««  ^ 
Isnem ,  quod  iipee.  ^  Mmiiuinatur^  Coasiauier  iibri  ffuett^ 
jdque  iieutruin  pro  re,  de4|ua  aeltt«m>i>iitiur«£pe; 
ttt  dixi  ad  cap.  17  :  Q/iko4  ic.  se  pmaeee  mfsmtii  mar' 
mmn  ignem ;  «t  iioc  «apUe  sopra :  SmperGU. ,  mta... 
iangwr^  quod..,  diHmm.  Uon. 


i^rmdouum  ewormu.  Per  proMleuee^  loqaii  WtiehioSt 

intettigit  pontifices,  sacerdotes :  imino  vero  inU  lligit  dce^ 
mmmu  ;  nam  mox  sequiliir :  Quos  deos  esse  opinanturm 
iieriim  c.  20 :  Adorani  bosiessuos  ,  talrones  et  inter- 
fectores  sues  victimis  ptacant,  etc.  ConU  iib.  n,  eap. 
16;  iib.  v.cap.  21.  Bun. 

Insligationibus.  lib.jv,  cnp.  VI :Instiganiibui.,.d(B' 
monibus;  cap.  50,  instinctibusdaimonum.  Lib.  v,cap. 
21 :  Spiritus.,.  perditi.,,  instigant  neseios  in  fmorem. 

B  BONI^MIN. 

Infuerentes  perswuioni  vulgari.  Ms.  1  fioiion.  an« 
tiq.  Ii«rren( ;  alter  Bonon.  rerentior  tn/Krrent.  Scripti 
f8,  inlmrenie  persuasione  vutgari.  —  Inhesrente  per^ 
suasionevutgari.  ^osi.y  Veu.  ti71,  72,  uiraqiie  76  : 
Farrh.,  Juni.,  Aid.,  ei  reliijui ,  tn/i<ifreiil«<  prmm- 
ilomvv/^art.Participiuin  exprimitmelius  vuiuntaiem; 
dicit  eniin  si.'Uim  ,  eos  tibenier  errare :  ut  1. 1,  cap.  1: 
Midti  enim  superstitionibus  vanis  pertinaciter  tnhagren" 
tee^  obdurant  se  contra  inamfeslam  veritatem,  BoN. 

Ignoratio.  Ila  aiiiiquiores  et  poiiores  mss.  et  octo 
ediii.  Haec  vox  Laciauiio  faniiliaris.  Scripii  18  rec.  et 
squem  itnpressi  ignoraniia. 

Eajaciuniin  corporibus,  Eleganier.Cic.  in  Verrem, 
Aci.  1,  c.  5  :  Neque  hoe  sotum  in  statuU  ornamemis» 
aue  feeit.  Conr.Cortiuin  ad  Sall.  Caill.  11 ,  n.  4,  p.  47: 
Fceaa  crudetiaque  in   civibus  facinora   facere,  ito- 

«BMAN. 

Tenebras.  fiett  tlludunt  ad  illud  Isaiae  cap.  v,  M : 
Kff  dtcen/t6«s  maium  bonum^  et  bonum  mahm;  f«i 


m  UfiGR  Y.  D£ 

imptideniia  est,  iionis  mailonini  nomen  imponere ;  ^ 
sapieniibus,  slulloram ;  jusiis,  impiorum  :  quiuiuio  , 
siqu.i  iilisnducia  esl,  vel  in  pbiiosopliia,  vei  in  elo- 
quenlia,  arment  se,  ac  refellaul  iiaec  noslra,  si  pos- 
suni  :  ooiigrediantur  cominus ,  et  singula  quxque 
discuiiant.  Decet  eos  suscipere  defensionem  deoram 
suonim,  ne^  si  nosira  invaluerint  (  ui  quoiidie  iuva- 
lescunt) ,  cum  delubris  ac  ludibriis  suis  deseraiiiur« 
EtqHouiam  vi  iiihii  fiossuni  (augeiur  enim  religio 
Dei,  quanto  nagis  premiiur)  raiione  putius  ei  horta- 
mentis  agant. 

Procedaiti  in  medium  pontillces,  seu  minores,  seu 
maximi;  flamines,  augures,  ilem  reges  sacriiiculi, 
quique  sunt  sacerdotes  ei  antisiiiesreligionum.  Con- 
voceiit  nos  ad  conciouem  :  coliortetiiarad  suscipien- 
dos  culius  deonim  ;  persiiadeant  multos  esse  quo-  j^ 
nim  numine  ac  providentia  regnntur  omnia  :  osien- 
daot  origiitcs  eiiniiia  sucrorum  ac  deorum,  quomodo 
sliii  morlalibus  tradila ;  qui  Tons,  qu;e  raito  sii,  CK- 
plieeMi ;  prolerani,  qax  meroes  in  cultu,  qu«  pcena 
iii  conteniiHu  inaneai,  quare  ab  horaiiiibus  coli  se 
veliiil,  quid  idis,  si  beali  suiii,  humaua  pietas  confe- 
rat.  Quae  oiimia  non  asseveraiione  propria  (nec  enim 
valet  quidqoam  «oriulis  liominis  audoriias),  sed  di- 


illSHTU.  M4 

vinisaiiquibesiesiimoniis  conGrmcnt;  sicuiinosiaci- 
nius.  Nou  est  opus  vi  et  injuria,  quia  religio  cogi  non 
poiest :  verbis  poiius  quaui  verbeiibus  res  agenda 
est,  ut  sii  volunlas.  Disti  iiigaul  acieni  iiigeuiorum  suo- 
rum  :  si  raiio  eoruin  vera  esi,  afferauir.  Parati  su- 
mus  audire,  si  docennt  :  iaoeniibus  cerie  niiiii 
crediinus;  sicui  ne  sa.'vientibus  quidem  cedimus. 
Imiienlur  nos,  et  raiicuieiii  rei  toiius  expouam.  Nos 
eiiim  non  iiiiciinus,  ut  ip4  oi)jec(aui :  sed  doceiiius, 
proiiainus,  osteiidiuius.  Ilaque  nemo  a  uobls  reiine- 
tur  iuvilus  ;  inuiiii^  est  euiiu  Deo,  qui  devutione  ac 
fide  carei.  £iiaiuea  nemo  discedii,  ipsa  veriiaie  re- 
liaeiife,  Doceaiu  isii  iioc  medo,  si  <|ua  ilUs  iiducia 
veritatis  esi,  ioquaniur :  biscani,  audeaui  (iofju^in) 
disputare  nobiacuiu  aiiquid  ejusraodi  ;  J4in  profecto 
abaniculis  qiias  couieiniiunt,  et  a  pueris  nostratibus 
error  iliorum  ac  sluliiiia  ridebitur.  Cuni  enim  sint 
pei  iusssiini ,  deorumque  progeniem,  etresgcsias, 
ei  imperia,  et  interiius  et  sepiilchra  de  libris  nove- 
rint;  ipsosque  ritus,  quibus  sunt  initiaii,  vel  ex  rebus 
gesiis  houiinuiB,  vei  ex  casibus,  vel  etiam  ex  luorti- 
bus  oaios  sciaot :  incrcdibiiis  dementia  esl.  dcos  pu- 
tare ,  quos  fuisse  mortales  negare  non  audeant ;  vel 
si  iam  impudenics  fuerint  ut  uegent ,  suae  iilos  ac 


YAMORUM  NOTiffi. 


jMHimf  tenebras  in  lucem,  et  lucm  in  tenebras ;  qui  po^ 
nuni  amnrum  in  dulce.  H  dulce  ia  atnarum, 

Impudeniia  e$U  Mss.  8  rec. ,  imprudentia;  Jun., 
ffrudeniia, 

Ne,  $i  no$lra.  Ms.  i  Colbert.  ei  quidaa  editi,  nec^ 
sed  male. 

Au^ur.,.  religio  Dei.„  premitur.  Yid.  not.  c.  iS, 
c.  22,  sqq.  Teriiill.  Apol.  exir.  :  Nec  quidquam  la- 
men  pro/icit  exquisitior  quceque  crudelHas.  lUecebra  est 
magis  seclas.  Plures  efficimur,  quolies  meliinur  a  wbis. 

BOK£NAN. 

Pontifices.  Apparel  eliam  Lactaniii  leinporibus  an- 
iiqua  illa  Itomanoriim  sacerdoiia  viguisse.  Betulgws. 

Seu  minores^  seumaximi.  Ponlirioes  Nunia  iasiituit, 
quibus  Marliuin  generuui  suum  M;ixiinuiu  praeiccit, 
penes  quenri  suiiiina  cereiuuniaruin  peiesias  erat. 
BfiTUL.  —  Fuerc  pontifices  minores^  Scribm  ponlifi" 
cum  qiu  faslos  ct  commentarios  liubebaut,  fidelem  cu- 
stodiamrerum  gestarumreferebantj  qui  Annales  maximi 
dicebantur;  quique  iilis  miniUri  aderunt,  quod  omnii 
CBvs  gesta  mandubani  lilteriSj  pouiifices  nunores  dicti 
§unt.  Aiex.  ab  Alex.  lib.  ii,  cap,  8. 

Flamines.  Sive  Diaies,  sive  M.trtiaies  a  Romulo 
iASiiiuii,  sive  Uuirinaies  a  Numa.  Betuleius. 

Augnres.  <^<»s  a  Clialda:is  originem  traxisse  cre- 
duM^  qui  ab  hi.>  ad  Graecos,  a  Grms  ad  Uelruscos, 
ub  Heiruscis  ad  Liliiios  propagaii  suut. 

Reges  saerijiculi,  Qui  post  exacios  reges  instiiuti 
suni,  ut  regiis  prd^esseui  sacris.  De  quibus  lege  Pom- 
poniuin  Latimu,  Liiciuiu  Fenesieiiam^  Alexandrum 
ab  Alexaiidro,  Bloiulum,  etc.  qui  ex  Livio,  Dionyiio, 
Varrouo  et  aiiis  ,  de  sacerdoiiis  Roin.  niulia  meiiio- 
rix  prodideruui.  Bctuleius.  —  Mss.  7Reg.,  2  Colb.« 
Tornes.,  2,  Claroin.,  sucricotas^ 

Cohortenlur  nos  ad.  Bepetunt  nos  a  xne  addiliim 
Angl.,  Li^is.  tert,,  Reiinui.  et  editi  ab  anno  ii65, 
I5ii,  Gyinii.  ei  isa;us  ;  omktuni  Fasii.,  Gryph.  el 
jreiiqui,  ei  saiis  eleganter  subauditur.  Bux. 

Quw  merces  in  cuUu,  quapQina  in  contempiu  maneal, 
Heumaiiniis  hic  oniuilHisediioribus  iiisuluns  laiideii^ 
&aribej  inquit,  qjum  merces  culium ,  quoe  pxna  con- 
iemptum  maneat,  Mihi  lectio  communis  omuium  li- 
brorum  saiis  elegans  videiur,  subaudiio  accusativo 


mortales^  vel  homines.  BuN. 

Destringanl  aciem  ingeniomm,  EdittHn  anlea  ah 
omiiibus^  ut  quoque  hatiet  Goihaiius ,  disiringant, 
Quod  verbum  hic  niinns  qumirat ;  valet  enini  strin- 
r  gere  in  diversas  prnrtes  :  ni^i  iNteHtgns  sensu  rariori , 
ubi  valet  tigare,  constringere ;  nlqne  ni  Laduis  ifesfrin- 
gere  aciem^  gladium,  est  expedire:  sic  Lactanitus  1. 
ui,  c.  8  :  expediant  acumen  suum^  Bun. 

Afferatur.  Ila  resliliii  e\  omnibas  prnpe  msB.  9 
Reg.,  6  Colbert.  aliisipie  multis,  et  edit.  ftom.  1470. 
Scripli  Jun.  ei2  Lips.  habeni  asserani,  nec  male;  1 
Clarom.  asserantur,  3  Oxonieiises  el  i4  vulgati  :  o/fie- 
ratur. 

Etrationem.  Siclegendum  cam  IColbert.,  nisi  ma* 
vis  ut  raiionemf  qiiod  est  in  vet.  nrss.  !  Bouon.,  i 
Reg.,  Caiic.  ei  15  aliis  et  edit.  2  vet.  Rom..  k.,  Cel- 
iar.  Ifi  6  aiiis  maiui  exaratis  rec.  et  17inipressisest««/. 

Qui  devotione  ac  fideearet.  £mtnan.  :  ^ia  fide  ue 
ralione  careat.  Non  inovenda  prior  lectio.  litT.  Dei 
cuttus  devQlionem  maximam  fidemque  desiderat;  cap. 
22  :  Ui  devotionem  ac  fidem...  corroboret.^i^.,  c. 
i  9  :  Si  quis  fidem  suam  devoftionemqne  non  prodiderit, 
De  Mort.  Persec,  c.  i8,  Adimere  tibi  fidem  ac  devo^ 
tionem  nutla  vis  poiuit.  Couf.  lib.  v,  c.ip.  \i\.  BuK. 
D  Hiscant.  Sic  lego  cum  i  ms.  Reg.  et  i4  excnsis  : 
quod  cum  mm  inielliKerent  amamifti^es  8  IVeg.,  6 
Colb.,  Juii.,  Pen.,  Lips.,  Pal.,  Wtr.  t  CIiM^>m., 
Brun.,  et  5  vet.  edit.  pio  Inscant,  serfpsertini dncant ; 
2Bnnon.,  Tax.,  dicanl.  Til.  Liv.  tib.  vi,  i6  :  Nec 
attollere  oculos  aut  hiscere  audebunt.  Amob.  lib.  iv , 
an  mulire^  an  hiscere. 

liidebiiur.  H;ec  leclio  est  omniuin  mss.  el  vet. 
edil.  Roin.  Inca^.ieris  impressis  est  irridebitur ;  in  i 
Reg,  veierrimo  jinfifia  ridebitur. 

Ex  moriibus.  Iia  auliquiores  ac  melrores  nifis.  et 
oclo  ediii.  Scripii  i6  rec.  el  6  vulgati  ex  morfbns.  Sic 
quoque  legiiur  apud  Buneuian,  qui  de  hac  varianle 
DOtaui  sequeatem  exhibet.  —  Exmoribus.  Cofyfirma- 
iur  h;£C  leciio  exl.  i,  c.  It.  Jovein  ex  rdmsfesiis  ^ 
et  ex  moribus  homtnem  fuisse  deprehendffmus,  etc« 
Conr.  de  Ira,  c.  il :  S.  Augustin.  de€iv.  Dei  lih.  vh, 
c.  i8  :  Vnicuique  deorum  ex  tjus  ingeniOt  raortbus, 
actibusp  casilmSf  sacra  con$thuta  nmf .  Bim. 


6iS  FIRM.  LACTANTD  DIVIN.  INSTIT.  616 

suorum  Ktterae  coarguant,  ipsa  denique  illos  sacro*  A  tur.  Defendenda  enim  religio  est,  non  occidendo,  sed 
rum  inilia  coiivincant.  Sciaiit  igittir  vel  ex  hoc  ipso, 
qnantum  intersit  inter  verum  et  falsum,  qiiando  ipsi, 
cum  siiit  eloquentes,  persuadere  non  possunt;  impe- 
riti  ac  riides  possunt,  quia  res  ipsa  et  veritas  loquiiur. 


Quid  ergo  saeviuni?  ut  siulliiiam  suaiii,  dum  mi- 
niierevoluiit,  augeant.  Longe  diversa  sunt  carnifi- 
cina  et  pieias;  nec  potest  aut  veriias  cum  vi,  aut 
jusiitia  cuiii  crudelitaie  coiijungi.  Sed  merito  non 
audent  de  rebus  quidquam  docere  divinis,  ne  et  a 
nostris  derideantur,  et  a  suis  deserantur.  Naro  fere 
Yulgus,  cui  simpiex  iiicorruptumque  judicium  est,  si 
mysieria  illa  cognoscat  in  memoriam  mortuorum  con- 
stiiuia,damnabit;  aliudqueverius,  quod  colat,  quaeret. 
Hiuc  Gda  sUeDlia  sacris 


moriendo;  non  saeviiia,  sed  paiientia;  non  scelere» 
sed  fide  :  Hia  eiiim  malorum  sunt,  baec  boiioruro.  Et 
necessc  esi,  bonum  in  religione  versari,  non  malum. 
Nam  si  saiiguine,  si  tornieniis,  si  malo  religionem 
defendere  velis,  jam  non  defendelur  illa,  sed  poilue- 
tur,  atque  violabilur.  Nibil  esi  ciiim  lam  voluniariuray 
quam  religio,  in  qiia  si  aniinus  sacriflcaiitis  aversus 
esf,  jam  sublata,  jam  nulla  est.  Recta  igitur  ratioest, 
ut  religionem  patienlia  vel  morte  defendas :  in  qua 
fides  conservala,  el  ipsi  Deo  graia  esi,  et  religioni 
addit  aucioritatem.  Nam  si  is,  qui  in  bac  terrcstri  mi- 
litia  regi  suo  lidem  servat  in  aliquo  egregio  facinore, 
si  posiea  vixerit,  acceplior  fit  el  cbarior,  si  perierit, 
sumuiam  consequilur  gloriam,  quod  pro  duce  suo 


instituta  sunt  ab  hominibus  cailidis,  ut  nesciat  po-  B  niortem  occubuerit  :  quanto  magis  imperatori  om- 


pulus  quid  colat.  Guin  auiem  nos  iii  eorum  doclrinis 
Ycrseinur,  cur  nobis  aut  non  credunt ,  qui  utrumque 
novimus;  aut  invident,  quia  faisis  vera  prxlulimus? 
Sed  defendenda  sunt,  inquiunt,  suscepta  publice  sa- 
cra.  0  qtiam  honesta  voluntate  miseri  errant !  Sen- 
tiunt  enim,  niliil  esse  in  rebus  biimanis  religione 
pnestanlius,  eamque  summa  vi  oportere  defendi :  sed 
ut  in  ipsa  religione,  sic  in  defeiisionis  geuere  falluii- 


nium  Deo  fides  servanda  est,  qui  non  taiitiim  viven- 
tibus,  sed  etiain  moriuis  prsemiiim  poiest  virtutis  ex- 
solvere  ?  Igitur  Dei  cuUus,  quoniam  militia  ccelestis 
est,  devotiunem  maximam  fidemque  desiderat.  Quo- 
modo  enim  Deus  aut  amabit  colentem,  si  ipse  noa 
ametur  ab  eo ;  aui  quomodo  praestabit  precanti  quid- 
quid  oraverit,  cum  ad  precandum  neque  ex  animo, 
neque  observaiiter  accedat  ?  Isti  autem,  cuni  ad  sa- 


VARIORUM  NOTiE. 


refertur  ad  perseculores,  qui  ferro  et  flammis  super- 
pfxced.  audeanl^  et  seq.  convincant.  Jun.  coar-  p  stitiones  suas  defendebant. —  Non  occidendo,  $ed  mo^ 
ur.  ^  riendo,  Apie  Augustinus,  de  Givii.  Dei  I.  2,  c.  29« 

ChrisiiSinos  rom.  isCrMi:Adversu8poiesialesimmiei$' 
simas  conflixisse,  e»sque  foriiter  moriendo  vicisse.  Bcrf. 

Si  malo,  Hic  alioriim  fere  omniurn  malo ,  rectum. 
MalOy  id  esl,  scelere,  quod  est  malum  ei  malorum. 
Vid.  supra,  et  c.  !20.  Bono,,.  adducendi  homines  ad 
bonum,,,  non  malo,  Bun. 

Jam  subiata ,  jam  nulla  est,  Ms.  i  Bonon.  antiq. 
jam  supplicalio  nulla  est, 

Fides  conservata,  Ms.  Jun.  et  5  vet.  edit.  conse^ 
crata;  miiius  bene.  Vide  paulo  post,  fidem  servat,,,. 
et  fides  servanda  est, 

Consequitur,  1  Reg.  rec.  et  Brun.  consequelur,  Vide 
praeced. 

Mortem  occubuerit,  Sic  habent  quamplurimi  mss. 
et  cuncli  ferme  editi,  sicul  vitam  vivere^  apnd  eum- 
dem  L:iC(antium  Divin.  Institut.  lib.  i,  cap.  14;  lib.  t« 
cap.  8;  lib.  vii,  cap.  ii:  el  libro  de  Oiuficio  Dei,  in" 
fatigabilem  mililiam  Deo  mililemus,  Sed  Giceronis 
etiam  est,  viiam  vivere^  Orat.  iv  in  Verrem,.n.  118. 
Itaqiie  perperam  scnpserunt  iibrarii  morte  occubuerit 


Coarquant,  Mss.  42  rec.  el  8  impressi ,  coarguent 
Vide    '  ' 

guanlur, 

Convincant.  Mss.  10  rec.  et  6  editi,  convincent. 

Cuni  sint.  Pro  quum ,  quod  est  in  melioribus  mss. 
el  iinpressis,  in  pluribus  excusis  erat  quam,  In  mss. 
5  Ueg.  rec,  Brun.  etedil.  Ald.,  Grat.,  Grapb.,  iegi- 
tur  qui. 

Ne  et  a  nostris  derideantur,  Gonjunctionem  restitui 
ex  6  Reg.,  5  Golb.,  et  5  aliis  ac  7  editis  :  pro  et,  est 
aut,  \n  Keg.  antiquissimo.  In  5  rec.  scriptis  et  12  vui- 
gatis  deest  et. 

Nam  fere  vulgus.  Ita  scripti  12.  In  ms.  Gauc.  et  16 
rec.  iiecnon  iii  edilis,  Nam  forte  vulgus, 

Incorruplum judicium,  Jncorruptum  hlc  valet, 

castum,  iiilegrum,  ut  in  Gicerone  testis  incorruptus 
alque  integer^  leslimonium  incorruptum,  Pro  Marcello 

cap.  9:  Qui  judicabunt fortasse  incorrup^lius  quam 

nos.  BuN. 

Fida  silentia,. yir%i\.  iii  iEneid.,  v.  112.  Quae  cum 
im|ierarentur,  dicebatur :  Favete  linguis.  Unde  pro- 
verbium  Ostium  obdite,  profani,  Gum  hoc  proverbio 
convenit  Gamm  in  decretis  de  Gonsecrat.  dist.  2,  qui 


arcet  plebem  a  presbyterio.  Bbtcl.  j)  in  mss.  5  Reg.,  1  Golberi.,  Brun.,  edd.  Rom.  1470, 

.  crerfan/ ;  2  Reg.      ei  Isaei.  —  Mortem  occubuerit.  Occumbere  moriem 


Cur  nobig  aut  non  credunt.  1  Ms.  rec. 
rec,  iun.fGaniabrig-  multique  impressi  ,Cur  nobis  aut 
nostris  non  credunt. 

Jnquiunt,  Vide  supra  lib.  in  Institntion.  init.  cap.  5. 

0  quam  honesta  voluntate,  Ironice.  Sic  ferunt  3 
mss.  quornm  unus  est  aiiiiquissiniiis,  alteri  bonue  no- 
t:c.  Ms.  Gauc.  ac  19  aiii  rec.  et  ediii  sex  babeni  m- 
honesla, 

Non  occidendo^  sed  moriendo,  Haec  leclio  est  om- 
ninin  fere  niss.  et  oclo  editornm.  £t  recie.  Est  cnim 
relativiim,  occidere,  et  mori.  Vide  infra ,  ut  religio- 
nem  patienlia  vel  morte  defendas.  2  Reg.  rec.  et  sex 
vulgaii  h:il)enl  monendo.  S.  Bernardns  Serm.  *61  in 
Ganiic:  Fides  suadendaest,  non  iniperanda;  el  Serm. 
.64,  JJcBretici  capiantur  potitu  quam  effugentur;  ca- 
piantur  dico,  non  armis^  sed  argumentis  quibus  refel- 
Unturerrores  eorum.  Alhanas.  Apol.  ii.  Ccedes  et  vin- 
cula  aliena  sunt  a  nostra  Ecclesia.  Pro  moriendo  Gci- 
larius  et  Qeumaunus  h^hGnvpionendOf  quod,  inquiunt, 


recte  latine,  ei  sucpe  di<Mtur ;  vide  Pitisciim  ad  GurU 
lib.  IV,  c  15  :  Ante  oculos  sui  quisque  regis  mortem 
occumbere  ducebant  egregium;  Gebhardiim,  Grate- 
rum,  Davisiuin  ad  Gic.  i  Tuscul.,  42,  fin. :  Qui  pro 
patria  mortem  non  dubitaret  occumbere,  BuN. 

Mortuis  prosmium  potest  virtutis  exsolvere,  1  Bonon. 
antiq.,  prcemium  mortis  exsolvet. 

Quoniam  militia  ccelestis  est,  devotionem  manmam^ 
eic.  Desumptuni  a  mllitia  corporali ;  iniiiies  enim  se 
totos  reipub.  devovebant,  aut  Giesari  consecrabnnt. 
Vegetius  :  Jurant  autem  per  Deum,  et  per  Christum^  et 
per  Spiritumsanctwn,  et  ver  majestatem  imperatoris^  msa 
secundum  Deum  generi  humano  diligenda  est  el  coteH" 
da  :  nam  imperatoriy  cum  Auausti  nomen  accepil,  tan-' 
quam  prmenti  et  corporali  Deo  fidelis  est  prmuanda 
devotio,  et  imnendendus  pervigil  famulatus. 

Aut  prasstahit  precanti.  Mss.  2  Reg.  rec.  pro  vrt* 
cantif  legunt  peunti. 


•17 


UBER  V.  DE  JUSTITIA. 


618 


criOcandmn  veniunt,  nihil  intiinum ,  niliil  proprium  a  cet  ?  Quid  adultcra ,  nisi  ut  mortem  viri  optet,  aut  ut 


diis  suis  offeruni ;  non  integritatem  mentis,  non  re- 
verentiam,  non  timorem.  Peractis  iiaque  sacrliiciis 
inanibus,  omnem  religioncm  in  templo,  et  cum  lem- 
plo,  sicut  invenerant,  relinquunt;  niliilque  secum  ex 
e^  neque  afferunt,  neque  referunt.  Inde  est,  quod 
cjusmodi  reiigiones  neque  bonos  facere  possunt,  ne- 
que  nrmae  atque  immuiabiles  esse. 

Traducunlur  iiaque  ab  his  homines  fuciie,  quia  nl- 
hil  ibi  ad  vitam ,  nibil  ad  sapientiam,  nihii  ad  fidem 
discitur.  Quse  est  enim  supersliiio  illorum  deorum  ? 
qux  vis  ?  quae  disciplina?  quae  origo?  quae  raiio?  quod 
fundamentum  ?  qu9R  substantia?  quo  tendit?  aut  quid 
pollicctur,  ut  ab  homine  possit  fideliter  servari ,  for- 
titerque  defendi?  In  qua  nihil  aliud  video  ,  quam  ri« 


sua  impudicitia  celelur?  Quidlena,  nisi  ut  multos 
l>onis  exuat?  Quid  fur,  nisi  ut  plura  compilet?  Hic 
vero  etiam  levi  communique  peccato  locus  est  nulins. 
Et  si  quis  ad  sacriflcium  non  integra  conscientia  ve* 
nerit ,  audit  quae  illi  Deus  comminetur,  ille  qui  la- 
lebras  cordis  videt,  qui  peccatis  semper  infestus  est, 
qui  exigit  justitiam,  qui  Odem  poscit.  Quis  hic  mal» 
menti,  aut  malae  preci  locus  est?  At  illi  infeliceSy 
nec  ei  sceleribus  suis  inteliigunt  quam  maluai  sit, 
quod  colunt,^  quandoquidem  flagiiiis  omnibus  inqui- 
nati,  veiiiunt  ad  precandum;  et  se  pie  sacrificare 
opinantur,  si  cutein  laverint :  tanquam  libidines  intra 
pectus  inclusas  ulli  amncs  abluant,  aui  ulla  maria  pu« 
rificent.  Quanlo  satius  est  mentem  potius  eluere , 


tum  ad  solos  digitos  perlinenlem.  Noslra  vero  religio  B  <I"8C  malis^  cupiditatibus  sordidatur ;  et  uno  virtutis 


eo  flrma  est,  et  solida,  et  immutabilis,  quia  justiliam 
docet ,  quia  nobiscum  semper  est ,  quia  tota  in  ani- 
mo  colentis  est ,  quia  mentem  ipsam  pro  sacrificio 
ha[>et.  Illic  nihil  exigitur  aliud ,  quam  sanguis  peca- 
dum ,  et  fumus ,  et  inepta  libatio  :  hic ,  tK>na  mens» 
purum  pectus ,  innocens  vita.  Illuc  veniunt  sine  de- 
lectu  adulterx  impudice,  \eax  procaces,  obscoenae 
meretrices;  veniunt  gladiatores ,  latrones,  fures,  ve- 
nefici ,  et  precantur  nihil  aliud,  quam  ut  scelttra  im« 
pune  committant.  Quid  enm)  lalro  sacrificans ,  aut 
gladiator  roget ,  nisi  ut  occidant  ?  Quid  venenarius , 
msi  ut  faliat?  Quid  meretrix ,  nisi  ut  plurimum  pec- 


ac  fidei  lavacro  universa  vitia  depellere  ?  Quod  qui 
fecerit,  quamlibet  inquinatum  ac  sordidum  corpus 
gerat ,  satis  purus  est. 

CAPUT  XXI. 

De  euUu  deorum  et  Dei  veri;  alque  de  be$lii$  quoi  co* 
luerunt  jEgyptii, 

Isli  autem,  quia  nesciunt,  vel  quid,  vel  quomodo  sii 
colendum,  caeci  et  imprudentes  in  conlrarium  cadunt. 
Adorant  itaque  hostes  suos  :  latrones  et  interfectores 
suos  victimis  placant ;  et  animas  suas  cum  thure  ipso 
cremandas  aris  detestabilibus  imponunt.  Irascuntur 


YARIORDM  NOTiE. 


In  templo^  et  cum  templo,  Deest  et  cum  templo  in 
tribus  rec.  scriptis. 

Nihilque  $ecum  ex  ea  neque  afferunt.  In  i  Bonon. 
antiq.  deest  ex  ea;  {  Reg.  abest  neque. 

Neque  firmcealque  immutabiles.  Ita  mss.  i  Bonon.,6 
Colb.  et  5  alii,  ac  9  vet.  edit.  aliae  vero,  neqne  firmoi 
ac  immutabila.  At  nosira  lectio  melior  est ;  opponit 
enim  falsas  religiones  verae,  quae  firma  est  et  tmmtifo- 
biU$. 

Lena  procace$.  Lenas,  qiiae  infra,  multos  boni$ 
exuunt,  docte  vocat  pracaces.  Festus  :  Procari  po$cere 
est ;  unde  et  proci,  et  procaces  meretrices  ab  assidue  poa- 
cendo.  Bun. 

Ut  occidant,  9  Reg.  mss.,  i  Clarom.  et  8  edit.  oe* 
cidat.  Utraque  lectio  bona. 

Quid  venenariusf  Mss.  2.  Reg.  rec,  i  Colberr.  a 
secunda  manu.,  Torn.,  Em.,  Cant.  et  3  vet.  edit. 
Rom.,  fcenerarius?  niu  ut  fatlat^  id  est,  latenter  agat, 
machinationes  suas  occultet.  —  Quid  venenariut, 
Venenarius  ponitur  pro  venefico  supra ;  et  (juisnam 
magis  failit,  quam  veneficus ,  venenarius?  Hinc  loco 
gemino  lib.  v,  c.  9  :  Si  palam  grassari  non  licuit^ 
venena  clam  temperent ;  qui  uxores  necent,  ut  dotes  ech 
rum  lucrentur,  aut  maritos,  ut  adulteris  nubant...  qui 
ecelum  ipsum  veneficiis  appetant,  Bun.  . 

Nisi  ut  mortem  viri  optet^  aut  ut  sua  impudicitia  celO" 
tur.  Sic  editiones  Bcluleii,  CcIInrii,  Walchi,  Heu- 
manni ,  atque  pauci  mss.,  Gantabrigiense  scilicet  et 
Lipsiense ;  in  aliis  tum  mss.  tum  editis  legilur,  ntit 
aut  moriem  virij  aut  ut  sua  impudicitia  celeturj  quod 
mancaro  exliibetorationem. 

Qmd  lena?  Mss.  iO,  /eno,  virili  genere.  Cseleri 
omnes  ut  in  textu. 

Sacrifi€are.  lu  6  vet.  edit.  cum  omnibus  mss.  prae^ 

Patrol.  VI. 


G  ter  2  Reg.  et  ii  edit.  In  iis  est,  $acrifica$$e;  in  i  Reg. 
rec.  eatisfacere. 

Si  eutem  taverint.  Qutevis  scelera  aqua  eipiabant  • 
Caio  Orig.  5  ;  TertuII.  de  Bapi.,  cap.  5  ;  Seneca  in 
Hercule  lurenie ;  Apuleius  Mil.  1.  xi ;  Dion.  lib.  xlviii; 
Eurip.  in  Iphig.  Taur.;  Clcmens  Alexand.  Hb.  vit 
Strom.  Corpus  autem  totum,  vel  manus  tantummodo 
lavabant,  juxta  Sophocl.  enarrator.  Athenaeum  1.  ix  : 
Mos  erat  veteribus,  quando  sive  ccedem  hominis  $ive 
aU  a$  casdes  fecissent^  tavare  manu$,  in  purgationen$ 
piaculi.  Apua  veteres  enim  optimum  et  grave  habebatur 
manus  tavare.  Justiii.  Mariyr.  Apol.  ii  :  Et  balneun$ 
quidem  hos  re$ci$cente$  dcemones  a  propheta  prcedica» 
tum  operati  sunt,  et  ipsos  aspergere  ad  sacra  sua  ac^ 
cedentes^  et  immittere  d$  con$tituerunt  tibaminay  et  ni* 
dores  tutia  perficientes  :  perficiebant  vero  ut  accedente$ 
$e  tavarent^  priu$quam  aecenderent  ad  $acra ;  inde  pur» 
T%  gati  operabantur  eacris.  Sed  et  ciedem  credebaiit  as- 
pergiiie  tolii,  quod  Maro  ii  iEneid.  aiiingit.  Uinc 
Pilatiis  lavat  manus,  ut  se  innoxium,  vel  insontem 
mortis  Christi  declaret.  Yide  Malt.  xxvii,   v.  14, 

Abluant.  Ita  fereOvid.  in  Fastis  : 

0  nimiom  faciles,  (lui  trislia  crimina  c«dis 
Fiuminea  tolU  posse  putatis  aqua! 

Sordidatur.  Yox  ecciesiastica ,  quam  apud  probas 
latinitatis  auctores  non  reperies :  sed  adjectivum  sor-- 
didatu$  passim  apud  Ciceronem. — Ulti  amne$  abtuant. 
Ut  ex  cap.  iO  infra  patct,  eiiam  hic  respcxit  ad  Cic. 
1.  II ,  de  Leg.  iO  :  Caste  jubet  tex  adire  ad  deos^  animo 
videticet ,  in  quo  $unt  omnia  :  nec  toltit  casiimoniam 
corporis...  nam  illud  vel  aspersione oiyua?...  toltitur : 
animi  tabee  nec  diuturnitatevaneecere,  nec  amnibus  ui- 
liselui  poUet.hm. 

I$ti  autem.  Mss.  4  et  octo  editi,  /pit.  Cseteri  tuo; 
mss.,  tum  impressi,  i$ti. 

ao 


M§  FIRM.  Li^CTAMTH 

eiiam  nused  i  qvod  non  similes  alii  pereani ,  inere-  A 
dibili  meniium  caKxiate.  Qiiid  enioi  videant «  qui  so- 
lem  nOM  vident  ?  Qiiaei  tero  si  dil  essfnt,  fndiferent 
bominam  auiiiio,  adTersus  contemptores  snos.  Quid 
ergo  nobis  irmscuiitur,  si  iiii  niiiil  possnnt !  nisi,  qiiod 
ipsi  deos  snos  destruaiit ,  de  quorum  potestate  (iiffi- 
dunt,  maf;is  irreiic^osi  quam  qut  omnino  non  co- 
Innt.  Cicero  in  suis  Legibus,  cum  caste  ad  sacrificia 
prttciperet  accedere ,  c  Pietatem,  inquit,  adliibento; 
opes  amovento  :  qui  secus  facit ,  Deus  ipse  vindcx 
erit.  f  Recte  boc  <iuidem.  Neque  enim  fas  est  despe- 
rare  de  Deo,  quem  ideo  colas ,  quia  potentem  puies. 
Nam  qiiomodo  vindicare  iiijuriam  colentis  se  potest, 
si  suam  non  polest  ?  Libet  igitur,  ex  liis  qn^rere, 
cai  potissiinum  prsestare  se  putent ,  cogendo  inviios 
ad  sacrificium.  Iprtsne,  quos  cogunl?  at  non  est  be-  B 
neficinm ,  quod  ingeriiur  recusanii.  Sed  consulen- 
dum  est  eiiam  nolentibus ,  quando  quid  sit  bonum , 
nesciunl.  Cur  ergo  lam  crudeiiler  vexant,cruc*wnt, 
debililant,  si  salvos  voiuni  ?aiit  unde  pietas  tam  im- 
pia,  ut  eos  miseris  modis  anlperJant,  aut  inuli- 
les  faciant,  quibus  velint  esse  consultum?  An  vero 
diis  pnestant?  at  non  est  sacrificium,  quod  OYpriini- 

VAMORlJM 


DITIN.  INSTIT.  m 

tur  invito.  Nisi  enim  sponlo  atqae  ex  animo  fiat , 
execratio  est;  cum  homines  proscriptione ,  injuriis, 
carcere ,  lormentis  adacti  faciant.  Si  dii  sniit  isti , 
qui  sic  coluntur,  vel  propler  lioc  soium  colendi  non 
sant ,  quod  slc  eoli  voiunt ;  digni  scilicet  detcstalione 
hominum  ,  quibos  oom  lacrymis ,  cnm  gemitu ,  eam 
sanguine  de  membris  omnibtis  fluenle  libatur. 

Ai  Dos  contra  iion  expeiimas,  ut  Deum  nostraro, 
qui  est  omnium,  velit,  nolit,  colat  aliquis  invitns; 
nec,  si  non  coluerit,  irascimur.  Confidimus  enim 
majeslati  ejas,qui  lamconteroptam  sui  possil  ulcisci, 
quam  eiiam  servorum  snorum  lai>ores  et  injurias. 
Et  ideo  cum  tam  nefanda  perpetimur ,  ne  verbo 
quidem  reluctamur  :  sed  Deo  remiiiimus  uliionem ; 
non  ul  ii  faciunt,  qui  dcfensores  deorum  suorom  wi* 
deri  volunt,  et  saeviunt  efierate  adversus  non  coiea* 
tes.  Ex  quo  inteHigi  datur,  quam  iton  sit  bonam 
deos  coiere ;  quoniam  bono  polius  adducendi  homi- 
nes  ad  hoiium  fuerant ,  non  malo.  Sed  quia  iliud 
malum  est,  etiam  officium  ejus  boao  caret.  At 
enim  puniendi  snnt  qui  destruunt  religiones.  Nimi 
pcjus  nos  destruimos,  quam  natio  ifigyptiorum, 
qni  tarpissimas  besdamm  ac  peeudam  igaru  co- 

NOTiE. 


[    ^tmt^t.  Heoman.  iegit  $hnul  H, 

Nobii  iratcuniur,  &is.  i  Bonon.  antiq.,  bonii. 

De  quoruni  poleslale  diffidunl.  De  deest  in  mss.  2  Re- 
giis ;  in  altero  rec.  est  pvtettali. 

Cum  casie.  Proprio  adversarios  jugulans  gladio, 
recitat  legem  i^  Tabularnni,  ex  secundo  Ciceronis 
de  Legibus  libro,  cujus  primuin  caput  est ;  Ad  divos 
advenio  caste.  Rem  prjeclarlssime  dictam  piuraiiva 
pcrdii  inQexione. 

Pieuaem,  eie.  AUenim  capui,  Pietaum  adkibento. 
Pielas  autem  animi  est,  quo  Deus  coliiur  :  juxta 
iiiad,  Bems  sfriritns  est ;  adorandus  ergo  in  spiritu  et 
veriiate.  Betol.  Tide  Ciceroiiem  libro  ii  de  Legibns, 
snb  inii. 

Opes  amovtnto.  Tertium  hoc  legis  cnput  est,  Opet 
amwento  :  ex  Ptatonis,  opinor  ,  Aldbiade  ii  desum- 
pt^m,  qui  liber  mpi  7r/>o(7c\>x^f  inscribiiur.  At  ioco 
faeii,  etistimat  KeLultiius  legeiKiimi  esse  ftijc/V,  ut 
aniiquannii  legiiiii   m^jeslas  et  siylus  servy;tur, 

^tti  ipte  vindex  erit.  Fraiicius,  forte  ipti.  Ms. 
i  €iar«ni.  iUi  Deusjndex  erit. 

Si  suam  non  poiesl,  Mss.  15  el  edit.  5,  quisuanu 

thi0s  cogunif  etc.  Epit.  c.  55.  Tenuil.  m1  Se;ipul. 
c.t:  Ntc  reli^ionis  est  co§ere  reliponem ,  quw  sponte 
suscipi  deheat,  non  vt ;  quum  et  hosiicB  ab  animo  Menti 
expostulentur,  liu  ttsi  nos  compmleritis  ad  sacrificaH" 
dum ,  nikH  pniistabHis  diis  restris ;  ab  invitis  enim  sa- 
crifieia  non  desiderabunt^  niai  contenHoti  sint :  conten- 
tiosns  auiem  Deus  non  est.  Bun. 

Non  est  beneficium.  Hinc  e  conlrario  Jureconsultt 
dicunt  :  Yolcnli  non  fit  injuria. 

Eos  miseris  modis  aui  perdant.  Aut  addihim  ex  mss. 
et  quampluhuiis  eiiilis  :  in  nonntillis  deest. 

Inutiles  (acioiit.  Eo  alludil  Lact.,  1.  vi,  c.  11  :  Lar- 
gire...  debilibus ,  r/«udi<...  inutiics  suut  fiominibus  , 
sed  uiiles  Deo.  £t  iufra ,  egentcs  aique  iiiuiiles  alere. 

BUN. 

Faciunt.ld  esi,  sacrificant;  ethoc  sensu  repe- 
riinr  apud  Varroiicm  de  L.  L.  lib.  v,  oap.  4,  et  Vir- 
gil.  Eciog.  5,  V.  77. 

Quibus  cum  lacrymts.  Sic  legendumex  mss.  et  quam- 

.  plurimis  ediiis ;   iu  noniiullis   irnprcssis  dcest  cum. 

I     Qtti  est  omnium.  Sciiicet  Deus ;  mox  enim  prae- 

essit  Deum.  Itaque  perperam  additor  trefffor  in  mss. 


Gaac^  2  Reg.  rec.,  Cant.  et  ii  editis  :  n  eaeteiis 

abest. 

Velit ,  noUt.  Ita  quamplurimi  mss.,  inter  quos  sunt 
vcterrimi  et  optimi  i  Bonon.,  3  Reg.,  5  Oxon.,  3 
Q  Lips.,2CoIberl.,  aliique.  In  mss.  15  et  editis  5  est 
velint,  nolint.  Buiienianiius  quoque  adniiltil  Iianc  ul- 
timaiu  lectionem ,  et  notain  seqiientem  exbibet.  — 
Pluralem  recepi  ex  Cauc,  Lips.  2.  3  Gotli.,  Einm.» 
Rcimin.,  Veii.  1472,  utraque  78.  Ad  rem  Tertullia- 
nus  Apoioget.  25  :  Bene  esi ,  quod  omnittm  Deus  est , 
cujus ,  velinius ,  nfrt  fro/rm«s ,  omnes  sumus.  Boif. 

Quameiiam.  Addidie/tor»  ox  3  vulgatis  et  onuiibas 
mss.  pricler  2  Reg.  rec.  in  quibus  deest,  ut  in  pieris- 
que  ediiis.  —  Qiiaiti  etiam  servorum.  Ego  vero  in 
Gotii.,  Reiium.,  Eiiiin.in.,  quam  eliam  inveuiri  addo 
et  confirmo,  tam<|uain  Laciantio  siylo  conforme,  ka 
ubi  iiihil  obniovt^re  poicsl  lleuniunuus.  L<'gitur  do 
Ira  ,  c-ap.  15.  Omnia  propter  hominem  proposita^  lam 
bona,  qiiain  ciiam  mala.  De  Mort.  pers. ,  c.  48  :  Tam 
ego  Constantinus  Augustus,  quam  etiam  ego  Lkiniui 
Augustus.  BuN. 

Labores.  Id  esl,  caiamitales. 

Neverbo  quidem  reluclamur.  fipK.  eap.  53.  Contni 
caininnias,  quasi  coiispiracent  Cliristtani  ooMraim- 
l^  peratores,  liaec  faciunt.  Bun. 

Sed  beo  remittimus.  Remiuimus^  id  est,  reoenamtm. 
Lib.vi,  c.  S  :  VUionem  suam  non  sthimsumMf  udjU" 
dido  Dei  reservet.  Bun. 

Qui  deftnsores  deorum  suorum.  Mss.  10  rec  loti- 
dewque  ediii  addunt  se  esse^ 

Efferate.  Sicomnes.  De  hac  vocnla  nondum  ex  an- 
tiqniorilms  observata  nilril  in  lexicts,  Krebsii  disser- 
tatioiie,  Walcliii  diatribe.  ficm. 

Num  pejus.  lieiie.  Yide  seqq.  mss.  i  fiooon.  Nmn 
potius. 

jEgyptiorum.  Noa  modo  a  eliristsiis  pbilOsophitB 
scripiuiibus ,  sed  a  pniplietis  qanque  ,  .^gypiiimiit 
superstiiio  male  audii.  De  anifnaiibusqua!  a4>  ifigyptiis 
pro  diis  coluniur  neino  copiosius  scripsit,  qnAm  tto- 
rodolus  in  Eulerpe.  Yidectiam  Pluloi^ratuui,  libro  ▼! 
de  Yita  Apollonii,  el  Arilieneum  in  sepiiiik).  AfeHualt 
etiam  Cicero  in  Quinto  Tusculan.  Quxstion.  et  4e 
Natnra  deormn  Bb.  i.  Slctil  et  Lucianos  in  Oialc^ 


m  LIBEE  V.  DE 

lunc,  quxdam  eiim  pod«ndi  dieia  Uiu|ttam  deos  ado*  j^ 
rani?  Num  pejus  quam  iidem  ipsi?  qui,cumdea$colero 
sedicant,  tamen  eos  publice  lurpiierque  derideni ;  de 
quibus  eiiam  roimos  agi  cum  riMi  H  volopiaie  pa* 
tiuniur.  Qualis  kxc  religio  aiH  quanu  «aj6»tas  pu- 
ianda,  quaeadoraiur  in  templia,  iUudiiur  iu  tJieairis? 
Et  qui  lixc  fecerint  aoo  peeoas  violaii  numiois 
peudunt,  lied  bonoraiieiiam  laodaiiquedisceduni.  Num 


iDSTTriA.  m 

pejus  no8  desiniimui,  qoam  quidam  pbilosopYii,  qui 
emnino  nullos  deos  esse  aiuni :  sed  oroiiia  sua  spofiie 
esse  nata,  omnia  (briuitu  fieri  quas  geruntar?  Nnm 
pejus  quain  Epicurei,  qui  e^e  quidem  deos,  aed 
curarc  quidquam  negant ;  neqoc  irasci  eos ,  neque 
gratia  commoveri?  Quibus  dictis  utique  persuadent» 
colciidos  omnino  non  esse ;  siquidem  nec  colentes 
respiciunt,  neque  non  colentibus  irascuniur.  Praeter* 


VARIORUM  NOTiE. 


de  Sacrificiis.  Yidendus  est  etiam  Euseb.  iib,  u  de 
Prxparat.  Evangel.  caj^.  i. 

Qui  turpissimas  be$tiamm  ac  pecudum  figuras  eo- 
iunt.  Qui  geniinus  ab  iEgypiiis  culius ,  alier  lUief ia 
nunciipatus,  et  ab  HeliopoUtanis ;  alter  Apis,  et  a 
Mcmpliiiis  pro  numine  babiius.  Sic  Plqtarcbus  in  lib.  B 
de  Iside  et  Osiride«  Apim  intelligit  Tibullus,  cum 
lib.  I  Eleg.  7  ait : 

Te  canit,  atque  suum  proies  iniralur  Osirim 
Barbara,  lifemphitem  plangere  doctabovero. 

Nam  ^MTipixuLCis  eum  appellat  Memphitm  bovm^  ab 
IIIo  qui  Mncvis  noinine  Ileliopoli  colebatpr  diversum. 
De  Api  etiain  Cicero,  lib.  i  de  Naiura  deonim  :  Qmd 
igiturcense$?  Apini  illum^  sanelum  SgypliBrum  hO" 
vem,  nonne  deum  videri  jCqyptiit?  llii  Pliniuslib.  ym, 
C.  46  :  Bo$  in  A^gypto  eliam  numinis  vice  colitur;  Apim 
vocant,  Ei  paulo  post  :  Sunt  delubra  ei  gemina ,  qua 
vocant  tltalamot  ,  auguria  populorum.  Aiterum  ior 
tra$u  lostum  e$t ;  in  altero  dira  pprtendit.  kt  Clemens 
Pseiido  Romanus  lib.  v  Recogiiitionum  :  AUi  jEgy- 
ptiorum  bovem^  qui  Api$  dicitur,  colendum  Hradidere. 
Apiclis  etiam  memiRere  Clrmens  Aleiandrinus,  Ad- 
Bdonitione  ad  gentes;  Mela,  de  Situ  Oibis,  lib.  l 
cap.  49:  Solinus,  cap.  55;  Lucianns  in  Concilio  Deo*  G 
rum,  ei  de  Sarrinc. ;  Sparlian.  in  iiadriano :  Diodor. 
Sicul.  lib.  i;  i£IiaiiH8,  d<^  Antmnl.  lib.  xi,  cap.  iO,  et 
aliis.  Sub  bove  auiem  iEgypiii  solem  Cdlebant.  Ifa- 
crobius  lib.  i,  cap.  21  :  laurum  vero  ad  $olem  re- 
ferri,  multiplid  ratione  JSggptius  cuUu9  otUndit :  Ht 
quia  apud  BeliopoUm  laurum  Soli  eou$ecrntum,  qum 
iieton  cognomimint ,  maxime  eoUmt ;  vel  quia  boi  Api$ 
in  civitate  Mempki  Soli$  in$tar  exeipitur.  Dbi  pro  Af#- 
<Ofi,  legeiidiim  censeo  Mnevim^  oti  ab  aliis  vocalor; 
quas  baud  duiite  vera  esi  leetio.  Hsec  cum  scripsia* 
aem,  incidi  forie  in  ioeum  Cl.  Seldeni  Syniag.  i,  do 
Diis  Syris,  ubi  video  jam  ab  eo  rooDiium,  Mneitim 
apud  Macrobium  reponendoni  esse.  ifiiiaiius  autem 
lib.  XI  Uisior.  Animalium,  cap.  il  ait,  Apim  nonaolis» 
sed  iunae  symbolum  fuisse ;  ei,  ui  Ueliopoliiani  bo- 
▼em  suum  soli.  iia  Meutfiiutas  suom  iuoe  eonsa- 
erasse.  Ab  hoc  iEgyptiorum  Apide  veierum  quidam 
voluni  originem  iruxi^se  vituliim  iUum  aureum,  quem 
Israditai  sibi  iu  deserto  erigebaoi,  eoiebantque.  8ie  ^. 
Lactaiitius  lib.  iv,  cap.  10 :  In  luxuriam  prolupii ,  ad  ^ 
profanos  jEgypliorum  ritu$  animo$  tran$lulerunt,  Cum 
enim  Moy$et  dux  eornm  atcendiitet  in  montem,  atque 
ibidem  quadraginta  diei  morureiur^  mtreum  caput  Bo' 
vis,  quem  vocaut  Apiu ,  quod  eo$  in  $igno  prmcederet, 
figurarunt,  Idem  et  tradil  de  JeroI)oaini  vitulis,  de 
quibus  Isive  Ul  Reguui,  cap.  xii»  28.  D.  AmbrosiuSt 
sive  aiiiis  quis  iii  Epist.  Roman.,  cap.  i*  Idcin  eliam 
de  uirisque  senlit  D.  Uieronymus  ad  cap.  iv  Hosex  : 
Videtur,  inquit,  idcireo  mihi  popului  Urael  in  $oUtU' 
dine  feci$se  $ibi  viluU  caput  quod  coleret^  Jeroboam 
fiUu$  Nabat  vitulo$  aureos  fabricatui «  ut  auod  in 
jEyypto  didiceranl,  "Attiv  wi  Mvsvtv,  ^iii  $ud  figura 
boum  coluntur,  es$e  deo$,  hoc  in  $ua  $uper$litione  ier- 
varent,  Scinius  lainen,  quorumdam  aniinantiuro  cul- 
tum  universis  i£gy  ptiis  communem  fuisse,  quoriimdam 
etiain  quibusdani  tantuin  civitatibus  observatum.  De 
lingulis  quxdain  subjiciemus.  Post  bovem,  de  cujus 
euiioiam  diximus,  addit  Strabo,  canem.m  bojus 


yeneraiione  quoque  Cicero  lib.  v  Tuscui.  Qua^si. ; 
Mgyptiorum  morem  aui$  ignorat?  quorum  imbutte 
mentee  pravitati$*erroribu$f  quamvi$  carnificinam  priui 
iubierittt,  quam  ibim,  aut  a$pidem ,  aut  felem,  aut  ca- 
nem^  aut  crocodilum  violent.  Meminii  et  canis  vonera- 
tionis  libro  i  de  Legib ;  item  Plularcbus  In  lib.  do 
Iside  et  Osiride;  et  Juvenaiis,  satyra  15 : 

Illic 
Oppida  tota  canem  venerantur,  nemo  Dianam. 

Clemens  etiaro  Aleiandrinus  TrpoTpinr.  qui  ei  indi- 
cat,  canem  prxcipue  a  Cynopolitanis  cuitum.  kuvo- 
iroXtrtu  he  (cri^ouflrt)  xvva.  I>e  caiiis  cuitu  etiam  Hero- 
dotus  in  Euierpe,  et  Diodorus  Siculus  1.  ii,  qui  ot 
adduut  iEi.'yptios,  in  quorum  domibus  canis  more- 
retur,  soliios  fuisse  ad  luctum  indicandum,  toium 
corpus  radcre.  Felcm  qiioque  summo  cuhu  sunl  ve- 
neraii;  de  qiio  cum  ilerodoioet  PluUrciio,  vide  Ci- 
ceronem  lib.  i  deLegibus,  Tuscuianar.  Ooxsiion. 
lib.  V,  num.  78,  ct  liuro  i  de  Natura  deorum  :  Ne 
fando  quidem  audilum  e$t,  crocodilum  ,  aut  ibim ,  aut 
felem  violatnm  ab  jEgyptio,  Juvenalis  quoque  aa* 
tyra  15  : 

lUic  aeluros,  bic  piscem  fluminis.... 
vcnerantur. 

Sic  enim  ibi  lcgendum,  iion  c/gruleoi ,  ul  est  in  vul- 
gaiis,  oplime  monuit  Brodsciis  Miscellin.  lib.  vii, 
cap.  u.  Diodorus  etiam  Siculus  Biblioiheca;  Hisioricae 
lib.  i,'.causam  hiijus  culiusadducit;  quin  felis  contra 
aspiduro  alionmiquo  .serp|6niium  morsiis  uiilis  est. 
Felisquoqueculitts  neminit  Piuiarcbus  Symposiacon, 
lib.  IV,  quocst.  5.  Et  Clemens  PseudoRomanu» 
lib.  V  Recognit.,  loco  ex  parie  superius  jam  ellato  : 
Adii  jEgypUorum  bovem^  qui  Api$  dicitur,  colendum 
tradidere ,  aUi  hircum ,  aUi  yatta$.  Per  gattat  enim 
pbne  feles,  sive  aeluros  designat.  Sic  eniin  ium  tem- 
porisL)cuti  sunt,  et  gattaty  vel  cattat,  feles  appeila- 
bant.  Dndc  in  Gloss.  Catta.  atXoupoc.  Et  ali»  :  Karrac, 
Catta.  Sic  Callimacbi  Scholiasies  aii  oiXovpovc,  sivo 
felcs ,  xftTToc;  IBtoxix&g  nomiiiaias  fuisse.  Item  Eva- 
grius  lib.  VI,  cap.  24i  :  CatU  voceetiam  ulitur  auetor 
Historiae  Barlaaini,  ubi  de  iEgvpiiorum  superstitioni* 
bus  agit :  Quidam,  inquit,  illorum  coluerunt  ovem^ 
quidam  hircum,  alu  titulum,  et  porcum,  nonnnUi  cor^ 
vum  et  aecipitrem ,  st  vuUurem ,  et  aquitam.  AUi  vero 
crocodilum^  quidam  eattum,  et  canent,  et  /upiim,  et  sr- 
mtaiw,  et  draconem;  et  a$pidem  :  alii  eepa$,  et  allia,  et 
$pina$,  Porro  apud  Herodotum  libro  diclo  legimus, 
iEgypiioa  ob  felis  moriem,  non,  ut  in  morte  canis 
totum  riisisse  corpus,  aed  iantum  supercilia.  Addii 
deinde ,  f(>les  moriuas  salirt  solitas  atque  ilu  Bubas- 
tim  def(*rri,  ubi  sepelieb)intiir. 

De quibus  etiammimos  agi.  Iia  cum  4  editis  omnes 
prope  mss.  Iii  2  Reg.  ree.,  i  Cotb.  a  secunda  manu, 
Cani.  et  11  vulgaiisest  permimo$  agi, — Mimo$  i}^'.Mi- 
mi  Iiic  iioii  suiii  ipsi  actores,  sed  fabulae;  et  nola  phrasis 
fiitmos  agere,  resiiluta  auoque  a  me  in  Epii.,  c.  55. 
De  re  ipsa  Augu^tiHns  de  Civ.  Dei,  1.  iv,  c.  S6  :  itf 
ludis  scenicit.m.  numinum  crindna  frequentantur.  Bim. 

Sponte  e$se  nata,  Sic  vcieres  ediii  sxculi  xv,  alii 
multi  omittunt  e$$e. 

Fortuitu.  Ita  meliores  et  maxiipo  numero  mss.  in- 
ier  quos  6  Regii  et  i  Colb.  ei  ediii.  ScripU  9  quorum 


m  FIBM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  6U. 

ea  cam  contra  melus  disserunl ,  nihil  aliad  erficere  A  quiverint,  auferant  omnino  de  terra ,  ne  siul  qui  pos* 


conantur ,  quam  ut  nemo  deos  limeat.  Et  lixc  la- 
men  ab  bominibus  et  audiuntur  libenter,  et  disse- 
runturimpune. 

CAPUT  XXII.  ^ 

De  (urore  tUmonum  in  Christianos  ,    et  errore  infide' 
,  lium. 

Non  ergo  ideo  adversus  nos  insaniunt,  quia  dii 
non  coluntur  a  nobis :  sed  qnia  verilas  penes  nos  est, 
quae  (ut  est  verissime  diclum)  odium  parit.  Quid  igi- 
tur  eiistimabimus,  nisi  nescire  illos  quid  patianlur  ? 
Pergilur  enim  coeco  et  irraitonabili  furore ;  quem  nos 
videmus,  illi  nesciunt.  Nou  enim  ipsi  homines  perse- 
quunlur,  qui  causam  cur  irascantur  innocentibus  non 


sint  eorum  nequitiam  coercere.  Non  me  fugit  quid 
responderi  e  conirario  possii.  Cur  ergo  Dcus  ille  sin* 
gularis,  ille  magnus ,  quem  rerum  poteniem  ,  quem 
dominum  omnium  confiteris ,  haec  fieri  patiiur;  nec 
cultores  suos  aut  vindicat ,  aut  tuetur?  Cur  denique 
qui  eum  non  colunt,  et  opulenti,  et  potentes»  et  beati 
sunt,  et  honoribus  regnoque  poliunlur ;  eosque  ipsos 
ditioni  sus  ac  potesiati  subjecios  babent? 

Reddenda  et  bujus  rei  ratio  est,  ne  quid  remancat 
erroris.  Nam  in  primis  haec  causa  est  cur  existimetur 
religio  Dei  vim  non  habcre,  quod  inducuntur  liomi- 
nes  specie  terrenorum  ac  praesentium  bonorum,  quae 
ad  curam  mentis  nuUo  modo  pertinent :  qnibus  quia 
carere  justos  vident,  et  arfluere  Injustos ,  et  Dei  cul- 


habent :  sed  illi  spiritns  coniaminati  ac  perdiii,  qui-  B  tum  inanem  arbitranlur,  in  quo  inesse  illa  non  cer- 


bus  verilas  et  noia  est,  el  invisa ,  insinuant  se  men- 
libus  eorum,  et  instigant  nescios  in  furorem.  Hi  enim 
quamdiu  pax  est  in  populo  Dei ,  fugiiant  justos,  et 
pavent;  et  cum  corpora  hominum  occupant,  animas- 
que  divexant,  adjurantur  ab  iiis,  et  nomino  Dei  veri 
fuganlur.  Quo  audito  iremunt ,  exclamant ,  et  uri  se 
verberarique  lestantnr;  et  Inlerroganli ,  qui  sint 
quando  venerint ,  quomodo  in  hominem  irrepserint, 
confilenlur.  Sic  exlorti  ct  excruciali  virtuie  divini 
nominis,  exsolantur.  Propier  haec  verbera  et  minas, 
sanctos  et  juslos  viros  semper  oderunt.  Et  quia  per 
se  nocere  his  nihil  possunt,  publicis  eos  odiis  perse* 
quuntur,  quos  sibi  graves  sentiunt;  exercentque  sae- 
vitiam  quam  violentissime  possunt,  ut  aut  eorum 


nunt,  et  deorum  ritus  aestimani  veros,  quoniam  cul- 
tores  eorum,  ei  divitiis,  et  bunoribus,  etxegnis  fruan- 
tur.  Verum  ii  qui  sunt  in  hacexistimalione,  non  perspi  • 
ciunt  altius  vim  raiionemque  hominis ;  quae  lola  nonin 
corpore,  $ed  in  mente  est.  Nihil  enim  vident  amplius, 
quam  videtur,  corpus  scilicet ;  quod,  quia  oculis  manu« 
que  tractabile  est,  imbecilluni,  fragile,  mortale  est; 
cujus  sunl  illa  omnia  liona,  qux  cupiditati,  ac  mira- 
culo  sunt,  opes,  honores,  imperia  ,  quoniam  corpori 
aflerunt  voluptates;  et  ideo  .tam  caduca  snnt  quam 
corpus  ipspm.  Animus  vero ,  in  quo  solo  est  homo  , 
quoniam  subjectus  oculis  non  est,  nec  bona  ejus 
inspici  possunt,  quae  in  sola  virtute  sunt  posita ;  et 
ideo  tam  stabilis ,  et  constans,  el  perpetnus  sit  ne- 


fidem  minuant  per  dolorem  ,  aut ,  si  id  efficere  non  C  cesse  est,  sicut  ipsa  virtus,  in  qua  est  anhni  bonum. 

VARIORUM  NOTiE. 


octosunt  recentissimi ,  hoiheni  fortuito.  Sed  fortuitu 
legitur  apud  ipsum  Lactantium,  lib.  i  cap.  2,  lib.  vii, 
cap.  9 ;  apiid  Ciceronem  Philipp.  x,  n.~  i ;  x  Attic. 
6:  lib.  1  Omc,  n.  i03,  etii  ad  iler.,  16. 

Conlra  melus,  Mss.  2  Reg.  rec,  i  Colb.,  Brun.  et 
edit.  Beiul.  contra  melum. 

Dii  non  colunlur  a  nobis.  Mss.  24  et  editi  \  6.  ad- 
dunl,  A  muliis  enim  non  coluntur.  Haec  aiitem  re- 
spuunt  mss.  antiquissinii  1  Rpg.,  i  Bonon.,  Tax., Na- 
varr.  Vict.,  1  Sorbon.,  1.  Colbert. 

Odium  parit.  Tercnt.  Andr.,acl.  i,  sccn.  i. 

Quid  pattantur.  Mss.  Jun.,  Ultr.,  i  Colb.  et  ediii  4, 
^tif  patiunlur  ? 

Pergiiur  enim  cmco  et  irralionabiU  furore.  Ila  resii- 


Colbert.  qui  referant,  exulantur;  ^  Reg.  et  Jun., 
expetluntur;  i  Reg.  exuitantur;  i  Reg.  et  Marm., 
exultant ;  quid  pejus  dici  potest?  i  Reg.  rec.  alier 
Brun.  et  i8  edit.,  exulant.  Forte  legendum,  exutulant, 
Lactantius  enim  libro  ii,  dc  Origine  erroris,  cap.  16, 
ait :  Nec  Deo  per  quem  adjurantur...  mentiri  possuni, 
Itaque,  maximis  scepe  ututatibus  editis,  verberari  m,  et 
ardere^  et  jamiamque  exire  proctamanl.  Proclive  esset 
emendare  ejutanl ,  si  concurrerent  mss.  Hoc  enim 
verbum  memini  me  legere  apud  priseos  Patrcs,  cum 
agunt  de  exorcismorum  virtuie :  inter  eos  Cyprianus, 
de  Idolorum  Vitnit. :  Dmnones  tamen  adjurati  per 
Deum  verum  nobis  statim  cedunt,  el  fatentur,  et  de 
obsessis  cerporibus  exire  coguntur.  Videas  Hlos  nostra 
tui  ex  mss.   iiegio-Put.,  2  ul.  Res;.  6  Colb.,  iun.  J)  voce  et  oratione  occulte  flagellis  cadi^  igni  torqiieri,  in^ 


aliisque  uiidecim,  necnon  ex  edit.  5  vet.  Roin.  et  5 
al.  lii  2  Ri'g.  scriptuniest,  Ferunlur  enim  cceco,  etc 
In  I  Reg.  rec.  et8  impressis,  Perciti  enimperjeruntur 
c(BC0j  eic 

Spiritus  contaminali.  Vide  supra  libro  ii,  capit.  i6. 

Animasque  divexant.  Sic  anliquiores  et  potiores 
mss.  ac  7  editi,  et  Lactantius  I.  vii,  c  i5.  in  mss. 
rec  5  Reg.,  5  Colb.,  5  Oxon.  et  5  aliis  ac  6  vnlgatis 
est  diu  vexant. 

Quo  audito  tremunt,  exclamant^  etc  Prudent.  Apo- 
theos. 

torquetnr  Apollo 
Nominc  percussus  Chrisii,  oec  f\ilmirja  verbi 
Ferre  polcsi:  agltant  miserum  tot  verbera  llnguae , 
Quol  laudala  Dei  resonant  miracula  Cbristi. 

Excruciati  virtute  divini  nominis  ,  exsolantur.  Sic 
lego  cum  mss.  3  Reg.  quorum  unus  est  anliquissi- 
mus,  2  Colb. ,  i  Brun.  Accedunt  Cauc,  i  Reg.,  3 


cremenlo  poeniB  propagantts  extendi ,  ejulare ,  gemere , 
etc. 

Quastotanon  in  corpore^  etc  Reposui  tota  exi2 
excusis,  omnibusque  niss.  quod  fuerat  neglectum  in 
i  Bonon.  antiq.  et  nonnuUis  editis. 

Quod  quia  oculis  manuque  Iraclabile  est.  Ita  omnes 
ferme  niss.  et  octo  editi.  Scripti  rec  Reg.,  i  Colb., 
2  Clarom.  novemque  vulgali  post  quod  quia  ,  addunt 
videlur  oculis,  sed  peryierafn ;  quippe  Lactaniius  ctiam 
dixit  ocuUs  contrectariWh.  de  OpiGcio,  cap.  i.  Vidc 
not.  ibidem ;  et  lib.  ii  Div.  Inst.  cap.  6,  contempla" 
tione  contrectent. 

Inspici  pouunt.  Mss.  iO  rec  et  9  edit.,  aspici.    , 
Vniversas  virtutis  speeies.  Scripli  6  rec  lolidemqac 

impressi    fcrunt,   virtutum;  Brun.   omnes  virtntum 

species.  (Vide  infra  col.  625,  lin.  3.) 
Ab  illis  bonis  abhorrere.  Mss.  Cauc  et  2  Re^.  et  octo 

editi  interponunt  omnf^iM.  ( Vide  infra  col.  625  liu.  5.) 


m 


LIBER  V.  DE  JUSTITIA. 


616 


CAPUTXXni. 
De  JMtitia  et  fMUientia  Chriitianorum. 


Longum  est  universas  virtulis  species  promere,  ut 
de  siiigulis  doceam  quam  necesse  sii  sapientein  ac 
justum  virum  longe  ab  iliis  bonis  abhorrere;  quibus 
quia  fruunlur  injusti,  deorum  culuis  veri  et  effl- 
caces  esse  creduntur.  Quod  ad  praesentem  pertinet 
quxslionem,  satis  est  si  ex  una  virtuie  id  probemus 
quod  iiitendimus.  Nempe  magna  ei  praecipua  virtus 
est  patieutia,  quam  pariier  et  vulgi  voces  publioe, 
et  pbilosophi,  et  oratores  summis  laudibus  celebrant. 
Quod  si  negari  non  potest  quin  sumnia  sit  virtus , 
necesse  est  justum  et  sapientem  virum  iii  potestate 
esse  liominis  injusti,  ut  capiat  patientiam.  Paiientia 
est  enim  malorum  quae  aut  inferuntur,  aut  accidunt, 
cum  aequanimilate  perlatio.  Ergo  jusius  ac  sapiens, 
quia  viriuiem  capit,  babet  in  se  patieniiam;  qua  ca- 
rebit  oinnino,  si  nihil  patietur  adversi.  Contra,  qui 
in  rebus  prosperis  agit,  impatiens  est,  et  virtute 
maxima  caret.  Impatientem  dico,  quia  nihil  patitur. 
Innocenliam  quoque  servare  non  poiest,  quse  et  ipsa 
jusio  et  sapienti  viro  propria  virlus  est.  Sed  et 
nocet  saepe,  et  concupiscit  aliena,  ei  rapit,  qu»  cu- 
pierit,  per  injuriam;  quia  virtuiis  expers,  viiio  pec- 
catoque  subjecius  est,  et  fragilitatis  obliius,  animo 
insolenier  elalo  tumei. 

Inde  injusti,  ac  Deum  nescientes,  et  diviiiis,  et 


A  jostitiae  praemia  suni ;  qnia  et  perpetua  esse  non 
possunt,  etper  cupiditatemviolentiamque  quaeruntur. 
Justus  vero  ac  sapiens,  quia  illa  omnia  humana  ( ut 
estaLaelio  dictum)  sua  bona,  divina  judicat,nec 
alienum  quidquam  concupiscit,  ne  quem  contra 
jus  humanitatis  laedat  omnino ,  nec  ullam  poten- 
tiam  honoremve  desiderat,  ne  cui  faciat  injuriam. 
Scit  enim  cuncios  ab  eodem  Deo ,  et  eadem 
conditicne  generatos,  jure  fraternitatis  esse  con- 
Jonctos.  Sed  et  suo  conienius,  et  parvo,  quia  fra- 
gililatis  sux  mcmor,  ifon  amplius  quxrit,  quam 
unde  vitam  susteniet ;  et  ex  eo  ipso,  quod  habuerit , 
impertit  etiam  non  habenti ,  quia  pius  est :  pietas 
aotem  summa  virtus  est.  Eo  accedit,  quod  voliipiates 
cadiicas  vitiosasque  contemnit,  quarum  causa  opes 
g  appetuntur ;  quoniam  continens  est ,  ac  libidinum 
viclor.  Idem  nihil  tumoris  atque  insolentiie  gerens, 
'  non  extollit  sc  altius,  iiec  erigit  superbum  caput : 
sed  placldus,  et  concors  et  comis,  et  planus  esi,  quia 
condiiionem  suam  novit.  Cum  ergo  injuriam  nulli 
faciat,  nec  aliena  cupiat,  nec  sua  quoque,  si  vi  aufe- 
rantur,  defendat :  cum  sciat  etiam  illatam  Injuriam 
moderate  ferre ,  quia  virlute  prxditus  est :  necesse 
est  justum  hominem  subjectum  esse  injusto,  et  con* 
tumeliis  affici  ab  insipiente  sapientem,  ut  et  ille  pec- 
cet ,  quia  injustus  est,  et  hic  in  servitutem  abeat , 
qiiia  justus  est. 

Si  quis  autem  volet  scire  plenius,  cur  malos  et 
injustos  Deus  potentes,  beatos  et  divites  fieri  sinat ; 


potenlia,  et  honoribus  florent.  Haec  enim  cuncta  in- G  pios  contra,  humiles,  miseros,  inopes  esse  patiatur: 

VARIORUM  NOTiE. 


Celebrant.  Mss.  2  Reg.  rec,  Cant.  et  4  edii.  eon- 
eelebrant ;  i  al.  Reg.  rec.  colebant.  Bunemannus 
\ero  hsLhei,  Bummiitaudibiu  concelebrant,  ei  sic  ra- 
tionem  reddil  hujus  leciionis  variantis,— Ms.Canlabr. 
et  vetijs  ed.  Rom.,  concelebrani,  quod  aptius  numero, 
cujus  observantissiinus  nosier  est,  quain  vulgatum 
celebrant.  Cell. 

Perlatio.  Vox  rara  vel  etlam  nova.  —  Perlatio. 
Tolerantia.  Hoc  sensn  Laciantius,  quod  sciam,  pri- 
inns  dixit.  Conf.  nol.  ad  lib.  iii,  cap.  2 ;  alios  ensu 
lexicis  ignolo  Hyginiis  in  praefal.  lib.  i.  poei.  Astron. : 
Uniuicujusque  historiai  cauiamque  ad  iidera  perla- 
tionii  oitendimui.  I^tiN. 

Non  potest.  Id  est ,  vix  potat. 

Vitio  peccatoque  iubjeclui.  Post  haec  verba ,  mss.  2 
Reg.quorumnnus  esl  aniiqnisimns,  et  Marm.  sexqne 


dem  conditione^  omisso ,  et.  Gotb.,  Angl.,  Rost., 
Ven.  1493,  97,  Ald.  et  reliqui,  et  eadem  conditione. 
L.  V,  c.  14  :  Oeus,  qui  hominei  generat. . .  eamdem 
conditionem  vivendi  omnibui  poiuii.  Epitom.,  c.  59  : 
Si  nos  idem  Deui  fecit^  el  univenoi.  . .  pari  conditione 
generavit,  [raterna. . .  neceisitudine  cohasremui.  Bcn. 
Imperlit.  2  Colb.  impartit;  Jun.  et  4  edit.  impar' 
titur. 

Eo  accedit  quod.  Sic  reposui  ex  inss.  2  Reg.  anti- 
qnissimis,  Cauc,  aliisque  sex,  et  edit.  4.  In  11  rec. 
est,  Et  accedit  ex  eo  quod.  In  2,  rec.  Reg.  el  6  im- 
pressis,  Et  accedit  ex  eo  quod;  in  1  Bon.  et  3  vul- 
gatis  Accedit  quod.  In  1  Reg.  rec.  Accedal  quod. 

Libidinum  victor.  Iloc  eniin  nomine  Aristoteles 
continenliaiii  paiientia  potiorem  judicat  ,  qnod 
vincere    praestantius    est ,    quam    resistere :  sicut 


edili  addunt.  Domini  alfectat  in  liberoSy   quia  tempe-  D  etiain  prsestantius   est   vincere,  quam   non  vinci 


rantiam  non  habet. 

Subjecius  eit.  Cancellis  inclusnm  quidam  addunt , 
Dominari  affectus  in  liberos ,  quia  temperantiam  non 
habet,  [rag.  Al  exlerminant  illa  verba  libri  Bon., 
Tax.,  Pen.,  Pal.,  Jnn.,  Angl..  Lips.,  Reimm.  et 
editi  abanno  1645,  1524,etGymn.,Thomas..  Isaeus, 
Gall.,  Spark.,  reliqui.  Bun. 

Quia  illa  omnia  humana.  In  quampliiriinis  ross.  et 
7  viilgatis  additur  sunt,  quod  a  vetustissimis  mss.  3 
et  nb  octo  ediiis  abest. 

L(r/io.  Vide  Cic.  ut  snpra  cap.  14, 18etl9,  ex 
terlio  Ue  Repnb.  —  Quia  illa  omnia,  {ut  est  a  Laslio 
dietum)^  sua  bona  divina  judicat.  Aperte  provocal 
ad  Lalii  verba,  quae  indicavil  noster,  c.  18  :  Uuic  tu 
wro  (justo)  qutts  divitias  objicies? .  . .  Quairegna? 
Qui  ista  putai  humana,  sua  ix)na  divina  judicai ;  et 
Infra,  Qucevirtus,  si  bona  sua  divina  judicat?  Bm. 

Et  eadem  conditione.  Ueimra.  ;  ab  eodem  Deo,  ea- 


Bktoleius. 

Idem  nihil  tumorii.  Mss.  3  Reg.  rec.  Id.  6<l , 
nihil  tumoris ;  1  Reg.,  Jun.  et  4  vet.  edit.  et  nihil 
tumoris;  scripti  6  et  4  vulgali,  timoris;  male.  Fit 
eiitm  anliihesis  ad  superiora  ,  ubi  dixerat,  impalien- 
tem  etalo  animo  insolenter  tumere. 

Planus  est.  Sic  supra  Lactantius  eodem  libro,  cap. 
15,  ad  finem,  id  est,  humilis. 

Nec  aliena  cupiat.  Loquitur  hic  de  justo  et  vere 
sapienie,  sc.  Chrisiiano.  Qnid  vero  magni,  si  ^ic  nihil 
rapiat  ?  ne  c\\^\i  quidem.  Hinc  de  eodein  dixit  sup. 
Nec  alienum  quidquam  concvpiscit ;  ei  I.  vi,  C.  24  : 
Nihil  oinnino  appelat,  ?n7it/  concupiscat  alienum.  BuN. 
Et  hic  in  servitulcm  ubeat.  Mss.  25etedit.  3  :  Et 
hic  in  se  virtutem  htibiai  :  sed  contra  mentem  Lac- 
taiiiii,  qui  id  solum  cflicere  vult ,  virum  boiium  esse 
in  potcstate  hominis  injusii.  \ide  supra  i>— ""  '•'*- 
ifiiwm  iubjectum  eiie  inju$to;  et  infra,  lA 


uitum  ho^ 
circo  enim 


«i7  FIRM.  LACTANTII  UYtN.  INSTIT.LIBBR  V.  DE  JUSTITIA.  62$ 

fumat  eum  Seneoc  librum  cui  iitulu»  est :  Qu^re  J^  rupcrunt.  Providit  ergo,  quatenus  cultoribus  suis 


]K>nis  Tirismultamala  accidantt  cum  sit  providenUa; 
in  quo  ille  multa,  non  plane  imperitia  saeculari»  ted 
f apienter  acpenediTiniius  elocuius  est.  c  Deus,  iiiquit, 
homines  pro  libcris  babet :  sed  corruptos  et  ^iiiosoa 
luxuriose  ac  deiicate  patiiur  vivere,  quia  non  puiat 
emendatione  sua  dignos.  Bonos  autem,  quos  diligitf 
castigat  ssepius,  et  assiduis  laboribus  ad  usum  vir« 
iutis  exercet ;  nec  eos  caducis  ac  mortalibus  bonia 
corrumpi  ac  depravari  sinit.  i  Unde  nemini  mirum 
debet  videri,  si  pro  noslris  ssepe  deiicti»  castigamur 
a  Deo.  Imo  vero,  cum  vexamur  ac  premimur,  tum 
maxlme  gratias  agimus  indulgentissimo  pairi ;  quod 
corruptelam  nostram  non  patiiur  longius  procedere» 
sed  plagis  ac  verberibus  emendai.  £x  quo  intelligi- 


prxstarct  quielem,  si  mandata  servassent,  et  tamcn 
eos  eniendaret,  si  praeceplis  non  obtemperassent. 
Itaque  ne  tam  corrnmperen(ur  otio,  quam  patres 
eorum  licentia,  premi  eos  Toluit  ab  iis,  in  quorum 
manibus  eoa  coilocavit,  at  ei  labanies  confirmet, 
ei  corrupios  ad  fortitudinem  reparet,  et  fidos  expe- 
rialur  ac  tentet.  Quomodo  cnim  potest  imperator 
militum  suorum  probare  virtutem,  nisi  habucrit 
hosiem?  Ei  illi  lamen  adversarius  exurgit  invlio , 
ei  qoia  morialis  est,  et  vinci  poiest.  Dco  auiem  qnia 
repugnari  non  poiesi,  ipse  adversarios  nomlni  suo 
exciial,  non  qui  conlra  ipsam  Deum  pngnent,  sed 
contra  miliies  ejus ,  ui  devotionnm  ac  fidem  suonim 
vei  probet,  vel  corroborel,  donee  pressuKc  verbe- 


mus  esse  nos  Deo  curae;  quoniam,  cum  peccamus»  g  ribus  diffluenien  coUigai  disclplinam. 


irascitur.  Nam  cum  posset  populo  suo,  et  opes,  ei 
regna  largiri,  sicut  dederai  ante  Judaeis,  quorum  noa 
snccessores  ac  posieri  sumus ;  idcirco  enim  voluii 
sub  aliena  diiione  atque  imperio  degere,  ne  rerum 
prosperarum  felicilate  corruptus^  in  luxuriam  labO'* 
retur,  ac  Dei  praecepia  contemneret ,  sicut  illi  ma« 
jores  nostri,  qui  saepe  terrenis  ac  fragilibus  bis  bonis 
enenrali,  aberrarunt  a  disciplina,  et  lcgia  vincula 


Esi  ei  alia  causa  cur  adversum  nos  perseeutlones 
fieri  sinat,  ut  Dei  populus  angeatur.  Nec  est  difllclle 
monstrare  cur  aut  quomodo  Id  fiai.  Primum ,  fugan- 
tur  a  deorum  cultibus  plurimi,  odio  crudelitaiis.  Qui 
enim  talla  sacrifieia  non  liorreant?  Deinde  placsi  qui- 
busdam  virtus  ac  fldea  Ipsa.  Nonnulii  susplcantur, 
deoruni  culium  non  sine  causa  roalum  puiari  a  tam 
muhis  bominibttSt  ut  emori  malint  quam  id  facere, 


TARIORUM  NOTy£. 


volult  sub  aliena  dilione  atque  imperio  degere,,.  premi 
eot  voluit  ab  iis  in  quorum  manibus  eos  coUocavit,  At 
fecundam  lectionein  admiltitBuneman.  el  sic  illam 
defendii  :  "^  Ei  liic  inssvirtutem  habeat.  Vix  dixit :  G 
Necesse  est  justum  hominem  subjectuni  esse  injusto^ 
quorsuin  denuo  :  justum  in  servitutsm  abire ,  quin 
iiisius  est.  Conlra,  si  iegas,  in  se  virtutem  habeat^ 
jusia  estopposiliu  inler  poccalum  el  virluicin.  Crgo 
justttS  ac  sapiens,  quia  viriutem  capit ,  Hdbei  in  se 
patientiam.  Phrasis  occurrit,  I.  v,  c.  10  :  Quisquamne 
putel  hune  aliquid  in  se  virtutis  habuisse? 

Quarebonts  viris.  Abest  vitis  a  mss.  Brun. 

Deus,  inquit ,  homines  pro  liberis  habet.  Ilaec  ipsa 
▼erba  haiid  certe  reperias  apud  Senecam.  Quare  aut 
Senecae  liber  excidit,  aiii  quasi  Senecx  verbis  eain 
Lactantius  extulit  senteniiam  ,  ut  et  alibi  ractitat. 
Horum  verborum  senlcnliam  habes  in  ejus  libello 
de  divina  Providentia,  siib  initlum.  Is^eo. 

Castigat.Wde  Proverb.  cap.  iii,  v.  12;  ad Hebroeos 
XII,  V.  6;  Apocal.  iii,  v.  19. 

Undenemini.  Ms.  i.  Bonon.  Necmirum. 

Quum  vexamur gratias  ugimus.  Gyprianus  de 

Lapsis,  in  principio  :  Quamvisageregralias  nostra  vox  «> 
nee  in  persecutione  eessaverit.  Adde  notas  ad  Lact. 
1.  Ti,  c.  i5  :  Eiiam  in  malis  gratias  agat.         Bun. 

Tum  maxime  gratias  agimus.  Act.  v ,  v.  12.  Chry- 
sOSi.  Homil.  5,  de  Jobo  :  Qui  amore  Christi  aduritur, 
eligeret  potius  vinetum  esse  vro  Christo,  qnam  coelos 
inhabitaref  clariusque  hoc  habebit,  quam  super  duode- 
cim  sedes  sedere,  quamdiu  voluntas  Dei  ei(,  quod  pa- 
tiatur.  Jo.  Gerardi. 

Quoniam,  cum  peeeamuSf  irascitur,  Ita  scripti  9 
rec.  tolidemqiic  vulgati.  At  quibus  cum  peccamusy 
irascitur,  habent  mss.  Cauc,  Pal.,  1  Lips.,  i  Colb. 
etediii  quidam.  In  i3  manu  exaraliset  4  impressis, 
quibus,  auoniam  peccamus,  Irascitur.  i  Brun.  pro 
quoniam  liabet  quando. 

Quorum  nos  successores  ac  posteri.  In  locum  enim 
iiidjcorum  a  Deo  reprobalorum-gentiles  insiti  sunt 
lanqunm  sorculi,  quasi  oleastri  inserli  iu  illis,  ct  so- 
cii  radicis  ct  pinguedinis  olivx  facti ,  participantes 
^unidem  spiritum  fldei  et  gratise,  qui  fuit  in  Abramo 


et  veteribus  Judaeorum  patriarchis  :  sie  a  Gliristo  sus- 
citali  siint  Abrahse  filii,  ejus  habentcs  (idein,  opera- 
que  raclentcs. 

Aberrarunt  a  diseipUna^  et  legis  vincula  tuperunt. 
Mss.  8,  aberraverunt.  i.  Reg.  antiquissimus,  pro  et 
Itgii,  habet  et  Dei.  Alier  veierrimus  Reg.  cuin  aliis  i 
rec.  aberrarunt  a  disciplina  legis,  vinculaque  ruperunt ; 
item  4  Reg.  rec,  4  Colbert.  et  5  impressi  abirrave- 
runt. 

Deo  antem  quia  refiugnari  non  potest,  Mss.  2  Reg. 
reo.  el  2  Clarom.  cui  pro  quia. 

Sed  contra  milites  ejus.  Inimo  in  miiitibus  imperator, 
iu  menibris  caput  violalur.  Actor.  ix  :  Saule^  Sauie, 
quid  me  persequeris?  Rivet. 

Pressuroe  verberibus.  Iia  restiiui  ex  i  Reg.  antiquis- 
simo,  7  al.  Reg.,  G  Colbert.  aliisqiie  decem,  et  edi- 
tis  i2.  In  i  Boiion.  antiq.  est  messura  verberibus;  in 
Thys.  et  Gall.  pressurce  et  verheribus  ,  inale.  Deeai 
pressuroi,  in  Regio-Put.  elforsaii  aptissime.  —  Pres* 
sur<B  verberibus.  Pressura,  vox  nostro  ct  patrihus  pro 
persecutione,  calamitatCf  fremiens.  Conf.  infra,  perse- 
eutiones.  Lacl.  I.  iv,  c.  i6  :  Pressurarum  nobis  adabo- 
rum  et  miseriarum  prwbebal  exemplum,  Lib.  vii,  c.  i7 ; 
Erit  pressura  et  contritio.  Obiter  bic  observo ,  alibi 
esse  magis  rcconditum  usum  hujus  vocis ,  ubi  medi- 
cis  pressura  noiat  somnttm  gravem  ,  alias  oppressio- 
nem.  Bun. 

Diffiuentem,  Sic  reposui  ex  edit.  Cellar.  et  omni^ 
bus  Iibris  ross.  praeter  rec.  2  Rcg.|  2  Colb.,  i  Clarom. 
et  edd.  in  quibus  est  deffluentem. 

CoUigat  disciplinam.  Iia  cmendavi  ex  antiquissimo 
et  optiino  Regio-Piit.  In  2  al.  Reg.  Tornes.,  3  Colb. 
et  editis  corrigat»  i  Reg.  et  Brun.  corrigant. 

Monstrare.  i  Bonon.  anliq.  monslrari;  i  Reg.  rec. 
demonstrare. 

A(/eorum(rti//t6tis.Itaoptimi  etanliquissimi  ross.Bo* 
non.etJleg.  aliiqiie  plurcs  curo  scripti ,  tum  cditi;  id- 
que  propius  est  rei  exprimcnilai^,  qtrun  cuitoribits,  quod 
esi  iu  i7  reccntioribus  mss.  et  8  vulgatis.  Legilur  cul- 
tus  plurali  nuinero  passrmapiid  Lactantiuni.  Prxtcrea 
apud  Claudianum,  quamvis  aliu  notione,  epigram,  35. 


m  AIULYSIS  LIBRi  SEXTI.  «10 

quod  Alii  fiicinnt,  ut  yhrint  Aliqmi  Gopit  scire  qiiod-  A  CAPUT  XXl¥. 

Bini  811  iliad  bonum,  quod  ad  mort«m  osqoe  dcfen-  De  uUione  divina  in  Christianorwn  tortarei. 

dilur ;  quod  omnibiis ,  qusR  in  hac  vita  jucunda  sunl         Quid(|uid  ergo  adversum  nos  maVi  prineipes  mo- 


el  cbara  »  praeferiur ;  a  quo,  nec  bonoruin,  nec  lucis 
amissto,  nec  dolor  corporis,  nec  viscerum  crucia- 
menu  deterrent.  Valent  hxc  plurimum.  Sed  iliie 
maxlme  caus«  noslrorum  numerum  sempcr  auxe- 
fnnt.  Aodii  circumsians  populus  iiUer  ipsa  lormenta 
dicentes,  non  sacrificare  se  laptdibus  hamana  manu 
faciis,  sed  Deo  vivo,  qui  sit  in  coelo.  Mulii  hoc  verum 
esse  intelligunt,  et  in  peclus  admiilunt.  Deindc,  ut 
fleri  solet  in  rebus  inc ertis ,  dom  inter  se  invicem 
quaerunt ,  qu»  sit  hujus  pcrseverantiae  causa ,  multa 
qux  ad  leligionem  pertinent,  divulgata  ac  per  rumo- 
rem  vicissim  aucupata  discuniur,  qiiae  quiabonasunt. 


liuniur,  fieri  ipse  permittit.  Ei  tamen  injnstissimi  per- 
sccutores,  quibus  Dei  nomcn  conlumeliae  ac  ludibrio 
fuit,  non  se  putent  impuue  laturos,  quia  iodiguatio* 
nis  adverstts  nos  ejus  qu:)si  minisiri  fueninl.  Pu« 
nicnlurenim  judicioDei,qui,  acccpla  potestate,  sapra 
hamanum  modumfuerinlabusi,  et  insuliaverinteliam 
Deo  superbius,  ejusque  nonieQ  aeiermim  vestigiis  suis 
subjeccrint  impienefarieque  calcandum.Propterea  vin- 
dicaiurum  scin  eos  celcriler  pollicciur,  el  exlermina- 
Uirnm  besliasmalasde  lerra.  Sed  idem,  quamvispopuli 
sui  vexaliones  et  bie  in  praesenli  soleat  vindicare;  tamen 
jubet  nos  expectare  paiienier  illiim  cceiesiis  judicii 


placeani  necessc  est.  Prapterea  ,  ultlo  consecuta,  sl-  ^  diem,  quo  ipse  pro  suis  qaemquo  meriiis  aat  bonoret. 


cuisemper  accidit,  ad  credendum  vebemeiiier  impel 
lit.  Ne  h£c  quidera  levis  causa  est ,  quod  immundi 
daemonuin  spiritus,  accepta  liceniia,  mnliorum  se 
corporibus  immcrgunt ;  quihus  poslea  ejectis,  omnes 
qui  resanati  fuerint ,  adlixreanl  religioni,  cujos  po- 
tentiam  senserunt.  Hae  lot  caujge  in  uniim  collaise 
magnam  Deo  multiludinem  mirabiliter  acquirunt. 


aot  puniai.  Quapropter  non  sperenl  sacrilegae  animse 
coniemptos  et  inultosfore,  quossicobterunt.  Veolet, 
veniet  rabiosis  ei  voracibos  lupis  merces  sua,  qui 
justas  etsimplices  animas,  naliis  facinoribas  admis- 
sis,  excruciaverunt.  Nos  tanttimmodo  laboremus,  at 
ab  lionrmibus  nibil  aliud  in  nobis,nisi  solajusiilla 
puniaiur.  Demus  operain  toiis  viribus,  ut  mereamur 
a  Deo  simul,  et  uUionem  passionis,  et  pr«miara. 

VARIORUH  NOTiE. 


Acciperegales  eulius. 

Parlim  ex  Cellario. 

Aluiuis  cupii  tcire,  Sic  restitui  ex  omnibus  mss. 
pr.Tter  i  Keg.  rcc.  in  qiio  legitur,  ui  in  editis  ,  AUqui 
cupiunt  scire:  1,  al.  rec.  Re[2ius,  i4/tt. 

Quodnam  sit.  iia  reposui  ex  cunciis  mss.  prnpter  i  Q 
Claroin.,  cui  esi  quodnon  sit;  i  Reg.  ei  5  Colb.  in 
quibiis,  sicut  ct  ineditis,  csi  quidnam  sit. 

Non  sacrificare  se  lapidibns.  Pro  non ,  ms.  Jun.  et  7 
edit.  habent ,  noUe.  —  Lnpidibus  humana  manu  (actis. 
Vindicainus  iieruiii  ad  lib.  de  Ira,  c.  2  :  Abjicere.  .  . 
euUus  humana  manu  (abricatorum.  Ipse  Cicero  I.  v,  in 
Verrem  cap.  ulliiiio  dixit,  E[ligiem  non  humanamanu 
factam.  Bun. 

Vliio  consecuta.  Mss.  iO  rec.  etedit.  2,  lem/a.Hoc 
prob:it  Laciaiiiius  in  libro  de  Moriibus  persecuioriMn. 
—  VUio  consecuta,  Quod  aiiclor  de  Mortihus  persecu- 
torum  probui.  Lips.  autem  consecuta  :  Augl.  secuta. 

Cellarios. 

Ne  hcBc  quidem  tevis  causa  est.  Sic  rcstiiui  ex  8 
Rcg.,  2  Bon.  ahisqiie  o(  to,  et  ediiis  7,  quod  suavius 
fluii ,  quam  nec  hxc  4  manuscripioruni  loiiilemque 
editorum.  In  2  Reg.  rec.  et  edit.  Rom.  i470,  nec 
quidem. 

Jmmundi..,.  immergunt.  Cyprian.,  I.  ii,  ep.  2:  iiii-  ^ 
mundos  spiritus^  qui  se  homin.bus  immerserint,  ad  con-  ^ 
fessionemminisincrepnniibtis  cogere.ut  excedant.  BuN. 

AdhcBreant  religioni.  Mss.  11  ,  adhwrent,  —  Adhce- 
reant  retigiuni.  Uuasi  causa  reddatur  cur  periniiiai 
Deus  iaiu  multos  a  dxmonibus  agitari;  uempe  ut  resa- 


naii  adhcereant,  ae  reliqua.  Boa. 

Beuiat  malas.  Sic  Clirisiiunoruro  vexatoros  vocat 
Lactaniius  supra  cap.  ii  ,  et  pluribus  in  lucis  lib.  do 
Morlibiis  pcrsecutorum ,  scilicei  cap.  4,  9,  i6,  iS, 
33  ei  59,  ubi  plura.  Vide  Apocalyps.  cap.  i9.  Doini- 
num  auieiii  sibi  reservasse  ultionem  ei  hoc  capiie 
noiiim,  ei  ei  Douter.  xxiii,  v.35;  eiPsaiiu.  Lxxviii, 
10;  Rom.  xu,  i9;  llebr.  x,  50. 

Vexntiones.  Eleganier  vocat  iia  persecuiiones. 
Nosiruni,  ulin  aliis,  sic  in  h:ic  vocesequiiur  Sulpic. 
Severiis  I.  i  llisl.  c.  i  :  Vexationet  popuU  chrutiani. 
Lib.  II,  c.  5i  :  Christianorum  vexalio.         Boneiiaii. 

Jubet.  Vidc  Deut.  xxxu ,  £ccl.  xxviii,  Rom. ,  xii, 
Hebr.  x. 

Quos  sic  obteruni.  Ms.  i  Bonon.  anliq.  kic. 

Veniei^  veniet  rabiotis.  Ila  plures  iiiss.  inler  qoos  i 
Reg.  aniiquissimiis,  i  al.  Reg.  iKinaB  noiae,  Goib. , 
Marm.  eiedii  octo.  In  inuUis  deesl  repeiiiio,  qiiam 
amat  LacUiniius,  ut  lib.  vi,  cap.3,  Hic,  /ifc,  Marte 
TuUi,  aberrasti ;  et  lib.  vii,  cap.  i5,  ad  Kiiem,  //i«, 
Ula  est  civitas.  In  sex.iaiiien  s:rculi  xv  ediiioiiibus  se- 
mel  lantum  est ,  veniet.  —  Veniet^  veniel.Sstpe  ita 
Hieronymus  ad  Heliodorum  f.  i,3:  Veniet^  veniet 
poslea  die$;  fol.  4  :  Veniet ,  veniet  iUa  diet.  Epist.  de 
vitando  suspeclo  Conlubernio,  fol.  S27  :  Veniet^viniet 
tetnpus.  BuNEMAii. 

Vt  ab  hominibu$  nihit  aliud  tn  nobis.  Reposui  aliud 
ex  omnibiis  mss.  et  quampluribus  iiiipressis,  quod 
in  nonnullis  cdiiis  decrai.  iia  ei,  nihil.  .  .  •  atiud  ab 
honiine ,  iniiio  libri  sexli.  Uic  juttitia  sumiiur  pro 
culiu  Dei,  more  scilicet  Laciantiaiio. 


ANALYSIS  UBRI  SEXTI, 
DE  VERO  CULTU, 


De  agniiione  Dei  dictum   est  hactenus :  docebo 
fiunc,  quo  riiu,  quuve  sacrificio  Deumcoli  oporteat. 


Cultus  Dei  vel  falsos  est,  vel  veros.  Falsns  ostpa- 
linorum,  qai  quidquid  aspeclu  rarum ,  quidquid  opere 


631 


ANALYSIS  LinRI  SEITL 


m 


autodorepreiiosum  est,  id  gralum  essediis  suisju- Aminaii :  sed  et  isti  similitudinem  duiUAxat,  spe- 


dicant  (Cap.  i), 

Ilaque  maclant  iis  pingues  liostias,  quasi  esurienti- 
bus;  profunduiil  viiia,  tanquain  sitieniibus;  accendunt 
lumina,  velut  in  lenebris  agentibus. 

Verus  cuUiis  est  in  (|uo  niens  colentis  se  ipsam 
Deo  immaculatam  viciimain  sisiit :  dc  quo  nunc  iia 
agendum  ul.manentibiis  pra^cepiis  pliilosophorum  de 

J^robiiate,  superslruamusprsecepta  pieiatis  et  justitias 
Cap.  2). 

iJt  aulem  cultus,  ila  via  quoque  duplex  est ,  per 
quam  humanam  viiam  progredi  necesse  est  :  una 
quae  iu  coeium  ferat ,  altera  quse  ad  inferos  depri- 
jat. 

Philosophi  alleram  virtutuin  esse  voluerunt ,  alte- 
ram  viiioruin ;  et  illam  quidem  primo  aditu  arduam  , 
in  summo  vcro  ainoenam  ;  hanc  contra  primo  ingressu 
amoenam  ,  inreliquo  spatio  conrragosain.  Sapi«*nter 
haec  quidem  :  sed  si  viriuiuin  formas,  sed  si  viriuium 
lerminos  novissent. 

Poetsc  hoc  bivium  apud  inferos  esse  voluerunt :  qui 
in  eo  falluniur,  quod  eas  vias  mortuis  proposue-  n 
runi.  ° 

Nos  igitur  reclius  duas  illas  vias  coeli  et  inferorum 
esse  dicimus;  quia  justis  immortalitas,  injustis  poena 
aeterna  proposita  est.  Qusb  et  caiisa  cst  cur  has  vias 
longe  aliler  nos ,  quam  philosophi ,  cxplicemus 
{Cap.  .j). 

Una  igitur  virtulis  via  est,  quae  fert  ad  coelum, 
dinicilis  el  clivosa.  In  hac  posuit  justitiam,  teniperaii- 
tiam,  patieiiliam,  fidem,  caelerasque  virliites  :  sed  si- 
mul  cnni  his  paupertalem,  ignominiam,  laboretn ,  elc. 

Uiia  est  etsinislra  via,  quo;  ad  orcum  luitiit :  cujus 
ilgura  plana.  et  patcns,  et  omni  genere  florum  delec- 
tabilis  esse  videtur.  In  hac  opulentia ,  honor,  quies , 
i^olupias,  illecebrae  oinnes  sunt  positae  ;  sed  cum  his 

Sariier  injusiitia ,  crudclitas ,  superbia,  perfidia,  libi- 
b,  caeteraqoe  viiia. 

illani  si  quis  patienter  triverit,  corona  virtutis, 
iminortaliiaie  nimirum  donatur :  hac  si  quis  ierit,  ad 
inferos  dejicitur.  In  illa  monstranlur  teniporalia  prius 
mala  cum  aeternis  bonis  :  in  hac  tcmporalia  prius  bo- 
na  cum  aeternis  malis. 
Prxstat  igitur  perpetuis  bonis  mala  brevia  pensare, 


ciemque  sapientium  gesserunt.  Ut  enim  via  sapien- 
tiae  habet  aliquid  simile  stultitiae,  ita  \ia  vitionim, 
cum  tota  sit  stultitia,  habet  aliquid  simile  sapientiae» 
quod  arripiunt  ii,  qui  stultitiam  publicam  intelligunt. 
Et  hae  sunt  aries  diaboli,  qui  ostensa  hominibus  spe- 
cie  veri  et  boni,  variis  semitis  eos  ad  eamdem  mor- 
tem  ducit  ( Cap.  7 ), 

Gausa  cur  non  mvenerint  viam  veritatis  et  vir- 
tutis  philosophi,  est,  quia  eam  in  lerra,  ubi  appa-^ 
rere  non  poiest^  quaesiverunt.  Nobis  autem  lex  Dei 
revelata  est,  quae  perinde  ut  siellae  nautis  nocto, 
nobis  praelucet  ad  viam  sapieniiae. 

Lex  ilia  est  recta  ratio,  naturae  congruens,  diffusa 
in  omnes,  consians,  sempiierna  :  quae  vocet  ad  offt- 
cium :  jubendo,  veiando,  a  fraude.  deterreat :  quem- 
admodum  praeclare  Gicero  eam  depinxit,  lib.  ui  de 
Republica. 

Legis  bujus  capita  quaedam  sunt  primaria,  qnae- 
dam  secundaria.  Primaria  duo  sunt :  uuum  de  pie- 
tate,  alterum  de  humanitate  (Cap.8). 

Pieias  est  Deum  nosse  et  colere  :  cujus  Dei  igno- 
rantia  facit,  ut  diis  alienis  homo  serviat ;  ut  gentis 
suse  icges  tanquam  verum  jus  aropiectaiur,  quis 
non  justiiia,  sed  utilitas  reperit ;  utque  adeo  om- 
nes  virtutes  Eihnicorum  sint  instar  corporis,  quod 
est  siiie  capite. 

iinpius  igiiur  est,  quisquis  Deum  non  agnoveril; 
omnesque  virlutes  ejus  iii  illa  mortifera  via  repe- 
riuniur,  quae  est  lola  tenebrarum.  Idem  insanus  est 
qui  dempta  spe  immorlalitatis,  quam  Deus  .pollice- 
tur  in  sua  religionc  venaniibus,  virtutem  propter  se 
expetit,  et  omnis  generis  pericula  subit. 

Conira  sapiens  esi  qui  Deum  novit,  et  debita 
pietate  prosequilur  ( Cap.  9 ). 

Humanitatis  est  virtus,  qua:  nos  conjungit  cum  ho* 
inine;  quae  eadem  et  misericordia  dicitur.  Haec 
dignissima  homiiie  est;  quia  ab  uno  homineomnes 
orimur,  ideoque  consanguinei  sumus  :  qiiia  item 
Deus  praecipit ,  iiiimiciiias  per  nos  nunquam  facien- 
das,  semper  esse  tollendas;  denique  quia  ab  uno 
Deo  omnes  inspiratietanimati  sumus. 

Gontrarium  numaniiaiis  adversum  est  leritas  , 
sive  immanitas  belluina,  quae  contra  jiis  humanita- 


quam  pro  brevibns  et  caducis  bonis  ronla  perpelua  ^  tis  spoliat,  crucial,  occidil,  exterminat  lioinines. 


sustinere.  Laboramus  in  hoc  sa^culo,  et  cum  hosli- 
bus  nostris  decertamus,  ut  poslmoduin  simns  in  olio  : 
magno  labore  ea  nobis  paranius,  qua;  perire  rursum 
possunt.  Decertandum  igiiur  est  adversus  hostem 
nostrum  spiritualero  :  recusandus  labor  nullus  ,  quo 
id  acquirnmns,  qiiod  nullo  modo  polesl  aniitli;  prae- 
sertim  cnm  velit  Deus  nos  expeditos  in  acie  semper 
stare,  et  hoslis  noster  variis  nos  arlibus  captet ,  pro 
cujusque  nalura  el  moribus  sseviens. 

Yiam  porro  virtutis  quxsiverunt  quidem  philoso- 
phi,  non  aulero  invenerunt ;  quippe  qui  nec  virtutem 
deOnire,  nec  quid  sii  bonum  ei  maliim  intelligere  po- 
tuerunt. 

Lucilius  virtutem  deliniit  boni  et  mali  scientia  ; 
falso ,  scientia  enim  non  potest  esse  virlus,  quia  non 
est  intus  in  nobis  ,  sed  ad  nos  exlrinsecus  vciiit,  et 
potest  esse  sine  virtute,  sicut  in  plurimis  philosopho- 
rum  fuit. 

iloratius  virtutem  Tuga  vitiorum  descripsit :  incpte, 
quod  eam  coiiiraria  terminavit  {Cap.  5). 

Nescierunt  quid  sit  bonuin  *  et  malum,  qnia  nec 
Deum  bonoruni,  nec  adversarium  humani  gcneris 
maloruin  auctorem  sciverunl.  Ei  quod  consequens 
est,  :id  hanc  brevein  viiani  flnem  bonorum  rclulerunt; 
quod  palet  ex  Lucilio,  qui  virtutem  in  iis  rebiis  quac- 
rendis  statuit,  in  quariim  conieniplu  vis  viriulis  ap- 
paret,  quiqne  virtuiein  pntat  fincs  palrix  propagare , 

guae  propagaiio  cuni  suinroa  est  injustiiia  conjuncta. 
It  ratelnr  Gicero  ipsc  Romanos  veri  juris,  germanae- 
que  jusiitiae  solidam  et  expressam  efOgiem  uuliam  te- 
nere  (Cap.  6). 
Fuerunt  qiiidem  sapienies  noonuUl  habitiet  no« 


Errant  igilur  philosophi  qui  misericordiam  de 
homine  susiulerunt ;  primumque  sibi  ipsi  contradi- 
ciint,  qui  socielatis  bumanae  coromunionem  docenl 
esse  retinendam,  et  taroen  humanitatem  ipsam  ab 
hominc  excludunt.  Deinde  aut  hac  de  causa  sunt 
homines  congregati,  ut  mutuis  auxiliis  imbecillita- 
tem  suam  tuereniur,  aut  buroanitatis  ipsius  causa. 
Si  prius  verum ,  succurrendum  est  igitur  liomini  qui 
egeat  auxilio.  Sin  posterius,  hoino  certe  bominem 
debet  agnoscere.  £t  si  fecerunt  hqc  rudes  et  feri 
illi  homines,  utique  expoliii  ct  assueli  hominibus  fa- 
cere  id  multo  magis  debent  (Cap.  10).  Qui  hoc  non 
facit,  hominis  se  appellalione  dispoliat.  Praeterea  &i 
in  iis  casibus,  qui  periculum  vitae  homini  afferunt, 
succurrere  huroanitatis  esse  conceduntr  nuila  causa 
est  cur  si  homo  esuriat,  sitiat,  algeat,  succurren* 
dum  esse  non  puient. 

Errat  et  Gicero  qui  in  libris  suis  Ofncialibus  sua- 

det  non  esse  oronino    largienduro;  refraenansque 

|\  homines  ab  humanitate  monet,  ut  rem  familiarem 

diligenler  cuslodiani,  maUnlque  arcam  quam  jns- 

liliam  conservare. 

Errat  idem  in  eo,  quod  hominibus  Idoneis  de  re 
familiari  iropertienduro  scribit;  quia  humaniuiis  of- 
ficia  utiliiaie  meiitur :  cum  non  idoneis,  hoc  est  iis 
qui  graiiam  referre  possini,  sed  iis,  qui  non  sunt 
idonei,  sit  largienduro.  Contradicit  etiam  sihi  ipse, 
qui  pluribus  locis  clamat ,  viriutero  non  essc  mer- 
cenariam ;  ct  proinpium  est  hinc  colligere,  si  virius 
propier  se  expetenda  est,  non  esse  jiistiiiam  nostro 
.  eommodo,  sed  suo  pretio  aesiimandam.  Taceo,  quod 
istii  quia  neque  naturam  retinent,   neque  pnemiua 


UBER  VI.  DE  VERO  GtJLTU. 


634 


B 


quod  (it«  sciuni,  dum  perdere  liment,  perdunt,  A 
rel  patrimonia  sua  effuiidunt,  vel  opes  exhibeii- 
luneribus  impenduni,  vel  publicis    operibus 
His  memoriam  nomini  suo  quxrunl,  vel  deni- 
iribulibus     suis     aut  clicntibus     largiuntur 

«). 

manilatis  surculi  sunt  :  hospiialitas,  captivo- 
edemptio,  viduarum  defensio,  aegrotorum  cura, 
rinorum  et  pnuperum  sepuliura. 
spiLilitas  praecipua  virtus  est.  quam  Deus  prae- 
:  sed  de  qua  rursus  erravit  Cicero,  qui  voluit 
snostras  hospilibus  illustribus  palere.  Atqut 
libus  et  al)jeciis'patere  domus  nostrae  debeni. 
nivorum  redempiio  proprium  etiam  justorum 
est,  largilioni  munerum  longe  anteponendum. 
jilloruin  et  vidiiaruin  derensio  divina  lege  uui- 
idemandata  est. 

;ros  qui  curat,  fovelque,  bic  vivam  hostiaro 
icquirit,  et  quod  alteri  dat  ad  tempus,  ipse  a 
iccipiet  in  selcrnum. 

Kimum  eiiain  pietatis  orflciiim  est  peregrino- 
si  pauperuin  sepultura.  Quod  Philosopni  prorsus 
tiigerunt. 

eritur  hic  ,  an  omnia  in  egenos  conferenda  ? 
>pon.  Boiium  non  limere  pauperiaiein,  et  qui 
Deumdives  est,  pauperemesse  nuuquam  posse. 
e  pro  virili  parte  quemque  operari  debere  jus- 
I,  ut  qiianiiim  divitiis  inter  csleros,  tantum 
\  praecellat  {Cap,  12). 

eralitas  igitur  exercenda  est,  quia  pcccata  lar- 
e  tolluiitur,  nenioqiie  siiie  delicto  esse  potest, 
diu  indumento  carnis  oneratus  est  ( Cap.  tS). 
uet  hinc,  longe  abfuisse  ab  huinano  bono  plii- 
tios  stoicos  ,  qui  hanc  virlutem,  misericordiam 
pro  vitio  semper  habueruiit  :  eiiollendo  vitia, 
es  ipsas  susiulerunt,  et  eodem  tandem  recide- 
)er  iinprudentiam  ,  quo  peripaletici  perveniunt 
le ;  viiia,  quia  tolli  non  possunt,  esse  mode- 
{Cap,  14  ei  15). 

inquam  et  peripatelici  ipsi  crrarint,  qui  viiia 
^oncesserunt :  sed  ea  mediocriter  tcmperarunt ; 
;t  mediocribus  viliiscarendum  esl,  elnionstran- 
3st,  nun  ipsos  affeclus,  scd  eoruin  causns  esse 
randas(Cap.  16). 


Metus  et  copiditas  si  projiciantur  in  terram,  viiia 
fiunt ;  virtutes  autem,  si  ad  divina  referantur.  Non 
igitur  eveliendi  hi  affectus,  ut  stoicl,  neque  tempe- 
randisunty  ut  peripatetici  volunt;  sed  in  veram 
viam  dirigendi  ( Cap.  17 ). 

Secundaria  legis  capita  sunt,  ut  cuitor  Dei  non 
mentiatur  unqiiam :  pecuni.T,  si  qiiam  crediderit» 
non  accipiai  usuram ;  munus  non  accipiat  a  pau* 
pere;  male  dicenti  beiie  dicto  respondeai ;  inimicum 
8ua  culpa  nou  faciat ;  illatam  sibi  iiijuriam  non  vin- 
dicet. 

Male  igitur  deflnit  Gicero  vlrum  bonuih,  qui  pro- 
sit  omiiibus,  noceat  nemini,  nisi  lacessiius  injuria. 
Si  enim  nocet  lacessitus,  ex  hoc  ipso  viri  boiii  no- 
men  amitlii,  cum  noccre  alieri  non  sit  secundum 
hominis  iiaturam.  Si  nocel,  non  est  innocens,  non 
est  patiens.  Et  Cicero  ipse,  contra  suum  prxceptum, 
oblivionem  injuriarum  in  magnis  laudibus  posuit 
(Cap.  18). 

Peccant  et  peripaietici,  qui  iram  dicunt  esse  co* 
miteni  virlutis.  PoetT  item  ,  qui  tres  Furias  esse 
dixerunt,  Iram,  Cupiditaiem,  Libidinem.  Nam  Deus 
cerios  liinites  staluil  his  affeclibus,  quos  si  trans- 
cendant,  tn  morbos  et  viiia  tum  demum  vertuntur 
(Cap.  19). 

Prostremo  cuhor  Dei  quinque  sensuum  volup- 
tates  virtuiesuperare  aiqueopprimeredebet :  nempe 
voluptalem  oculornm,  ut  non  intcrsit  publicis  spec- 
taculis,  et  scenis  (Cap.  20);  voluptatem  aurium,  ut 
non  caniuuni  suaviiaie  se  obleciet  (Cap.  21);  volup- 
latem  saporis  et  odoris,  ut  non  veniri  et  gulae  ser- 
viat  (CajEi.22);  voluptatem  tactus,  ut  fraRiiet  iibidinem, 
vel  cohibeat  eam  malrimonio,  noii  scorlatione,  non 
adulierio,  sive  operationis,  sive  cogitationis 
{Cap,  23). 

Qiiod  si  quis  ad  injustiiiae  viam  fuerit  lapsus,  non 
desperet  de  se  ipse  :  sed  ad  meliora  conversus, 
Deo  saiisfaciat,  cui  inleriores  quoque  cogiiationes 
nosirae  paieni  (Cap.  24). 

Sacrificare  autcm  si  cuUor  Dei  voluerii,  duooffe- 
ret  Deo  incorporalia :  inlegriialein  animi,  et  nominis 
divini  laudeiii.  Ad  hxc  eiiini  capienda  nosDeusge- 
neravit ;  havc  munera  Trii^megisius  Hermes  Deo  of- 
ferenda  docuit  {Cap.  25).  ^'CUltetus. 


LIBER   SEXTUS. 

DE  VERO  CULTU, 


CAPUT  PRIMUM. 

e  Dei  veri  cuttu  et  innocentia,  atque  de  cultu 
falsorum  deorum. 

od  eral  orficium  suscepti  muncris ,  divino  Spi- 
islriiente,  ac  suffraganle  ipsa  veriiate,  comple- 
i:  cujus  assereiidae  alqiie  illustrandae  caiisam 


J)  milii  et  conscientia,  el  fldes,  et  ipse  Dominus  noster 
imposuit;  sine  quo  nec  sciri  quidquam  polest,  nec 
explicari.  Venio  nunc  ad  id  quod  est  summum  operis 
hujus  et  maximum ,  ut  doceam  quo  rilu ,  quove  sa- 
criflcio  Deum  coli  oportcat.  Id  enim  est  hoininis 
oflicium,  in  eoque  solo  summa  rerum,  et  omnis 
beatae  vitac  ralio  consislit :  quandoquidem  propterea 


VARIORUM  NOTiC. 


u$  atterendce  atque  illustranda*  causam  mihi  et 
enlia ,  et  fides ,  et  ipse  Dominus  nosier  imposuit. 
iStitui  ex  1  Rcg.  antiquissimo,  i  al.  Hcgio  opti- 
otae,  et!2  Rrun.,  riveiiie  1  Lips.  in  qiio  est  con- 
iam;  ilem  mss.  2  Reg. ,  2  Clnroinonf.,  Bodl., 
n.,  i  Sorbon.,  1  Colberi.  ei  edil.  Walch.  nisi 
habent  scieniia.  2  Reg. ,  3  Oxon.,  1  Colb.  et  8 
i,  Cttusam  milii,  et  scientiam  et  fidem,  elc.  4  Colb., 
Cant.,  Gof.,  Marin.,  et  cdit.  Roin.  1474.  Pnrr. 
JIar.|  causam  miln,  et  scientiam,'  et  fidem  ipse 


Dominus,  elc.  In  Jun.  et  1  Clarom.  pro  Dominus  est 
Deus,  in  priori  vocc  ipse  delela.  Veritaiem  illustrare 
Lnclaiitio  familiare,  Divin.  Inslitut.  lib.  i,  cap.  1  his, 
cap.  2;  lib.  iv,  oap.  5;  lib.  vi,  cap.  1 ;  lib.  vii,  cap. 
7,  et  lib.  de  Opilicio  Dei ,  cap.  20.  Apud  Bunoman. 
legilnr  :  Et  scientiam  et  fidem  ipse  Dominus. — Walcli. 
Causam  milii  et  scientia  et  fides  et  ipse  Dominus,  Lib. 
111,  cap.  15:  Ad  quam  (causac  bonitalem)...(/<^/>n(/«»- 
dam  scientia  divinilatis  et  ipsa  veritas  sufficit,  Bun. 


6SS 


FIRM.  LXCTANTII  DITIN.  INSTIT. 


6M 


fictielinspirati.ibeosttmus,nonuteolaoind6renias  Anee  iDtelligunt  lerrenis  oplbm  I>enin  non  hidifere. 


etsoiem  (quod  Anaiagoras  piilavit),  sed  ot  artificem 
soiis  et  ccBll  Deum  pura  et  integra  mente  coleremus. 
Qudmvis  autem  praecedentibus  libris,  pro  ingcnii  me- 
diocritate  defenderim  veritatem;  umen  ex  ritu  qiio- 
qiie  ip90  eliicere  vel  mnxime  poiest.  Nihil  enlm  sancta 
et  singularls  llla  mnjeslas  aliud  ab  hominc  desidcrat^ 
quam  solam  innocentiam :  quam  si  qiiis  obtiilerii  Deo^ 
salis  pie,  salis  religiose  lilavii.  Homines  autem,  iieglec- 
ta  jaslili.!,  cum  siiit  omnibus  Aagiiiis  ac  sceleribus  in- 
quinali,religiosos  seputant,  si  lempla  et  aras  hostia* 
rum  saiiguine  cruenLiverint,  si  focos  odorati  ac  veieris 
vini  profusione  maderecerini.Quin  etiam  sacras  dapes 
apparanl,  et  exquisiias  epulas,  quasi  aliquid  inde  li- 
baiuris  oflreriiiit.   Quidquid   aspcclu   raruin,  quid 


Nihil  enim  saplunt,  nisi  tcrram ;  bonaqne  et  mala 
solius  corporis  sensu  ct  voluplate  perpenduiit.  Hujut 
arbllrio,  ui  religioiiem  ponderant,  sic  totius  viije  suob 
acta  disponunt.  Et  quoniam  se  semel  a  cceli  contem* 
plaiione  averterunt,  sensumque  illum  coelebtem  cor- 
pori  mancipaverunt ,  libidinibus  frana  permittunt; 
tanquam  8«)Ciim  abl:itiiri  vuluptatem,  quam  momentis 
oninibus  capere  fesiinant,  cuni  aninius  ministerio 
corporis,  non  corpus  miuisterio  aniini  uti  debeat. 
lidem  maiimum  bnnum  jiidicant  opes.  Quas  si  bonis 
artibns  assequi  non  possiinl,  malisassequuniur ;  frau- 
dant,  rapiunt,  spolianl,  insidiantur,  abjurant.  Nibil 
denique  moderaii  aul  pensi  babeni ,  dummodo  auro 
coruicent ,  argento ,  gemmis ,  vestibus  fulgcant ,  avi- 


^    _.,_._   „,^ ,   ., .._       ,  _.j, ,  ^^ _, ._.^ ,  _,. 

quid  opere  aiit  odoro  pretiosum  est,  id  graium  ^  dissimo  ventrio  pes  ingerant,  stipati  familiarum  gre- 
esse  diis  suis,  non  ex  aliqua  diviniiaiis  ratione»  gibus  per  dimolum  populum  semper  incedant.  Sie 
quam  nesciunt,  sed  ex  suis  cupiditatibus  judicant ; 

YARIORUM  NOTiE. 

Ficii.  Mss.  2  Reg.  rec.  Jun.  Tornes.  Pal.  et  5  vet. 
edit.  facii. 

Anaxagora$,  Dequosupradicumest,].i]i,c.9  et^. 

El  coeli  Deum^  i  Boiion.  aiiliq.  el  cmli  Dominum. 

Defenderim.  Mss.  9 ,  defenderimus ;  Edit.  Paris.  et 
Grapn.  defenderem, 

Nihil  enim  lancta  et  $inguiaris  illa  maje$ta$  ^iliud  ab 
homine  desiderat ,  quam  solam  innocentiam.  Non  quia 
cxterius  quoqiie  sacriflcium  Deo  non  sit  acccplissi- 
mum :  sed  ha^c  sxpe  prisci  Patres  ingerebant  auribus 
Eihnicorum ,  qui  scelcribus  omiiibus  cooperii  se  re- 
ligiosos,  piitabant,  si  tcmpia  et  aras  hosiiarum  san- 
guine  cruenlarent,  lanquain  Dcus  viciimis  indigeret. 
Gieterum  desaiictissiiiio  eiicharisti:e  a  Cbrisio  Doinino 
inslituto  sacrificio ,  quod  missain  nomiiiarnus ,  quod- 
que  ex  hoc  vel  aliis  hnjusuiodi  locis  temere  adinodum 
infaniant  liaeretici ,  vide  ajitiquissimoruiu  Patrum  tes- 
tiiiionia:  Ignaiii  Christi  conieinporanei,  et  Apostolo- 
rurn  discipiili  Episl.  10,  et  ad  Philadelph.  Epist.  9, 
ad  Ephes.  Episl.  14,  ad  Romanos  Epist.  15.  Ircnxi 
discipuli  Polycarpi ,  (jui  fuil  auditor  Joaunis  Apostoli, 
lib.  IV,  cap.  52,  uhi  ail :  Ex  creaiura  pam$  accepit,  et 
gratias  egil  dicens :  Hoc  esl  corpus  meum ,  et  calicem 
similiier,  qui  est  ex  ea  creatura,  quas  est  secundum  fios, 
$unm  sanguinem  confessus  est^  ei  Novi  Testamenli  iio- 
vam  docuit  oblationem ,  quam  Ecclesia  ab  Apo$toii$  ac- 
cipiens  in  universo  mundo  offeri  Deo.  Etcap.  54:  Igitur 
Ecctesioi  oblatio,  quam  Uominus  docuit  offerri  in  universo 
mundo,  purum  sacrificium  reputatum  est  apud  Deum  , 
et  ncceptum  esse  ei.  Itein  Terlulliani  lih.  ii  ad  Uxor., 
de  Monogam.,  de  Coroita  iiulil.,  do  Orniion.,  de  Cas- 
lit..  de  Cultu  fopmiiinr.^pr.  adversus  Marcioii.  ct  alibi  jy 
saepe;  Cypriaiii  epist.  65,  ad  C:«ciliuin  ,  et  epist.  66 , 
Naziaiizeui  in  cariiiiue  ad  Episco|)Os;  Chrysost.  in  llo- 
mii.  de  prodit.  Jiid.  el  s^per  Episi.  ad  ilehru^os ;  Hie- 
ronymi  ad  Damas.  de  Fil.  prodig. ;  Aiigusiini  de  Ci- 
vil.Dei  lih.  xvii,  cap.  20;  Cyrilli  Catech.  Mystagog. ; 
Gregorii  Magni  4  Diaiog.,  cap.  58;  Leonis  pr.  ad 
Dioscor.  epist.  9 ;  Fulgciilii  ad  Moiiiin.  lih.  u ,  etc. 

Si  focos  odorati  ac  veteri$  vini,  etc.  Ila  ferunt  7 
Rcg.  inter  quos  suiit  duo  anliquissiini ,  ii  Colb.,  4 
Oxon.,  Manu.,  Brun.,  et  alii,  ac  9  impressi,  et  i 
Lips.  antiq.,  neciHm  ed.  Gellar.  in  quibus  est  aut^ 
pro  ae.  i  Reg.  et  i  Colb.  adorati,  corrupte;  i  Clarom. 
odorarint;  alter  Glaroiii.  odoraveriuty  meiidose;  Cauc, 
Jun.,  i  Colh.  ct  6  lypisexcusi,  adoleverint.  Sifocoi 
odoraii.  SA.  Juu.  legunt  pro  illud  odorati,  adoleverint. 
Sic  etiam  haheni  editioiics,  Gymiiici  1559,  et  Cratan- 
dri  15i4,  Aldi  1515.  Isn^us  teslatur  se  iia  reperisse 
iii  aliis  mss.  antiquiss.  Ediiio  Veneta  anni  1490  lcgit, 
si  foco  adoravtrint;  L.  C.«i  foco$  adoraverint.  Ego  re- 


cepinm  lectionem  nuittre  noloi ,  quippe  qu»  ad  i 
nec  ullum  secum  adferi  absurditatem.  Gallaus. 

Profusione.  Mss.  6  rec.  ct7edii.,  p^fu^ionf.  Amo« 
biiis  lih.  VII :  Merum  thuris  e$t  socttim,  quod  explanttri 
consimiliter  poscimus,  cur  ei$uperinfundaiurincen$ia^, 

Quasi  aitquid  inde  libaturis  offerunt.  Rectis^ ime  Uhm* 
turi$,  id  est,  gusUtifris  diis.  Hinc  cap.  ^:.Maciani... 
ho$tia$  Deo  quasi  esurienti ;  profundunt  vina  tanqwim 
sitienti.  Epiioin.  cap.  i8:  Hi$  quotidie  libaiur  ,  ut  la* 
ri^tu ;  quasi  id  dii  esseut  lihaturi  aut  guslaiuri,  ut 
Rel  in  hist.  Danielis.  Run.  —  Qua$i  aliquid  huU 
libaturis  offerunt.  Quidquidt  etc.  Mss.  11  rec.  et  edit. 
5.,  libaturi;  1  ms.  Colh.  ,  offerant.  Libaturi$  autem, 
ul  puto,  hic  csl  pro  delibaturi$,  simplex  pro  cohipo- 
sito,  qiiod  Lactaiiiio  faniiliare  esi;  vel  de  excidit, 
siinililudiiic  pra:cedeutis  syllahx.Vid.  Arnob.  Ib.  vu, 
circa  nied. 

Id  gratum  esse  diis  suis,  Mss.  i6  rec.  et  5  edit.  il 
hcec  grala  esse. 

Terrenis  opibus.  Mss.  2  Rcg.  rec,  Jun.,  i  Clarom* 
et  5  edit.  vei.  operibu$. 

Maitcipaverunt.  Nam  juxta  Salliislium  ,  ita  compa« 
rati  esse  debemus ,  ut  aiiiiui  impcrio ,  corporis  ser- 
vilio  uiamur. 

Libidinibus  frena  permittnnt.  Yidetur  alludere  ad 
Socratis  fahulam ,  qu£  apiid  Platouem  iii  Pbaedro 
esl,  uhi  aniiiiam  trifariam  dividit. 

Nihtl...  moderati  aut  pensi  habent.  Lips.  i,  3, 
Reimm.  nihit  moderati  ac  pensi.  Iniiialiir  Saliustii 
Catil.  XII.  %  ubi  ei  ad  Catil.  5,  6,  consule  Cortiuni, 
qiii  priori  loco  »i/ii/  moderati  atque  pensi  habere^  ex* 
poiiil  non  considerare,  nec  temperanter  tractare.  Bun. 

Slipati  famitiarum  gregibus.  Sicenieudavi  ex  mss.  7. 
Reg.  inter  quos  duo  suiil  aniiquissiini,  5  Golb.  Goth. 
2  Lips.  1  Clarom.  Brun.  edii.  3  vet.  Roin.  ac  rec. 
Celiar.  ct  Walch.  id  est,  coelu  servorum  ,  seu  magno 
fainulitio.  Fauiilia  eniin ,  servi  apud  Ph;cdruni  lib.  ii 
Fabul.  8,  de  cervo  ac  hove;  iib.  ni,  fab.  7,  de  lupo 
ad  canem :  et  iO  ejusdem  libri,  necnon  19,  do 
iEsopo  ad  garrulum,  et  iit  videlur  Insiit.  de  Lego 
Fus.  Canin.  Scripti  rec.  3  Reg.,  2  Colb.,  i  Glarom. 
et  9  vulgati ,  famitiarium;  quod  idcm  est»  sed  niioQS 
forsan  tum  temporis  usitatum.  Seiieca  enim  in  obso- 
leiis  ponit  epist.  47  ;  Dontinum^  iiiquit ,  patrem  f«- 
mtlicB  appellaverunl :  $ervo$ ,  quod  etiam  in  mimii  ov- 
rat ,  familiare$.  Pariim  ex  Cellario. 

Per  dimotum  populum  $etnper  incedant.  Ita  mss.  9* 
Reg.  ex  qiiibussuiitduo  vetcrnmi,4Colb.»SLips.»S 
Claroin.,  Brun.,  el  6  cdii.  Id  est  per  servo^,  aul  si 
miigisiratus  esset,  per  lictoreni  turba  submota  de 
via.  Scripti  i  Reg„  Torncs.,  i  Golb.  etiiouBuiU  Hlit, 


637  LISER  VI.  DE  YEHO  GtLTO.  m 

addlcii  et  wnriemes  Tnluplatiboi ,  tim  vigoremque  A  bona  llla  coeleslia  ,  qiiorum  magnltudinem ,  lerreno 

adhuc  corporc  obvoluti ,  sensu  capere  non  possumu^, 


B 


mentis  extinguunt ;  et  cum  vivere  se  maxime  pulant, 
ad  moriem  concitatiaslme  properant.  Nam,  sicul  in 
secundo  libro  docuimus ,  coeli  raiio  in  animo ,  terr» 
aotein  in  corpore  est.  Qui  bona  ncgligunt  animl ,  et 
corporis  nppeiunt ,  in  tenebris  ac  morte  versantur, 
quae  sunt  terrae  alque  corporis;  quia  viia  el  lumen  a 
OBio  est :  cujus  quoniam  experles  sunt ,  corpori  sef'* 
viendo,  longe  absunt  ab  inicllectu  rerum  divinarum. 
Eadcm  miseros  ubique  cascitas  premit  :  sicut  enim 
qui  sit  verus  Deus,  iia  qui  sit  verus  cultus,  ignorant. 
CAPUT  II. 
De  falsorum  deorum  eh  veri  Dei  cuUu, 

Mactant  igitur  opimas  ac  piogues  bostias  Deo, 
quasi  esurienli ;  prorundunl  vina ,  tanquam  sitienli ; 
accendunt  lumina,  velui  in  tenebris  agenti.  Quod  si 
8uspicari,  aut    percipere  animo  possent  qux  sint 

VAHIORUM  NOTiE 

Teteresque  oclo  edili ,  domUum ,  corrupte. —  Per  di- 
moiMm  pofmlum,  lllustravit  uberius  Gronovius  ad  Li- 
Tii,  1.  XXVIII,  c.  S.  Frequeutius  hacin  re  verburo  «16- 
movere;  hincl.  lu  Liv.  c.  48  :  Licior^  lubmotei  urbam^ 
et  da  viam  domino.  ficN. 

Sie  addicli  et  servienies.  Metaphora  ex  jure  clvili. 
Nain  jureconsuUis  addicti  sunt,  hofnines  obaerati, 
qui  et  nexi  dicunlur,  qui  lege  xii  Tabb.  ob  sea  alie- 
nom  crediloribus  in  temporariam  servitutem  addi- 
cebanlur.  Et  bene  quidom.  Nam  peccatorum  servilus 
Terios  in  diem  addiclio  est ,  qiiam  servitus  alia  :  ex 
qoa  ad  libertatem  pcr  poeniteniiaro  janua  resipisceii- 
tilNis  benelicio  Clirisli  paiet.  Betuleids. 

Quce  suni  terrce,  Ila  mss.  et  quamplures  edit.  In 
nonnullis  impressis  lcgilur  qui,  mendose. 

A  coelo.  Mss.  i5  rec.  el  7  edil.  dc  coelo. 

Eadem  miseros  ubique  cwcitas  premit,  Conspirant 
oniHeslibri  iii  edila  leclione  :  sunt  liaec  dicta,  iil  1.  111, 
c.  24  :  Nam  semper  eodem  modo  falluntur.  BuN. 

Qnasi  esurienli,  Ita  Apuleius  1.  viii  Meiam.  p.  ^15  :  A 
quodam..,  pinguissimum  deposcuni  arietem^  qui  deam 
Syriam  esurienieni  suo  saiiarei  saerificio.  Observa  in 
Laclantio  copiain  ,  quasi^  tanquam ,  velut.  Bun. 

Accenduni  lumina.  Oinnium  pene  geiniuin  commu- 
i^is  fuit  rilus  ad  gaudii  signiricaliouetn  iguem  accen- 
dere ;  neque  occurrit  (luidqu.mi  rrequeiitiiis  apud  ve- 
tcres  auctores, quain Xvyvoxata;, ei  accensarum  facum 
meniio,  ob  res  sitc  publice,  sivcprivatim  l;eias.  Neo 
solum  inlemplis  liiiiiinaacceiulcbant,sedeiiam  domi 
onisquesux,  eaque  januis  el  renesiris  appendebant. 
JuTenalis  in  ISapparalum  diei  festi  describens,  iion 
quidem  ex  judaica  disciplina ,  sed  ex  ritu  roinano  : 


jam  secum  his  ofTiciis  inanibus  stnltissiinos  esse  co- 
gnoscant.  Vel  si  coelesie  luinen,  quod  dicimus  solem, 
contemplari  velini,  jam  seniient  qiiam  non  iiidigeat 
lucernis  eorum  Dcus,  qui  ipse  in  usum  hominis  tam 
claram,  tam  candidam  liicem  dedil.  Et  tamcn  cum 
In  tam  parvo  circulo,  qiii  propter  longinquitatem  non 
amplius  quam  hiimani  capilis  videtur  hubere  mcnsu- 
ram  ,  tantum  sit  fulgoris ,  ut  eum  mortaruim  lumi- 
lium  acies  non  queai  contueri ;  et  si  paulispcr  inien- 
deris ,  hebetatos  oculos  caligo  ac  lenebrse  consequan- 
tur  :  quid  landem  luminis ,  quid  ctaritalis  apud  Ip- 
sum  Deum ,  penes  quem  nulla  iiox  esl ,  esse  arbi- 
tremur?qui  hanc  ipsam  lucem  sic  moderaius  est , 
ut  neque  nimio  fulgore ,  neque  caiore  vehemenli  no- 
cerei  animantibus ;  tantumque  istarum  rerum  dedit 


Concia  nitent,  longos  erexit  Janua  ramo9 , 
Et  maluiiois  opcriiur  fesla  luceruis. 

Veiut  in  tenebris  ngenti,  Laclantius  Elhnicis  expro- 
brare  potuii,  quod  do  die  in  lemplis  deorum  SUO' 
ruio ,  vclui  in  tenebris  agentium  ,  lumina  accende- 
rent  siiie  ulla  nccessiiale,  siquidem  in  aperto  sacri^- 
cahant.vx  ipse  ait  Div.  Instilui.  iib.  11,  cap.  2.  Neaue 
ex  siipradictis  aucioris  noslri  verbis  concludere  oe- 
buit  Gailaius,  Lactanlii  aevo,  in  Christianorum  cou- 
Tenliculis  non  obtinuisse  morem  iliuin  candclas  ac- 
cendendi ;  siquidem  priscis  Cbribtianis  neccsse  erat 
iiti  lucernis  et  lampadibus,  ruin  persecuiionis  metu 
anie  luccm  convenius  agerent ,  et  in  crypiis  sacrifi- 
carent.  Itaque  lumina  ibi  eranl  omnino  necessaria. 
Celcbcrrimas  Gollicc  uibes  olim  luslrando,  vidi  in 
eC4*iesia  S.  Pciri  urbis  Andecavorum ,  seu  Andcga- 
Torum  (Gallice  Angers\  aniiqnissimas  cryplas  duas, 
in  quariim  una  ,  scilicel  subius  choruni ,  fornici  in- 
llxi  adhuc  suspiciuntur  unci  multi ,  etiamquc  irochlese 


plures,  quibus  lampades  vel  cerei  appendcbaniur. 
ilnicusui  assueta  Ecclesia  illum  eo  libeniius  rctinuii , 
quod  lumen  necessarium  esset  in  sacrissBdibus,  quie 
sedaiis  persecutitmibus  fueruni  constructx  valde 
obscur^e ;  et  etiamnum  lales  exlant  plures ,  intcr  quas 
sunt  Biluricen!»is ,  Carnolensis,  et  Sancta  Capella 
Parisiensis ,  in  quibus  accensos  vidi  cereos  necessa- 
rios  ad  cantandam  In  libris  solemncm  niissam  et  sex< 
tam  liveme  hora  decima  maluiiua;  necnon  ecclesi:c  or- 
dinis  Cistcrciensis,  iii  qnibusponiiur  cx  ejiis  ordinario, 
seucxremonialims.inabbaliaVallium-Sarnaiidioecesis 
Parisiensis  asscrvalo,  luinen  in  absctuisa  accensiim  , 

P  sacerdoti  missam  posl  terliam  celebranti  necessa- 
rium  ad  legcndum.  Et  qiiod  olim  fuil  absoIut:e  no- 
eessitatis,  hodieqneest  in  iionuullis  erclesiis,  (li  iu 
aliis  majesialis  cansa  ,  ad  gaudii  signincalionem  ,  ct 
ad  l;i!tiiiain  lesiaiulam,  ul  demonsirai  Hieronynius 
adversns  Yigilautiuiu.  Yide  Aibanasiuiu  iu  epist.  ad 
Orlhodoxos;  Euseb.  lib.  vi  liislor.  cap.  53;  S.  Epi- 
phan.  ad  Joan*  Hierosolym.  episc;  S.  Paulin.  carin. 
in  Naiali  5  cl  6  S.  Felicis ;  S.  Augustinum  in  Serm., 
deTempore,  315;  Tlieodoret.  iii  Hisioria  sanciornm 
Patrum,  cap.  !2i  ,  in  Jacobo;  Bellarminum,  iib.  n  de 
Reliquiis  sanclorum  ,  c.  5  el  4 ;  ac  Baronium,  lom.  i 
Annal.  ad  annnm  Ujomini  58.  Ex  S.  Jiiitino  Dialog. 
tum  Tryphoiie  Jiiilico,  lucernae  in  liturgia  apud  chri- 
slianos  accensu!  fuisse  videnlur.  Uccc  J.-B.  lb  Brun. 
Cognoscanl.  lleum.  Icgil  cognoscerent. 
Jam  sentient.  Mss.  5  I^eg.,  3  Colb.  el  i  1  ed.,  f^n/}a}{/. 
Quam  non  indigeal.  Ita  omiies  prope.mss.  intor  qnog 
suntBonon.acReg.  eted.  vei.  Roni.,Is.,  Cellar.In  1 
Reg.  rec.  legilur  quia;  in  Cauc,  Jun.  1  Reg.  rcc.  ct 

T)  13  cdiiis,  quod. 

Tam  claram,  tam  candidam  lucem.  Simplicius  in  cit. 
Joco  Epilonies  solem  dixii.  Docte  vero  hic  vocat  can- 
didam  /uceui,  exemplo  Ennii ,  Ciceronis ,  aliorum. 
Ennius  in  Cic.  lib.  1,  Divin.,  c.  48  : 

Exin  candida  se  radiis  dedil  icta  foras  lux. 

Cic.  I.  II,  de  Nat.  deor.  c.  i5  :  solis  candor  illuslrat. 

Bdn. 

J\uam  humani  capitis^  Ilcraditus  solem  latiiudine 
ali  esse  dixil  :  Epicurus  tantiim ,  qnanlus  appa- 
fct,  ut  Plui.  iu  Placilis  referi.  Laert.  boc  posterins 
ciiam  ad  Heraclitum  rcfert.  Conlra  Enicurum  dispu- 
tat  Cleomcdcs  lib.  n.  Caeterum  de  solis  magiiiindine 
lege  Plin.  lib.  n ,  cap.  11 ;  Macrob.  lib.  1,  de  Som- 
nlo  Scip.,  cap.  20;  ipsum  Piol.  lib.  v,  cap.  16,  de 
Magna  Consiruct.;  et  ibidem  Theonem,  alqne  eum- 
dem  rursns  in  Araio. 

Non  qucat  contueri,  Ms.  Torn.  nonvaleat  contueri ; 
2  Clarom.,  non  queat  intueri. 

Tantumque  istarum  rerum,  U  est|  tantm  [ulgori^ 


659  FIRH.  LAGTANTII  DIVIN.INSTIT 

ei  t  quanlum  aut  niortalia  corpora  pati  possenl ,  aut  A 
frugum  maturitas  poslularet.  Num  igilur  meniis  suas 
compos  putandus  cst ,  qui  auctori  el  datori  luminis 
candelaruni  ac  cerarum  lumen  ufTert  pro  munere? 
Aliud  vero  ille  a  nobis  exigii  lumen  ^  ct  qsiJem  non 
fumidum ,  sed  (ut  aii  poeia)  liquidum  alque  clarum , 
mentis  scilicet ,  propter  quod  a  poetis  ^re;  nuncu- 
pamur,  quod  exliibcre  non  potest,  nisi  qui  Deum 
agnoverit.  IUorum  autem  dii,  quia  (erreni  sunt, 
egent  luminibus ,  ne  in  tenebris  sint :  quorum  culto- 
res ,  quia  cocleste  nihil  sapiunt ,  etiam  religiones , 
quibus  deserviunt ,  ad  lerram  revocant.  In  ea  enim 
lumine  opus  est  quia  ratio  ejus ,  et  natura  tenebrosa 
est.  llaque  diis  non  coelestem  sensum ,  sed  bumanum 
polius  altribuunt.  Ideoque  illis  necessaria  et  grata 
credunt  esse ,  quse  nobis ;  quibus  aut  esurientibus 


m 


Qua  tu  (inquit)  mercede  deohim 
Emeris  auriculas;  pulmone  et  iacUbus  unciis? 


Sentiebat  videlicet  uon  carne  opus  esse  ad  placa»» 
dam  coelestem  majestatem,  sed  mente  sancu,  oi 
justo  animo,  et  pectore  (ut  ipse  aii)  quod  natiiny 
sit  honestale  gonerosum.  Hsec  est  religio  coelesiiif 
non  quae  constat  ex  rebus  corrupiis,  sed  qu»  virta- 
tibus  animi ,  qui  oritur  e  coelo.  Hic  verus  esl  cultua^ 
in  quo  mens  colentis  seipsam  Deo  immaculatam 
victimam  sistit.  Id  auiem  ipsum  quoniodo  consequeo- 
dum»  quomodo  praestandum  sit ,  docebit  hujus  libri 
disputaiio.  Nihil  enim  tam  praeclarum,  homtniqiie 
conveniens  potest  esse,  quam  erudirc  liomines  ad 
juslitlam. 

ApudCiceronem  Catulus  in  Ilortensio  philosopoiam 
rebus  omnibus  praeferens,  malie  se  dicit  vel  unoifi 


opus  est  cibo,  aut  sitientibus,  potu,  aut  veste algeiH  •  parvum  de  Officio  libellum,  quam  iongam  orationem 


libus ,  aut  cum  sol  decesserit ,  lutnine ,  ut  videre 
possimus. 

Nullis  igitur  ex  rebus  tam  probari  et  inielligi  po- 
test,  deos  istos,  cum  aliquando  vixerini ,  mortuos 
essc,  qnam  ex  ipso  ritu  qui  est  totus  e  terra.  Quid 
enim  coele^tis  in  s6  boni  poiest  habere  pecudum 
sanguis  efTusus  quo  aras  iuquinant?  nisi  fortedeos 
existimant  eo  vescl ,  quod  homines  aspernantur  at- 
tingere.  Et  quisquis  illis  hanc  saginam  pncsliterit , 
quamvis  ille  grassator,  adulter,  veneficus,  parricida 
sit,  beatus  ac  felix  erit.  Hunc  diligunt,  hunc  tuentur; 
huic  omnia,  quae  optaverit,  pn^stanl.  Merito  ergo 
Persius  hujusmodi  superstitiones  suo  more  deridet : 


pro  seditioso  liomine  Cornelio.  Qux  senlentia  non 
utiqueCaluli,  quifortasse  illud  non  dixit,  sed  Cice- 
ronis  e.nt  putanJa,  qui  scripsit.  Crcdo,  ut  libros,  qucs 
de  Orficiis  erat  scripturus,  commcndaret :  in  qoiln» 
ipsis,  nihil  esse  tcstaiur  in  omni  philosophia  melioB 
et  fructuosius,  quam  prsecepia  vitae  dare.  Quod  si 
hoc  illi  faciunf,  quibus  non  est  veritas  cognita: 
quanto  magis  nos  facere  debemus,  qui  a  Deo  etnHi 
et  illuminati  possumus  vera  praecipere  ?  Nec  tamea 
sic  docebimus,  ut  quasi  prima  virtuiis  elementa  lia* 
damus,  quod  est  infiniium  :  sed  lanquam  docendodi 
susceperimus  eum,  qui  apud  illos  jam  perfectus  esse 
videaiur.  M.inentibus  enim  praeceplis  eorom  ^  qoas 


VARiORUM  NOTif). 


it  calorii.  Ita  sappe  Lactanlius  et  Cicero.  Noster,  1. 1 
Instit.,  cap.  3 :  Ut  tantum  in  eo  (Deo)  rit  istarum  rerum 
(id  est,  magnitudinis,  potesutis,  virlutis,  majes- 
alis) ,  quanlum,  etc.  Bupf . 

Pati  possent,  Sic  emendavi  ex  3  editis  cunctisque 
mss.quod  poscunt  praeced.  noeeret ,  et  seq.  poitularet, 

Poslularet,  Heuman.  leg.  poitulat, 

Cerarum.  Mss.  i.  Reg.  vet.  cerorum;  I  Reg.  rec.et 
edit.  Is.  cereorum ;  I  al.  Reg.  rec.  cerearum.  Caeteri 
ut  in  textu. 

Poeta.  Lucret.  lib.  v.  de  Natura  rerum. 

Sed  liquidHm.  Hoc  est ,  clarum ,  quod  sincerum,  a 
vino  colis  defoecato  translatione  facta.  Ita  Virg.EcI.  6 : 

£t  liquidi  simul  iguis; 
et  Lucret : 

nobilis  ille 
Devolet  in  terram  liquidi  calor  aureus  ignis, 

dixere.  Qux  conlraria  omnino  videntur  igni.  Liqui- ■*^ 
dum  enim  a  liquorc  :  scd  liquidus  vocaiur  ,   hoc  est 
purus,  fumonon  inquinatus.  Tur.nebus. 

^Te;  nuncitpamur.  Sic  resiitui  ex  mss.  2  Reg.  nnti- 
quissimis,  sunragantUms  veterrimis  Cnuc,  I  Bonon. 
et  rec.  2  Reg.,  Marm.  i  Clarom.  et  Brun.  quibusesC 
«wTff  nuncupatur ;  Ultr.  fortes ;  2  Iteg.  rec.  ^wtoc  ; 
i  Reg.  et  ed.  Rom.  1474,  phantes;i  Reg.,  i  Bonon., 
Pen.,  edd.  Florent.  el  Ald.  1515 ,  Phanetes;  i  Cla- 
rom.  focus;  1  Reg.,  *i  Colb.  focos;  i  al.  Colh.  fodes; 
iii  nliero  Colh.  fonies^  mendose,  pro  q>&)Te;,  quod  cst 
viri  nuncupamur.  In  i  Reg.,  S  Colb.  et  editis  f&^ 
num^upatur,  id  esl,  tux  appellatur.  Grammalici  di- 
cunl  jpwc  t  quando  virum  significat,  gravi  tono  scribl; 
qunndo  vcro  /ttmen,  circumflexo. 

Eo  vesci.  Sc.  sanguine.  Rarius  vesei  de  polionibus. 
Cic.  lih.  II  de  Nat.  deor.,  cap.  23 :  IHi  nec  escis  net 
potiomhH9  V€$cuntpr,  Bvn, 


nec 


Hujusmodi.  Iia  reposilum  ex  omnibus  ferme  l 

et  edii.  Paris.  1525.  In  2  Reg.  rec.  cunctisque  fen 
editis  est  hujuscemodi.  Persius  Salyr.  2,  v.  30. 

Emeris  auricuias.  Id  est,  aiiditionem  benignam. 

Lactibus  unctis.  Hoc  est,  pinguibus  iiiteslinis^ 

Non  carne ad  placandam.  Egregie  Cic.  pN 

Cluentio  c.  68  :  Neque  intelligit^  pietate  et  relifhm^ 
et  justis  precibus  deorum  mentesyuec  superstiHone^  n^qm 
ad  scelus  perficiendum  cassis  hostiis  posu  ptaeari.  Bm. 

Naturali  sit  honestate  generosum.  Persii  verbis  T0« 
cem  naturalis  adjecit,  quam  perperam  accepenMl 
nonnulli.  Ideo  autem  vox  itla  inserla,  quia  nainraUa 
firmissime  haereni,  ut  iiativi  colores  el  similia;  niii 
tamen  honestatem  naturalem  appellavit  Laciant.  td 
dogma  Sloicum  respiciens.  t^enerosum  dixic,  qaia 
vera  pietas  generosa  est,  honae  spei  plena ;  coniri 
vcro  superstitio  meiiciilosa,  et  in  humnm  ilejeeuu 
Quare  Plato  superstitionem  esse  disputai»  m» 
Ospamioc^  numinis,  sed  xo>axciav  :  cui  vilio  propriMi 
To  TocTrctvov,  quod  generoso  aiiimo  repugnat.  Is.  C^ 
SADBONus.  Incoctum  generoso  pectus  honesto.  Pbis. 

De  Officio.  Scripiiergo  sunt  Ontciorum  libelii  aaie 
Horlensium,  qui  periit. 

Pro  seditioso  homine  Cornelio.  Non  Balbo,  e^{« 
actionis  de  civitate  qiirpstio  est.  Actioiium  pro  Cor* 
nelio  meminit  ipse  Cicero  in  lib.  dc  Or.it.  et  de  Peli« 
tione  consulatus.  Caiterum  haec  Ciceronis  verba  palo 
ex  llortcnsio  esse  deprompia.  Betoleius. 

Credo,  ut  libros.  Itn  resiiiui  ex  edit.  Ccllar.  cane* 
tisque  mss.  prfleter  2  Reg.  rec.  iii  ijuibus  ui  in  vul- 
galis,  legitur  libellos. 

Testatur.  Cicer.  de  Offic.  inilio. 

Infinitum.  i  Colb.  Brun.  edit.  Roin.  U70,  ell». 
infimum. 

Perfectus.  Inter  philosopbos,  alii  erant  profiHml€i. 
alli  perfecti* 


M 


LIBER  VI.  DE  VERO  CULTO. 


642 


solenl  ad  probiiatcm  recle  dare,  ignola  illis  super-  A  quibusdam  delinimenllft  naluralibus  illicere  animos 


struemus,  ad  perficiendam  consummandamque  jus 
tiliam,  quam  non  lenent.  Ea  vero,  quae  possunl  cum 
iUis  csse  communia ,  praetermitiam ;  ne  quid  ab  iis 
yidear  mutuari,  quorum  errores  coarguere  atque 
aperire  decreverim. 

CAPUT  IIL 

De  vlh ,  et  de  viim  el  virtulibu$;  ae  de  cceli  ftrasmiii  et 

infernorum  pmii. 

Dux  sunl  viae  (Cnnstaniine  imperator)  per  quas 
humanam  vitam  progredi  necesse  est :  unn,  quae  in 
coelum  Terat;  altera,  qux  ad  iiiferos  deprimat;  quas 
elpoeta'  in  cnrmiuibus,  ei  pbiiosophi  in  disputatio- 
nibus  suis  induxerunt.  El  qiiidem  philosoplii  alteram 
Xirlutuin  esse  volueruni,  alteraro  vitiorum  :  eamque  B 
qaae  sit  assignaia  virtutibus,  primo  aditu  esse  et 
^rduam,  et  confragosam;  in  qua  si  quis,  difficuitate 
superaia,  in  summum  ejus  evaserit,  babere  eum  de 
caetero  pianum  iter,  lucidum  amcenumque  campum, 
ei  omnes  laborum  suorum  capere  fnictus  uberes  at- 
i|iie  jucundos.  Quos  autem  primi  adiius  difficultas 
deierruerit,  eos  in  earo  viiiorum  viam  labi  atque 
deflectere,  qiiie  primo  ingressu  sit  quasi  amoena, 
mltoque  triiior,  deinde  cum  in  eam  paulo  ulleriiis 
processerint,  amoenitaiis  |ejus  speciem  repente  sub- 
doci  :  exoriri  autem  viam  praecipitem,  nunc  saxis  as- 
peram,  nunc  obduetam  sentibus,  nunc  gnrgitibus 
Iniercisam,  vel  lorrentibus  rapidam ,  ut  laborare, 
baerere,  labi,  cadere  sit  necesse.  Quxomnia  eo  pro^ 


bominum,  et  inanium  jucunditatum  specie  captos  ad 
acerbas  amariiudines  miseriasque  perducere.  Sapiens 
prorsus  disputatio,  si  virtutum  ipsarum  formas  atque 
terminos  scirent.  Non  eniro  didicerant,  vel  quse  sinf , 
vel  quid  eas  mercedis  a  Deo  maneat ;  quod  nos  his 
duobus  libris  docebimus. 

Hi  vero,  quia  ignorabant  aut  dubitabant  animas 
kominum  immortales  esse,  et  virlules,  et  vitia,  ter- 
renis  bonoribus  aut  pcenis  aestimaverunt.  Omnis  ergo 
haec  de  duabiis  viis  disputatio,  ad  frugalitatem  ac  lu- 
xuriam  spectai.  Dicunt  enim  humanae  viue  cursum  Y 
litterae  esse  slmilem,  qund  unusquisque  hominum, 
cum  primae  adolescentiae  limen  attigerit,  el  in  eum 
locum  venerit, 

Partes  ubi  se  via  findit  in  arobas , 
haereat  nutabundu8,acnesciat  in  quam  se  partem 
potius  inclinet.  Si  diicem  nacius  fuerit,  qui  dirlgat 
ad  meliora  tilobantem,  hoc  est,  si  aut  philosophiam 
didicerit,  aot  eloquentiam,  aut  aliquid  bonestae 
artis ,  quo  evadat  ad  bonam  frugem ,  quod  ficri  sine 
labore  inaximo  non  potest,  honestam  ac  copiosam 
viiam  disputant  peracturum.  Si  vero  dociorem  fruga- 
litatis  non  invenerit,  in  sinistram  viam,  qux  mclioris 
speciem  mentiaiur,  incidere,  id  esi,  desidiae,  inertiae, 
luxuriie  se  iradere;  quae  suavia  quidem  videntur 
ad  tempus  vera  bona  ignoranti,  post  auiem,  amissa 
omni  dignitale  ac  re  familiari,  in  omnibus  miseriis 
ignominiaque  viclurum.  Ad  corpus  ergo,  et  ad  hanc 
vitam ,  quam  in  terra  diicimus,  fines  earum  viarum 


feruntur,  ut  appareat  in  virtutibiis  capiendis  labores  ^  reiuleruni.  Poetac  foriasse  melius,  qui  hoc  bivium 
esae  maximos,  in  perceptis  autem  maximos  fruclus,  apud  inferos  esse  voluerunt.  Sed  in  eo  falluntur, 
el  aolidas  atque  incorruptas  voluptates :  vitia  vero     quod  eas  vias  mortuis  proposuerunt.  Utrique  ergo 

VARIORUM  NOTi£. 


Reete  dare.  Sic  emendavi  ex  omnibus  mss.  ac  vet. 
edfit.  Rom.  et  Betul.  Et  sic  legendum,  ^Jilli  scili- 
tibiliolent  ad  probitaiem  recte  dare.  Edit.  15,  dari. 

Duce  iunt  vite.  Posl  h:i;c  verba  in  multis  mss.  Con» 
Uantine  imperator  addi  asserit  Gallaeus,  additaque 
ellam  reperi  in  uno  R<'g.  velerrimo ,  in  alio  ilem 
Regio,  Marm.  et  iii  edilis  sex.  Desunt  in  !2  Bon., 
7  liegiis,  6  Colb. ,  5  Oxoniensibus,  aliisque  18  rec. 
fai  ediiis  5  vet.  Rom.  et  9  aliis. 

Qfuu  et  poetce.  Ilesiodus.  in  Ergis. 

£e  philoiophi.  Xenoplioii ,  vel  apud  Xenophontem 
iD  libro  'ATrofnnQuovevfAaTwv  II ;  Socrates  ex  Prodico 
Herculis  narratinsomnium,  quo  virtus  et  voliipus  l^ 
illt  vLsae,  quaruin  utraque  juvenem  ad  sui  studium 
peliicerc  satagil  :  quo  loco  cilaii  a  nobis  Hcsiodi 
irersus  refcruniur.  Qua  de  re  vide  ctiam  Philos- 
tratuin  in  Prodico,  et  Ciceronem  Orficiorum  primo ; 
et  apud  Plaioiiein  in  Protagora  ipse  Prodicus  iiidu- 
cilur,  dc  hoc  virlntis  collc  verba  faciens.  Atque 
Inijus  rursus  meminil  idein  Plato  lib.  de  Legib. 
qiiarto^  Ncc  dissimilia  sunt,  qux  Cebes  nobis  in 
eaa  depinxit  talmla. 

Eue,  et  virtutes.  Dcest  et  in  i  Bonon.  antiq.  ac  5 
editis. 

Humance  vitcs  cursum  Y  Utteras  em  rimilem.  Lit- 
terae  Pythagoric^B  memin.t  ex  ecclesiasiicis  scripto- 
ribus  Uieronymiis,  in  epislola  quadam  ad  Lsetam, 
item  ad  Paminachium,  de  obitii  Paulinae;  et  in  c.  10 
Ecclesiaslis,  hunc  locum  liquido  cum  elogio  citat. 
Describitur  ab  Ausonio  hls  versiculis  : 
'    *    Litlera  Pytbagor»  discriaiiae  secta  bicomi 


Humaoae  vil»  spcciem  praeferrc  videtur. 
Nam  via  virUiiis  dexlruro  pelit  ardua  collem, 
Diflficileinque  aUilura  primum  spectaoiibus  ofiert : 
Seil  requiem  praebet  fessis  in  veriice  summo. 
MoUe  oslenlat  ilcr  via  lata :  sed  ullima  meta 
Prsecipitat  caplos,  volviique  per  ardiia  saxa. 
Ouisquis  emm  duros  casus  virlotis  amore, 
Yicerii,  ille  sibi  lauderoque  decusque  parabit : 
At  qoi  desidiam,  luxumque  sequetur  inerlem, 
Dum  fug[it  opposilos  incauta  incDte  labores, 
Turpis,  loopatiue,  simul  miserabile  traosigetaevum. 

Attingit  et  Palingenius  in  Sagiltario.  Ptyhagorica 
fortassis  dicilur,  quia  y  ei  x  creduntur  a  Pythagora 
inveutae.  Ex  Betoleio,  qui  perperam  hos  versus  sub 
Maronis  nomine  cituverat,  cum  sint  Ausonil,  ut  ob- 
servavit  Francius.  Vide  Servium  in  lib.  vi  VirgiK 
iEneid. 

Cum  printiB  adolescentuB  limen  atUgerit.  Ita  mss. 
omnes,  praeter  2  Reg.  rec.  in  quibus,  ut  et  in  vul* 
gatis,  est  primum. 

Paries.  Haec  e.x  Virgil.  vi  iEneid.  v.  5i0. 

Findit.  i  Reg.,  I  Brun.  et  edit.  Thomas.  scindit. 

In  sinistram  viam^  quce  meUoris  speciem  mentiatur. 
Edit.  5,  ad  sinistram.  Mss.  Cauc,  Jun.,  ed.  Gym- 
mic.  et  Beiul.,  qwe  virtutis  ac  melioris  speciem  men-> 
tialur. 

Incidere.  Sic  emendavi  ex  anliquioribus  ac  melio- 
ribus  mss.  I  Boiion.  et  2  Reg.  necnon  edit.  Is.  El  sic 
legendum  esse  censebant  Isaeus  et  Francius.  Alii 
codices  incedere. 

Videntur.  Heum.  legit  videantur. 

Apud  inferos.  De  boc  sequenti  capite  dicetur. 


m  I^IBH.  UGTANTIt  DIVIN.  INSTlt.  [M 

irere  :  seJ  Umen  utriqoe  non  recie;  quia  oporiait  A  quoque  ipfarum  viarum  nonKa  est,  ut  illi  putate- 


vias  ipsas  ad  vitam ,  fines  eanim  ad  mortcm  referri. 
No8  igiiur  meltus  et  verius,  qui  duas  isuis  vias  ceelt 
e(  inferorum  esse  dicimus,  quia  juslis  immortalius, 
iiijustis  poeoa  atema  proposita  est. 

Qiiomodo  aut^m  bas  viae  vel  in  cffiium  toUant ,  vel 
ad  inferna  prxcipitent,  explicabo :  aperiam  quae  sint 
virlutes  quas  philosopiii  iiescierunl ;  tum  earum  quae 
siut  pnemia,  simul  etiam  qu»  sint  vitia,  quaeve 
eorum  sypplicia,  moiistrabo.  Nam  fonasse  aliquis 
expectel,  ut  separatim  de  vitiisac  virtutibas  dicam  , 
cum  de  boAO  aut  malo  disserentibus  iiobis,etiam 
quod  est  ooBtrariuiu  possit  intellif i.  Sive  enim  vir- 
tuies  iiiseras»  vilia  sua  spoiite  decedent :  sive  vitia 
exiinas,  viriuies  ultro  subibunt.  Sic  bonorum  ac 
nialoruni  coiisiiiuta  nalura  est,  ut  se  invicem  sem- 
pcr  oppugneiil,  semper  expellanl :  iia  Gt «  ut  iieque 
vitia  deiralii  sine  virluiibus  possint,  nec  virtutes 
inscrl  sine  detraciionc  viliorum.  Ilas  igitur  vias 
longe  aliler  inducunus,  quam  a  pbilosopliis  iiiduci 
solenl.  Primum ,  quod  ulrique  prxpositum  esse  dici- 
inus  ducem,  uirumque  immorialem  :  sed  alierura 
Iionoratum  ,  qui  virtutibus  ac  bonis  prsesit,  alterum 
damnalum,  qni  viiiis  ac  malis.  Illi  autem  in  dexte- 
teriore  tanium  via  ducem  ponunt ,  neque  unum , 
neqne  perpetuum.  Siquidein  qucmlibet  doctorem 
bonx  artis  indncuht,  qui  a  desidia  revocet  bomiues, 
ct  frugi  esse  doccat.  Sed  neque  ingredi  faciunt  iu 
eam  viam ,  nisi  pueros  et  adolescentes ;  videlicet 
quod  artes  discaniur  in  bis  aetatibus.  Nos  autem 


runt.  Quid  enim  opus  est  Y  littera  in  rebus  contra- 
riis  atque  diversis  ?  Sed  altera  illa  melior  converta 
est  ad  solis  ortum,  aliera  illa  deierior,  ad  occasum  ; 
quoniam  qui  veriiatem  ac  justitiam  sequitury  b, 
accepto  immorlalitaiis  prxmio  ,  perenni  liice  potie- 
tur  :  qui  autein  ab  illo  malo  duce  ilicctus  pnetulerit 
vitia  virlutibus ,  mendacium  veritati ,  necesse  est  ad 
occasum  ei  tenebras  deferatur.  Describam  igitur 
ulramque ,  et  earum  proprietates  habitusque  mons- 
trabo. 

CAPUT  IV. 
De  vH$  vittBy  de  volupuuibui  ^  necn$n  de  incomm^di» 

Chmlianorwn, 

B  Una  est  iuque  virtulis  ac  bonorum  via ,  qu«  fert» 
oon  in  Elysios  campos  (Ut  poetse  loquuntar)»  sed  ad 
ip6am  mundi  arcecn  : 

Al  keva  malorma 
Exercet  poenas,  et  ad  impia  tariara  miltit. 

Est  cnim  criminatoris  iJlius  qui » pravis  religiiai- 
businstiuitis,  avertit  homiaes  ab  itinere  eedesli , 
el  in  viam  perditionis  indudt.  Cujus  viae  apecies  il 
figura  sic  est  composita  in  aspectu ,  ut  plaiia  et  pi^ 
tens,  omni  geoere  florum  atque  fructuum  deledaiHlia 
esse  videatur.  la  ea  enim  posiia  aunt  oamia  qM 
pro  bonis  babenUir  in;  lerra  :  opuLentiam  diGO«  ht' 
norem  9  quielem  ,  volu^utem ,  illecebrM  omMt ; 
sed  cum  iiis  pariter  iojusiitiamy  crudelitalaiD ,  aii^ 
perbiam,   perlidiam,    lihidinem,  cupidiuum,  dkh 


oinnis  sexus ,  ei  generis ,  ei  ajuiis ,  in  hoc  coeleste  c  cor<*»*™ » ignoraniiam ,  mendaeium ,  fiUiliiiiaa ,  «§• 
iler  inducinius ;  quia  Deus ,  qui  ejus  vi»  dux  esi^  teraque  viiia.  Exitus  autem  bujus  vi»  Ulis  cH.  Om 
immortalitatem  nuili  homioi  oaU)  negat.    Forma     ventum  fuerii  ad  oku emum »  uade  jam  DefrAdi  «01 

YARIORON  NOTi£. 


QuomodoautemkwvifB.  Itaedit.i^Uil.,  Is.,eimctique 
inss.  praeter  2  Reg.  rec.  et  Gant.  in  quibus,  ut  in  14 
impre!>sis,  est  mm  i$ue;  in  A  excusis,  vitiB  fira?, 
niaie;  non  enim  Luctantius  ioqnitur  de  viiis,  sed  per- 
nianei  in  allegoria  duarum  viaruui ,  quarura  uoa  in 
coBliim,  altera  ilur  ad  inferos. 

Aperiam.  Ediii  plerique  hic  perperara  addmit  que. 
—  Aperiamque,  quw.  Stf^pe  ialia  in  libris  corrupUi  ab 
iis,  qiii  puUruiiA  inaie  sonare,  que  qum.  At  iU  supra, 
eataque^  qum  mt  oitignata.  Lib.  vi ,  c.  18  :  PatientiaS' 
qae^  quas  omnium  virtutum  uuixifiia.  Gic.  lib.  1  de  Nat. 
dcor.  c.  2  :  Muliaque^  quee  dicenlur;  Ibid.,  cap.  42  : 
Eaque^  quoe.  Lib.  lu  de  Nat.  deor.,  c.  7  :  Omniaque^  D 
quce.  Vindicavit  Sallusiio  etiliUiUravit  Gurtius.  Gatii.  lu 
5,  p.  25.  BuN. 

Sive  enim  virlutes  inseras^  vitia  sua  sponte  decedeul : 
s\vc  viiia^imas.  Mss.  61ieg.  rec.  et^S  edit.  leguui.  Si 
e;<im;ross.  15  rcc.  ei  8  iuipressi  codices  iii/ei'4is,  aiaie. 
Vide  infin,  virtutes  inseri.  Post  sive,  luss.  7  adduiii 
eiiam,  quod  respuuut  anliquion»  ac  p4>tiores  aoriptt 
ci  lypis  excusi. 

Yitia  detrahi.  Mss.  16  rec.  ei  2  edit.,  reSr^Uu.  Mox 
scqnitur,  sine  detractioae  vitionim. 

ilec  virtutes  inseri.  I(a  mi»s.  ouui66«kt  quaDipliiresiy- 
pisexcusi.  tild.  Paris.  15^5,  Grat.,  \s.,inferr\.  Videau- 
pra  i*tr/u(^s  iuseras. —  Virtutes  interi.  Kecie.  Cpit.  c. 
GO  :  De  nosiris  animis  prius  vilia  detrabeuda,  et  tum 
detnum  virtuies  inserendui;  cap.  Gl :  Hm  vitiorum  j^- 
pes  eruendce^  ut  viriutes  inseri  possint,  . .  n£que  4e- 
trahi  possunt.  ,  .  .  natura  insiU.  lufra»  Neque  deira^ 
hendos,  • .  Deus  imevit.  fimf. 


Ac  bonis  prmnt.  Edit.  Sablac.  liabel  :  botievt 
prmditus. 

Perenm  iuee  potietur.  Vox  perenni  \n  Ven.  il» 
ct  b7  desideratur  :  forte  ob  consimiiem  vocem  prih 
mio  excidit.  Vindicavi  ad  I.  iv,  c.  50;  perenni  Im 
potiatur. 

Itaque.  Mss.  Jun.  Ult.  et  5  cdit.  vet.  igitur. 

At  tmva  malorum.  Vcrba  Maronis  iii  vi  iEoeM. 
citantur,  nb  eodeni  llier.  in  x  Ecclesiasiis  eapul.  S^ 
milis  ex  eadem  re  argumeniaiio  est  apud  Chrysait. 
contra  vitnperatores  viue  monasticae,  lib.  ii. 

Omni  genere  florum.  Expuiixi  siiperabundanlem  eo- 
pulam  et,  quaiii  premittunt  8  mss.  toiidemqiie  valgali; 
sed  qu.i!  abest  a  piurimis  bonx  notae  et  5  vet.  editis. 

Esse.  Iloc  verhuin  desideraiur  in  Bon.,  Tax.,  Pet- 

Posifasunfomma.  Ilarestitui  exmss.^  Boiioo.,  &•* 
ffio-Pul.  aliisque  2  Reg.,  5  Lips.,  4  Colbert.,  Jaa^ 
Torn.,  Bodl.,  Glirisl.,  2  Glarom.  aliisque  optiMS 
et  antiqniSNimis,  ut  observavit  Micliaei  Tiiomasiai- 
Eamquc  leciionem  mavult  ls;cus,  quam  posuil  Dmt 
omnia,  1  Reg.  amiq.  et  13  rccentisslraorum,  novMi* 
que  edit.  necnon  fccripiorum  3  Oxon.  ct  4  vulgili- 
rum,  expnncto  nomiiie  Deus;  uulla  enim  vitiap»- 
suit  Deus.  Nam,  ut  opiime  observat  Thomasius,  1» 
quj!  mala  sniit,  vel  speciem  quamdam  bal)ent  bdBi 
non  referenda  sunt  ad  Deuin,  sed  ad  nos,  qui  pee9* 
lis  iiosiris  mala  nobis  creantus,  rebusque  tMmis  m 
perniciem  nostram  utimur. 

HujHs  vim.  Mss.  5  rec.  et  k  edit.;  Mi/tia  «ttirhlk 
tur  in  quibusdam,  sed  maie.  * 

Cum  vmaum  f^Mrii   md  mUremmm.   Senuua  Vil 


645  LffiER  YI.  DB  VERO  CULTt).  6IG 

liccl,  cum  omni  su^  pulchritudine  tam  suhiio  praeci-  X  ^i^i'*  subjectus  injurise;  el  (amen  (Hnma,  qutc  amnra 


dilur,  ui  fion  ante  quis  fraudem  prospicere  possit , 
qiiam  praecipilalus  iii  altiludiDem  profuudam  cadat. 
QuisquiseniiD  prxsentium  bonoruin  specie  captus,  ei 
in  his  consequcndis  ac  fruendis  occupatus,  non  prae- 
videril  cn  qusR  post  moriem  secutura  sunt »  seque  a 
Deo  averierii :  is  vero  adiuferos  dejectus,  in  aeiemam 
damnabiiur  poenam. 

Yia  vero  ilia  ccelestis»  difficilis  el  cliYOsa  proposita 
csl,  vel  spinis  horrentibus  aspera,  vel saxis  eJLianiibus 
impedita ;  ut  cum  summo  labore  ac  pedum  tritu  , 
cumque  niagna  cadendi  soilicitudine  sil  cuique  gra- 
diendum.  In  hac  posuit  jijstiilatti,  leiDperantiaiii , 
patieniiam ,  iidem ,  castitaieiB ,  abuineiitiam ,  eon- 
cordiani,  scienliam,  veritnieiu ,  sapieutiam,  cae* 
terasque  virlulcs 
tcm,    ignoniiniam 

nes  omiies.  Quisquis  enim  spem  suam  porrexerii 
longius,  et  meliora  maluerit  ,  carebic  liis  terrae 
bonis,  utcxpeditusaclevis  diriicaliatem  viae  sape- 
ret.  Ncc  euim  potesi,  qui  se  apparatu  fegio-circam- 
Aederit,  aut  diviliis  oiieraverii,  angiislias  illas  vel 
ingredi ,  vcl  tenere.  Unde  intelligitur,  idcirco  malis 
ct  injustis  facilius  provenire  quae  eupUnt ,  quia  prona 
et  ^leciivis  esi  eorum  via  :  bonis  auiem ,  quse  opteut, 
diflicile  procedere,  quia  dirficili  et  arduo  itinerc  gra- 
diuDlur.  Jusius  ergo,  quoniam  durum  asperumque 
iter  ingressus  est,  coniemptui ,  derisui,  odio  sit  ne- 
cesse  esi.  Omxies  enim  quos  cupiditas,  aut  volupuu 
prxcipites  irahit,  invident  ei  qAii  vinoten  capere 


sant,  perferens.  Et  si  paueniiam  jugem  ad  summum 
illum  gradum  finenique  perduxerit,  dabitur  ei  corona 
virtutis ;  et  u  Deo  pro  laboribus,  quos  in  viia  prop- 
ter  jastitiam  pertulit,  immorta!itale  donabitur.  Hae 
sunt  viae  quas  Deus  hnmanae  vit:e  assignavit ,  in 
qHibas  singulis,  et  bona  ostendit,  et  mala,  sed  ordine 
prxpostero  atque  converso.  In  ana  cnim  monstravit 
tfemporalia  prius  mala  cum  rcicrnls  bonis,  qui  est 
erdo  melior  :  in  altera,  temporalia  prlus  bona  cum 
setemts  malis,  qui  est  ordo  dcterior ;  ut  quicuinque 
praesentia  mala  cum  jtisiiiia  delegerit,  majora  el  cer- 
tiora  eonseqaatnr  bona^tpiam  fuemnt  ilia,  qux  spre- 
v^t  :  tiuisquis  autem  prxsentla  bona  prdcposuerii 
justittai,  in  majora  et  longiora  incidat  mala,  qunm 
sed  siiiiui  cum  bls  paoperta-  B  fuerunt  ilfa,  qiiai  Tugit.  Haec  enim  vita  corpoialis, 
lal>orem ,   dolorem ,  amariiudi-     quia  brevis  est,  idcirc6  et  bona  ejus,  et  mala,  brevia 

sint  necesse  est.  llla  vero  spiritalis,  quoe  huic  ter- 
renx  coniraria  est,  qaoniam  sempiieriia  est,  idcirco 
et  bona  ejus,  et  mala,  sempiterna  sunt.  Ita  fit,  ut  et 
bonis  brevibtis  mala  aMcriia,  et  malis  brevibus  bona 
«lema  Miccedant. 

Ilaque  cum  simul  proposita  sint  homini  bona ,  et 
mala^  considerare  unumquemque  secuin4ecei,qu4i)io 
satius  sii ,  perpetuis  biNiis  naia  brevia  pensare,  qnafn 
pro  brevibus  et  caducis  bonis  mala  perpelua  susti- 
nere.  Nam  sicut  io  boc  saeculo,  cura  cst  proposiiu« 
cuffl  hoste  cerlafNen,  priMs  iaboraiidiiiai  est,  «c  sis 
posimodum  in  otio ;  «surieftdiim ,  sitiendiim ,  xstus , 
frigora  perferenda,  iiumi  qaiescenduin ,  vigilandum, 


poiuit ;   et  inique  ferunt  id  babere  aliquem,   quod  G  periclitandum  est  ut ,  saivis  pigiMrilNis ,  el  doiuo,  et 
ipsi  non  habent.  Erit  iiaque  pauper,  humilis,  igno-     re  fainiliari ,  et  omnibos  pads  ac  victoriae  bonis 

YARIORUM  NOT^. 

biusl 


Brev.,  c.  5  :  Simul  ad  la^ipori*  jaeturmm  nentfm  m. 
Virg.  VI.  itln.  45  :  Ventum  er^ii  cd  Umen,  Sil.  flal. 
XV.  V.  510  :  Ut  venlum  in  culmeu.  BuN. 

In  altitudinem  profundam  cadal,  Sic  eoiendnvi  ex 
omniiNis  ferme  mss.  ei  editis.  Qunm  lectionem  non  im- 
probandam  existinio,  «i  improbavttTtiomasius;  cura 
eiiim  ahiiiulo  a  ptH>Rindit?ite,  ut  Ha  dicam,  nonnisl 
ratkiAe  dillerat,  S(e|>e  aliiiodo  pro  profuiiditate,  seu 
proAiMdo  pouilur.  Sic  Altitudinem  mtrris,  Ps.  lxviu, 
^;  Ak  €ltitudine  inferorum  edtixit  illos,  Sap.  x,  19; 
Shmltitudine  veHtris  inferis,  Ecdi.  li,  7;  Duc  ia  ut- 
Ivw,  Lioc,  V.  4  ;  H,  Pnieus  alius  esty  Joan.  iv ,  If ,  id 


V,  p.  173  ;  ProfundiB  aliitudims  ipecum  dixit^ 

Posuf/.  liiteliigas,  Deus, 

Aman^iK/ines.Mss.Giirist.Merton.  En.  mleiudines. 

Angustiasillasingfedi.  i^auliiuis  Nolaaus  ep.  *S9.  c. 
2  :  Pliarisoius.  .  .  itUrare  non  potuii^  guia  subfarjciua- 
tos  arcta  non  capiunl.  Nec  poieral  eo  recipi  Ltajac- 
tantia.  qiw  se  Imnuiitas  augusia  colUgii^  el  unguU9 
angustior  contrili  cordis  exilitale  penetravU. 

Provenire.  Eleganter.  Uem  «iok,  procedere.  iw^ 
tin.  1.  v;i,  c.  ^  :  Rebus  felidier  provenieniibu$.  Cic.  i. 
I,  de  Fin., c.  i4  :  Nec  4fuid  pr^veMurum  sii,  frovidet. 

Diffieile.  Adverb.  WinrtfS  I.  ii,  c.  !8:  Difficile  »e..« 


est,  ubi  profuuda  est  a<|ua,  fiac  (fnoque  voc^  eodcm  j^u^lieantibus.  L.  xvii,  e.  25fin. :  Difficite  sanescunt 


ai^tiicaiu  U!»i  suntCxsar  1.  iv,  vell.  Gallic.;  Gicero 
ad  AttiC.  IX  :  Terra  descendil  ad  infinitam  atUtudinem. 
lib.  1  de  Diviiialioiie;  et,  Sacrum  derpressum  estin 
mirandam  allitudinem,  vii  Yerr.  €els,  liii.  vu,  cap.  7  ; 
Laciaiitiiis  ipse  Divin.  Insiilul.  lib.  iii,  cap.  28  :  In 
puteo  sic  tUio,  ut  fundus  $H  nuUtu.  in  Epitome  cap. 
7i  :  Subsident  valies  in  aUiiudinem  profttndam,  juxXa 
Bis.  Taurin;eirecie.  Ykieseq.l^orro^^afflWsopposila 
videaniur  altitudo  et  profundum^  tamefi,  inxta  Aitgiis- 
tiiiiMU,  Aliitudo  in  iatina  littgua  utrumque  significat;  et 
ifuod  §ufsum  versus  est^  aitvtudims  nomen  ketbet ;   et 

r)d  %H  ftrvfuttdum  4Utum  est^  aititudinis  nomen  habet. 
Aiigusiiiius  Serm.  165,  de  Yerbis  Apostoli  E]Hies. 
iiL  Ita  quenon  opus  esi  emendatiene  ms.  Bononiensis 
aiMi^.  quaiu  induciMit  TiM>ma9iu8,  karus,  Ttiysrus, 
GaUsens,  Sparkius,  Walcliius,  scilicet,  ex  ottitudine 
inprofuidacadttt.-^JuaUitudinem  profundam  cadat. 
Seneca  ep.  70  :  0  vtrum  fm^em  1 .  .  <futtm  mhnose  in 
m  aiHtndiBemfmirti..^  immitmetl  Arno- 


ec  alibi  sspius.  Yocula  hodie  fere  neglectn,  ciijus  fn 
Fa4>ro  duo  tafHmn  loca  ex  Cic.  et  YeHeio  producta. 
Cupiditas,  aut  voluptas.  Mss.  1  Bonon.  antiq.,  Gauc., 
JoH.,  Lips.,  cupiditas  ac  voiuptas. 
■  In  unu  enim.  Bonon.  aiitiq.,  In  sua  enim. 

Incidatmaia.  Bene«  ob  praeced.  consequiiUur  bona. 
Mss.  ii  rec.  et  8  edit.,  incidei. 

VUa  corporalis.  itaaiss.  aMiq.  et^timi  permnki. 
Gauc.  9  rec.  cum  edd.  itabimt  demporaHs.  A4  ibi  #i 
aiHkiiesis  de  oorporaii  ad  fipiritalem.  Is^us,  atque 
aiiie  i|»suin  Tnomjlsius. 

Cum  Mtnui.  Mss.  12  9emei.  Yidcas  soepe  io  mss. 
confunili  semel  ci  simul. 

Pigtioribns.  id  est,  ftfHs. — Satvis  pignoribus.id  est, 
lil>eri&.  Gonf.  L  vi,  c.  li,iii»t.  6i&pe  Gypniamis.^.  f^. 
de  EieeiBOS.«  ed.  Grvpb.,  p.  2^;  Charis  pignoribus... 
providere...  Da  utilia  et  adulana  pmaepia  pigao' 
ribus. 


w 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


648 


perfrui  possis :  sin  autem  praesens  oiium  malueris,  A.3niinis»  ^cl  unius  hoslis  insidias  vel  apertos  impeUis 


quam  laborem ,  malum  libi  maximum  facias  necesse 
est;  praeoccupabit  enim  adversarius  non  resisienlem ; 
vastabnnlur  agri ,  diripietur  domns ,  in  praedam  uxor 
ac  liberi  venient ,  et  tu  ipse  inlerficiere,  aut  capiere: 
quae  omnia  ne  accidant,  pracsens  commodum  difTe- 
rendum  est ,  ut  majus  longiusque  pariatur.  Sic  in 
omni  hac  vita ,  quia  nobis  adversarium  Deus  reser- 
vavit ,  ut  possemus  capere  virtutem ,  omiitenda  est 
praesens  volupias,  ne  bostis  opprimat :  vigilandum , 
staiiones  agendae ,  militares  expediliones  obeundae, 
fundendus  ad  uUimum  cruor,  omuia  denique  amara 
ct  gravia  patienter  ferenda;  eo  quidem  prompUus, 
quo  nobis  imperator  noster  Deus  pracmia  pro  labori- 
bus  aeterna  consliluil.  Et  cum  in  hac  terrena  niiiitia 


vigilare  ;  qui  nos,  sicut  perili  et  exeroitati  duces  so- 
lent,  variis  artibus  captat,  pro  cujusque  naUira  et 
moribus  saeviens.  Aliis  enim  cupiditatem  insatiabileoi 
immittit,  ut  opibus  suis|tanquam  compedibus  illigalos 
a  via  veritatis  excutiat.  Alios  inflammat  irae  siimulii, 
ut  ad  nocendum  poiius  inientos,  a  Dei  conteropla- 
lione  deiorqueat.  Alios  immoderatis  libidinibus  im- 
mergit,  ut  voiupiati  et  corpori  servientes,  ad  virta* 
tem  respicere  non  possint.  Aliis  vero  iuspirat  invi- 
diam,  ut  suis  ipsi  tormentis  occupaii,  nibil  cogitent 
aliudj  nisi  eorum,  quos  oderint,  felicitaiem?  Alios 
inflat  ambitionibus.  li  sunt,  qui  ad  gerendos  magiso 
tratus  omnem  vitae  suae  operam  curamque  conver- 
tunt,  ut  fastos  signent,  et  annis  nomen  imponant. 


tanium  homines  lahoris  exhauriant,  ul  ea  sibi  pa-  -^  Quorumdam  cupiditas  tendit  altius,  non  ut  provin- 


riant,  quae  possuni  eodem  modo  pi^ire,  quo  parla 
sunt :  cerle  nobis  nullus  labor  est  recusandus,  qui- 
bus  id  acquiriliir,  quod  nullo  modo  possit  amitli. 

Voluit  enim  Deus ,  qui  homines  ad  hanc  militiam 
genuit,  expeditos  in  acie  stare,  et  inlentis  acriter 


cias  temporali  gladio  regani  :  sed  ut  inflniia  et  per- 
peiua  potesiate  dominos  se  dici  velinl  universi  ge- 
neris  humani.  Quos  autem  pios  viderit,  variis  Impli- 
cat  religionibus ,  ut  impios  faciat.  lis  vero,  qul  sa- 
pientiam  quserunt,  philosophiam  in  oculos  impiogit; 

VARIORUM  miJE. 


Siationes  agenda.  Mimesis  ex  friigmenlo'  de  Rep. 
Unde  eiiam  hoc  est,  quod  Deum  imperalorem  (ovto- 
xpaxopa)  nominat.  De  quo  supra  libro  m,  cap.  18. 

fiETOLEIOS. 

Eo..,promplius,  quod,  Multi  quidem  scrlpii,  in  his 
Witt.,  Lips.,  Reimm.,  cum  edilis  omnibus,  eo... 
promptiusj  quo;  sed  edidi  ex  Guelferb.  et  Goth.  mem- 


mendas,  pro  anno  efflnxerunt.  Isidor.  Hispalens., 
lib.  V.  Ktymolog.  cap.  56,  el  alii.  Uem  Servius  ad 
illud,  I.  V.  i£neid. : 

Adilis  cum  lubricus  aoguis  ab  imis.... 

Annum  autem  Jovi ,  menscs  Junoni  consecrabant. 
.       ..         -  .  .     .  ^      V        Pluiarch.  problemai.  Rom.  ca.p  77,  constatque  ini- 

branis  :  eo  promptiut,  (^uod :  iia  iioster  c.  Q  :  ta-  p  ijo  unius  lanlum  mensis  spatium  annum  habuisse. 

ciunt,.,  muUa  quce  bom  faciunt^  eo  quidem  promp'      •■ 

Ims,  quod  fallendi  gratiafaciunt.  Bun. 


Quibui  id  acquiritur.  Mss.  5  rec. ,  quo  id  acquiritur. 
Editi  octo,  quo  id  acquiratur. 

Ad  unius  hostis  insidias.  Mss.  1  Reg.  et  Brun.,  ad 
hujus  hostis;  Caiic,  i  Reg.,  i  Colbert.  et  7  editi,  ad 
invisibilis  hostis;  3  Reg.,  4  Colbert.,  2  Clarom., 
Cant.  et  ed.  Rom.  i470,  ad  unius  vel  invisibilis  hostis 
insidias, 

Ut  voluptati  et  corpori,  i  Reg.  rec.  et  Brun. ,  ut 
voluptati  corporis  servientes. 

Inftat  ambitionibus.  Ita  emendavi  cx  antiquissimis 
et  optimis  mss.  i  Bonon.  anliq.,  5  Re<(.,  Cauc,  i 
Lips.,  Pal.,  Brun.  et  edit.  Is.  At  scripii  7  Ri!g.  rec, 
6  Colberr.,  i  Clarom.  et  i4  typis  exciisi  feruiu  in- 
flammaty  quod  non  convenil,  et  jam  mox  pr.Tcessii 
inflammat  irm  stxmuUs.  i  Clarom.,  inflammai  et  inflat 
ambitionibus,  —  Alios  inflat  ambitionibus.  Ita  I.  vi, 
c.  24 :  Snperbia  tumidus  infletur.  1  Jb.  vn,  c.  i  .  Am 


quenri  quia  ad  lunae  ciirsum  meliebantur,  iunarem  ap* 
Pontan.  lib.  u  Uraniae »  de 


pellabanl.  Joan.  Joviau. 
Luna  : 

Orbibus  orbes 
Mutat,  agens  circum,  et  parvum  convertilur  anmini. 

Alii  bimestris  spatio  annum  terminabant ,  inter  quos 
et  iEgyptii.  Idem  Pontanus  eodem  ioco  : 

iGgypti  primimi  veferes  fecere  bimestrem. 

lidem  illi  ^Egyptii  interdum  in  tres  menses,  aUquan- 
do  in  quatuor  annum  suum  secabaiit.  Piularcn.  in 
Numa.  Cares  et  Acarnanes  sex  mensium  spatio  an* 
numcIaudebant.Censorin.  lib.de  die  Natali ,  cap.19, 
ut  et  Hebraei  ad  lunae  motum  aiinom  sex  roensium 
efl*ecere,  Suid.  in  voce  ivtavro;,  annus.  Atque  hi 
quidem  pro  summo  Deo  luiiam  venerabaiitur;  ideo 
ad  ejnsdem  cursum  annos  suos  circiimscribetiant : 


biiione  inflati,  Conf.  nol.,  1.  v,  c.  22.  Cyprian.,'  I.  ii,  D  ?*'''^  ^^'^^^I  ^''^""™'  W  coeIe.stiunri  siderum  ducem  So- 

^     -  -  ...  ..     .  ^  ->         ign^  agnoverunt ,  ejusque  metientes  cursus ,  annos 

suos  ad  motum  illius  conformabant.  Serv.  ad  illiid 
lib.  III.  i£neid.  : 

Interea  magoum  sol  circumvertitur  annum. 

—  fJt  fastos  signent ,  et  anms  nomen  imponanl.  Agit 
Lacianiius  de  iis  quos  inflavit  ita  ambitio,  ut  nihil 
cngitent  aliud  quam  ut  geraiit  magisiratus »  taies 
maxime,  quibus  Fastoruni  signandi  et  aniiis  nomen 
imponendi  ratio  adjuncta  fuit ;  id  est,  agit  de  conso- 
libus,  de  quibus  Fasii  consulares  dicti,  iidemque 
consules  aniiis  nomeii  imponebant.  Apte  Seneca  de 
Ira  libro  primo  exeimte  :  Ambitio  non  est  eontentm 
honoribus  annms ;  si  fieri  potest ,  uno  nomine  occti« 
pare  fastos  vuU,  per  omnem  orbem  tituios  ditponere^ 
Salvianus,  lib.  vi,  ed  Brem.,  p.  i06:  QuumhcBe  ou^ 
nia  ipsi  (consules)  agant,  qui  annis  nonuna  trihtwni^ 
el  a  quibus  anni  ipsi  exordium  sumant. 

Variis  impUcat.  Sic  lego  cum  mss.  inliqulmttliln 


ep.  2  :  Iiiflet  superbia ,  iracundia  inflammet.  Plurali 
numero  ambitiones  in  Verrinis  Cicero  dixit.  Conf. 
Lacl.,  I.  IV,  c.  i6,  injustiiias.  Bun. 

Et  annis.  Legendum  forle  anno,  Et  annis  nomen 
imponant.  Quam  varia  et  multiplex  in  nnmerandis 
suis  annis  Vetuslas  fuerit,  enarrare  hic  longum  foret. 
Consulantur  D.  Augustin.,  lib.  xii  de  Civit.  Dei, 
cap.  40;  et  lib.  xv  ejusdem  operis,  cap.  i4.  C.  Plin. 
lib.  vn,  cap.  48.  A.  Gell.,  iib.  iii  Noct.  Auicar., 
cap.  48.  Censorinus  de  Die  Natali ,  cap.  i5  et  copio- 
sius.  Jan.  Parrhas.,  epist.  65.  Pet.  Nannius  Miscel- 
laneor.,  lib.  v,  cap.  7.  Carol.  Sigon. ,  lib.  ii.  Emen- 
dat.,  cap.  i6.  Servius  Honoratus  ad  illud,  lib.  i 
iEneid. 

Triginta  magnis  volveodis  mensibus  orbes. 

Et  primi  mortalium  iOgyptii  ante  usum  litterarum 
jnvcnlum ,  draconem  ore  candam  retinentem ,  ad 
motus  reciprocos  astrorum  et  vicissitudines  expri- 


6i9 


LIBER  VI.  DE  VEUO  CULTl. 


650 


t)li  specie  lucis  cxcxcet ,  ne  quis  comprehciulat  ac  A  Yi.rtus,  diTiiiis  pretiuni  persolvere  posse. 


teneat  veritaiem.  Sic  hominibus  obslruxii  nditus  om 
nes,  et  obsepsit  vias,  publicis  l.^eius  erroribus  :  quos 
Qi  discutere  possemus,  ipsumque  auctorem  roalorum 
vincere,  illuminavit  nos  Deus,  el  armavil  vera  coeles- 
lique  virtute;  de  qua  nunc  mihi  disserendum  est. 

CAPUT  V. 

,      De  falsa  virlute,  et  eadem  vera  ;  ac  de  icieutia. 

Sed  priusquam  singulas  virtutes  exponere  inoipio , 
dcterminanda  cst  ipsa  virtus,  quam  non  recie  phil)- 
sophi  definierunt,  quid  csset,  nul  in  quibus  rehns; 
quid  opens,  quid  habeai  ofHcii.  Nomen  itaque  solum 
retinuerunt,  vim  vero,  et  rationem ,  et  eflectum  per- 
diderunt.  Quaecumque  aulem  in  definitione  virtuiis 
solent  dicere,  pnucis  vcrsibus  coltigil  et  enarrat  Luci-  g 
lius,  quos  mnlo  equidem  ponere;  ne,  dum  multorum 
senteniias  refello,  sitn  longior  quam  necesseest. 


Virlus,  id  dare,  quod  reipsa  debetur  honori ;  [  rum ; 

Hostem  esse  alque  inimicum  bominum,  morumque  roalo- 
Coolra,  defensorem  hominum  raorumque  bonornm ; 
Hos  maffnifacere,  his  bene  velle,  his  vivere  amicum : 
Commoda  prsterea  patri»  sibi  prima  putare, 
Deinde  pareninm,  lertia  jam  postreniaque  nostra. 


Virlus,  Albine,  esl,  prclium  persolvere  verum ; 
Queis  in  versamur,  queis  vWimus  rebus  adcsse. 
Yirtus  est  homini,  scire  id,  quod  quaeque  habeat  res. 
Virlus,  scire,  hominirectum,  uiilc,  quid  sit  honestum, 
<}ux  bona,  qu«  mala  item,  quid  inutiie,  lurpe,  inhonestum. 
Yirtus,  quxrcndae  fiaem  rei  scirc,  modumque. 


Ab  iis  definitionibus,  quas  poeta  breviter  compre- 
hrtndit,  M.  Tullius  iraxit  officia  vivendi,  Panatium 
Sioicum  secutus,  eaque  tribus  volumiiiibus  inclusit. 

Ilirc  auiem  quam  falsa  sint,  mox  videbimus,  ut 
appareat  quanlum  iu  nos  dignalio  divina  contuleril, 
quae  nobis  aperuit  veritntem.  Virlutem  esse  dixit, 
scirc  quid  sit  boniim  cl  mrlum;  quid  turpe,  quid  ho- 
ncslum,  quid  uiilc,  quid  minus.  Brevius  faccre  po- 
luil,  si  lantum  bonum  ac  malum  diccret,  quia  iiihil 
potest  csse  utile  vel  honcsium ,  quod  non  idem  bo- 
num  sil,  iiiliil  inutile  ac  turpe ,  quod  non  idem  ma- 
lum.  Qiiod  ct  pbilosophis  videiur,  ei  idem  Cicero  in 
lcrtio  supradicli  operislibroosteudii.  Verum  scientia 
non  potcst  esse  virlus,  quia  non  cst  inlus  iu  nobis, 
sed  ad  nos  exlrinsccus  venii.  Quod  autem  transireab 
allero  ad  alierum  potest,  virtus  non  est ,  quia  virtus 
sua  cuique  cst.  Scientia  igiiur  alieni  beneficii  est, 
VARIOROM  NOTiE. 


S  Bonon.,  Rcgio-Put.,  Jun.,  5  »1.  Reg.  el  2  Colbert. 
In  4  Rcg.,  Cauc,  3  Colbcn.,  En\.,  2  Clarom.  et  13 
edit.;  vani$  implicat;  in  1  Colbert.,  vanis  impleal; 
in  1  Reg.  rec,  Pen.,  Cant.  ot  6  vulgniis,  inanibas 
implicat ;  \n  i  Reg.  rec,  inanibua  impleat,  —  Va- 
ni$.,..  religionibus.  Bon.,  Juii.,  Golh.,  varii$.  Peu., 
Subl.,  Rost.,  Ven.  ii7l,  1515,  Paris.,Crat.,Gymn., 


Pula  minoris,  seu  iEmiliani,  qnod  ex  Velleii,  Hb.  i, 
cap.  13  apertum  est.  Cell. 

Dignatio  divina,  Ex  stylo  Apuleii  et  maxime  Scrip. 
torum  Sacrorum.  Apiil.  ad  Asclep.,  p.  80:  llominei 
$oti  deorum  digiialione  perfrunniur.  S.-cpe  Cyprianiis, 
lib.  I,  epist.  i,  ed.  Gryph.,  p.  58  :  Et  $i  quis...  prior 
divin:r  dignalionis  celeritate  pra*ces$erit,  lib.  i,  cp.  i. 


Isxus,  inanibu$.  Cauc. ,   Lips.  ,   Reimm. ,  Fasil.,  C  P*  ^^  ^  Plebem  divina  digiiatioiic  nobis  conimissiiiii 


Grvph.,  Torn.,  Tliomas.  et  sqq.,  vnni$.  BcN. 

tfii $pecie  luci$  exccecet.^Xs^.  "i  Bonoii.et  2  Clarom. 
a  prima  maiiu,  $peciem. 

Via$  publici$  tcetus  erroribn$.  Mss.  2  Reg.,  4  Colb. 
ct  i  Brun.  ac  5edii.  vct.  tntn$;  1  Clarom.  latenter, 
—  Lwtus  erroribu$.  Neglexcrunt  Lcxica  cou(>truciio- 
iiem  cum  oblativo ,  qu.i  etiam  iisiis  Claudianus  in 
Eulrop.  573  :  profunda  lastu$  casde.  Sxpc  Ovidius,  e. 
g.,  lleroid.  cp.  xii,  178 : 

Rideat,  et  vitiis  laeta  sit  illa  meis 
JL.  4  Ponl.  9 : 

Imperii  laetus  honore  tui.  Bon. 

Armavit,  Ms.  Tornesianus,  firmavit. 

Incimo.  Sio  reposul  ex  anliquissimis  el  optimis 
mss.  i  Bonon.,  tf  Reg.,  Tax.  et  ed.  Cellar.  fn  mss. 
io  rec.  et  17  impressis  est  incipiam.  Sed  et  lib.  iii, 
cap.  8,  priu$quam  dicere  incipio, 

In  definitione,  Ita  sex  edit.  vet.  ciim  omnibus  mss 


prceparemus.  Kp.  3,  p.  47  :  Quibus  honor  tantus  de  DcL 
digiiaiione  conceditur. 

Scire  quid  $it.  Disputal  Plutarchn.e,  ulriiiii  virtiis 
doc^ri  posait ;  ei  Miisonius  apud  Sloh.Tuni  virtuiis 
gcnus  facit  scieutiam.  At  quainvis  radicctn  virlutis, 
quae  est  vel  iu  ipsa  benigna  nalura,  vel  in  graii»  di- 
viiiu»  operatione,  doceri  nemo  possit,  ipsiiis  tamen 
limites,  attributa,  ac  circiimstanii.is,  noii  nisi  a  ma- 
gistris  prudcnlibus  liabere  possumus. 

Quid  minus.  Brevius  facere  potuit.  Mss.o  rec, //uo(f 
minu$  breviu$;  1  Colbert.,  quid  minu$  breviu$;  Jun., 
quid  tamen  breviu$;  6  al.  scripli,  quid  minu$  breviui^ 
abscfue  ulla  incisione. 

Cicero.  In  iiiOrfic,  cap.  I,ha^cait:  ^am  $ive  honet- 
tum  $olum  bonum  e$t,  ut  Stoicis  ptacet ;  $ivc  quod  ho- 
ne$lum  est,  id  ita  $ummum  bonum  e$t,  quemadmodum 
Peripateticis  placet...  dubitandum  non  est,  quin  nun* 
quam  pos$it  utitita$  cum  hone$tate  contendere. 

Verum  $cientia,  etc  Argiimeiitum  hoc  noii  lam  ve- 


pr.-cteri  Reg.rec.cui,uteteditisi4esttn(/e/Sm<fonein.  ^  rum  est,  quani  verosimile.  Nam  fides  qiia;  ex  Platonc 


Virtus,  In  Lucilii  fragmeiilis  circa  finem.  Vitle  el 
llorat.,  lib.  i,  Ephi.  i  ad  Maeceiiatem. 

Queis  in  ver$amur.  Id  est,  m  quei$f  vel  ^iii^iM  vena^ 
f)iur,  per  anastropheu,  ut  lib.  v,  c  9,  Quibu$  coram, 

Bdn. 

Virtu$  e$t  homini.  Sic  resiiiui  ex  mss.  pene  omni- 
l)us,  i^  ediiis,  et  (i\  Lucilio  ipso.  In  4  scripiii  rec  et 
6  vulgaiis  est  homini$. 

Ho$  maqnifacere.  1  Kcg.'antiquissimus,  magis  faeere 
corrupte.  Mss.  i5et4 vet.  cdit.,  Ho$  magnificare,  male, 
rcpugnante  metro.  i  Colbert.,  i  Clarom.,  Magnificare 
hos. 

Pan(etinm  Stoicum  $ecutu$.  Cic  lib.  i  de  Orfic, 
cap.  St :  Panmiu$  $ine  controversia  de  vfficiis  accura' 
ti$iime  di$putavit,  quemque  iios,  correcttone  quadam 
adhibita,  poii$$imum  $ecuti  $umu$.  iluiic  4  Acad. 
quaest.,  cap.  33,  Principem  prope  Stoicorum  dicit;  et 
bcipionis  Africani  famifiarem,  dc  Offic,  Itb.  i,  c.  26. 

Patrol.VI. 


est  vera  Dei  cognitio  in  Tiie:rteto,  virius  est  :  aiqui 
fides,  iit  Paulus  ad  Rom.  scripsit,  ex  auditu  est. 
Quare  diligentius  expendendum  esi,  quatenus  In  no- 
l)is  sit,  vcl  noii  sit.  Quod  si  philosophis  illis  crediiiius, 
nostrum  discere  nihil  aliud  esse,  quam  reminisci,  fa- 
cilc  iiiteHigemiis  quiddam  iii  nohis  esse,  qiiod  pcr 
doctrinam  excitatur,  quod  l)i«ilectici  ^uo-ixr^y  $'>>apv 
appcllant,  Elhici  ^^uo-exriv  «ps-nQv.  Tacco,  qiiod  iic  lo- 
rinsecus  quidem  docente  doclorc,  et  mentis  lumen 
per  suam  doctrinam  accendentc,  docirina  ca^iesiis 
accedii,  iiisi  una  coBlesiis  doctor  in  |>ector:i  nosira 
lalcntc  quadam  vi  peuoiravcrii;  noii  magis  qtiam 
vcra  virtus  ipsa,  qiiam  ncmo  in  pcciorilxts  iiumanis, 
qiiam  solus  sanciilicator  formarc  poiest.  Usqne  adeo 
non  in  nobisest  virtus  ilU,  nt  quidquid  illud  sit,  qnod 
in  nobis  a  n(»bis  est,  nil  valeat  ad  s.iluteni,  itisi  id  fue- 
rit  a  numinc  diviuo  per  regeneralionem  cmt*ndaium, 
reformatiunque. 

21 


m 


FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT. 


m 


quia  posila  est  in  audiendo.  Yirlus  tota  nosira  cst»  A  iram  cohibere,  cupiditatem  comp66cere,  libidinem  re- 


quia  posita  est  in  Tolantate  racicndi  boni.  Sicut  ergo 
iii  ifinere  celebrando  nihil  prodesl  viam  nosse,  nisi 
conaius  ac  vires  soppetant  ambulandi  :  ita  Tcro 
scieniia  nihil  prodest,  si  vlrtus  propria  deflciat. 
Nam  fere  etlam  ii  qui  peccant,  et  si  non  perfecie, 
taroenquid  sitbonum  et  malum  seniiunt;  et  quo- 
ties  aliquid  improbe  faciunt,  pcccare  se  sciunt  et 
ideo  celare  nituntur.  Sed  cum  eos  boni  et  mali 
natura  non  fallat ,  cupidiiaie  mala  viocuntur  ut  pec- 
oent,  quia  deest  illis  virlus,  id  est  cupiditas  recta  et 
honesia  Ifactendi.  Ex  hoc  igitur  apparet,  aliud  esse 
scicntiam  boni  malique,  aliud  virtutem,  quod  poiest 
esse  scieniia  sine  virtute,  sicut  in  plurimis  philoso- 
phorum  fuit.  In  quo,  quoniam  rccie  ad  cuipam  perli- 


frenare;  id  est  enim,  vitium  fugere.  Nam  fcre  omnia» 
quae  fiuni  injuste  atque  improbe,  ab  bis  oriuntor  aflec- 
tibus.  Si  euim  commotionis  hujus ,  quae  ira  dicitur , 
impetus  retundatur,  omnes  hominum  contenliones 
malae  sopientur;  nemo  insidiabitur ,  nemo  prosiliet 
ad  nocendum.  Item  si  cupiditas  lemperetur,  nemo 
tcrra  marique  grassabitur,  nemo  exercitum  ducet,  at 
rapiat  et  vastet  aliena.  Item  si  ardor  libidinnm  com- 
primatur,  omnis  aetas  et  sexus  retinebit  suam  aancti- 
tatem ;  nemo  quidquam  pudendum  aut  patietur ,  tat 
faciet.  Ergo  universa  scelera  et  flagiiia,  his  commo- 
tionibus  virlulc  sedatis,  ex  honiinum  vita  moribosqiie 
tollentur.  Quae  sedatio  commoUonum  et  affectaom 
banc  habet  rationem,  utomnia  recta  faciamus.  Omne 


net,  non  recisse  qusc  scieris,  recte  voiunlas  prava,  et  B  igltur  virlulis  officium  est,  non  peccare.  Quo  profecto 


vitiosus  animus,  quem  excusare  ignoratio  non  poiest, 
punietur.  Ergo  sicut  virtus  non  est  bonum  ac  malum 
bcire  :  ita  virtus  est  bonum  facere,  malum  non  facere. 
El  tamen  scientia  sic  cum  virtute  conjuncta  c^t ,  ut 
scientia  praecedat  virtutem,  virtus  sequatur  scien- 
tiam  ;  quia  nihil  prodest  cognitio,  nisi  el  actio  subsc- 
quatur.  Horaiius  igitur  p:iulo  melius ; 

Yirtus  est,  vitium  fogere ;  et  sapientia  prima, 
Stultitia  caruissc. 

Sed  inepte,  quod  eam  contrario  tcrminavit;  utsi  di« 
ceret :  Bonum  est ,  quod  malum  non  est.  Gum  enim 
quid  sit  virtus,  nescio,  ne  vitium  quidem  quid  sit, 
scio.  Utrumque  igitur  indigei  denniiione,  quia  natura 
rei  talis  est,  ut  utrumque  aut  intelligi,  aut  non  intel- 
ligi  sit  necesse.  C 

Verum  nos  faciamus,  quod  ille  dcbuit.  Virtus  cst, 


fungi  non  poiest,  qui  Deum  nescit :  quoniam  ignon- 
tio  ejus,  a  quo  bona  oriunlur,  imprudentem  impiogat 
in  viiia  necesse  est.  Iiaque  ut  brevius  et  significaniios 
uiriusque  rei  summa  oflicia  determinem,  scientia  est, 
Deum  nosse,  virtus,  colere :  in  illo  sapieotiay  io  hoc 
justiiia  continetur. 

CAPUT  VI. 

De  summo  bono  et  virlute;  deque  teieiUia  ae 
jueHtia, 


Dixi ,  quod  erat  primum ,  scientiam  boni  non  esse 
virtutem;  deinde  quid  sit  virtus,  et  in  quo  ait.  Seqai- 
tur,  ut  id  quoque  ipsum,  quid  sit  bonum  et  malum 
nescisse  philosophos ,  breviter  ostendam ,  quia  pene 
declaraium  est  libro  tertio,  cum  de  Summo  Boao  dis- 

VARIORUM  NOTiE. 


ViriuB  tota  noitra  e$i,  Rem  alioqui  veram  docet  ex 
fundamentis  parum  solidis.  Nam  Paulus  volebat  qui- 
dem  recie  facere,  diciante  hoc  spiriiu  :  sed  prx- 
stnndi  facultatem  in  se  non  inveniebat;  sicut  ctiam 
Petro  caro  et  sanguis  vcram  sapienliam  non  revelave- 
rant.  Quare  ita  staiucndumesl ;  virtuiem  et  scieniiaui 
juxta  in  homine  vel  esse,  vel  non  esse.  Est  enim  in  ho- 
minescientix  lumen,  si  coelitus  fuerit  accensum  :  ita 
virlus  vera  in  nobis  non  cst ,  nisi  divino  numine  in 
nobis  excitata  :  qu£  tamen  ,  dum  in  hac  carne  vivi- 
mus,  ita  imbecillis  est,  ut  in  conflictu  sspe  succum- 
bat;  neque  quidquam  roboris  habet,  nisi  fuerit  divi- 
niius  suppeditatum. 

Faciendi  boni,  Sic  reslitui  ex  quatuor  velustissimis 
oplimisque  mss.  i  Bonon.,  2  Reg.,  Cauc.  Alii  in  rec. 
ferunt  bona;  i  Reg.,  Cani.  eted.  Rom.  i468,  (uciendi 
bunum^  mss.  Tonies.,  i  Reg.  et  i  alter  Reg.  a  s^ 
cunda  manu,  faciendi  bene. 

in  iiinere  celebrando,  Antiquiores  et  meliores  mss. 
28  cum  eil.  Roin.  i470,  celebraudo;  edit.  i8,  celeran^ 
do,  At  cdebrare  viafn  apud  Gicer.  pro  Coelio  4,  tUB  ce- 
lebrilai  et  via  celebrata,  in  eodem  Cicerotie.  Apud 
Lnctaiilium  campus  celebratut,  pro  frequentatut ,  Ijb. 
dc  Monibus  I^ersec.  —  In  itinere  celebrando,  Celebrare 
noniiunquaiii  est  frequentare  el  velociter  ire :  nnde  Ci- 
cero  aliquoties  celebrare  viam  dixil.  Ciceronem  sequi- 
inr  llieronymus  epist.  i4,  ad  Celantiuin  f.  m.  i09. 
Illa  (via)  celebratur  et  teritur  a  multis,  hcec  vix  inveni- 
turapaucis,  Run. 

Vires  suppetant.  Ita  restitui  ex  5  edd.  cunctisque 
mss.  pr;£ier  2  Reg.  rec.  iu  quibus,  ut  in  impressis li, 
cst  suppeditent. 


Cupiditas  recta.  Vel  quia  gratiae  obicem  ponuot,  vel 
quia  gratix  resisiunt. 

Quod  potest.  Mss.  15  et  12,  cdit.  quia  :  quod  idem 
cst. 

In  quo,  quoniam  recle  ad  culpam  pertinet.  Heete  de- 
sideraiur  in  5  editis :  reperitur  autem  in  csteris  edi- 
tis  et  omnibus  mss. 

Subsequaiur.  i  Bonon.  antiq.  contequatur,  —  Aetio 
subsequaiur.  Bon.  consequatur ,  eleganter  qvidem  pro 
sequatur.  Scd  plurimi  hic  tubsequaiur,  pro  more  nos- 
tri,  lib.  II,  c.  8  :  Intettigentia  tubtequi.  Lib.  ?n,  c.%  : 
Intelligere  est  quati  e  vestigio  tubtequi.  Bmi. 
D     Horatiut»  Quein  vide,  lib.  i,  Ep.  I. 

Stultitia  caruisse.  iijec  duo  verba  quae  Horatii  snnt, 
desideraniiir  in  25  mss.  et  in  octo  edilis,  et  necessa- 
ria  videntur,  quia  periinent  ad  haec  et  tapientim  prima 
non  autem  ad  illa  priora,  virtut  ett  vUium  fagere.  Et 
ita  videiur  Isao. 

Sanctitatem.  Id  est,  castitatem.  Tacit.,  lib.  xiv 
Annai.,  60  :  Pturet  pertlitere  sauctiutem  dominm 
(Octavix>)  tueri...  casliora,  etc.  Lact.  vi,  c.  U  :  Afte- 
nam  mulierem  sancte  videat.  BuN. 

Hecia  faciamut.  Mss.  Tom.  et  I  Colbert.  reeie. 

Omne  igitur  virtuiit  ofjicium  ett.  i  Reg.  a  Beeonda 
maiiti,  et  7  edit.  Omnis;  Ed.  Is.,  Nuncigitur. 

Deierminem.  lu  restiiui  ex  vet.  edit.  Rom.  eonc- 
tis(|ue  mss.  praeter  i  Clarom.  in  quo  est  determttttem' 
tur;  in  15  excusis,  determinemut. 

Quia  pene.  Sic  reposui  ex  oronibos  fere  mss.  ec 
e«lit.  Rom.  1470.  In  sex  ree.  scripiis  et  15  editis, 
auod;  in  edit.  Paris.,  pliM;  in  1  Reg.  rec.,  ptenf ;  in 
Jun.,  bene. 


€95  LIBfch  VI.  DE  VERO  CULTO. 

puinrem.  Quia  autcm  quid  es^ct  stimmum  nescie-  A  ac  cxcelso  animo  calcare  ac  prolererc  gesiii 

runt ,  et  in  caeieris  botiis  tnhiisve ,  qiisD  summa  noti 

sunl,  erraverinl  necesse  eSt;  q\lx  hon  potesl  vcro  Ju- 

dicio  examiiiare,  qui  foniem  ipsum  libn  lenet,  unde 

ilia  descendiint.  Fons  autem  bonoruin  Deus  est,  ma- 

lorum  vero  iiie,  sciticet  dlvini  nontinls  semper  iitiiiii- 

tus,  de  quo  ssepe  diximus.  Ab  tiis  duobus  prindpils 

bona  malaque  oriuntur.  Qudi  vcniunt  a  Deo,  bdnc  ba- 

bcnt  rationem ,  ul  immorlalitateiTi  parcni,  quod  est 

Summum  Bonum  :  qux  autem  ab  iiio  ^itet*o,  id  ha- 

beni  omcium,  ut  a  coelcstibus  avocatum,  tei^fcnisque 

demersum,  ad  poenam  interflciknts&mpiiernam,  qitod 

esl  summum  maium.Num  igilur  dubium  est,  quin  ilii 

omnes  quid  essei  bonum  et  malum  ignoraTeHiit,  qui 

nec  Deum,  «ec  adversarium  Dei  scierinl?  Iiaque  fl-     ^^^^  .^  ^^  jupervacuas,  aut  turpes,  rem 

nom  bonorum  ad  corpus .  ei  ad  hanc  brevem  vimm  B     ^.^^^  ^^^^^^^^^  ^  .  .j  ^^, 


mi 


retulcrunt,  quam  sciilcet  solvi  et  occidere  necess^ 
ca  :  non  sunt  progreS^i  uIieHus.  &ed  omnia  eorum 
prxcepta,  ci  omnia  qti£  indUbiint  boHa;  terhc  iiih±- 
rent,  et  humi  jncent,  qubniaiii  Simul  Ciim  cOrpore, 
quod  est  terra,  moriuntur;  p^rllnetii  eniiU  non  ad  ti- 
iam  hominl  Comparatlddbi,  sed  ad  qudbrcndits  Vd  nn- 
gendas  opes,  lionores,  gldridtn,  pdientiam ;  t|ux  sunt 
nniversa  morlalia ,  tam  scllicet,  quatn  iite  qui ,  nt  cal 
sibi  contingerent,  laboravit.  Hiiid  bst  illud  : 

Yirlus,  quxrendse  flaem  rei  scire  mddumque. 
Prxcipiunt  enim  quibus  modis,  ci  quibus  &rUbus  res 
famiiiaris  quxrenda  sit,  quta  vident  iuale  quxri  so- 
lere  :  sed  iinjiismodi  virtus  non  est  proposita  sa- 
pienii.  Nec  enim  virtusest,  opes  quaerere,  quafutn 
Dcque  iiiveotio,  neque  possessio  in  nosira  poleslale 
est.  Itaqne  el  quaeslu,  cl  oblenlu  raciliores  sunt  ma* 
lis,  quam  bonis.  Non  potest  ergo  virtus  edse  in  Ks  re- 
bus  quairendis,  in  quarum  conlemplu  vis  ae  ratio  vir- 
tutis  apparei ;  Ree  Bd  ea  ip$a  iransftigiet,  qu«  niagno 


neqiie 
fas  est,  animam  ccclestibus  intentam  l)onb,  ut  ln«e 
fragilia  sibi  comparel,  ab  immorialibus  stiis  nperlbus 
avocaH.  Sed  potissimum  In  iis  rcbUs  compnmndis 
virtulis  raiio  conslstit ,  qdas  nobis  tiec  bomo  uilus» 
ncc  mors  Ipsa  passit  aufc^re.  Cnm  bstc  itn  sc  lia- 
bCant,  iliud  quod  sequitur  vcrum  est : 
Virtus,  divitlis  preliiim  persolvere  posse. 

Qni  versus  idcin  fcrc  signiflcal,  quod  primi  duo.  Sed 
neque  ipse,  neque  quisquam  pbilosophorum  sciro  po- 
tuit  pretium  ipsum,  vel  qualc,  vel  qiiod  sil.  Id  cniro 
poeta,  ci  ilii  omiies,  quos  secuius  esl,  pulaverunt. 
recie  opibus  uii,  boc  esi,  frugi  e^se ;  non  insiruere 
convivia  sumpluose;  nec  iargiri  temere;  non  ciTuii-» 

familiarcm* 
iquis  lorlasse  :  Quid  tu  ?  ncgas  ne  hanc 
esse  viriuiem  ?  Non  equidem  nego;  coniraria  eoim 
videar  probare,  si  negcm.  Sed  veram  nego ;  quia  noa 
sit  ilia  coelesiis,  sed  toia  terrena,  quandoquidem  nibil 
efflcit ,  nifti  quod  renianeai  in  lerra.  Qnid  sli  auiem 
recie  opibus  uii,  el  qui  sit  cx  divitiis  frucius  peicn- 
dus,  deciarabo  aperiius,  cum  de  pietalis  offlcio  loqui 
coepcro.  Janncoilcra,  qux  sequunlur,  nullo  modo  vera 
suoi.  Nam  improbis  inimicitias  aui  indicere,  boiio* 
rum  defensionem  suscipere ,  potesi  cum  malis  esse 
communa.  Quidara  enim  probitaie  ficla  viam  sibi  ad 
poleniiam  muniunt,  faciunique  mulia,  qux  boni  so« 
leni,  eoquidem  prompiius ,  quod  fa llend i  graiia  ia- 
ciunt.  Utinamque  tani  facile  esset  prxsiare,  qunni 
,  facile  est  simulare  bonilatein.  Sed  ii,  cum  essc  coe- 
'  pcrini  propositi  ac  voii  sui  conipoies ,  ei  sumuium 
potentix*  grailnm  ceperinl,  iuin  vero  siihuliiidrte  de- 
posiia,  mores  suos  delegunt :  rapiunt  oniriia,  et  tio- 
lunt,  et  vexant;  eosquc  ipsos  bonos,  qiiorum  causain 
Sttscepcrant,  insequuntur,  et  gradus  per  quo«  Mceo-^ 


VARIORUM  NOTi£. 


Quia  autm,  Hxc  ieciio  esi  quampi«irimorura  mss. 
et  edii.  Toraes.  ac  Soubron. ;  Qui  auUm  4  mss.  rec. 
el  omnium  lere  exCHsorum. 

Quid  es$el  PMimm  mscieruni»  Ila  mss.  matimo 
numero  ct  aniiquissimi,  ac  sex  editi.  lu  8  rcc.  scrip- 
lis  ei  4  vei.  editis  iuseriiur  konum.  HtiBC  auieiu  vox 
«ftmmum  aisumma  Lacianiio  famiiiaris.ei  pecuiiaris 
esi»  pro  Doiitia  veri  Dei,  sive  culuis  iiliiis,  ui  i»ic, 
lib.  VI,  c.  6,  iniiio,  ei  c.  8,  ei  e.  23;  lib.  vu,  e.  5  ei  f^ 
e.  5;  Epiioni.  j  c.  67,  iu  iine»  c.  ^H  iuiiiu,  iiii.  de  Ira 
Dei,  c.  6,  ei  de  Opiricio  Dei,  c.  6,  ante  fliiem. 

Qum  non  poi^si.  Sic  quanipluriffii  uiaira  exaraii,  et 
8  iypis  exeusi.  Mss.  1  Reg.  ei  4  Ronon.  .uniiquii<siffli, 
i  Colb.ei  1  Glarom.y^ta;  i  Heg., Jttn.,Peii.  oi8  vul- 
gati,  quod.  • 

(Jt  a  caleaUfHi  avocatum.  Praepositionem ,  n,  qux 
plerisque  ediiis  deesi,  resiiiiii  cx  omoibus  m^s.  ct 
ediiisSvet.  Rem.,  Gymnic.,  Grai.,  Tornes.,  Soubron. 
£i  recte.  Vide  inrra,  ab  immortalibus  suis  operibus 
avocari. 

Num  i§ilurdubium  ett,  quin...  igmraverinl,  Ita  m>s. 
aniiquiores.  Recentiores,  Xon.,.  i^nora^eiiM^  sine  in- 
tem>gaiioi!e. 

Qut  nec  Deum ,  nec  adversarium  Del  scierinl.  Hcc 
lectio  esl  9  Vaiicamtruni,  7  Revionim,  Gauc,  Goib., 
Ultr.,  2  Lips.,  i  Qarom.  ei  5  ed.  Ai  2  Reg.  ree., 
Z  Vaiic,  Peii.  et  ooines  fere  impressi  referuHl  adur- 
sarium  ejus;  5  rec,  scieruntf  1  Ueg-,  1  Lips.  i  Bruu. 


pro  adversarium ,  liabeni  miulum ;  i  Bonon»  tmi- 
quiur,  nec  adversarium  humnni  generis.  Omnes  ke  lee- 
iiones  bonsesuni.  Lacianiius  snpr^,  lib.  it,  Instiiiii., 
cap.  iO,  diabolum  vocavii  aniithettm,  id  est,  />et  ad- 
versarium. 

Possessio,  Quin  imo  eiiam  ju&ia  Sioicos,  oeque 
corpus  noslruni  in  nobis  esse  crtsdidenint,  neque  ea- 
ruiu  reruni  qnidi{uam  qune  ad  corpus  pertineat.  QdSL 
de  rc  vide  Epicieium  iii  Eiicliindi(»|  cap.  i. 

Quwslu,  ita  oiniies  scripii,  ediiique;  maiiem  qudd- 
silu,  qiio  pr»;ier  Plinium  I.  5i,  c.  9,  usus  ei  Boeikius, 
I.  IV,  Pros.  6 ;  Hem  queesitu  maxhnam  dicens.  Buil. 

Ab  immortatibut  stns  operibni  avocnri.  Mss.  rec.  i 
CoIb.,Goll»n..  i  Clarom.  opr^s.  —  Ab  immorUiHfms 
suis  opibns.  Edidi  opibus  ex  Coiltm.,  Lips.  allerO  ct 
Reimni.,  uf)i  alii  ci  edili  oinnes,  ab  immortarjhus  tlifs 
operibus.  Agitur  hic  ubiquu  de  opf6ifs,  ei  dicil  *ml- 
inam  emtestibns  intentam  6oRfs.Facilis  confnsio ;  qnum 
opt6tts  eiopifrifsdiflreraiilmndolineapero  ducia.   Bbli. 

Idem  fere  sigfii/lwll.  Mss.  2  rec.  vere.  \n  3  rec  scTiJi- 
lis  irf.  i  Bon(m.  Iiiiliq.  legitur  id  significat, 

Jd  enim  poita,  I  ftcj;.  antiq.  Hic  6mm;2  Reg.  f-Cb., 
1  Claroin.  ci  edil.  4,  Idem  enim;  i  Colb.,  Brtin., 
Idem  ilte ;  2 Reg.  et ed.  Roin.  1470,  lidem  enim  poeiiB ; 
malc.  Vide  seqq.  Cxicri  id,  recte;  referiur  eniib  ad 
prelium^  quod  prxcessil. 

Qnidam  enim  probiiate  ficta,  elc  llcec  Liciuio  recte 


m  FIRU.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  65« 

derunt  ampntant,  ne  quis  illos  conira  ipsos  possit  A  quae  dissidium  generis  hnmani  ferre  non  polest ,  ct 


iroitari.  Verumtamen  putemus,  hoc  orficium  non  nisi 
boni  essCt  ut  bonos  defendat.  At  id  suscipcre,  facile 
est,  implere,  difOciie;  quia  cum  le  ceriamini  con- 
gressionique  commiseris,  in  arbitrio  Dei ,  non  tuo, 
posita  vicioria  est.  Et  plerumque  improbi,  et  nu- 
mero,  et  conspiraiione  sunt  poientiores,  quam  boni ; 
iit  ad  eos  superandos,  non  tam  virtus  sit,  quan)  feli- 
citas  necessaria.  An  aliquis  ignorat,  quolics  melior 
jusliorquc  pars  victa  sit?  Hinc  semper  dominaiiones 
acerba^  in  cives  extiierunt.  Plena  est  exemplis  omnis 
historia  :  sed  nos  conienti  erimus  uno.  Cneius  Pom- 
peius  bonorum  voluit  esse  defensor;  siquidem  pro 
republica,  pro  Senatu ,  pro  libertale  arma  suscepit. 
Idem  lamen  viclus  cum  ipsa  liberiatc  occidil,  ct  u 


ubicumquc  arma  fulserint,  hinc  eam  fugari  et  cxler- 
minari  necesse  est.  Verum  est  enim  Ciceronis  iliud : 
Qui  autem  civium  rationem  dicunt  habendam,  externO' 
rum  negantf  dirimunt  hi  communem  generis  humani  io- 
cietalem :  qua  sublata^  bene/icentiaj  liberalitas,  bonitas^ 
justitia  funditus  totlitur.  Nam  quomodo  poiest  jusius 
esse,  qui  nocet,  qui  odit,  qui  spoliat,  qui  occidit  ? 
Quxomnia  faciunt,  qui  patria!  prodesse  nituntur.  Id 
enim  ipsum  prodesse,  quid  sil,  ignorant,  qui  nihil 
putant  utile,  nihil  commodum,  nisi  quod  leneri  mana 
potest,  quod  solum  teneri  non  potest,  quia  eripi  po- 
test. 

Haec  itaque  ( ut  ipsi  appellanl )  l)ona  quisquis  pa- 
ifvA  acquisierit,  hoc  est,  qui  eversis  civiiatibus,  gcii- 


spadonibus  iEgyptiis  detruncatus,  inscpullus  abjectus  B  tibusque  deletis,  acrarium  pecunia  referserii,  agros 

ceperit,  cives  suos  lociipleliores  fecerit;  hic  laudibas 
fertur  in  coelum,  in  hoc  putatur  summa  et  perfecta 
esse  virlus.  Qui  error  non  modo  populi  ei  impcrito- 
rum,  sed  ctiam  philosophorum  cst;  qui  prxcepla 
quoque  dant  ad  injustitiam,  ne  stultitiae  ac  maliti;c 
disciplin»  auctoritas  desit.  Itaque  cum  de  officiis  ad 
rem  militarero  pertinentibus  dispulani,  neqtie  ad  jus- 
titiam,  neque  ad  veram  viriulem  accommodalur  illa 
omnis  oratio,  sed  ad  hanc  vitain  moremque  civilcm, 
quem  non  esse  justitiam,  et  res  indicat,  et  ipsc  Cicero 
testatus  est.  c  Sed  nos,  inquit,  veri  juris,  gcrmaiiffi- 
quae  justitiae,  solidam  et  expressam  efngieni  nuliam 


est. 

Non  est  igitur  virtiis ,  aut  hostcm  mnlorum  esse, 
aut  defensorem  bonorum,  quia  virius  inceriis  casibus 
non  potest  esse  subjecta. 

Coromoda  praeterea  patriae  sibi  prima  putare. 

Sublata  hominum  concordia,  virtus  nulla  est  om- 
nino.  Qu»  sunt  enim  patrix  commoda,  nisi  alterius 
civitalis,  autgentis  incommoda?  Id  est,  fincs  propa- 
garc  aliis  violenter  ereptos,  augere  imperium,  vecti- 
galia  facerc  majora.  Qute  omnia  non  utique  virtutes, 
sed  virtutuin  sunt  cversiones.  In  primis  enim  tolliiur 
humanae  societatis  conjunciio,  tolliliir  innocentia,  tol* 


litur  alieni  absiinentia,  tollitur  denique  ipsa  justiiia,  G  tenemus.  Umbra  etimaginibiis  uiimur;  easque  ipsas 

V.ARIORUM  NOTif;. 


conveniunt.  Vide  librum  de  Mortibus  Persccutorum, 
cap.56,48,50,  51. 

An  atiquis  ignorat^  quoties  melior,  etc.  Sic  reslitui 
cx  5  vet.  editis  ct  20  inanu  cxar.ilis,  inter  quos  suiit 
antiquissiini  1  Bon.  et  "2  Reg. 

Cneius  Pompeim,  4  Reg.,  5  Colberl..  2  Clarom. 
habent  Gneius ;  Jun.,  i  Colbert.,  edii.  Ald.,  Paris., 
Juntar.,Crat.,Graph.,  Cneius  enim  Pompeius;  Ullr., 
Brun.,  Cumenfm  Pompcius.  De  Cneii  Pompui  in  reni- 
publicam  ainore  vide  Pluiarchiim,  x\ppiaii.  Alexan- 
drinum,  ac  pneseriim  Ciceronem  in  episiolis  passim. 

Idem.  Sic  reposui  ex  omnibuii.mss.  ct  cil.  vct. 
Rom.  et  Betul.  In  cxteris  Icgiiur,  Is  tamcn  viclus. 

Ocddit,  Ila  oinnes  propc  iiiss.  et  impressi.  5  Rog. 
et  Jun.  el  5  vcl.  edil.,  occiditur;  \  Colbcrl.,  occHbuii, 

A  Spadonibus  Jiaypliis.  Plioliniiiii  eunucliuiii  re- 
gium  intelligit,  qui  ioco  Ptolomxi  juvciiis  regiiuin  ad- 
niinlstrabai.  Betuleius. 

Sublata  hominum  concordia,  virtus  nutla  est  omniuo, 
Deest  virtus  in  8  Reg.,  6  Colbert.,  Cauc,  Jun.  ol  10 
aliis.  In  44  scriplis,  pro  nulla,  lcgitur  nihit, 

PatricB  commoda.  Naturac  sive  humaiiitaiis  Jus  con- 
stringit  et  copulat  universuin  gcnus  humanum,  qiiod 
qui  vioiat,  naturam  ipsam  evertit :  coiilra  qiiod  pec- 
cant  ii,  qui  sui  comiiiudi  causa,  qiiod  aIii&'proprium 
est  detrahuni.  Hoc  cnim,  juxta  Ciceroiiem,  inagis  est 
contra  naturam  ipsain,  (luam  mors,  quain  dolor,  quani 
alia  quaevis  mala.  Ilinc  coiligere  licobil,  jiis  istiid  liii- 
manum  nihii  prorsus  aliud  csse,  quam  jus  Geniium, 
quod  qni  diiimit,  dirimcre  eiimi  omneni  generis  lin* 
mani  consociationem  piiiandus  est.  Nulla  siquidem  lex 
aequa  censenda  csi,  (luap  vel  in  fraudem  nnHir:c  con- 
Stituilur,  vcl  iion  ex  :clcrna  lege  fluil.  Unde  cii;im 

imvilegia  omnia  conira  aiquabililaiem  consociationis 
lumanae  invecta,  ciim  icquiiate  conjuiictii  iion  sunt. 
Cx  hac  nota  einenda  loiuin  hunc  Lactantii  locum, 


Z 


m  jusiam  defensionem  cum  iniqua  aggressione  con* 
'undit. 

Ereptos.  Sic  restitui  ex  8  vet.  editis,  omntbtisque 
mss.  prasier  Pal.  et  I  Lips.  in  quibus  est  ereptis^  iiien- 
dose;  in  Cauc.  et  13  impressis,  ejeais. 

Vectigatia  facere  majora.  Mss.  2  Colb.,  Gotli.,  et  7 
edit.,  meliora,  Plinius  in  Panegyric,  Fisci  nunquam 
causa  bona  est^  nisi  sub  bono  Principe.  —  Vectigatia 
facere  mdiora,  Caesar  iibro  i  de  B.  Civ.,  c.  55,  dixit 
vectigalia  augere;  et  ex  opposilo  1.  i  de  B.  Gall., 
c.  36,  vectigalia  deteriqra  facere.  Forte  scripsil  noster : 
vecligalia  facere  majora  atque  metiora.  Bdn. 

Ciceronis.  Lib.  iii  OrGc.  cap.  2,  unde  iiaec  oninia 
desumpta  sunt. 

Justitia  funditus  tottitur.  Funditus ,  quod  dccst  in 

nonnullis  editis,  restitui  ex  cseteris  impressis  omni- 

D  busque  mss.  et  ex  ipso  Cicerone  lib.  iii  Offic.  cap.  3. 

Justus  esse.  Post  hxc,  ex  omnibus  mss.  et  editis 
quamplurimis  addidi,  ^t  nocet^  qui  odit^  quod  in  non- 
nullis  deerat. 

Disciptinw  auctoritas,  Sic  reposui  ex  11  Mss.  quo- 
rum  unus  est  antiq.  Regio-Put.  adduntque  nonnulli 
quoque,  In  scriplis  8  et  vulgatis  17  esi  disciptina  ei 
auctoritas, 

Disputant.  Mss.  Jun.  et  3  edil.,  disfmtenl. 

Oratio,  Mss.  Tornes.,  2  Colb.  etedd.  4,  ralio. 

Cicero.  Orfic.  lib.  ui,  cap.  3,  vel  n.  69,  de  his  infrt 
cap.  12. 

Umbra  etimaginibus  utimur.  1  Clarom.,  umbri$;  et 
sic  legendum  esse  censebat  Francius.  Uiraque  lcctio 
bona.  Legitur  umbra  hic  loci  apud  Ciceronem  ;  ct  iiiox 
Vmbra  et  imago  jusiitice^  ei  infra  c:ip.  7  ;  Specie  vir- 
tutis  iuducli ,  umbras  et  imagines  apprehendunt ;  et 
cap.  12,  umbram  imaginemque  virtutis^  et  ad  umbram 
imaginemque  justitiiB ;  capiie  vero  11  circa  mediuray 
Abjtce  umbras  itlas  imaginesque  justitia. 


657 


LIBER  \1.  DE  tERO  CULTU. 


658 


utinam  sequeremur !  FeruiUur  enim  ab  optimis  na-  A  tiiiam  sapientes  exisiimantur,  specie  virtuiis  inducii 


turae  ac  veritaiis  exemplis.  »  Umbra  est  igitur  ei 
imago  justiiiae,  quam  illi  jusiitiam  putaverunt.  Quid 
sapientlam  ?  noune  idem  conflieiur  in  phisosophis  esse 
nuiiam?  c  Aut  cum  Fabricius,  inquii,  aut  Aristides 
jusius  nominatur,  aut  ab  illis  rortiludinis,  aut  ab  his 
justiiiic  pelitur  tanquam  a  sapienie  exemplum.  Nemo 
cnim  horum  sic  sapiens ,  ut  sapientem  volumus  in* 
lelligi.  Nec  ii  qui  sapientes  habiti  et  nominati,  M.  Cato 
et  C.  Laelius,  sapientes  fuerunt,  ne  illi  quidem  sep- 
tem  ;  sed  ex  mediorum  ofliciorum  frequentia  simili- 
tudinem  quamdam  gerebanl  speciemque  sapientium.» 
Si  ergo  et  philosophis  ipsorum  confessione  adempta 
sapienlia  est,  et  iis  qui  justi  habiti  sunt,  adempta 
jusiitia  est,  omnes  igitur  illae  virtutis  descriptiones 


umbras  et  imagines  npprehendunt,  nihil  verum.  Quod 
ea  fit  ratione ,  quoniam  via  illa  mendax ,  quae  fert  ad 
occasum ,  multos  iramiles  habet ,  propter  siudioruni 
el  disciplinarum  variciaiem  ,  quse  sunt  in  vita  homi- 
num  dissimiles  aique  diversa^.  Nam  sicut  via  illa  sa- 
pientia;  habet  aliquid  simile  slultiliae,  quod  libro 
praecedenie  inonsiravimus  :  ita  haec,  cum  sit  tota 
siultili:c,  habet  aliquid  simile  sapienliae,  quod  arri- 
piant  ii,  qui  stultitiam  publicam  inielligunt;  et  uC 
habet  vitia  manifesta  :  sic  habet  aliquid ,  quod  simile 
esse  videatur  virtuti ;  ut  habet  apertiim  scelus  :  sic 
imaginem  quamdam  speciemque  justitiae.  Quomodo 
enim  praecursor  ejus  viae,  cujus  vis  et  potestas  omnis 
in  fallendo  esi,  nniversos  in  fraiidem  posset  inducerCr 


falsae  sint  necesse  est;  quia  quae  sit  virtus  vera,  scire  B  ni^^  verisimilia  hominibus  ostentaret?  Detis  enim,  ut 


non  potesl,  nisi  justus  ac  sapiens.  Justus  autem  ac 
sapiens  neino  est,  nisi  quem  Deus  praeceptis  coeles- 
tibus  erudivii. 

CAPUT  vn. 

De  via  errom  ac  veritaiis ;  quod  ea  iimplex  «7,  angtuta 
et  ardua^  atque  Deum  habeat  ducem. 

Nam  illi  omnes,  qui  per  aliorum  confessam  stul- 


immortalc  illud  arcanum  ejus  in  opertoesset,  posuit 
in  via  sua ,  qua^  homines  pro  malis  et  turpibus  asper- 
narenlur,  ut  aversi  a  sapientia  et  veritale,  quam  sine 
ullo  duce  requirebant ,  in  id  ipsum  iiiciderent ,  quod 
vitare  ac  fugere  cupiebant.  Itaque  illam  perditionis 
ac  monis  viam  muUipIicem  oslendit ,  tcI  quod  multa 
sunt  genera  yitan ,  vel  quod  dii  multi  qui  colunlur. 
Hujus  dux  praevaricaior  ac  subdolus ,  ut  videatur 


YARIORUM  NOTi£. 


Ab  optimii  naturw  ae  veritatis  exemplii,  Ita  omnes 
(quod  sciam )  mss.  et  editi  Lactaniii.  In  nonnullis 
editis  Ciceronis  habelur,  ex  optimii  naluros  principiii^ 
et  veritatii  exemplii,  quod  rectius  est.  Quaedam  tamco 
cditiones  non  habent  t6  priucipii$. 

Aut  cum  Fabricius  (inqwt)  aut  ArUlides  juitui  nomi- 
natur^  aut  ab  illis  fortttudimSf  aut  ab  his  juitiiice  peli- 
tur  tamquam  a  sapiente  exemptum.  Ilunc  locum  sic 
emendavi  et  restitui,  non  solum  ex  8  mss.  Reg.,  4 
Colb.  aliisque,  sed  et  ex  Cicerone,  expuncto  nomine 
/br/ts,  post  Fabricius;  ita  ut  vox  illis  referatur  ad 
duos  Decios  et  ad  duos  Scipioiies,  quos  Cicero  viros 
fortcs  mox  commcmoravit.  Sic  habelur  hic  locus  :ipud 
Ciceronem  lib.  iii  Ofiiciorum.  cap.  4  :  Nec  vero  cum 
duo  Deciiy  aul  duo  Scipioites  etiam  fortes  viri  comme» 
morantur,  aut  cum  Fabricius^  aut  Arislides  jnstus  nc- 
ttima/ur,  aut  nb  illis  lortitudinis,  aut  ab  his  jusiilice 
tamquam  a  sapiente  peiitur  exemplum,  etc.  Hinc  vides 
Fabricium  a  Cicerone  addiici  non  ad  Forliiiidinis , 
sed  ad  Juslitia;  cxemplum.  Undc  hic  vox  fortis  abun- 
dare  videtur :  et  locus  ex  Cic.  rcstiluendus.  Ex  \sjeo. 
—  Aut  cum  Fabricius,  Heumannus  legi  vult  nec  cum 
Fabriciui. 

Cato  et  Lcetiui.  De  hoc  apud  ipsum  Ciceronem  in 
Lselio,  sive  de  Amiciiia,  et  in  Catone,  sive  de  Senec- 
tute.  Vidcsuprn  lib.  v,  c;ip.  i8. 
it  Sapientium.  Ita  manuscripti ,  praeter  2  Brun.  et  4 
e<ld.  iii  qiiibus  esl  sapientiis.  1  Reg.  rec.  et  ed.  Rom. 
1470,  sapientiam,  mendose  ;  5  edd.,  sapientum. 

Si  ergo  et  philosophis.  Addidi  ergo  ex  omuibus  mss. 
et  l^  vulgatis. 

Piisi  justus  ac  sapiens,  Post  hacc  verba  addidi  ex  12 
editis  cuiictisquc  mss.  practer  trcs,  Juitus  autem  ac 
sapiens,  qu»  desideranlur  in  1  Reg.,  1  Bonon.  anliq. 
et  in  1  Sorbon.  in  quorum  poslremis  diiobus  ct  in  4 
eJiiis  esi,  quod  nemo  est.  Iii  1  Reg.,  nnitus  est. 

Plam  itU  omnes.  Nam  reposui  ex  edit.  2  vet.  Rom. 
et  Is.  ac  Cellar.  nec  iion  ex  omnibus  mss.  pra.'ler  1 
Rcff.  rec.  cui  est  Jam ,  ut  ei  {5  imprcssis. 

Disciptinarum.  Ita  legendum  ex  omiiibus  mss.  et 
i2  ediiis.  Plures  vulgati  vitiose  Icgiint  di$cipulorum , 
quod  vitio  typographorum  aut  librarioriim  accidisse 
cons)tat  cx  scqueutibus ,  quoe  sunt  diisimiUi  atque  (/i- 


versiB.  Si  Lactnntius  disciputorum  scripsisset ,  foemi- 
niiiogenere  sequcntia  non  potuisseut  enuntiari :  deinde 
ex  scopo  Auctoris  sic  eiiamlegendum  esse  palet,  quia 
non  propter  discipulorum  ,  sed  propter  disciplinarum 
Q  Tarieiaiein  ipsi  discipuli  ferunlur  ad  occasum.  Gal- 

LJEVS. 

In  vita  hominum  dissimites,  1  Colb.  et  7  edit.,  htn 
minis» 

Quod  arripiant.  Sic  reposiii  ex  mss.  antiquissimis 
Bonon.,  2  Keg.,  Cauc,  4  Reg.  rec.,4  Colbert.  aliis- 
que  et  5  vet.  edit.  Scripti  7  et  vulgati  14  habent  arri" 
piunt. 

Prcecursor  ejus  viw.  Ita  ferunt  omnes  prope  editi  et 
mss.  inier  quos  sunt  veterrimi  et  optimi.  Et  sic  le- 
Kcndum ,  quia  Lactantius  loquitur  de  inductione  in 
irnudem,  quod  de  pracursore  commodius ,  quam  de 
percursorey  ut  babent  nonnulli  mss.  et  editi,  dici  po- 
test. 

Ostentaret,  i  Bonon.  anti({.  solus,  ostenderet, 
Immortale  illud  arcanum  ejus,  i  Bonon.  antiq., 
immortatitatem^Uta  arcanum,  Deus  enim,  ut  immortate 
illud  arcanum  ejus^  etc.  Locus  perobscurus ,  ait  Thu- 
masius,  ac  primo  aspecius  videlur  Laclantius  Oeum 
^  atictorem  facere  rerum  turpium  et  malarum]:  sed  ex 
^  hi<,  qux'  anle  in  eodem  capite  dixit,  et  praesertim  ex 
capiie  iiltimo  praecedeniis  iibri,  hic  locus  debet  in- 
teliigi.  Ait  ergo  Deum  in  via  sua  posuisse  ea,  quae 
turpia  vel  mala ,  vulgo  putantur;  ut  sunt  cruces,  op« 
probria,  verbera  et  mors.  Quare?  primum  ut  proben- 
turelecii,  dein  ulmulti,  qui  sapientiam  inquirebant. 
videnies  Christianos  pro  reiigione  ct  disciplina  sus- 
cepta  constanier  omnia  tormenta,  el  mortem  ipsam 
siibire,  inquirant  quaenam  sit  ea  disciplina ,  cui  se 
addicios  profltentur.  ita  illi  qui  aversi  eraiit  a  sapien- 
tia  et  verilate,  id  est ,  a  vera  doctrina  chrislianorum, 
cuin  tamen  sapientiam  sine  ullo  duce  qua;rerent« 
quam  laineii  quomodo  qusererent  nesciebant,  in  id 
ipsuin  incidebaiii,  quod  viure  ac  fugere  eupiebnnt, 
id  Cat,  in  ipsam  religionem  et  sapientiam  chrislia- 
niUii,  vel  in  illa  eadeiii  tormenta  etcruces,  quas  an- 
tea  viinre  consutiicrant.  Qiiod  quidem  cxemplo  suo 
docuit  Justinus  philosophus  et  martyr ;  sic  cnitn  de 
se  ait :  quod  cum  Piatonis  philosopbia  deleciarctur, 


m  FIMI.  LACTANTIi  DITIN.  IN&TiT.  6£d 

essa  discrimen  aliquod  faUi  et  veri ,  mali  ac  boni,  A  non  inveninnt,  quia  in  terra  poUus,  ubi  apparere  nnn 


«lia  ducii  lu^uriosos ,  alia  eos  qui  frugi  appellaniur ; 
«lia  imperitos  ,  alia  doctos ;  alia  incries ,  alia 
flrenuos;  alia  stultos,  alia  philosophos;  ct  cos 
quidem  non  uno  tramiic.  Illos  enim,  qui  aut  volupia- 
tes ,  aut  divilias  non  refngiunt ,  ah  hac  publica  et  ce- 
lehri  via  niodice  segregat :  eos  aulem ,  qui  aui  viriu- 
tem  seiiui  volunt,  aut  contemptum  rerum  profltoniur, 
per  fragosa  quapdam  praecipitia  trahii.  Sed  tamen  illa 
emnia  itinera ,  quoa  speciem  bonovum  operum  ostcn* 
lant,  non  sunt  aliaa  vise,  sed  diverticula  et  semitflB; 
qu»  videninr  quidem  ab  ilia  eommuni  dextFuversum 
separari ,  ad  eamdcm  tamen ,  et  ad  unum  omnos  exi- 
lum  sub  ipso  line  referuntur.  Ibi  epim  dux,  ille  con- 
jungit  onmes ,  ubi  opus  fuerat,  bonos  a  malis,  fortes 


potest,  quxrunt.  Errant  er^o  velut  in  mari  magnn, 
nec  quo  ferantur  intelligupt,  quia  nec  viam  cernnnt, 
nec  ducem  sequuntur  ullum.  Cadem  nanique  rationo 
banc  vitae  viam  quxri  oporlet,  qua  in  allo  iter  navi- 
bus  quxritur ;  qu£  nisi  nliquqd  coali  lumen  ob^er-f 
vcnt,  incertis  cursibus  vagantur.  Quisquis  autem  rec-r 
tum  iter  viae  tcncre  nititur,  non  terram  debet  aspi- 
cere,  sed  coelum  :  ei  (ut  aperiius  loquar)  noo  IiQnii- 
ncm  sequi  debet,  sed  Deum;  non  his  terre^lribus  si- 
mulacris,  sed  Deo  servlre  coelesti ;  non  ad  corpus 
referre  omnia,  sed  ad  mentem ;  pon  huic  vit»  dare 
operaro,  sed  qelernx.  Itaquc  si  qculos  in  coalum  sem? 
per  inleiidas,  el  soiem,  quo  oriturt  observes,  eumqiiQ 
haheas  vitac  quasi  navigii  dncem,  sua  sponte  \t\  viain 


ab  inertibus,  sapientes  a  stultis  separari;  in  deorum  n  pcdes  dirigeniur;  et  illud  coeleste  lumen,  quod  sanis 


scilicei  oiiUu ,  in  quo  ille  universos ,  quia  sine  ulio 

discrimine  stulii  fueruni,  uno  mucrone  jugulat,  et 

praBcipilat  in  mortem.  Haec  autem  via,  quae  est  veri- 

Utis,  et  sapieniise,  et  virtulis,  et  justitiao,  quorum 

omnium  fons  unus  est,  una  yis,  ui^a  sedes;  el  sim- 

plex  est ,  quod  paribus  anhnis,  siimmaque  concordia 

unum  sequamur,  el  colamus  Deum;  et  angusta,  quo< 

mam  paucioribus  virtus  data  eit;  ei  ardua,  quoniam 

adbonum,  quod  suinmum  atque  sublime  esi,  nisi 

cum  summa  difficulatc  ac  labore  non  poicst  perve- 

niri. 

CAPUT  VIII. 

Di  9m>HbHs  Philo$opkorum,  ae  vaHeiale  Legum, 


mentibus  mulio  clariur  90I  est,  quam  bic  quem  carne 
mortiili  videmus,  sic  reget,  sic  gubernahit,  ut  ad 
summum  sapientix,  virtutisque  porlum  sine  ullo  er» 
rorc  perducat. 

Snscipienda  igUtir  Del  lex  eel,  qiin  nos  ad  hoc  fier 
dirigat :  illa  sanr.ia,  llla  eoelestl«,  quam  Marcus  Tul- 
lius  in  libro  de  Rcpublica  terlio  penc  divina  voce  de- 
pinxit;  cujus  ego,  nc  plura  dicercm,  verba  subjeci : 
I  Est  quidem  vcra  lex,  recta  raiio,  natura;  congruens, 
diffusa  in  omnes,  conslans,  sempiterna ;  quffi  vocei 
adofncium,  jubondo;  velando,  a  fraude  deierreai : 
qn»  Inmen  ncqite  probos  frustra  jubet,  aut  velat ; 


lIa;}C  est  via,  qtiain  philosophi  quxrunt :  scd  ideo  C  nec  improbos  jubendo,  aut  vevando  <Q0vet.  Hulc  legi 

VARIORUM  NOTiB. 


audiens  multos  ex  nosiris  mfirlyribiis  pro  rcligiono 
chrisiiana  consianiissiine  mortein  oppeiero ,  voluit 
eam  Iteligienein  nosse,  pro  qua  illi  taiii  liboiiicr  oci 
cumbebani ;  quain  i{uitlein  iile  cum  perfeclissime  iU'* 
tcllexissct,  pro  eadcm  poslca  non  dnbilavii  vitam  ti- 
bentiasiino  profumlere,  iii  se  exi>eriiis,  quod  in  uliis 
aniea  fuerai  admiratus.  |Ia*c  eo  fino  scribimus,  ui 
Lacianiiuni  ab  omni  errore  liberemus ,  ne  dicaiur 
gravissimuin  auciorem,  Deum  auctorcm  mali  fecisse, 
a  quo  crrore  cx  aliis  Scripioris  hujus  locis  nobis  vi- 
dctur  immunis.  —  Arcanum  ejut  in  operto  esset.  Re- 
miiiii  nos  Lactantius  ad  libruin  praRcedciitem,  id  csl, 
quiniuin,  ubi  c.  18  :  Ideirco  virtutem  ipsam  Deui  mb 
persona  stultitios  voluitesee cehi^^m^utmysterium  veri- 
tatis  ac  religionis  siiae  essei  arcanum,  Quod  nosiroloco 
diciiur  arcanumejus  in  operto  etset^  inlibro  quinlo  esi, 
ut  nujsterium,.,  esset  arcanum,  Idein  dlcit  I,  iv.  c.  2  : 
Stultitice  velamento  Deus^ne  arcanum  sui  divini  operis 
in  propatuio  essel,  thesaurum  sapientice  veritatit  abscon' 
dit,  lbid.,(^*  S  :  Miilii  veriiatem  tub  velamine  ttultitice 
iatentem  aspernaniur  ac  retpuunt,  BON. 

Alia  Inertes,  alia  ttrcnuot.  Goih.  alia  ineptot^  alia 
strenuot,  Inepte.  Reliqui  inertet^  recie;  repeiuniur 
cnim  [ortet  ab  inertibus.  Inertet  foriihus  ac  strennis 
opponniitur.  Conf.  not.  1.  vi,  c.  14  :  Quietum  ab  ineiti; 
cap.  18 :  Uabebitur  pro  tegniet  inertif  cui  ibidcm  fortit 
ac  tirenuus  opposiius.  Ita  in  Yaier.  Max.  l.  viii,c.8, 
inertet    et   strenui   sibi   adversaiitur.    Boethius  iv 

Mctr.  1  :lte  nunc  [ortet cur  inertet  terga  non 

datis  ?  BuN. 

Perfragota,  Ita  scribo  ex  antiqiiissimis  mss.  2  60- 
non.,  Reiul.  ei  1  Rf^gio-Pul.  a  pnina  manu  :  qu:e  vox 
reperitur  apiid  Virgilium  ei  Qiiiniiliaiium.  Nosirae 
leciioiii  favet  vel.  ediiio  Roniana  1468,  qiiae  liabet 
fragrosa,  vitiose.  Alii  mss.  rec.  complures  ei  editi 
(on[ragro9a. 


NoH  sunt  alia  vim.  Bonon.  anti],  solua  noii  111111 
cliuota. 

Re[0runtur,  Id  est,  ruraum  feruniur.  Franeiut. 

{/>ia  M4JM.  Ms.  solus  \  Bonon.  anliq.  et  cum  eo 
edii.  4  roc.  addunt  tuavit,  quju  vox  proicribend:!  vi- 
deiur.  —  Una  tedet,  $t  timpiex  eti.  Sed  simplex  hio 
dioilur  in  opposilioiie  via)  mcndacis,  qiia)  supra,  mul- 
tos  tramitet  habet  \  iiide  vocat  viam  multipUcem,  Bun. 

Quod,  Heuinann.  legit  guo. 

Necduoem  tequuntnr  ullum,  Uliimaiu  vooem  11//M111 
5  rec.  cdiiis  negiectam  restitiii  ex  costeris  el  cunctia 
mss.  priDler  1  Bonon.  antiq.  cui  esi,  Nec  ducem  se* 
9ttNn(tir.  Rationem  kanc,  Pro  ii//ifm,  1  Reg.  reo.,  I 
Colb.,  1  Brun.  habeni,  t//iiifi, 

Non  hominem  tequi  debet.  Abeat  debet  ab  1  Bonon. 
antiq. 
Q  MuUo  elQrior  tol  ett,  guam  kic^  etc.  Sie  restitiii  ex 
mss.SReg.  quoruin  duosiiniveierrimi,iColh.,Goih., 
Marm.,  1  CI:irom.,  faventibns  scripiis  %  Reg.  et  3 
Colb.  inquibusest,  multoclariortoleett;  iu  Brun.,titii/fo 
clarior^  guam  tol  ett,  In  mss.  4  lieg.rec.,  SColb.,  i 
Lips.,  1  Clarom.  ct  ediiis,  multo  ciarius  soie  est, 

Quem  carne  mortali  videmus.  Ita  acripli  et  ediii, 
prieier  iiis.  Pat.  ci  sex  edii.  quibus  est,  quem  tn 
carne  mortali  videmuS' 

Sic  reget,  l|;ec  cx  inss.  et  pierisque  edilis  addidi, 
qUiX  noiinullis  impressis  desuiit. 

Ut  ad  Summum  tapientice.  Ita  ex  mss.  et  qaamplu- 
rimis  editis  vel.  reposui.  Insexvulgatisest,  tummam. 

Dirigat.  Jain  dixerat  David  :  Lucerua  pedibus  ineis 
vcrbuiii  tuuiii. 

Lex,  Sic  idem  Cicero  lib.  i  de  I^egibus  ait :  Lex 
etl  ratio  tumma^  insita  in  natura^  qua  jubei  ea  qum 
[acienda  tunt, 

Huic  iegi  nec  obroaari  [at  ett.  Sic  legunt  mss.  I 
Beg.  anliquissimus,  ultr.,  Pal.,  Lips.,  Brun.,  ei  0 


C61  UBER  VI.  DE  VERO  CULTU 

nec  obrogari  fas  est,  neque  derogari  ex  hac  aliquid  A 

licet,  neque  loia  abrogari  potest.  Nec  vero  aut  per 

Senatum,  aut  per  popnlum  solvi  hac  lege  possumus. 

Neque  est  quserendus  explanalor,  aut  inierpres  ejus 

alius.  Nec  erit  alia  lex  Romae,  alla  Aikenis,  alia 

nunc,  alia  posthac  :  sed  et  omnes  gentes,  et  omni 

tempore  una  les,    et  sempilcrna,    et  immuiabilis 

conlinebit ;  unusquc  eril  communis  quasi  magister, 

et  imperator  omnium  Deus,  ille  iegis  bujus  inventor, 

disceplator,  lalor;  cui  qui  non  parebit,  ipse  se  fugiet, 

ac  naluram  hominis  aspernatus,  hoc  ipso  luet  maxi- 

mas  poenas,  etiamsi  ccetcra  supplicia  quae  putanlur 

eiTugerit.  >  Quis  sacramentum  Dei  sciens,  tam  si- 

gnificanter  enarrare  iegem  Dei  posset,  quam  illam 

bomo  longe  a  veriiatis  noiitia  remotus  expressit? 


m 


CAPUT  IX. 


De  Lege  et  Prcecepto  Dei;  de  Mherkordia^  atque  ertort 
Philosophomm. 

Hujus  legis  caput  primum  est,  ipsum  Deura  nosse, 
soli  obtemperare,  solum  colere.  Non  poiest  enim 
rationem  hominis  oblincre,  qui  parentcm  animae  sua^ 
Deum  ncscit ;  quod  est  summum  nefas.  Quse  ignora- 
tio  facit,  ut  diis  alienis  serviat,  quo  niliil  sceleraiius 
commiiti  pntest.  Ilinc  jam  proclivis  est  ad  maiiliam 
gradusper  ignoraniiam  veri  ac  singularis  boni ;  quia 
Deus,  quem  nosse  refugit,  fons  est  ipse  bonitatis.  Vel 
si  justiiiam  sequi  volet  Dci,  divini  tamen  jurisigna- 


Ego  vero  eos,  qui  vera  imprudenles  loquuntur,  sic  B  rus,  geniissuae  legcs  tanqunm  verum  jus  amplecii- 


habendos  puto,  tanquam  divinent  spiritu  allqiio  in- 
siincti.  Quod  sl,  ut  legis  sanctae  vim  rationemque 
pervidit,  ila  illud  quoque  scisset  aut  explicasset,  in 
quibus  prsecepiis  lex  ipsa  consistcret :  non  philoso- 
phi  functus  fuisset  officio,  sed  prophetac.  Quod  quia 
facere  ille  non  poterat,  nobis  faciendum  est,  quibus 
ipsa  lex  iradita  estabillounomagistro  et  jmperatore 
omnium  Deo. 


edit.  El  ila  emendandum  esse  censeni 
Joan.,  Cauci,  Beluleius,  Francius.  Alii  leguiit  a^ro- 
gari ;  promulgari^  propagari,  prorogari ,  corruptc. 
Obrogari.  Ex  Ulpiano  lex  obrogalur^  cum  prior  iex 
tollitur  derogatur,  cum  pars  primse  toUilur :  subro- 
gatur,  cum  aliquid  adjiciiur ;  abrogatur,  cum  aliquid 
mutaiur.  Spare.— -Qusejnierpretalioesi  ipsius  Ulpiani. 
Nec  erit  alia  lex  RdmcBf  alia  Athenis,  Notatio  e^t 
juris  nimirum  civilis,  non  unius,  scd  alterius  ctiam 
reipublicx.  De  quo  vide  §  Sed  jus,  Institut.  de  Jure 
naiurali,  gent.  et  civili.  et  in  Decretis  Pontiflc.  cap. 
2,  distinciione  i. 
Sedet  omnes  gentes,  \  Bonon.  antiq.,  omni  genti, 
Continebii;  unusqueerit,  Idem  Bouon.  quam  sicon^ 
tinebit,  unusquisque,  erit,  Cicero  igitur  in  secundo  de 
Legibus  nit  de  iege  scilicet  naturali  :  Hanc  igilur  vi- 
deOj  sapientissimorum  fuisse  sententiam,  legem  neque 
hotmnum  ingeniis  excogitatam,  nec  seitum  atiquod  essc 
popti/ortim,  sed  ceternuni  quiddam^  qnod  universum 
mundum  regeret^  imperandi  prohibendique  sapientia. 
Verum,  juxia  mentem  Thomasii,  nolumus  Leciorem 
privare  antiqua  codicis  Bononicnsis  lectione  in  qua 
sic  legitur :  sed  el  omni  genti  et  omni  lempore  una  tex 
esi  sempiterna  ct  immuiabilis,  quam  si  continebit  unus- 
quisque,  eiit  communis  quasi  magister,  Qua:  Yerba 
egregium  elinm  scnsum  reprsesenianl. 


Jnventor,  Ergo  Demoslheiies  de  civili  legefaciens 
verba,  cum  aii :  TrovTa  tov  vofAov  eZpTOfKx.  xat  BStpw 
6suv  (Ivai:  signincat,  eas  ex  naiurali  lluere,  el  ob  id 
veras  esse,  nulloquc  tempore  abolendns.  Cncterx, 
quai  ex  naturali  origincm  non  habent,  siiie  piaculo 
vei  negligi,  vel  abrogari  possunt.  Facile  vero  ck  hoc 
lib.  intelligetur,  qu:ij  lcges  ex  hac  seterna  non  mann- 
rint:  ncmpc  qu^c  cum  vera  religiono  el  ciim  chnrltate 
proximi  pugnaiit;  ei  ilhn  quia  vi  polissimum  con- 
stant,  legis  nomeii  non  merentur,  nec  apud  Graccos, 
nec  apud  Lnlinos.  Ilis  enim  deleetum  signiflcat,  a  le* 
gendo  nimirum  dicta:illis,a7roToO  vcfieiv.eo  quod  suuin 
cuique  tribuat.  Nemini  autem  quidqu:ini  debcmus, 
inquit  Apostolus  ,  prxter  chariiatero.  Nam  prxccpii 
flnis  esi  charitas.  i  ad  Timoiheum  c.  1.  Betuleius. 

Aspernatui,  Sic  emcndavi  cx  velusUssimis  mss. 
Bonon.  Reg.  et  quainplurimis  aliis  ac  3  vct.  cdit. 
SScripii  vero  2  Reg.  rec,  2  Colbert.,  %  Ciaroro.  ba< 


tur ;  quas  non  utique  justitia,  sed  utilitas  reperit. 
Gur  enim  per  omiies  populos  diversa  et  varifi 
jura  sunt  condita ,  nisi  quod  unaquxque  gens 
id  sibi  sanxit ,  quod  puiavit  rebus  suis  ulile  7 
Quantum  auiem  a  juslilia  recedat  utiiitas,  popalu$ 
ipse  Romanus  docet,  qui  pcr  Fcciales  beila  indi^ 
cendo,  et  legiiimc  injurias  faciendo,  semper  aliena 
cupicndo,  atque  rapiendo,  ct  possessionem  sibi  to- 
VARIORUM  NOTiE. 

Lalinius,      heni  aspernatur ;  40  impressi,  aspernabilur. 

Posset.  Ita  quamplurimi  inss.  intcr  quos  sunt  anti- 
quissimi  Bonon.,  8  Reg.,  Jun.,  A  Colberi.  Brun.  et  5 
vet.  edii.  Scripli  C  rec.  et  12  vulgaii,  possit. 

Imprudentes.  Sic  restitui  ex  omnibus  fere  mss.  et 
2  vet.  editis.  In  4  Reg.  rec.  et  1  Colbert.  ac  U  ira* 
prcssis  est  imprudenter.  Velus  versio  Gallica,  Ceux 
qui  sans  te  connaitre  disent  les  choses  vraies. 

Tamquam  divinent  spiriiu  atiquo  inslincti,  Pro  divi- 
nent,  nis.  1  Lips.  habet  dementes.  i  Colb.,  I  Cla- 
rom.  et  Brun.,  tanquam  divinent  spiritu  aliquo  in- 
structi,  Jun.  et  5  cxcusi  ,  tanquam  divino  spiritu  in- 
structos.  Vide  supra  eodem  libroG,  initio  capitis  i, 
divino  spiritu  insiruente,  De  iege  xterna  prae  cxteris 
ecclesiasticis  Scriptoribus  proiclare  locuius  est  S. 
Auguslinus  lib.  i  de  Libero  Arbilrio. 

Fuisset,  1  Colb.,  fuit;  3  Reg.  et  tredecim  edit.  esset. 

ttujus  legis.  1  Boii.  aniiq.  ct  1  Reg.  rec,  Cujus, 

Solum  cotere,  Exod.  xx.  Deuler.  v,  Psal.  lxxx. 

Vt  diis  alienis  serviat,  Brun.  atiis*  i  Donon.  antiq. 
facit  diis  alienis  servire. 

Bonitatis.  Vet  si.  ms.  Brun.  et  edit.  Belul.,  bonita* 
tis  ac  veritatis.  Vet  si ;  1  Bonon.  aniiq.,  bonitatis.  Ne  $i. 

Justitiam  sequi  volet  Dei.  Vocem  Dei  delciam  vult 

Heuiiiannus ;  et  posset  abesse,  ut  sxpe  justitiam  se- 

^  qui  iia  posuit,  etiam  quum  de  divina  agit.  ut  lib.  u, 


cap.  17,  etlib.  vii,  cap.  11.  Sed  habent  bic  omnes 
libri.  Conf.  infra.  Bdneiian. 

Qui  per  Feciales  belta  indicendo.  In  mss.  2  Reg. 
rec,  Lips.,  Ultr.,  Brun.,  (jui  frequenter  per  Fecia" 
les,  elc.  1  Bonon.  antiq.,  quiperfida  betta  indicendo, 
Fecialium  orficium  erat,  dare  operam  ne  bellum  in- 
justum  alicui  inrerrelur;  si  Isesi  essent  Romani,  le- 

?;alos  mittere,  uijusillorum  repeteretur;  ct  sl  con- 
ocderaii  spernebnnt  legatos  vel  verba,  tum  illi  facie- 
bant  postulata,et«bcllumindicebant:  pacem  item  con- 
flciebant,  autillegitimam  irritam  reddebaiit ;  judica- 
bant  eiiam  de  legaiorum  injuriis,  eic.  De  quibusvide 
Dionysium  el  Plin.  GALLiEUS. 

Et  tegitime  injurias  faciendo.  Hxc  cst  lectio  om- 

nium  lere  mss.,  2  vet.  edil.Rom.,  Is.,CeUar.,Walcb. 

In  Cauc,  Em.,  Cant.  et  li  excusis  Icgilur  inferendo, 

Legitime  vero,  id  esi,  secundum  Romanaa  leges. 

Mena  cupiendo.  Lfps.  2,  5,  Reimm.,  Tom.  1587, 


C,3  fim.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  664 

lius  orbis  coniparnvit.  Vcriim  lii  juslos  se  putant^  si  A  omni  sensu  caret.  Itaquc  mcmbra  illa  formam  tan- 


coutra  lcgcs  suas  niliil  raoianl ;  quod  ctiam  timori 
adscribi  potcst,  si  pr;cseniium  poenaruu)  metu  scele- 
ribus  abstineant.  Scd  conccddmus  saue,  ut  idnatura, 
vel  (ut  aii  philosophus)  sua  spontc  faciant,  quod  le- 
gibui  facere  coguntur.  Num  iddrco  justi  erunt,  quia 
parent  insiitutis  hominum,  qui  et  ipsi  aut  errare,  aut 
injusii  csse  poluerunt !  Sicui  illi  duodecim  Tabula- 
rum  conditores,  qui  certe  publics  utiliiati  pro  condi- 
tione  temporum  servierunt.  Aliud  est  igitur  civile 
jus,  qaod  pro  moribus  ubique  varialur  :  aliud  esl 
vera  justitia,  quam  unirormem  ac  simplicem  propo- 
suit  omnibus  Deus ;  quera  qui  ignorat,  et  ipsam  jusii- 
tiam  ignoret  necesse  esi. 
Sed  putemus  fleri  posse,  ut  aliquis  naturali  et  in- 


tummodo  mcmbrorum  habent,  usum  non  babeDt, 
tam  scilicet,  quam  caput  sine  corpore.  Gui  similis 
est,  qui  cum  Deum  non  ignoret,  vivit  injuste.  Id 
enim  solum  habei,  quod  est  summum  :  sed  frustra, 
qiioniara  viriutibus  lanquam  membris  eget. 

Ilaque  ut  sit  vivum  ac  sensibile  corpus,  et  agnido 
Dei  necessaria  est,  quasi  caput ;  et  omnes  virtutes, 
quasi  corpus.  Iia  fiet  homo  perfectus,  ac  vivus  :  sed 
tamen  summa  omnis  in  capite  est;  quamvis  constare 
u(m  possit  sine  omnibus,  sine  quibusdam  tameu  po- 
test.  Eterit  quidem  animal  vitiosum  ac  debile/sed 
tamen  vivet,  sicut  is  qui  et  Deum  novit,  et  in  aliqoa 
re  peccat.  Dat  enim  veniam  peccatis  Deus.  Iiaquesino 
membris  aliquibus  vivipotest,  sine  capiteniillo  modo. 


genito  bono  veras  virtutcs  capiai,  qualcm  fuissc  Gi-  B  Hasc  res  efficil,  ut  pbilosopbi,  etiamsi  natura  slnt 


monem  Athenis  acccpimns,  qui  ct  cgeniibus  stipcm 
dedii,  el  paupcrcs  invita\it,  ct  nudos  induit.  Tamen 
cum  illud  unum  (juod  Cst  maximum  dcesl,  agnitio 
Dei,  jnm  illa  bona  omnia  supervacua  suut  ct  iiiauia, 
iit  fruslra  in  his  nsse(|uendis  laboraveril.  Omnisenira 
justitia  ojus  similis  crit  humano  corpori  caput  iion 
habcuti ;  in  quo  lamclsi  mcmbra  oinnia,  ct  locis  suis 
conslenl,  et  Pgura,  ct  habiludinc,  tamcn  quuniam 
deesi  id,  quod  cst  omnium  principale,  ei  vila,  et 


boni,  tamen  nihil  sciant,  nihil  sapiant.  Omnis  doc- 
trina  et  virius  eoriim  siiie  capite  est;  quia  Deum  nes- 
ciunt,qui  est  virtutisacdoctriiKecaput :  quem  qui  non 
agnoscit,licetvideat,caecusest;  licetaudiat  surdu8;licet 
loquatur,  elinguis  esi.Cum  vcroconditoremrerumpa- 
rentemque  cognoverii,  tunc  et  videbit,  elaudiet,  et  lo- 
quetur.  Ilabere  enim  caput  coepit,  in  quo  sunt  sensus 
omncs  collocati,  hoc  cst  oculi,  aures,  etlingua.  Nam 
profecio  is  videt,  qui  veritatem  in  qua  Deus  est,  vel 


VARIORUM  miJE. 


1615,  Genev.    1650,  aiiena  capiendo.  Prnefero  prius. 


lib.  v,  cap.i,^:Concupiscil  aliena  el  rapit,  qius  con-      Lips.,  Goth.,   Reimm. ,  Aiigl.,  Rom.,  Kost., 
cupierit,  per  injnriam.  Goiif.  nol.  lib.  v,  cap.  21  C  i47i,  72,  uiraque  78,  90,  95,  97,  Picr.,  F 

BuNEMAN.  Paris.,  Junt.,  Crat.,   Gymn.,  Is:cus,  Gall.,   S 


Hijuslos  se  putant,  si.  Addidi  si  e\  ouinibus  fere 
mss.  ct  iinpresiis.  Deest  in  ms.  G:intabrig.  et  5 
edilis.  . 

Numidcirco....  l  Bouou.  aiiliq.,  Nonidcirco. 

Duodecim  Tabularnm  condilores.  Decemviri.  Imo 
injusli  fuerunt,  co  qiiod  iii  uiium  niiiium  coiideuda- 
rum  legum  caiisa  cre:ai,  rempiib.  vi  quadam  oligar- 
chica  occupanles,  ncque  m.ij^islratum,  nequc  exerci- 
tum  depoiiere  volueruiit  :  prjcseriini  Appiiis  Glau- 
dius,  qui  lyr:>nnide  plus  qu:unSicula,Virginianicon- 
tra  jiis  et  fas  iii  scrvitulein  viudicare  niiebatur.  De 
quo  Pomp.  lib.  ii.  ff.  de  orig.  juris.  L(*ge  ex  hisiori- 
cis  Livium  lib.  v,  Urhis  coud.;  Dioiiys.  H.illcjim. 
lib.  X  et  XI ;  V:il  Max.  lib.  vi,  cap.  i  ;  Florum  lih.  i, 
cap.  24;  Eutrop.  lih.  i.  cap.  i^\  Oros.  lib.  ik  cap. 
i3;  Plin.  de  Viris  illiist.  can.  41 ;  PIui:irchus  in  lib 


Deum  ignoret.  At  iiterquc  Bonon.,  Tax.,  Pen.,  Jun., 
Lips.,  Goth.,  Reimm. ,  Aiigl.,  Rom.,  Rost.,   Ve«. 
"^  "^    '^^    ^-    '^"    '"•        Parrh., 

Spark., 
Walch.,Heum.  :  Oitem  <yuifgnor(i/,  et  ip$um  justi" 
tiam.  BuNEMAN. 

Qualem  [ui$se  Cimonem.  Praster  Pluiarchum  et 
ifiinilium  Probum  celebrant  Giinonis  liospitalitatem 
Athenxus  lib.  xii ;  Gicero  lib.  Off.  iii.  Sed  ad  qme- 
stionem.  Quid  ergo?  Numquid  Gornelii  hominis  gen- 
tilis  eieemosynx,  qiia!  ano  toO  sXsoO^  nomen  accepe* 
riint,  in  memoria  npud  Dominum  luerunt?  An  poa 
Samaritani  in  viilneratum  ofiicium  ab  ipso  Christo 
commeudatur?  Respoiidemus  :  Illis  honiini'ms  (idel 
luituralis  quemdam  igniculum  causam  elfioientem 
fuisse,  rinalem  vcro  ipsaiii  pietaiem  :  in  Gimone  so- 
lum  glorix  studium ,    humanitate  quadaui  tinctum. 

Betuleius. 

Similis  eril.  Ita  repo<iui  cx  quampliirimis  veL  el 
opt.  mss.  Li  9  recentioribus  legiiur,  similis  e$t.  Simi- 


cui'  titulus  csi,  De  scra  iiuminis  viiidicaiione,  leves      /'«  erit,  liabent  codices  Ihomasn 

aliqiiot  ct  inuiiles  leges  Alheniensiuni,  Lacedaemo-  ^     Eget.  Scripti  6  rec,  indiget;  a  Reg.  rec.  et  5edit., 

niorum  el  Romanorum  enarrat,  siont  eliam  Phbvo-      caret. 

hnus  apud  Gell.  Deccmvirales   eodem  notavit  no 


mine.  Theophilusin  sua  paraphrasi  niemorataliquot 
leges,  in  una  repub.  uiilissimas  quidcni  illas,  in  ai- 
tera  nullius  momenii  futuras.  Betuleius. 

Et  ipsam  justitiam  ignoret  neceise  est.  Sic  legendum 
es<%e  patet  ex  scopo  auctoris,  et  ex  omnibus  mss. 
dempto  uno  Gantabrig.  in  quo,  ut  et  iu  7  editis,  le- 
gitur,  et  ipsum  Deum  ignoret.  Leciionis  vero,  quam 
in  texlu  seqiiimur,  seiisus  clarus  est  ac  racilis;  vult 
eniin  probare  Bomanos,  quia  Deum  ignoraverunt, 
jiistitiam  quoque  ipsam  ignonivisse.  At  coutrarium 
coltigcretur,  si  legeretur  iit  in  vulgatis  quibnsdam 
editionibiis,  quem  qui  ignoral^  el  ipsum  Deum  ignoret 
necesse  est;  quod  minime  congrueret  cuin  Ruperiori 
oratione.  —  Quem  qui  ignorat ,  et  ipsam  justitiam. 
Ald.,  Fasit.,  Gryph.;  Torn.,  BetuL,  Thomas.,  Thys. 
et  Caiit.  ed.,  quam  juititiam  qui  ignorat^  et  ipsum 


Non  possit.  Sic  restitui  cx  omnibus  prope  inss.  et 
G  vet.  e^liiis.  lu  i  Reg.  rec.  legiiur  posset ;  in  Gauc. 
Pal.  et  iii  excusis,  7  polest. 

Debite.  II.  1.  non  est  .Tgrum,  sed,  ut  expouit  sup. 
Membris  quibusdam  egens.  De  Opif.  cap.  7.  Quod 
membrum  $i  detrahas,  imperfectum  »it  animal  ae  debiie. 
BunemAn. 

Vivet.  Ita  reposui  ex  cunctis  fere  mss.  et  veteribus 
editis.  In  Brun.  et  iO  vulgatis  est  vivit. 

Habere  enim  caput  ccepit.  Gbristiani  atque  regene- 
rati  homines,  et  exteriores  corporis  ct  interior^ 
animi  sensus  commiiiies  habent  cum  homiiiibus 
ethnicis  :  sedea  hominis  pars  qu»  spiritusappellatur, 
amplius  etacutius  et  videietaudit,et  eadem  propor- 
tione  reliquis  sensibus  utitur  longe  copiosius  aU|UO 
poientius.  Betulbius. 


m  LlfiCR  yi.  DE  VERO  CULTU.  616 

Deiim  in  quo  veritas  est,  oculis  cordis  aspexerit :  is  A  i£que  non  aliler  his  bonis  pracsentibus  abstinendum 


audit,  (|ui  divinas  voces  ac  prxcepla  vitalia  pectori 
suo  affigit :  is  ioquitur,  qui  coeleslia  disserens,  vir- 
tuiem  ac  majestaiem  Dei  singularis  enarrat.  Quare 
non  est  dubium,  quin  impius  sit,  quisquis  Deum  non 
agnoverii;  omnesque  viriutes  ejus,  quas  habere  aut  te- 
nere  se  puiai,  in  illamortifera  via  reperiuntur,  quae  est 
tota  tenebrarum.  Quapropter  nilul  esl  quod  aliquis  sibi 
gralulctur,  si  has  iiianes  virtulesadepius  esi;  quia  non 
taniuin  miser,  qui  bonis  praeseniibuscareat,  sed  etiam 
siuUtis  sit  necesse  est,  qui  labores  in  vita  sua  niaxi- 
mos  suscipiat  incassum.  Nam  dempta  spe  immoria- 
litaiis,  quam  Deus  poUicetur  in  sua  Religione  ver- 
santibus,  cujus  assequendae  gralia  virtus  appetenda 
est,  et  quidquid  malorum  acciderit  perferendum, 
maxima  erit  profecto  vanitas,  obsequi  velle  virluii-  fi 
bus,  qu%  frustra  liomini  calamitates  afferuiit  et  labo- 
res.  Nam  si  virtus  esi,  egestatem,  exilium,  doiorein, 
mortem,  quae  limentur  a  cxtcris,  pati  foriiter  ac 
subire ;  quid  tandem  in  se  boni  habet,  cur  eam 
propter  seipsam  philosoj[)hidicaut  expetendam?  Ni* 
mirum  supervacuis  ei  inanibus  poenis  delectantur, 
quibus  licet  agere  iranquille. 

Si  enim  mortales  sunt  animae,  si  virtus  dissolulo 
corpore  nihil  futura  est,  quid  fugimiis  atlributa  nobis 
bona,  quasi  aut  iuKrali,  aut  indigni  qui  divinis  mu- 
ueribus  perfruamur?  Quae  bona  ut  habeamiis,  scele- 
raie  impieque  vivendum  est ;  quia  virtulem,  id  est, 
Justitiam  pauperias  sequitur.  Sanus  igitur  non  est, 
qui  nuila  spe  majore  proposiln,  iis  bonis,  quibus  cae.-. 


est,  quam  si  suntalia  majora,  propter  quae  tanti  sit, 
et  voluplaies  omitlere,  ei  mala  omnia  sustinere. 
Ea  vero  nulla  sunl  alia  (  ut  in  tertio  docui  )nisi  per- 
petuae  vitae.  Hanc  autem  prxstare  quis  polest,  nisi 
Deus,  qui  viriuieiu  ipsara  proposuit  ?  Ergo  in  Dei 
agnitione  et  culiu  reruin  summa  versatur :  in  hoc 
est  spes  omnis  ac  salus  honiinis;  hic  est  sapientiae 
gradus  primus,  ut  sciamus  quis  sit  nobis  verus  pater, 
eumque  solum  pieiate  debiia  prosequamur,  huic  pa« 
reamus,  huic  devoiissinie  serviamus ;  in  eo  prome- 
rentlo  actus  omiiis  ,  ei  cura  ,  et  opera  collocetur.    . 

CAPUT  X. 
De  Religione  erga  Deum^  et  Misericordia  erga  homi* 
ne$;  alque  de  Mundi  principio. 
Dixi,quid  dobcatur  Deo:  dicam  nuuc,  quid  homi- 
ni  tribueiiduin  sit ;  quanquam  id  ipsum  quod  liomi- 
ni  tribueris,  Deo  tribuitur,  quia  homo  Dci  simular 
crum  est.  Sed  tainen  primum  officium  jusiitiae  est , 
conjungi  cum  Deo  ;  secundum,cuin  homine.Sed  illud 
priinum,  Religio  diciiur  ;  hoc  secundum,  misericor- 
dia  vel  humanitas  nominaiur.  Quac  virtus  propria]est 
justorum  et  culioruin  Dci ;  quod  ea  sola  vitae  com- 
munis  continet  ruiioncm.  Deus  enim,  qui  caeteris 
animalibus  sapientiam  non  dedii,  naluralibus  ea  mu- 
niinentis  ab  incursu  ei  periculo  tutiora  generavit. 
Hominem  vero  quia  nudum  fragileiuque  formavit,  ut 
eum  sapieutia  potiiis  instruerei,  deditei  practer  caeie^ 
ra  liunc  pietalis  iiffeclum  ul  homo  hominem  tueatur, 
diligat,  fovcai,  coniraque  omnia  pericula  et  accipiat, 


tcri  utuntur  in  vita ,  labores,  ct  cruciatus,  et  mi- C  ct  praestet  auxilium.  Suinmum  igiiur  interse  homi- 


serias  anteponat.  Si  autem  virtus  (ut  ab  his  rectissi- 
medicitur)  capessenda  est,  quia  constel  ad  eam  nasci 
hominem ,  subesse  debei  spes  nliqua  major,  quae 
malorum  et  laborum,  quos  pcrfiTre  virliilis  est, 
magnum  aflTerat  pra^claruinque  solalium.  Nec  nliter 
virtus,  cum  per  sc  diira  sii,  haberi  pro  bono  polest 
quaui  si  acerbitatem  suam   maximo  bono  penset. 


num  vinculum  esl  humanitas :  quod  qui  disrupit,  ne- 
farius  et  parricida  existimandus  esl.  Nam  si  ab  uno 
hominc,  quem  Dcus  finxit,  omnes  orimur,  certe  con- 
saiigiiinei  sumus ;  et  ideo  maxiinum  scelus  putan- 
dum  est,  odisse  liominein,  vel  noccnlem.  Propterea 
Deus  pnrcepitinimiciliaspernos  nunquam  fnciendas, 
semper  esse  tollendas ;  scilicet  ut  eo$,  qui  sint  nobis 


VARIORUM  NOTiE. 


Prascepta  vitalia.  Iinitatiir  Cyprianum  de  Idolor. 
vanit.,  cap.  1  :  Ui  de  eo  ad  prnncepta  vilalia  instrui 
posHnt,  De  llahiiu  Virg.,  ed.  Grypii.,  p.  280:  Oomi- 
nica  et  viialia  pi-ect^pia  cuslodit.  Lii>.  iv,  episl.  5  : 
Evangelii  sancia  prceccpla  et..,  mandata  vitalia,.,  te- 
neantur.  Blneman. 

Demplaspe.  Juii.,  I  Clnrom.  et  Dnin.,  adempta  spe. 

Mortcm,  quw  limenlur.  lidiii  hnbenl,  morlemqne 
qute  timentur,  Delendiiui  qne^  quod  ni)est  a  mss.  ei 
videlur  iialum  tix  altero  quce,  quod  sequiiur. 

Quia  constet,  Sic  rcposui  ex  antiq.  et  inclioribus 
mss.  ei  7  vel.  ediiis.  In  rec.  10  scriptis  et  8  excusis 
est,  constat, 

Si  sunt  alia  majora.  Sic  restilui  ex  edil.  Torn.  nc 
Soubr.  cunctisque  luhs.  praeter  2  Reg.  rec.  et  Cant. 
iu  quibus  est  aliqua. 

Tanti  sit,  Kleganter.  Vid.  I.  iii,  c.  8,  c.  \%  el  de 
Opif.  c.  3.  Seneca  de  Provid.  c.  5  extr.  :  Est  tanti 
per  ista  ire  casuro,  De  liac  clegaiitia  Ciccroni  frequen- 
tissima  conf.  Gr;eviuin  ad  I.  v  Aitic,  ep.  ^O,  p.  5i!2. 

Eavero  nulla  sunt  alia,  Ita  mss.  pierique  anliquis- 
simi  et  optiini  Bonon.,  Reg.  Pui.,  Jun.  sexnue  nlii 
ac  decem  vulgati.  Cauc.  et  iO  sciipti  rec.  ciim  5  cditis 
ndduutfrowa;  1  Rcg.  rec,  \  Colb.,  P.int.  ct  vcl.  cd. 
Roni., dona;  i  Reg.  auliqulsi}.  ct5  cdlt.: Ea  vera nulta 


sunt  alia.  Buif. 

IJt  in  tertio  docui,  Subauditur  libro .  quam  vocem 
addunt  4  mss.  rec.  el  edit.  Torii.  ncSoubron. 

Nisi  perpetuce  vita.  2  Reg.  rec.  cl  Brun.  nisi  per^ 
petna  vita, 
^      Pietate.  Hoc  loco  affectu  fitiali,  Senec  I.  i  Cle« 
^  ment.,  c  io  :  Non  amicorum  fidei  credens,  non  libe* 
rorum  pietati.  Bun. 

7n  eo  promerendo.  Plane  vero ,  inquil  Heumaniiiis, 
huc  non  quadrnt  verbum  hoc.  Lege,  inwcremlo.  Sed 
habenl  omnes  libri ;  etquidni  qu:ulrarei  tolies  iii  no- 
slro  aliisque  ita  obvium?  Vindicamus  nd  i.  vi,  c.  i3  : 
Ut  promereare  viventem;  cl  ad  libr.  de  Ira  cap.  5: 
Deneficiis,..  genus  hom,  prom^rm.  Terlull.  Apolc.Si  : 
Quibus  edocebalur  de  promerendo  Deo.  Buw- 

Homo  Dei  simulacrum  est,  Minutius  Felix  in  Oclav. 
Quod  simulacrum  Deo  fingamf  cum  si  recte  existimcs 
sit  bei  homo  ipse  simulacrum, 

Cultorum  Dei.  Juxta  illud  Evnngelii  :  Estote  mise- 
ricordes  sicut  Puter  vester  coelestis, 

Naturalibus.  De  his  vide  librum  de  Opilicio  Dci, 
infra. 

Nam  si  ab  uno  homine.  Acl.  cap.  xvii,  v.  26.  Ilieron. 
confra  Helvid.,  Omnes  homines  ex  unopatrevel  homiue, 

Toiiendas»  MaltU.  v,  Luc  vi,  Roiu.  xii. 


«67  HRM,  UCTANTII  DIVIN.  IN5TIT.  668 

inimici,  neccssilqdinis  admonilos  QiiligQmus.  Iiem  ^  \  niam  pius  est,  animal  nos  voluil  esse  sociale.  Ita<' 


ab  uno  Deo  Inspirali  omnes  el  animati  sumus ,  quid 
aliod  quam  fratres  sumus?  Et  quidem  conjunctiores, 
quod  anlmis,  quam  quod  corporibus.  Ilaque  non  er- 
fat  Lucreiius,  cum  dicit : 

Deni<)iie,  coelesti  sQiniis  omnes  semine  oriundi : 
QBiDiUus  iile  idem  pater  est. 

Ergo  pro  belluis  immanibus  suni  liabendi,  qui  ho- 
mini  riocent,  qui  contra  jus  humanilalis  et  fiis  omue 
spolianl,  cruciant,  occidunt,  exlerminant. 

Ob  banc  necessiiudinem  germaniiatis  docet  nos 
Deus,  malum  nunquam  facere,  sempcr  bonum.  Id 
auicro  ipsum  benefacere  quid  sii,  idem  ipse  praascri* 
bit :  prsestare  auxilium  depressis  et  laborantibus ; 
impertiri  victum  noii  habentibus.  Deus  enim,  quo- B  nec  ullo  inter  se  scrmonis  aut  juris  vinculo  cobaere- 

VARIORUM  NOTiE. 


que  in  aliis  bominibus  nos  ipsos  cogitare  debemus. 
Non  nieremur  in  periculo  liberari  si  non  succurri- 
mus  :  non  meremur  auxilium,  si  ncgamus.  Ad  banc 
parlem  Philosophorum  nuUa  prxcepia  sunt ;  quippe 
qui  falsx  viriulis  specie  capti,  misericordiani  de  ho- 
mine  sustulerunt,  et  dum  volunt  sanare,  vitiaverunt. 
Et  cdm  iidem  plerumque  faleantur,  societatis  huma- 
nae  communionem  csse  reiinendam,  ab  ea  plaqe 
seipfos  inhumanse  su»  viriuiis  rigore  dissociaut^ 
Convincendus  ergo  etiani  hic  ci  ror  illorum  est ,  qui 
nihii  cuiquam  impertiendum  puiant.  Urbis  condendic 
originem  aique  causam  non  unam  intulerunt :  sed 
alii  eos  homines ,  qui  sint  ex  terra  primitus  nati , 
cum  per  silvas  ei  campos  erraiicam  degereni  vilam. 


Conjuncliares^  quod  animis^  quam  quod  corporibus. 
Sic  resliiui  ex  mss.  antlquissimis  2  Rcg.,  2  Bonon., 
!2  Colbert.,  Tax.,  Pen.,  I  Chirom.,  Brun.  ed.  I<i.  In 
3  Reg.  rec.  1  Colbert.,  i  Clarom.  et  9  editis  legitur, 
conjunclioret  qui  animis^  quam  qui  corporibus,  Cicteri 
male ;  2  Reg.  conjunctiores  quidem  animis ;  3  Colbert. 
qvam  animis;  1  Reg.  conjunctioresque  animis,  Simile 
aliquid  legimus  apud  Paulinum  Nolanum  epiat.  20 
(alias  16)  ad  Delphinum  n.  1.  Quanto  fortior  carne  est 
spiritus ,  tanto  polior  est  conjunctio  animorum ,  quam 
eorporum, 

Lucretius,  Lib.  ii.  Cui  simile  Paulus  in  actis  c.  17. 
Atbenaeus  cilat  ex  Araii  PbaBuomonis : 

T«0  jkf  x«\  7iv«(  l«)»iv. 

Ipslas  enim  et  genus  sumus. 
Qnod  eiiam  Ovidlus  expressit: 

Sanctius  his  animal  mentisque  capacius  altx 
Deerat  adhuc,  el  c)uod  domloari  iu  cablera  posset : 
Nalus  homo  esl,  sive  hunc  divino  semine  fecit 
lile  opifex  rerum,  mundi  roelioris  origo. 

BETUL.^Vide  el  Lactantium  de  Opificio  Dei,  c.  i9. 

Semine  oriundi,  Iia  omnes  mss.  et  edili;  sed  infra 
lib.  de  Opillcio  Dei,  i  ap.  i9,  semine  creti,, 

Qui  homini  nocent,  Ila  omnes  mss.  sed  prxter 
Cauc,  Jui).,  'i,,,  Reg.  rcc.  qui  cum  edilishabent/<o- 
minibus, 

Prwscribit,  EzEcn.  xviii,Isai.,  lviii,  Mallh.  xxv. 

Ad  hanc  partem,  Walcliius  exponit,  quod  attinet  ad 
hanc  parlem,  Eleganlcr  dicilur,  esse  pra^cepta  ad  a/i- 
quid^  etpra^cipere  ad  aliqnid,  Lib.  vi,  c.  xxiv  :  Hcec 
sunt ,  qucB  ad  continentiam  pr(ucipiuntur  a  Deo.  Lib. 
VII, cap.  1  :  Qu(e  Deus ad  juslitiam  prasvipit.  Imiutur 
Ciceronein  iii  OIT.,  c.  vii :  At  quas  ipsas  consuUalio- 
nes,,.  satis  mulia  prceccpta  sunt.  BuN. 

Philosophorum  pr(eccpta  nulla  sunt.  Prsesertim 
Slolcorum.  Nam  peripaleiici ,  qui  irain  laudant ,  ini- 
sericordiam  non  iinprobant ;  ct  Cicero  in  Cxsare 
misericordinm  commendat.  Stoici  auiem  inler  doloris 
species  t6  i7cof  numerant.  Cicero  pro  MuroBiia,  Sloi- 
corum  paradoxa  enumerans  :  Fuii^  inquit^  quidam 
summo  ingmio  vir  Zeno,  cujus  inventoruut  amuU 
Stoici  nominantur ;  hujus  sententitB  sunt ,  atque  prce- 
cepta  hujusmodi :  sapientem  gratia  nunquam  moveri , 
nunquam  cujusquam  dclicto  ignoscere ,  ncminem  jni- 
sericordem  esse  ,  nisi  stuUum ,  et  levem  ,  viri  non  esse 
ncque  exorari ,  neque  placaru  Contra  Stoicos  disserit 
Augiistinus  libro  de  Moribus  cccicsiae  priino,  cap. 
XX VII.  Noii  autein  improbo  eos,  qui  generaliori  voce 
pielaiem  appelianl  eain  virtiilcm.  Betuleius. —  ^uUa 
pra'c<?/7/ff.Walchiusexj)Iicalnullaper«tt//itt«prelii.Lac- 
tanliiis^vero  vult :  ^uUa  omnino  prcfcepta  esse  ad  mise- 


ricordiam  data^  sive  philosophos  Stoicos  nihil  plane  dQ 
misericordia  praccepisse.  Expresse  c.  xiv  :  Adparet 
philosophos  longe  abfuisse  ab  humano  bono,  qui  neqne 
praeceperunl  ijusmodi  quidquam ,  neque  fecerunt ,  sed 
virtutem ,  quas  in  homine  propemodum  singuiaris  e$t , 
pro  viiio  semper  habuerunt.  jBun. 

Falsce  virtutis  specie,  lleumannus  falsa  scribit , 
neque  hoc  male,  ui  1.  v,  c.  xi  :  Cui  cUmentia  spede* 
fa/<a  blandilur.  At<|uia  in  omnibus  libris  falscB^  hic 
niliil  iniilo  ;  nam  sic  rectum.  iii,  c.  xxviti  :  Specie 
virtutis  falsce  inducti,  Bun. 

Dum  volunt  sanare ,  viiiaverunt.  Sic  restitui  ex  mst. 
VI  reg.  quorum  duo  sunt  anliquissimi ,  3  Colb., 
Goth.,  1  Lips.,Brun.,  Em.,Cant.  et  vet,  ediiis  Rom. 
C  In  li  mss.  rec.  et  18,  vulgalis  cst  sanare  vitia  , 
auxerunt,  AtCiceronis,  ut  et  Lactantii ,  est  verburo 
vitiare  Gallice  g&ter^  eorrompre.  Laclanlius  lib.  u. 
Div.  In^titut.  cap.  xv  ,  valeiudinem  vitiant  ;  hoc  iibro 
VI,  cap.  XVI ,  aer  viliabitur  ;  lib.  vii ,  cap.  xii ,  cum 
mentem  vis  aliqua  morbi  vitiaverit.  Atlamen  pntat 
Heumannua  legendum  esse ,  dum  volunt  sanare  titia , 
aux^mnt. 

Urbis  condendcB  originem.  De  hac  vanilale  lege 
Euseb.  lib.  i  de  prxpar.  evaiig.  cap.  5,  plurima  ex 
Diodoro  recitantem.  Lege  deinde  Polydorum  Urbt- 
naicm ,  libro  de  inventoribus  reruin  i,  cap.  ni. 
Betuleius. 

Cum  per  silvas,  etc.  Macrob.  de  Somnio  Scip.  ii, 
cap.  10,  cx  hiijusniodi  incrementis  probat,  mundum 
non  esse  aeternum.  Rem  veram ,  inquani ,  ex  re 
dubia  probat.  Nam ,  inquit ,  quis  facile  mundum 
semper  fuisse  conseniiat ,  cum  et  ipsa  historiarum 
(ides  mullarum  rerum  cultuin  einendationemque,  vel 
-Q  ipsnm  inventionem  receniem  esse  fateaiur  ?  Cumqoe 
riides  primoshomines,  cl  iiicuria  Sylvestri  non  mul- 
tum  a  ferariim  asperiiate  difsimile.4 ,  meminerit  vel 
fabulelur  anilquiias,  iradatque  nec  hunc  ei8,qao 
nunc  utimiir,  victum  fuisse  :  sed  glaiide  prlus  ei 
baccis  alitos ,  sero  sperare  de  sulcis  alimoniam  ; 
amplexi  fortassis  philosophi  pro  vero  sunt ,  quod 
Proiagoras  Plaioniciis  iii  fabula  Promethei  atqiie 
Epimethei  recensuit.  Apud  Plutarch.  Euripides  deo- 
rum  opinionem  rerellens  ,  hoiniiies  olim  lielluinam 
vilam  egissc  tcstalur.  De  glandium  cibo  ineniionem 
facil  etiam  Plin.  in  prxfatione  lib.  xvi,  et  libro  sep- 
tiino ,  cap.  Lvi ,  ubi  de  invcntoribus  rerum  scribit. 
Strabo  ex  Platonc  tria  hominuin  genera  post  dilu- 
viuin  fuisse  refert,  lib.  xtii,  primum,  quod  in  monti- 
bus  vitam  degerit :  alterum,  quod  in  radicibus  moii- 
lium  :  teriium,  quod  in  campis.  Ab  hac  Sylvestri 
vita  Orpheiim  homines  traxisse  fabulantur,  cuiii  ex- 
poiiuni  quidnain  illiid  sit ,  quod  saxi  et  arbores  siNl 
lyra  traxisse  crediius  est.  Betuleius. 


669  LIBER  VI.  PE)  YERQ  CULTU.  «70 

rent,  sed  frondes  etherbam  pro  cubilibus,  speluncas  \  tuit  igitur  utrumque,  quia  non  reppgnat :  sed  tameq 


e(  antra  pro  domibus  haberent ,  bestiis  et  foriioribus 
animalibus  praedae  fuisse  commemorant.  Tum  eos  , 
qui  aut  laniaii  eifugcrant ,  aut  laniari  proximos  vide- 
rant,  admonitos  periculi  sui  ad  alios  homines  de-* 
Gurrisse,  prnesidium  implorasse,  et  primo  nutibus 
voluntatem  suam  signiflcasse ;  deinde  sermonisiniiia 
tentasse ,  ac  singulis  quibusque  rebus  nomina  im- 
primendo,  panlatim  loquendi  perfecisse  rationem. 
Cum  autem  nec  muitiiudincm  ipsam  viderent  contra 
bestias  esse  lutam ,  oppida  etiam  coepisse  munire  ; 
vel  ut  quieiem  nociis  tutam  sibi  facerent ,  vel  ut 
incursiones  alque  impelus  bestiarum  non  pugnando, 
sed  objeciis  aggeribus  arcerent. 
0  ingenia  hominibus  indigna  qott  hasineplias  pro- 


ulrumque  nullo  modo  verum  est  ;  quia  non  per  um*' 
nem  tcrram  nati  sunt  homines  e  terra  ,  tanquam  ex 
draconis  aiicujus  dentibus  proseminati  (  ut  poeitt 
ferunt )  sed  unus  homo  k  Deo  (ictus  est ,  ab  eoqua 
uno  omnis  terra  humano  genere  completa  est, 
eadem  scilicet  raiione ,  qua  rursus  post  diluvium  : 
quod  cerle  negare  non  possunt.  Nulla  igilur  in  priu- 
cipio  facta  est  ejnsmodi  congregaiio ;  nec  unquam 
fuissa  bomincs  in  terra ,  qui  pra*ter  inrantiam  non 
loquerentur,  inlelliget  cui  ralio  non  deest.  Fingamus 
taincn  illa  vcra  esse ,  quffi  oiiosi  et  inepti  seues  fa- 
bulantur,  ui  eoa  suis  potissimum  sensibus  et  suia 
rationibus  refellamus. 
Si  hac  de  causa  suut  homiues  congregati,  utmuiuis 


tuleruni !  miseros ,  atque  miserabiles,  qui   stulti- Bauxiliisimbecilliiatemsuamtuerenlur;  succurreudum 


iiam  suam  litleris  memorixque  roandavcrunt  t  Qui 
cum  viderent  niuiis  quoque  animalibus  ingeuiiam 
esse  rationem ,  vcl  conveniendi ,  vel  invicem  appe- 
tendi.  vei  periculi  fugiendi,  vel  maii  cavendi  ,  vel 
cubilia  aibi  et  laiibula  parandi ;  homines  autem  ip< 
sos  existimaverinl  non  nisi  excmplis  aduionerlao 
discere  poluisse,  quid  metuere ,  quid  cavere  ,  quid 
fucere  deberent;  aul  nunquam  convenluroa  iuter  se 
fuisse.nec  loquendi  ralionem  reperturos ,  ni&i  eos 
bestiae  comcdisseni.  Haoc  aliis  delira  visa  sunt  (ut 
fuerunt)  dixcrunlque  ,  non  ferarum  laniatus  causam 
fuisse  coeundi ,  sed  ipsam  potiua  humanJtalem  : 
lUque  inler  se  congregalos ,  quod  nalura  hominum 
solitudinis  fugiens,  et   communionis  ac  societaiis 


est  igitur  homini ,  qui  egeat  auxilio.  Cum  enim  pric- 
sidii  causa  homines  sooieiatem  cum  hominibus  inie- 
rint  el  sanxerint,  foedus  illud  inter  homines  a  princi- 
pio  orius  sui  ictum  aut  violare,  aut  non  conservare, 
summum  nefas  putandumest.  Nam  quiseapraestando 
auxilio  removet,  etiam  ab  accipiendo  se  removeat  ne- 
cesse  esi;  quia  nullius  opera  indigero  se  putat,  qui 
alicri  suam  denegat.  Huic  vero,  qui  se  ipse  dissociat 
ao  secernit  a  corpore,  non  riiu  hominis,  sed  ferarum 
more  vivendum  est.  Quod  bi  fieri  non  poiest,  retinen- 
dum  est  igitur  omui  modo  vinculum  sociotatis  hu- 
mauae,  quia  honio  line  homine  uullo  modo  polest  vi- 
vero.  Reteniio  auiem  societaiis  e&t  communiias,  id 
est  auxilium  prvstare,  ut  possimus  accipere.  Sin  vero 


appetens  essot.  Non  magna  inler  eos  discepuiio  esl.  Q  (uiilli  alii  disputant)  huuiauitaiis  ipsius  causa  fiicia 
Siquidem  causoc  dispares  sunt ,  res  eadem  est.  Po-      est  hominum  congregalio,  homo  cerie  homineui  de- 

VARIORIJM  NOTiE. 

mss.  et  edii.  Torn.  ac  Soubron.  id  est,  excepia  in- 
fauiili  sclale  ;  Gallice,  /tor<  re/i/anre  :  melius  quaui 
propter,  quod  hubent  3  Reg.  rec,  2  Golb.,  1  Clar.  ct 
16  cdili.  —  Prceter  injauliam.  Mihi  liiciucidii  Augus- 
tin.  dc  Giv.  Dci  lib.  xvi,  c.  45  fln  :  A  pueritia  homo 
incipit  loqui  post  infantiam ,  qude  iiinc  appellata  est , 
qva  fari  non  polest.  BuN. 

Ut  eoi  suis   potissimum  sensibus  et  sui$  rationibus 
re[eilamus.  Idein  Lnclauliui^  lib.  v,  cap.  4,  sub  Auein, 
suis  potissimum  refutarelur  auctoribus. 
.    Inierint  et  sanxerint.  Mss.  8  et  2  cdit.  rec. ,  et  snnxe- 
rintfoedus :  iiiud;  5  al.  scripti  sine  tilla  interpuiiclionc. 

lctnm.  Sic  rcstilui  ex  nnliijuishinio  mss.  Reg.  900 
j)  annor.  optiiiie.  Apud  Cicerouem  pro  Sext.  3i,  \e^\' 
tur  quoque  fosdus  ictum;  pro  Cornel.  21,  51  ,  foedus 
icisse;  ci  1  P.  88.  foedus  tceras;  apud  Ph:rdr.  lib.  i, 
Fabul.  5l),  de  milvio  el  columbis,  icto  [oedere,  Pro  tc- 
fum,  inss.  Regio-Pui.,  4  al.  Kcgii,  G  Colberliui ,  2 
Glarom.  habeni  tutum,  corruple,  liueraruin  simililu- 
dine,  uude  statuium  in  Em.,  statum  iii  2  Reg.  el  i 
Brun.  atque  iu  2  Reg.  rec.  et  in  vulgaiis,  initum. 

Opera  indigere,  Iia  reposui  e\  5  edit.  cuuctis(|iie 
mss.  prailer  2  Reg.  rcc.  qui  cum  15  impressis  fc- 
ruiit  ope. 

A  corpore,  h\  esl,  a  societate,  —  A  corpore,  id  esl, 
socieuie.  Dc  Morl.  Pers.,  c.  -48  :  Qute..,  corpori 
Ciiristianorum,,.  tradi  oporlebit.  Lust^b.  x  Hisl.  c.  5  : 
Tw  (TwfAaTtw;  mox,  ad  jus  corporis  eorum,  id  csl,  eccle- 
siarum,  non  iiominunt  singulorum  perlinetUia.  Seneca 
1.  Clemen,  12.  Cii;c'«  et  ex  eodem  corpore,  Plin.  I.  x, 
episl.  il8  :  Quadper  corpora^nonviritim.  Bun. 

Relentio.  ReteniiOf  inquii  Krebsius  dc  Siylo  Lacl. 
p,  "iS^  fro  «0  qnod  xetin^tur  ^  anti<(ui8  twn  e$t  i«/«\« 


Nomina  imprimendo.  Sic  lego  cum  omnibus  niss. 
et  cd.  Rom.  1470.  Posicriores  edd.  habent  imponendo. 

Cum  autem  nec  muttiiudinem  ipsam,  Nec^  quod  in 
42  mss.  et  5  editis  deesl ,  ut  nocessariiim  resliiui 
ex  mss.  Regio-Put.  iii,  al.  reg..2  Colb,,  Goih.,  Cin., 
Cant.^  i  Glarom.,  3 ,  vet.  cdit.  Rom.  et  14  uliis. 
Yide  seqq. 

Viderint.  Reimm.,  viderint,  Non  male  ,  quia  sequi- 
tur  ea:»ftmai;erm/.Nihilomiiiu.s  recenliorin  Reimin.,ut 
est  in  plerisque correxit,  t;/(/er^nrGoth., vf(/eru»(. Bun. 

Cubiiia,  mss.  rec.  Golh.,  2  Reg.,  Gant.  eti8  edit., 
eubieula, 

Quidmetuere,  2  Reg.  rec.  cl  18  cdit.  addunl  sibi , 
quod  a  caiteris  .scriplis  abcst  et  ubesse  potest. 

Disceptatio.  Mss.  1  Kc^.  rec.  ei  Jun.  disputatio,  1 
Reg.  rec.  et  1  Colbert.  discrepatio, 

Tanquam  ex  draconis  alicujus  dentibus,  Notat  Gad- 
meam  vicloriam.  Fabula  est  apud  Ovidium  in  lcrllo 
Metnmorphoseon.  Vide  infra  libro  vii,  cap.  4. 

Proseminati.  Sicresliini  ex  mss.anliquissimisBou., 
5  Reg.,  1  Lips.,  Em.,Golh.  Elsic  schpsisse  Lacian- 
liain  puut  Joaune>  Cauci.  la  2Reg.,  Gauc,  2  Golb., 
et  in  edii.  Rom.  1470  legiuir  perseminati;  in  2  Reg. 
rec,  2  Colbert.,  1  Glarom.,  2  Lips.,  Bruu.  ci  10  ex- 
cusis  proiseminuti;  in  1  Reg.  rec,  1  Claroin.  ac  Jun. 
et  in  b  vulgntis  seminati.  Sic  adolesceuli  olim  dixit 
Diogenes,  ebrius  te  proseminavit  pater. 

Unus  iiomo  a  Deo  fictns  est,  Mss.  6  reconlissimi  et 
i5  edili,  faclus  est, — A  Deo  fictus.  Fictus  plures  inss. 
ci  Ven.  1471,  72,  ulraque  78,  P.»ris.,  fictus ;  uisiipra, 
Ilominem  Deus  finxit,  Gonf.  Epitom.,  c.  ()5,  vidc  ad 
Lib.  I,  cap.  1.  SaBpo  hx  voces  confunduntur.  Buif. 

f^xmer  infantiam,  Ita  ei(^end^vi  ei^  cu(\ctis  ferme 


671 


FIRM.  LACTANTU  DIYIN.  INSTIT. 


672 


bet  agnoscere.  Quod  si  feccriint  illi  rudes  et  adhuc  A  scrvare  periturum.  Si  crgo  in  ejusrnodi  casibus,  qui 


feri  homines,  ct  fecerunt  nonduinconstilutaloquendi 
nitione,  quid  puterous  hominilius  expoliiis,  et  sermo- 
nis  rerumque  omnium  commercio  inier  se  copulaiis 
esse  faciendum ,  qui  assucti  homiuibus  solitudinem 
ferre  non  possunt  ? 

CAPUT  XI. 

Depertonis  in  quas  beneficium  $it  conferendum, 
CoDserTanda  est  igitur  humanitas ,  si  homines 
recte  dici  velimus.  Id  aulcm  ipsum  conservare  huma- 
nitatcm,  quid  aliud  esi,  quam  diligere  hominem  , 
quia  homo  sit,  et  idem  quod  nos  sumas?  Discordia 
igiiur  atque  dissensio  non  est  secundum  hominis  ra- 


pericuium  viUB  homini  afferunt,  succurrere  humani- 
taiis  esse  conccdunt ,  quid  causae  est,  cur,  si  homo 
csuriat,  siiiat,  aIgeat,succurrendumessenon  putent? 
Qu:rcuin  siiil  paria  natura  cum  illis  casibus  fortuitis, 
etunamcamdemqiic  humanilatem  desiderent,  lamen 
illa  discernunt ,  quia  non  rc  ipsa  vera,  sed  utililaie 
praesenti  omnia  meiiuntur.  lllos  eiiim,  quos  periculo 
surripiunt,  sperant  sibi  gratiam  relaturos.  Egentes 
auiem,  quia  non  sperant,  perirc  arbitrnniur  quidquid 
ejusmodi  hominibus  iinpertiant.  Hinc  est  illa  Plauti 
detestanda  sententia : 

Male  merctur,  qui  mendico  dal,  quod  edat. 
Nam  et  illiid,  quod  dat,  perit ; 
El  illi  producit  vilara  ad  miseriam. 


tionem.  Verumque  est  illud  Ciceronis ,  quod  ait,  ho- 

minem  naturae  obedientem  homini  nocere  non  posse.  g  Atenim  poctn  fortasse  pro  persona  locuius  est. 


Ergo  si  nocere  homini  contra  naturain  est,  prodesse 
igitur  homini  secundum  nattiram  sil  necesse  cst. 
Quod  qui  non  facii,  hominisseappellatioiie  dispoliat; 
quia  humanitatis  officium  est,  necessitati  hominis  ac 
periculo  subvenire.  Quaero  igitur  ab  iis,  qui  flecti  ac 
niisereri  non  putant  esse  sapientis  :  si  hoino  ab  ali- 
qiia  bestia  comprehensus,  auxilium  bibi  armati  homi- 
nis  imploret,  utrumne  succurrendum  (putent,  an 
minime?  Non  sunt  tam  impudenies,  ut  negcnt  fieri 
oportere  quodflagiiat,  quod  exposcit  humaniias.  Item 
si  aliquis  circumveniaiur  igni,  ruina  opprimatur, 
roergatur  inari,  flumine  rapiatur,  numputenthoniinis 
esse,  noii  auxiliari?  nonsuntipsi  homines,  si  purent. 
Ncmo  enim  potest  ejusmodi  periculis  non  esse  sub- 


Quld  Marcus  Tulliusiii  suisOfficialibuslibris,nonne 
hoc  idcm  suadet ,  non  esse  oiniiiiio  largiendum?  Sic 
ciiim  dixit :  c  Largitio,  quie  fit  ex  re  familiari,  fonteiii 
ipsum  benigniiatis  exhaurit;  iia  bcnignitate  benigni- 
tas  tollitur,  qua  quo  in  plures  usus  sis,  eo  minus  in 
roulios  uti  possis. »  El  idem  paulo  post :  c  Quid  autcoi 
est  stultius,  qunm  quod  libenter  fucias,  curare  ut  i«I 
diutius  faccre  non  possis?  »  Videlicet  professor  sa- 
picntine  refrenat  homiues  ab  liumanitate,  monetque 
ul  rein  familiarem  diligenler  cusiodiant;  roalint<|ue 
arcnm,  qtiani  jusiitiam  conservare.  Quod  ciim  intelli- 
gcret  inbumanum  esse.  ac  nefarium ,  inox  alio  capl-* 
te,  quasi  acliis  pGenitcntia,  sic  aii:  c  Nonnunquaniia- 
men  esllargiendum;  nec  hocbcnignilatis  gcnusoinnino 


jectus.  Imo  vero  ethominis  ctfortis  viri  esse  dicent,  G  repudiandum ,  et  saepe  idoncis  hoiniuibus  cgentibus 


YARIORUM  NOTiE. 


tum,  At,  qui  Ciceronis  lociiro  I.  xiii.  Att.  ep.  21  le- 
git,  facile  cognoscet,  reteniionem  aurigce  alia  nolio- 
ne,  quam  hicsumi,  fivo  inoxn  et  inhibitione;  iii  Lac- 
laiiiio  vero  retentio  idem '  est  qiiod  conservaiio^ 
nt  ex  supra  conservare  patet.  Rarior  quoque  vocis 
hujus  usus  esl  in  Cic.  lib.  xiii,  Alt.,  cpist.  13:isfa  re- 
tentione  omnes  ti(t,  qu:c  Gronovius  docte  cxplicai  ibi- 
dem.  Propius  nostro  stiiil  loca  ab  aliis ,  qiiod  sciam, 
non  obscrvata;  Tertulliani  I.  iv  adv.  Marcion.  c.  i8  : 
Hemissio  et  reieniio  delicli.  Lib.  v  Adv.  Maic,  c.  3 : 
Pervertentcs  evangelium  relentioiie  veteris  disciplince. 

BUN. 

Expolitis,  et  sermonis.  Sic  rcstitni  ex  antiqiiissimis 
inss.  2  Rcg.  et  Cniic,  5  al.  Re^..  4  Colbert.  et6  aliis 
ac  cdit.  Roni.  1470,  item  cx  i  Ronon.  antiq.,  1  Lips., 
Pal.,  Em.,  qnitms  doost  et,  In  5scripiis  rt  18  inipres- 
si^  esi  sermonc :  in  i  Reg.  rcc.  et  1  Lips.  cdil.  Rom. 
1474,  et  Parrhas.,  sermonibus. 

Ciceronis.  LilMO  iii  Officiorum. 

Dispotiat.  Qiiod  verbiim  rcciirrit  infra  cap.  i8.  — 
Despolint,  Ila  rectius  scribunt  Reiinm.  et  Rosi.  Vcn. 
i471,  7ii,  niraque  78  et  lleumann.  Ssepe  monui,  syl- 
Inbas  de  et  di  in  vcrbis  compositis  coiifundi,  idque  iii 
liac  ipsa  plirasi  fil  c  i8.  Bun. 

Qui  ftecti  ac  misereri  non  putant  essc  sapifntis.  Ut 
Sloici .  referenle  Cicerone  iii  Tuscul.  et  in  Oralioite 
pro  Mnren.  contra  Catonem ;  ut  Sencca  lib.  n  dc 
Clemeut.  cnp.  5 ;  ut  Agesilaiis  (ortissimiis  Impcra- 
tor.  cnjus  senteniinm,  eic,  rcfert  Pliilarchus  in  La- 
conic.|Apophtheginat.,  fiftY/fn7«  essefmistreri  simul^el 
sapere.  hjEV%. 

Impudentes.  Quod  magis  convenil,  quam  impruden' 
tes ,  quod  est  scriptorum  10  rec.  et  5  editorum. 


Impertiant.ftUs,  4Reg.,i  Colb.  et8  edit.,  impartiant. 
Blate  meretur^  elc.  Ilic  versus  apud  Plaut.  ita  lcgi- 
tur  in  Trinummo  Act.  ii,  sccn.  %  de  mendico : 

Malc  incrclur,  qui  ei  dat  quod  edat,  aul  quod  bibat.  Isjbus. 

Persona,  Personai,  actorcs  sunl  pariium  sccnica- 
rum. 

Marcus  TulUus.  Vidc  Cic  ii  Offic  cap.  10. 

Ita  benignitate  benigniias  toltitur.  Ila  rcposui  ex  tri* 
bus  anliquissiinis  mss.  1  Reg.,  i  Bonon.  et  Cauc. 
aliisquc  septem  ac  8  vct.  cxcusis  et  Ciceroiie  ipso. 
Mss.  Regio-Put.,  Jun.,  aliiqnc  sex  cum  ondecim 
cditis  rcferunt  bonitate.  —  Beniguitate  benignitas  tol- 
IX  litur,  Ad  hunc  locuin ,  qiiod  ad  reni,  iion  verba, 
^  pcrliuet,  respexit  Hieronymus,  Ciceronem,  ut  monec 
Krasmtis,  quasi  cxplicaiis,  cp.  i3  ad  Paulin.,  f.  104: 
Considera,  neChristi  subsluntiam  imprudenter  effuft' 
das ,  id  est,  immoderato  judicio  rem  pauperum  tribaat 
non  pauperibusj  et  secundum  dictum  prudentiuimi  viri 
liberalitate  liberalitas  percat.   Bun. 

Alio  capite.  Vide  CiccroncnKle  OrTiciislib.  in,  cap. 
15,  Moxalio  capile.  i  Reg.  et  ii  vulgaii  habenlmojt 
ex  alio  capiie;  iicm  9  mss.  rec.  cl  vel.  edit.  Roin. 
cxpimcto  tiiox,  ita  ut  altcrum  cx  altero  natam  esse 
appareat.  Antiqiiissimi  ^  Reg.,  i4  alii  ct  cdil.  Crat. 
ut  in  texiu. 

Quasi  actus  poiniteniia.  Vidc  Ciccroiiem  ipsum  lib. 
n  de  Offic  c  iO  ci  i5. 

Idoneis.  Boiii  vel  idonei  prn^cipiie  Jiirisconsidtit 
.siint  locupletes.  VidcScnecani  Itb.  iv  de  Bciicftc.  cap. 
39.  Cnjus  vocis  ambiguilatc  inductiis  injuria  Lacian* 
tins  invadit  in  vcrha  Ciceronis  lib.  ii  de  Oniciis  cap. 
15  :  Scepe  idoneis  hominibus  egentibiu  de  re  fmnllittri 


673 


de  rc  familinri  imperlicndum 
nempe  iis,  qui  resiiiucre  ac  refcrre  graliam  possinl. 
Si  nunc  Cicero  viverei,  cxclamarem  prorecto  :  Ilic, 
bic,  Marce  Tulli,  aberrasii  a  vera  juslitia;  eamque 
uno  verbo  sustulisti;  cum  piciatis  et  humauilatis  ofli- 
cia  utiliiale  metitus  es.  Nou  enim  idoneis  bomiuibus 
largiendum  est,  sed  quanlum  potest,  non  idoueis.  Id 
enim  juslc,  id  pie,  id  bumane  sit,  quod  line  spe  reci- 
piendi  receris. 

Ilxccstvcra  illa  etgermana  jusiilia,  cujussolidam 
et  expressam  nullam  teuere  vos  dicis.  Ipsc  piuribus 
locis  clamas,  merccnariam  non  cssc  virlutem  ;  faie* 
risque  in  libris  Legum  tuarum ,  liberaiitalcm  gratui- 
tam  essc,  bis  vcrliis  :  c  Nec  est  dubium,  quin  is ,  qui 
liberalis  beniguusque  dicilur,  ofGcium,  um  fruclum 


LIBER  VI.  DE  VERO  CULTU.  074 

>  Quid  est  idoncis?  j^  virUitum  suo  pretio ,  noQ  luo  commodo  aestima.  Ei 


poiissimum  iribuc,  a  quo  nihil  speres.  Quid  persouas 
eligis?  quid  membra  inspicis?  Pro  homine  tibi  ha- 
bendus  est,  quisquis  ideo  precatur,  quia  te  hominem 
putet.  Abjice  umbras  illas  imaginesque  justiiiae,  at- 
que  ipsam  veram  et  expressam  tene.  Largire  cxcis, 
debilibus,  claudis,  desiiiuiis;  quibus,  nisi  largiare, 
morieitdum  est.  Inuliles  sunt  bominibus,  sed  utiles 
Dco,  qui  eos  relinel  in  vita,  qui  spiritu  donat,  qui 
luce  dignaiiir.  Fove,  quantum  in  te  est,  ei  auimas 
hominum,  ne  extinguantur,  humanitate  sustenta.Qui 
succurrere  periiuro  polest,  si  non  succurrerit,  occidit. 
Verum  isti,  quia  neque  naturam  retinent,  nequepro!- 
mium  in  eo  quod  sitsciunt,  dum  perdere  timent, 
pcrduni;  et  in  id,  quod  maxime  cavent,  incidunt,  ut 


sequalur.  i  Cur  ergo  idoneis  poiius  largiris ,  nisi  ut  g  quiquid  largiuiiiur,  aut  pereal  omnino,  autad  tempus 


posiea  mercedem  recipias?  Te  igitur  auciorcac  pro.'- 
ceptorc  justiti.nc,  quisquis  idoncus  non  eril,  nudiiale, 
siti,  famc  conlicietur  ;  ncc  homincs  copiosi ,  et  usque 
ad  delicias  abundantes  subvenient  uliim»  necessitati. 
Si  virtus  mercedem  non  exigit,  si  propter  se  ut  dicis, 
expelenda  est;  ergo  jusiitiam  matrem  principemque 


imperiiendum,  Lactantii  sevo  idonei  homines  haud  alii 
fere,  quam  boni  et  locupletes  dicebantur  :  ideo  taii- 
quam  astutum  et  inuo^puov  hoc  praBcepium  repre- 
hendit,  quasi  illissoium  forct  impcriienduni,  qui  re- 
stitucre  possent,  iib.  vi,  c.  11.  Et  persuasit  (quod  mi* 
rum)  Turncbo  iib.  iii  Adversariorum  cap.  16.  Scd 
idoneos  indigentes  onmino  dicil  Ciccro  probos  hoini- 
nes  paupertate  oppressos.  Gronov. 

Melitui  e$.  Laclantios  dixii  per  archaismum,  pro 
mensuses. — Officia  utilitate  metitus  es,  Iluucarchais- 
mum  etiam  Reimm.  etomnesediiiones  exliibent,  il- 
lustratum  a  Vossio  de  Vii.  Serm.  Lat.  i,  c.  24,  el  1.  3 
de  Analog.,  c.  35.  Bun. 

Quanlum  potest.  Poies  1  Clarom.,  2  Reg.  rec,  2 
Colb. 

Tenere  vos  dicis.  Ila  reposui  ex  mss.  2  Reg.  anli- 
quissimis.  Scripii  7  rec.  el  14  editi,  diciiis,  Vidc 
seq.  Cicero  iib.  iii  deOlliciis  c;ip.  17. 

Mereenariam.  Cic.  cap.  1  dc  Legib.  ct  iii  Offic.  cap. 
1.  —  Pluribtis  locis  ctamas,  merceuariam  nou  csse.  Ex 
iislocusest,  adqucin  mox  provocai,  tib.  i,  de  Legib., 
C.  18.  Liberalitas,  in(|uit,  gratmlane  esl  an  mercenarin  ? 
Si  sine  pramio  hanigna  est,  gratuita  :  si  cum  mercede , 
conducta.  Cell. 

Benignusque.  Aj^ud  Ciceronem,  benignusvet  mclius 
Cicero  iib.  i  de  Legib.  propu  (in. 

Homines  copiosi.  Hoc  est,  pccuniosi,  divitcs  :  copia 
per  sc  divitias  siguiiicat.  Cyprinn.  Scrm.de  Morlali- 
tate  :  Fides  firma  et  anima  devota,  qnoi  ad  prasentis 
vit(B  copiam  non  movctur.  Barthius. — Copiosi.  Sequeu- 
lia  expiic;ini.  lib.  vii,  c.  i7  :  Jile  ad  Deum  copiosnSf 
iUe  opulentus  adveniet.  Lib.  m,  c.  3  .Copiosam  vitam 
peragere.  Bun. 

UltimcB  necessitali.  Id  est,  exirtMuae  egestati.  Epi- 
tom.  cap.  3i  :  Ultima  fames.  Alibi,  ncmpe  lib.  vii, 
cap.  27  :  Vllima  necesiiias  signilicatmorlcm.  Bun. 

Mercedem.  Sic  restitui  ex  omiiibus  mss.  ct  14  edi- 
tis.  Aliis  est  jNs/t/iam.  Meiuiiii  aiicubi  me  iegisse, 
virtus  abunde  sui  prcemium  ent.  llic  vcro  lego  dicis,  ut 
^upra,  iioii  dicitis ;  CiCiiiowcm  oiiim  alloquiiur. 

Ut  dicis.  Cicer.  iii  Offic.  cap.  3,  ci  i  lie  Legib. 

Jusiitiam.  Ila  scribo  ciim  ms<.  ct  pluribus  cdilis, 
in  aliis  excusis  esijustitia. — Justitiam  matrem.  Alter- 
utram  ex  postremis  res  poscil,  et  genuinus  locus. 


brevissimum  prosit.  Nam  ({ui  exiguam  stipem  miseris 
ncgant,  qui  conservare  humaniiatem  sinedamnosuo 
voiunl,  patrimonia  sua  effundunl,  ut  aut  peritura  et 
fragilia  sibi  comparent,aul  certe  maximis  suis  damnis 
nihil  cotisequantur. 
Qiiidenim  diccndumestdeiis,qui  populari  levilate 

VARIORUM  NOTiE. 

L.  III,  cap.  2:2 :  Justitia  virttttum  omnium  mater  est. 
.  Buneman.    j 

jEstima.  Ei  potissimum  tribue.  Sequor  anliquissi- 
moscodices  2  Reg.,  6  alios  Reg.,  4  Colberi.,  alios- 
que;  nccnon  edil.  Hom.  1470,  qui  copulam  que,  vel 
f/,  respuuiit,  qua5  in  4  scriptis  recent.  multisque  edi- 
tis  lcgitur. 

Moricndum  est.  1  fionon.  antiq.,  minusvivendum  est, 

Qui  eos  retinet  in  vita,  qui  spiritu  donat.  Sic  lego 
cum  omnibus  niss.  praeter  5  receiit.  qui  habent  spi- 
ritum,  el  1  Bonon.  aniiq.  et  2  Reg.  recent.  io  quibus 
legitur  qui  eis  vitam ,  qui  spiritum  donat.  Nostiaj  lec- 
tioni  accedunl  edil.  Tbys.,  Gall.,  quibus  esi,  qui  eos 
vita,  qui  spiritu  donal.  C;eteris  ut  in  lextu  nostro.  Qui 
spiritu  donat,  etc.  Ilic  respicit  Laciantius  ad  diclum 
Evangelicum,  qui  solem  suum  facit  oriri  super  bonos 
et  malos,  et  pluit  snper  justos  et  injustos.  Mattli.  v,  v. 
44.  Verum  quidquid  dicai  doininus  le  Brun,  nobis 
placeret  magis  leciio  manuscripti  antiqui  Bouonlen- 
si?,  iibi  habelur,  qni  eis  vitam,  qui  spiritum  donat;  cu- 
jus  lectionis  ralio  cst,  quod  laline  non  dicatur  re/i- 
nere  in  vita, 

Qui  succurrere  perituro  poiest,  elc.  Apuleius  Melam. 
VII :  An  ignoras  eos  ctiam  qui  morituris  auxilium  salu- 
tare  denegarunty  quod  contra  bonos  mores  id  ipsum  /e- 
ceriut^  solere  buniri?  PRiCiEUS  Ambrosius  iu  Psal- 
|x  mum  cxviii :  Hoc  est  occidere  hominem^  vitoe  suce  sub' 
^  sidia  denegare.  Et  alibi  :  Pasce  fame  morientem.  Quis" 
quis  enim  pascendo  hominem  servare  poteras  ,  si  non 
pavisli,  occidisti.  Hic  locus  rcfertur  a  Gratiano  Dis- 
linct.  86,  cap.  20,  sub  nomine  S.  Ambrosii  lib.  de 
Oflicils,  ubi  non  reperiiur,  sed  apud  Anselmum.  Re- 
peritur  quoque  apud  S.  Thoinam.  2.  2.  qujBsi.  32 , 
art.  5,  in  corp.  Sed  et  Gregorius  magnus  Pasioral.  iii 
part.  Admonit.  22 :  Incassum  ergo  se  innocentes  pulant, 
qui  commune  Dei  muntu  sibi  privatim  vendicanl :  qui 
cum  accepta  non  tribuunt^  in  proximorum  nece  grassan" 


tur. 

Populari  levitate.  Id  est,  levi  seu  exigua  ducti  ra- 
tione,  popularem  quippe  auram  captandi.  Veieres 
(inquil  A.  Geliius  N.  A.  xvi,  11  )  leves  dixerunt,  guos 
vnlgo  nunc  viles  et  nuUo  honore  dignos  dicimus.  Popu- 
laris  vero  est,  qui  parandic  populi  gratia  studet ;  po- 
pulare,  id  est,  quod  populo  gratuiu .-  ut  adeo  Lactiui- 
lius  dixerit  populari  levitate  per  bypallageu.  Wal« 

CHIUS. 


6^5 

ducii,  vel  niagnis  urbibus  suiTccluras  opes  exhi- 
bendis  inuncribus  impcndunt?  nisi  t^os  demenles 
atque  turiosos,  qui  pr%sicnt  id  pupulo,  quod  el  ipsi 
perdant,  el  nemb  eorum,  quibus  prsnstaiur,  accipial. 
Iiaque  ul  est  omnis  voluptas  caduca  et  brcvis,  oculo- 
rum  maxime  ct  auriuui,  nutdbliviscunluriiominesct 
allerius  damna  pro  ingralis  habent ;  aut  etiam  olTcn- 
dunlur,  si  non  est  libidini  vulgi  satisraclum:  uletiam 
homiues  sluUissimi  malum  sibimalo  comparaverint ; 
aut  si  adeo  placuerunt,  nihil  amplius,  quam  inanem 
favorem  paucorumque  dierum  fabulas  assequuntur. 
Sic  quoiidie  levissimorum  hominum  patrimonia  in 
res  supervacuas  prodiguulur.  Nuni  ergo  illi  sapicn- 
tius,  qui  utiliora  et  diuiurniora  civibus  suis  exhibenl 
munera?  ii  sciIicet,quipubIicisoperibusex(ruciis,me- 
moriam  nomiui  suo  quxrunt  ?  ne  isti  quidem  rccte  bona 
sua  in  terra  sepeliuut ;  quia  nec  memori.i  quidquam 
luortuis  confert,  ncc  opera  eorum  sempilcrna  sunl :  si- 
quidcmnutuno  tremore  lcrrx  di^sipanturetcorruunt, 
aut  fortuilo  consuumntur  incendio,  aul  hoslili  aliquo 
impetu  diruuntur,  aui  ccrtc  vctustale  ipsa  dissolula 
labuntur.  c  Nihil  cst  cnim  ut  ait  orator,  opere  et  ma- 
nufacium  quodnonconficiat  el  consumnt  velustas.  At 
hxc  justilia  et  lenitas  florescit  quolidie  magis. » 1111 
er^o  melius»  qui   iribulibus  suis  aut  clientibus  lar- 


FIRM.  LACtAtJTU  DIVIN.  iNStlT.  6l6 

A  giuntur :  aliquid  enim  praestant  homintbus,  et  prosunl : 
sed  non  est  illa  vera  et  jusla  largitio.  BeneGceniU 
cnim  uull.)  est,  ubicumquc  necessilas  non  est.  Perit 
ergo  quidquid  grati;e  causa  tribuilur  iion  indigenti- 
bus;  aut  cum  foeuore  redit,  et  benelicentia  non  erit. 
Quodetsi  gralum  estiis,  quibusdaiur.justum  tamea 
iioii  est,  quia  si  uon  flat,  nibil  mali  sequitur.  Unuoi 
igiturccrtum  ei  verum  hberaliiatis  officium  est,  egeiH 
tes  atque  iuuliles  alere. 

CAPUT  XII. 

De  generibuh  beneficenlicef  el  operibu$  mUerUordia. 

Hxccsl  illa  pcrfccta  juslitia,  qnx  custodit  huma- 
nam,  dequa  philosophi  loquunlur,  socictatem.  Hic 
divitiarum  maximus  ac  verissimus  fructusesi,  nonuti 
opibus  ad  propriam  unius  voluptatem,  sed  ad  muito- 
rum  salutem,  non  ad  pr.nesentem  suum  fruclum,  8ed 
ad  justitiam,  qux  sola  non  inleril.Tenendumest  Igi- 
tur  omni  modo,  ut  ab  officio  misericordiae  spes  reci- 
picndi  absit  omnino.  Htijusenim  operis  etoflQcii  mer- 
ces  a  Deo  est  expcctanda  solo :  nam  si  ab  bomine 
expectes,  jaui  non  humanitas  erit  illa,  sed  beneficii 
foeneratio ;  nec  potest  videri  beue  meruisse,  qui  quod 
facit,  non  alteri,8ed  sibi  prsesiat;et  tsmen  reseodM 


B 


VARIORUM  NOTJS. 


isti  quideih  reete  bona  iua  in  lerra  sepeUunL  Quid  vero 
6st  bona  sua  recte  in  terra  sepelire  ?  (Jnde  ila  distingoO : 
Ne  isti  quidem  recte   ( scilicet  faciunt,  )   Praccesslt 

tris  m:)guosunipluxdiGcatis,(|uoe  supersunl  in  variis  r  cnim  :  Num  ergo  iltl  tapieniius  (sc.  faCiunl)  qoi... 

Orbis  partibiis,  Romae,  Patavii,  Nemausi,  Aveniiuie,      quaerunt?  Resp.  Ne  ieti  quidem  recie.  Hine  seitui- 


Vet  magni$  urbibus  $uffeclura$  ope$.  etc.  Mirum  esl 
qnantum  veteres  Impcnderint  in  Ludis  Theatralibus 
el  sceiiicis ;  id  etiamnum  hodie  patet  ex  variis  tliea- 


aliisque  urbibus.  De  his  scenicis  sumplibus  vide  Bu- 
dxum  de  Asse  lib.  il.  —  Alagni$  urbibu$  $uff€ctura$ 
ope$.„.  muner/6u5.  ll;ec  illustrat  Lipsius  de  Magnit. 
Uom.  1.  II,  c.  i  I .  Ad  Cypriantim  de  opere  et  Eleeuio- 
Sjriia  ed.  Oxon.,  f.  20G :  Mumra,.»  quam  grandia,  quam 
pretio$a,  quam  nimio  el  longo  labore  quw$ita  $umptuo^ 
si$$imi$  adparalibn$  comparanty  rebus  sui$  vel  obligatis 
in  muneris  comparatione,  vel  venditi$,  etc.  Bun. 

Exhibendi$  muneribu$.  Scilicct  ludis  gladiaioriis  et 
aliis  cdendis.  \Ide  TertuUianum  de  Spectaculis,  Lac- 
taniium  nostnim  Div.  lusiitut.  lib.  vi,  cap.  20,  Cpi' 
toin.  cap.  63,  al.  6,  cl  Lipsium  lib.  i  Salurn.  cap.  7. 
Muuerariu$  et  Munerator  appcllahatur,  qui  hos  ludos 
cdebat,  quaiidoque  Editor.  Walch. 

Quod  et  ipsi  perdant  et  nemo.,.,  arciVta/.  Imilatur 
Cypriaiium  ad  Doiiatum  cd.  Oxon.,f.8 :  Quibu$  (dam- 
nis)  redemptu$  favor  vulgi^  et...  popularis  aura^u^e- 
sita  e$t.  Stulta  pror$u$  et  vana  jactura^  frustrantis 


tur  iiif.  Hli  ergo  metiuSy  sc.  faciuot.  Gap.  f  5  :  Pai» 
patetici  ergo  rectius.  Buii . 

In  terra  sepetiunt.  Sic  repOsui  ex  S.  impfessis  et 
omiiihus  mss.  praeter  2  Reg.  rec;  qui,  ot  itiultl 
ediii,  babent  m  terram, 

Opere  et  manu  factum,  quodnon  conficiat  et  eomunud 
vetusta$.  Iia  omnes  mss.  et  edili.  Apud  CioefOfiem 
legitur :  Nihit  enim  e$t  opere  aut  mann  factum^  ^u^d 
nonaliquando  conficiat  et  con$umat  vttuseas,  EtslatJiii, 
At  hoec  ju$litia  et  tenita$  animi  flore$cil.  Cicero  pro 
Marccllo  n*"  10.  Quo  loco  docet  Cxsaris  cleiDenliaai 
imiiiortalem  fore,  si  cum  aliis  rebus  fluxis  et  cadacit 
conferatur. 

At  hcec  ju$titia  et  tenita$  flore$cit,  Plures  inss.  et 
ediii.  Ad  hoec^  male.  Ca:tert  ui  in  texlu,  prxter  Brun. 
ei  i  Clarum.  quibus  esl  ftore$cet  quotidte  magis^  ut 
apud  Ciceronem  Orat.  pro  MarceIIo,n.  II. 

Tribulibm  $ui$.  Iia  cum  edilis  quani  plurimi  m$^. 


$pectaculi  voluptate  id  parare  volui$$e^  quod  nec  popu-  D  lu  i  Reg.  rec,  1  Colb.,  Uhr.  Brun.  legiiur  eoniribu' 


lu$  accij^eret^  et  perderet  magi$tratu$.  BuN. 

Aut  $1  adeoplacuerunt.  Sic  Icgo  cum  iiiss.  2  Rc^.  an- 
liquissimis,  5  Colbcrt.,  2  Bruu.,  edil.  Paris.  l5io,  et 
Betul.  In  12  scriptis  reccnt.  et  3  excusis  placuerint; 
in  1  Lips.,  ptacaverint;  1  Reg.,  1  Colb.,  1  Clar.  et  S 
cdit.  placuerint;  1  Reg.,  1  Culb.^^f  $i adeo  placuerint, 

Palrimouia...  prodiguntur.  Yen.  1495,  97,  patro^ 
cinia^  prave.  Mibi  oceurrit  in  Tertull.  dc  Pudic.  cap. 
8  :  Prodacta  $ub$tantia  Dei ;  cap.  9.  Omni  $ub$tantia 
prodacta.  Hierpiiym.  cp.  ad  Sabinian.  f.  SiS:  Pro- 
dacta  patri$  sub^lantia-  BuN. 

Qui  publicis  operibus  ex$trucli$f  elc.  De  Iioc  vlde 
lu&criptiones  Grnteri,  qiii  prolixe  hnnc  vauilatem  a 
pag.  156  us(|ue  ad  p.  325,  inultis  exemplis  et  In- 
scriptionibus  osteiidit.  GalljEus. 

Ne  i$ti  quidem  recte  :  bona.  Hic  locns  adhuc  male 
disiinclus  fuit :  legerunt  enim  omncs  una  seric  :  Ne 


libu$  sui$,  id  est,  ejusdem  tribus  consortibus.  I  Btonon. 
antiqiiior,  qui  indigentibus  amici$  suis, 

Nutla  e$t.  De  beueQceniia  lege  Senecam  in  librisde 
Benericiis,  in  quibus  lam  bene,  tam  prjMslare  de  ea 
disserit,  quam  homo  ethnicus  et  aCliristo  alieQiis  po- 
icst. 

Tenendume$tigitur.  1  Bon.  antiq.  Tenendn.  — Fe- 
nendum  e$t.  Id  est,  scicndum  ct  procerto  habeDdom. 
Non,  ul  Bon.,  Tenenda  e$t.  Bun. 

Omni  modo.  Mss.  6  rcc.  et5  vel.edii.^  omnino,  qtmd 
est  in  liujus  periodi  clausula. 

ICxpecianda.  Sic  cmendavi  ex  omnibus  mss.  prmHf 
3Colb.,lClarom.eteditoFasitcl.  inquibusestexMr- 
leuda,  mendose ;  ei2  Reg.  rec.  et  1  Colb.,  a^pmeikta, 
ut  iii  excusis. 

Beneficii  foeneratio.  mss.  2Gotli.  2  Golb.  «ti  T6t. 
edit.  Rom.  remnfieratto. 

Qui  quod  facit.  lu  restitui  cx  antiquisslmis  mss.  1 


€77  LIBER  VI.  I)E  VERO  CULTU.  6lf8 

redii ;  ul  quod  allcri  quisque  pr^esiiteril,  nihil  ab  eo  A  auiem  iion  aliter,  quain  si  pr^slentur  homiuibus  iis, 


coniHiodi  sperans,  vere  slbi  prxstel,  quia  mercedem 
capiet  a  Deo.  Ideni  Deus  prxcepit,  ut  si  quando  coe- 
nam  paraTerimus,  cos  in  convictum  adhibeamus,  qui 
revocare  non  poSsint  et  vicem  reddere;  ut  omnis  ac- 
lus  viise  nostrx  non  careat  misericordiae  munere. 
Nec  tamen  quisquam  inlerdiclum  sibi  pulet,  aut  com- 
munione  cum  amicis,  aut  charitaie  cum.proximis.  Sed 
notum  nobis  Detis  fecit,  quod  sit  verum  et  juslum 
opus,  ita  nosoportet  cum  proximis  vivere,  dummodo 
sciamus  iliud  nd  hominem,  hoc  ad  Deum  pertinere. 
Praecipua  igitur  virius  est  hospitalitas  ;  quod  plii- 
losophi  quoque  aiunt :  sed  eam  detorqueni  a  vera 
jusiitia,  et  ad  commodum  rapiunt.  c  Recle,  inquit 
Ciccro,    a  Theoplirasto   est    laudiita  hospitalilas. 


qui  prodesse  nullo  modo  possunl.  Al  ille  in  recipicn- 
dis  iliusiribus  nihil  spectavit  aliud,  nisi  ulilitalem  ; 
nec  dissimulavit  homo  ingeniosus,  quid  ex  eo  com- 
modi  speraret.  Aitenim,  qui  id  faeial,  potentem  apud 
exleros  futurum  per  graliaiii  principum,  quos  sibi 
hospitii  et  amicitioe  Jure  consirinxcrit.  0  quam  mul- 
tis  argumenlis  Ciceronis  inconstantia,  si  id  agerem, 
coargui  posset!  Nec  tam  noslris,  quam  suis  verbis 
refeilerelur.  Idem  quippe  ait,  utquisque  maxime  ad 
suum  commodum  referat,  quxcumque  agit,  ita  roi- 
nime  esse  virum  bonum.  Idem  etiaro  negai,  simpli- 
cis  et  apcrti  hominis  esse,  arobire,  siroulare  aliquid, 
et  prxtendere,  aliud  agere  videri,  cum  aliud  agat ; 
praesiare  se  alteri  fingerc,  quod  sibi  prxstet :  sed 


Est  enim  (ul  mihi  quidem  videtur)  valde  decorum,  B  maliliosi  potius,  etastuti,  ei  fallacis,  et  subdoli.  Quo- 


palere  domos  hominum  illusirium  hospitibus  illus- 
Iribus.  >  Eodem  modo  rursns  erravit,  quo  tum,  cum 
idoneis  esse  diceret  largiendum.  Non  enim  justi  et 
sapientis  viri  domus  illustribus  debet  paiere,  sed 
bumilibus  et  abjectis.  Nam  illu«»tres  illi  ac  potentes 
nulla  re  possunt  indigere;  quos  opulentia  sua  et  mu- 
nit,  et  lionorat.  Niliil  autcm  a  viro  justo  faciendum 
est,  nisi  quod  sit  beneficium.  Benencium  autem  si 
refertur,  interit,  atque  finilur  ;  nec  enim  possumus 
id  habere  integrum,  cujus  prclium  nobis  pcrsolutuin 
est.  In  his  itaque  beneficiis  justiliae  ratio  versatur. 


niodo  ergo  defenderet,  quominus  ambitiosa  iila  hos- 
piialitas  maiitia  esset?  c  Tu  mihi  per  omnesportas 
circunicurses,  ut  advenienles  populorum  alque  ur- 
bium  principes  domum  luam  inTites,  ut  per  cos  apud 
cives  eorum  potentiam  consequare ;  veiisque  te  jus- 
tum,  et  humanum,  et  hospitalem  videri,  cum  stu- 
deas  utilitati  tuai.  >  Yerum  hoc  ille  nonpoiius  incaute? 
Quid  enim  ininus  in  Ciceronem  convenit  ?  Scd  igno- 
raniia  veri  juris,  prudens  ac  sciens  in  hos  se  iaqueos 
Induit.  Quod  ut  ei  possit  ignosci,  testiGcaius  est  non 
ad  veram  justitiam,  quam  non  tcneat,  prxcepta  se 


qu»  salva  et  incorrupta  permanserint :  permanent  G  dare ;  sed  ad  umbram  imagiaemque  justiti».  Ignos- 

VARIORUM  NOTiE. 


JBonon.,  ^  Reg.,  17  aliis  et5  impressis.  Scripti  Cauc. 
et  5  aiii,  necnon  15  vulgati,  fedi. 

Eodem  redk.  Eodem  restitutum  ex  mss.  veterrimis 
2  Bonon.,  2  Reg.  ct  5aliis.  Cxteri  cum  edilis,  eo  re- 
diL 

IdemDeus.  Mss.  i4  rec.  et  5  edd.,//em. 

Qui  revocare  non  po$$int.  Scilicet  ad  convictum, 
Revocare  est  verbum  inviiatorium,  ei  absolute  signi- 
ficat,  eum,  qui  antea  nos  coiivivio  excepit,  vicissim 
vocare.  Walciids. 

Jnterdiclnmsibi  putelf  aul  commumone  cuifi  amicii. 
Ita  antiquiorcs  et  meiiores  mss.  \  Bonon.,  Rcgio- 
Put.,  5al.  Reg.,  Tax.,  1  Colb.  1  Clarom.  cum  4 
editis.  El  recle.  I nterdicere  emm  saepius  cum  dativo 
et  ablativo  construitur.  Fiusira  scripti  Cauc.  1  Reg. 
rec.,  Jun.,  %  Lips.  alque  impressi  4*2,  interdiclam,.. 
eommunionem...  aut  clwriialem;  1  Reg.  aniiq.  ei  15 
alii  rcc.  et  edil.  Sublac.,tn{er(ficmm..  communionem,. 
aul  chariiatem  ^eic.  Buneman.quoque  hahci  charitatem. 
—  Inlerdiclum..  communionem...  charilatem.  Ut  an^' 
tiquis  luttira  in  rum.  fucre  sacpc  immobilia,  e.  g., 
Cic,  lib.  V,  in  Verrem  c  65:  Hanc  sibi  rem  prcBti- 
dio  fnturum ;  ita  idem  practeritis  passivis  interdum 
accidii.  Bu5. 

Verum  et  justum.  Heumannus  scrilut,  verejuslum. 
At  pro  recepta  sunt  omnes  libri ;  et  c  i  i :  Sed  non 
e%t  illa  vera  et  justa  largitio*  Bun. 

Oportet,  Sic  reposui  cx  omnibus  mss.  ac  edit. 
Roin.  1470.  et  Belul.  Omnes  fere  editi,  oportere.  — 
Ita  nos  oportet.  Ego  iia  iiitelligo:  Benefacere  amicis 
et  proxiinis,  id  est,  cognatis,  pertinet  ad  houtinem, 
id  est,  est  mere  humanuni  opus;  at  benefacere  iis, 
qui  non  possuiit  vicein  rcddere,  est  divinum  opus, 
ejusque  beneficeniix  merces  a  Deo  exspectauda.  Vid. 
supra  et  cap.  10.  Bon. 

Hospitaiitas.  Rom.  xu,  Hebr.  \m,  1  l^etr.  iv, 
Matth.  XXV. 

Ckero.  Llb.  ii  de  Officiis  a  Theophratto  cap.  de 
Divitiis  In  libro  de  Moribus. 


Jdoneis.  De  idoneis,  vide  supra  Not.  ad  caput  11. 

Quid  id  faciat.  Ita  ediliones  Parisienses  anoorum 
1513  el  1525,  atque  ita  iegendum  monenl  Beluleius 
pf  Isacus.  Vulgalo:  editiones  habent  quid  faciat,  etc 
ai  1  Rcg.  recent.  facial ;  2  Reg.  a  secuuda  manu  et 
Brun.,9utd  faciat  poientem;  Jun.,  ifui  faciat.  Haec 
Cicoro  de  Ofuciis  circa  tinein.  —  Quid  id  facial.  Ex- 
primit  hic  vero  mentem  poiius,  quain  verl>a  Ciceronis, 
quacsunl  L  iii  Off.,  cap.  l8:  tst...  vehementer  uUle 
tts,  qui  honeste  possemullum  voiunt,  per  kospites  apud 
exlernos  populos  valere  opibus  et  gralia,  Bun. 

Conrgui  posset.  lia  restiiui  ex  omnibus  mss.  prfleter 
2  Reg.  rec  in  quibus,  ui  iii  editis,  est  redargui. 

Idem  etiam  negat  simplicis  el  aperti.  In  huiie  fere 
modum  disserit  de  siinplice  ei  aperto  homine,  iib.  i 
de  Offlc,  cap.  50.  Cell. 

Mihi.  Abuiidat  elegauter  mHU  pari  modo,,  ut  tibi, 
lib.  III,  c  14  :  Ctir  non  libi  vertim  confiteare?  Coni- 
mode  Cicer.  lib.  vii,  Fam.  epist.  1  :  Tu  mihi  isiam 
D  imbeciilitalem  valetudinis  tum  sustenta. 

Tu  mihi..  utiUtad  tuce.  Ueumannus  in  sua  editiono 
sex  versus  tvpis  diversis  imprimciidos  curavit,  et 
sunly  iuquit,  hwc  verba  Ciceronis,  vei  potius  ei  afficta  a 
Lactantio.  luio  veio  Lacianiius  his  verbis  Ciceroui 
ironice  quasi  insultat.  Conf.  sup.  unde  nulla  hic  typo* 
ruin  diversitas  esse  debei.  Bu». 

Te  justum.  In  aiiquot  excusis  deest  humanum. 

Prudens  ac  sdens.  Eliam  iii  his  apparel  Cicero  pro 
Marcello  c  5 :  C/<  prudens  et  sciens  lanquam  aU  inte" 
ritkm  ruerem  voluniarium.  L.  6  ad  F:iroil.  G  :  Sie  ego 
prudens  et  sciens  ad  pestetn  mUe  oculoi  posiUm  sum 
profectus.  Bun. 

In  hos  selaqueos  induit.  lu  mss.  antiq.,  1  Bonon., 
2  Reg.,  3  ai.  Reg.,  Cauc  et  9  alii,  edd.  Rom.  liTO, 
is.  ac  Cellar.  lu  3  scriptis  rec  inje^t.  Ai  9  scripii 
rec  ei  14  impressi,  iwduaUt.  Vide  tiifra  c  24,  in  /«-* 
queos  inducatur.  Cic  iv  Verr.,  c.  ^4,  tii  q%koi  se  ia* 
ifueos  induerit.  Faisum  ergo  quod  Thomasius  ait,  ne-^ 
miiiem  dixisse :  se  in  laqueos  induere. 


679  FIRM.  LACTANTIl 

cendum  est  igitur  umbratico  et  imaginario  praecep-  A 
tori ;  nec  ab  eo  veritas  exigenda  est,  qui  se  nescire 
faieatur. 

Capiivorura  redemptio  magnum  atque  pnncclarum 
justitiae  munus  est :  quod  idcm  ipse  Tullius  appro- 
bavit.  c  AlquehaBc  beniguilas,  inquit,  etiam  reipublicai 
csi  ulilis,  redimi  e  servilule  capios,  iocupletari  te- 
nuiores.  Hanc  ego  consueludinem  benigniiatis  largi- 
tioni  munerum  longe  antepono.  Haec  est  gravium 
liominum,  alque  magnorum.  >  Proprium  igiiur  justo* 
rum  opus  est,  alerc  pauperes,  ac  redimere  capiivos, 
cum  apud  injuslos,  si  qui  haec  facianl,  graves  ct 
magni  appellentur.  lis  enim  maximoe  laudis  est  be- 
ncfacere,  quos  ncmo  spcrnvit  esse  fncturos.  Nam  qui 
bonum  facit  vel  consanguinco,  vcl  proximo,  vel  ami- 
co  ;  aut  nullam,  aui  certe  non  magnam  laudem  mcre-  B 
tur ;  quia  facerc  debci,  silque  impius  ac  detcslabilis, 
nisi  feccrit  id,  quod  ab  eo  et  naturn  ipsa,  et  necessi- 
tudo  exigit ;  et  si  facit,  non  tam  glorix  assequendx, 
quam  reprehensionis  vilaiid»  graiia  facit,  Qui  aulem 
fccit  alieno,  ct  ignolo,  is  vero  dignus  est  laude ;  quo- 
niam,  utfaceret,  sola  ductus  est  humanitate.  Ibi  cr- 
go  jusliiia  est,  ubi  ad  benefaciendum  necessitaiis 
vincuiumnuilumesl.  Hoc  igitur  oflicium  benignitatis 
ne  anteponere  quidem  largitioni  munerum  debuit, 

VARIORUM 


DIVIN.  INSTIT.  680 

quod  est  comparantis,  et  e  duobns  bonis  !d,  quod 
sit  melius,  eligentis.  Illa  enim  largitio  hominum  pa- 
trimonia  sua  in  mare  abjicienlium  inanis,  ct  levis,  et 
ab  omni  justitia  remotissima  est.  Iiaque  ne  dici  qui- 
dem  munera  oportet,  in  quibus  nemo  accipit,  nisi 
qui  accipere]noii  merelur. 

Non  niiniis  magnum  justitix  opus  est ,  pupillos  et 
viduas  dcstiluios,  et  auxilio  indigentes  tueri ,  utque 
defendere.  Quod  adeo  universis  divina  lex  illa  pnc- 
scribit;  qunndoquidem  boniquiquejudicesad  officium 
suiim  judicant  pcrlinere,  ut  cos  nalurali  humaniiaie 
foveant,  ac  iisdem  prodesse  nitaniur.  Verum  haec 
opera  proprie  nostra  sunt,  qui  legcm ,  qui  verba 
ipsiiis  Dei  prsecipientis  accepimus.  Nam  illi  sentiunt 
qiiidcm  natura  csse  justum  tueri  eos,  qui  tutela  ca« 
reni:  sed,  cur  ita  sit,  non  perspiciunt.  Deus  cnim, 
cujus  perpetua  clemcntia  esi ,  idcirco  viduas  pupil- 
losque  defendi  ac  fovcri  jubet ,  ne  quis  respectu  ac 
miseratione  pignorum  suorum  retardetur,  quominus 
mortem  pro  justiiia  fidequc  suscipiat:  sed  incuncian- 
tcr  ac  foriiter  subeat ,  ciim  sciat  se  caros  suos  Deo 
relinqiiere,  nec  his  unquam  praesidium  defuturum. 
iEgros  quoque,  quibus  defuerii  qui  assistat,  curan- 
dos  fovendosque  suscipere ,  summae  humaiiiiatis  et 
magnae  operationis  est:  quod  qui  fecerit,  vivam  hos- 

NOTiE. 


^  Umbratico  prmeptori,  Per  lusiim  eum  vocat  ttiwfrra- 
ncum,  dixerat  enim  ad  umbramimaginemquejutliliw., 
prwcepta  te  dare,  Bun. 

Atque  liwc  benignilas,  Atque  restUutum  cx  omnibus 
mss.  ct  7  vet.  edd.  cu^teris  est,  Itaque, 

Pauperes,  Tob.  iv,  Ecclcs.  iv,  Matih.  xxv. 

lis  enim  maximte  iaudis  est,  1  ms.  Rcg.  antiq.,  ma' 
xim(e  laudi,  iiec  male.  Bon. 

Quos  nemo  speravit  esse  facturos,  Dnvisiiis  ad  c.  I. 
tcntal,  Queis  nemo  speravit  esse  facturos,  Non  displi- 
cct,  sed  sine  libris  non  recepimus,         Bdn. 

Son  magnam  laudem.  Hic  alludere  videtiir  Laclan  • 
tius  ad  illud  verbuin  Dominicum  Matth.  v,  46 :  Si  di- 
lexeritis  eos  qui  vos  diligunl,  quam  mercedem  habebitis? 

Patrimonia  sua.  Hic  notaiur  Crates,  dc  quo  supra 
libro  in,  cap  25. 

Abjicientium,  Copiae  cnusa  hic  dixit  ,  abjicere. 
Cap.  il  :  Patrimonia  sua  effundere;  infra,  In  res  su» 
pcrvacuas  prodigere;  Ibid.  Interra  sepelire,  Cnp.  42: 
Insupervacua  impendere.  Voce cognata  Cic.  I.  ii  Off., 
c.  47:  Periclem  vituperat,.,  qui  tantam  pecuniam  tn... 
propylcea  conjecerit. 

Dtvina  lex,  Exod.  xxii ,  Job.  xxix  et  xxxi,  Psalm. 
Lxvii,  Eccl.  iv,  Jacobi  i.  Commendantur  pupilli  et  vi- 
duse  in  multis  Davidicis  Psaimis.  Esaias  cap.  x,  nu- 
mine  divino  afflauis,  invehitur  in  legislatores ,  sivc 
vouofu^axa? ,  quorum  negligentia  ,  sive  iniquitate 
atque  avaritia  (iebat,  ut  pupilli  aique  viduic  ipsis 
quasi  praeda  exponerentur.  Duo  sunt  apud  Cicero- 
ncm  itijustilise  genera  :  unum ,  eorum  qni  inferunt ; 
alierum,  eorum  qui  ab  iis  quibus  inferiur,  si  pos- 
sint,  non  propulsant  iniuriam.  Iniqui  autem  judices, 
non  modo  non  propulsant  a  pupillis  ct  viduis  inju- 
rinm :  scd  etiam  ipsis ,  quos  defendere  deberent,  vc- 
luti  praedae  inhiant.  Betuleius. 

Boni  quique  fudices  j  etc.  Non  hic  pnrentum,  non 
patronorum,  non  6duciariam  lutelam  intclligit;  nec 
eam  quse  lege  llebraeorum  divina,  comniissa  judici- 
]ms  et  magistralui  fuit :  sed  eam,  quae  jiire  Romano- 
rum  civili  lege  Attilia  ( unde  etiam  Aitiliani  tutores 
dicebaniur,  quos  Praetor  urbanus  dare  consueverai ) 


lege  item  Julia  et  Titia  dabatur:  qua  de  rc  lege  cap. 
p  20  libri  primi  in  Ihsiitutionibus  Imperialibus.  Justl- 
^  nianus  igitur  lioc  nomine  mihi  reprchendeiidus  vide- 
tiir,  quod  pupillo  en  conditione  tutorem  dari  publice 
jiissit,  si  facukates  ejus  ad  quingenlos  solidos  va- 
leant.  Quasi  vero  pupillus  iion  gravius  pcriciitctur, 
qui  de  uuiussolidisumnia  in  periculum  veniat,  quaiii 
qui  decentum.  Itaque  vernm  csse  apparet,  quod  Lac- 
tnntius  ait  illos  non  perspexisse ,  cur  tutores  pupil- 
lis  dari  debeant.  Vituperandi  propterca  etiam  uostri 
miinicipalesmoressuni,quibus  habentibus  dumtaxat 
tutores  dantur,  et  noii  potius  inopia  oppressis :  quali 
vero  eos,  qui  semel  miseri  esse  coepcrunt ,  ad  extfe- 
mum  usque  miseros  esse  oporteat.  Betuleius. 

Ut  eos  naturali  humanitate  foveant.  Ila  quamplurimi 
mss.  et  oinnes  fere  impressi.  In  9,  Bonon.,  5  Reg., 
Cauc.  et  14  aliis,  ut  his , . ,  faveant.  Sed  verbum  foveri 
infra  est  eodem  sensu. 

Proprie  nostra  $unt,  Goth.et  Rom.,  propria,  Sed 

etiani  reccpla  lettio  bona  et  laudanda.  Cicero  lib.  ix, 

ep.  45,  ad  Paeluni :  Quod  tu  ipse  tam  amandus  e«,  imn' 

D  que  dulcis,  tamque  in  omni  genere  jucundus,  id  est  puh 

prie  tuum.  Cell. 

Nostra  sunt ,  qui  legem,  Haec  duo  iiltima  verba  , 
qusc  in  nonnullis  cditis  desunt,  addidi  ex  oinnlbus 
mss.  et  plurimis  impressis.  De  his  operibus  vide 
Deuter.  xxvii,  ei  Isaiae  i. 

Defendi  ac  foveri  jubet.  Mss.  42  rec.  ei  6  vet.  editl, 
pro  foveri ,  iiabent  tueri ,  quod  mox  proccossit :  sed 
mnle  (ut  opinor)  verbum  activum,  seu  dcponens  jun- 
gitur  cum  passivo:  in  6  Reg.  antiquioribus  aliisque, 
et  in  40,  excusis  est  foveri, 

Pignorum,  Pignora  ponuntur  pro  liberis.  —  Pigno- 
rum  fuorum,  Aliquoties  Cvpriantis  de  operc  et  elee- 
mos.  ed.  Oxon.  f.  205:  Multorum  pignornm  pater^.. 
alendis  sustinendisque  pignoribus  ,,.quo  ampiiar  . .  • 
pignorum  copia  . . .  pignorum  numerus.  DuN. 

Quibus  defuerit  qui  assistat.  Mss.  Juii.,  5  (^olbert.  et 
5  edil.,  quibus  defuerint  qui  assistant. 

Magnas  operalionis  est,  In  Psychomach.  v.  575: 
Avaritim  opponitur  operatio ,  ubi  ab  Aldo,  Anl.,  Ne- 


Ofti  LIBER  VI.  DE  VERO  GULTU.  682 

liam  Deo  acquirel;  et  qaod  alteri  dederit  ad  tempus,  A  apud  homines  bene  et  humane  fieri  videtur.  Animus 

enim  quaerilur,  et  proposituni  ponderatur.  Non  ergo 


ipse  a  Deo  accipiei  in  seternum.  Ultimum  illud  et  ma- 
limum  pietatis  officium  est,  peregrinorum  et  paupe- 
rum  sepultura :  quod  illi  virtutis  justitixque  doctores 
prorsus  non  atiigerunt.  Nec  eiiim  poterant  id  vide* 
re,  qui  uliiitate  omnia  orflcia  metiebantur.  In  caeteris 
cnim,  quae  snpra  dicta  sunt,  quamvis  verum  limiiem 
non  lenuerinl ;  tamen ,  quoiiiam  commodi  aiiqiiid  in 
his  deprehenderunt,  quasi  odore  quodam  verilatis  re- 
tenli ,  propius  oberrarunt :  hoc  aulem ,  quia  nibii  vi- 
dere  in  eo  commodi  poierant,  reliquerunt. 

Quin  etiam  non  defuerunt,  qui  supervacaneam  fa- 
cerent  sepuliuram ;  nihilque  esse  dicereni  mali ,  ja- 
cere  iiihumalum  atque  abjectiim :  quorum  impiam  sa- 
pieniiam  ,  cum  omne  humanum  genus  respuit ,  tum 


patiemur,  figuram  et  figmentum  Dei  Teris  ae  vulucri- 
bus  in  praedam  jacere :  sed  reddemus  id  terrae,  uiide 
orlum  est ;  et  quamvis  in  homine  ignolo  necessario- 
rum  munus  implebimus ,  in  quorum  locum ,  quia  de 
sunt,  succedat  humanitas,  et  ubicumque  homo  desi- 
derabitur,  ibi  exigi  officium  nosirum  putabimus.  In 
quo  aulem  magis  justitiae  ratio  consistit ,  quam  in  eo 
ut  quod  prxstamus  nosiris  per  affecium  ,  pra;slemu8 
alienis  per  humaniialem ;  quae  est  mulio  certior  jus- 
tiorque  ?  Quae  cum  fit ,  jam  non  homini  pra^slatur, 
qui  nihil  senlil;  sed  Deo  suli,  cui  carissimum  sacri- 
ficium  est  opus  juslum.  Dicet  aliquis  fortasse :  Si  ha!C 
omnia  fecero,  nihil  habebo.  Quid  enim ,  si  magnus 


divinae  voces ,  quae  id  fieri  jubent.  Verum  illi  non  au-  B  I^ominum  numerus  cgebit ,  algebit ,  capielur,  morie- 


dent  dicere,  id  non  esse faciendum :  sed,  si  forte  non 
fiat,  nihil  esse  incommodi.  Itaqiie  in  ea  re  non  tam 
prxcipientium ,  quam  consolantium  fuiigunlur  offi- 
cio,  ut  si  forie  id  sapienli  evenerit,  ne  se  ob  hoc  mi- 
serum  pnlel.  Nos  aulcm  non  quid  sapienti  ferendum 
sit  dicimus :  sed  quid  facere  ipse  debeat.  Itaque  non 
qua^rimus  nuiic  uirumne  loia  sepeliendi  raiio  sit 
ulilis ,  necne :  sed  haec,  etiamsi  sit  inanis  (ut  illi  exis- 
timani),  tainen  facieiida  est,  vel  ob  hoc  solum,  quod 

VARIORUM  NOTiE. . 

brissensi  et  Ge.  Fabricio  simili  glossa  miseratiOj  con-  et  Brun.,  $upervacuam,  Eni.,  tupervacaneam  dixerunt 
tra  fidem  mss.  teste  Roswe^do  ei  N.  Heinsio,  fuerat  esse  sepuUuram.  Inutilem  porro  sepulluram  opiiiati 
subornati).  Egregie  Prudentius  c.  I.  sunt  Diogenes  Cynicus,  Menippiis,  Theodorus  Cyre- 

Peregrinorum  et  pauperum  sepuUura.  lUud  maxi-  G  naeus:  de  qiiibus  Liidovicus  Vives  in  commenlario  ad 
miiiti  (  ut  vucat  Lacianlius )  pietatis  of/icium  in  pere-      S.  Aiigustiniim  de  Civitale  Dei. 


tur,  ut  haec  facientem  vel  uno  die  pairinionio  exui 
sit  necesse ,  perdamne  rem  familiarem ,  meo ,  aut 
majorum  labore  qii.Tsitam ,  ut  jam  ipsi  mihi  aliena 
misericordia  vivendum  sit? 

Quid  tu  lam  pusilloanimo  paupertatem  times?  quam 
etiam  vestri  philusophi  laudant :  nihil  hac  tutius ,  tii- 
hilque  tranquillius  esse  testaniur.  Hoc  quod  times, 
sollicitudinum  portus  est.  An  ignoras,  quol  periculis, 
quot  casibus  cum  his  malis  opibus  subjaceas?  Quae 


arinorum  el  pauperum  sepuUnra,  Sepiiltura ,  res  sacra 
fuit  seniper.  Achab  laiito  infelicior  hahiliis  fuit,  quod 
sepiiltura  caruerit ;  et  JoalLim ,  quod  asini  sepulcrum 
sorliius  fiieril.  Isaias,  cap.  iv,  Re^i  Babylonis  omi- 
natur.  ipsum  de  sepulcro  suo  abjicieiidiim  esse.  An 
Christisinorum  corporibns  ofiiciat ,  si  inhiimata  abji- 
ciaiilur,  dispuiat  S.  Augusl.  lib.  i  de  Civiiate  Dei 
cap,  1^<  et  15.  Nuiic  etiain  vulgatum  est ,  ut  magno- 
rum  seeferum  rei  sepultnra  privenlur.  De  pietate 
circa  sepulturam  sic  ait  Servius  in  lib.  vi  iEiieid. :  Qui 
de  pielatis  generibns  scripserunt ,  inquit ,  primum  lo- 
cum  in  sepuUura  esse  voluerunt,  Unde  cum  pontificibus 
nefas  essel  cadaver  videre ,  iiia^tf  tamen  nefas  fuit ,  si 
tisum  insepuUum  relinquerent.  De  sepultiira  porro  ex- 
bibenda  benigiiissime  iinpendit  cnthedralis  ecclesia 
Vieniiensis  in  Delphinaiu.  Sl  qnis  enim  peregrinus  et 
pauper  Viennae  aegrotans,  divinis  munitus  sacramen- 


Inliumaium,  h\  est,  sine  sepullura. 

Divinas  voces,  Item  lib.  iv,  cap.  26,  Scriptwa  sacra. 

Non  ergo  patiemur,  Sic  resiitui  ex  antiqiii.«simis 
mss.  2Bonon.,  8  Reg.,  5Colb.  aliis(]ue,  et  ed  Torn. 
In  2  Reg.  rec.  et  1  Colb.  ac  impressis  est  enim^  qnod 
mox  pra^cessii.  At  lleiimannus  vult  eiiam  deleri  enim^ 
et  legi  ergo  sicul  nos  legimiis. 

Sed  reddemus  id  terrce.  Iia  restitutum  ex  4  Reg., 
4  Colb.,  £m.,  Caut.,  Pen.  ac  10  edilis;  el  seqiieutia 
postulant,  neeessariorum  munus  implebinuis.  Iii  11 
mss.  ei  6  excusis  est,  sed  reddamus. 

Quamvis  in  homine  ignoto^  elc.  Haec  pcrfeeium 
omnino  reddunt  sensum ;  ei  sic  ferunt  mss.  2  Bon., 
Cauc.  et  %  Reg.  antiquissinii ,  Tax.  et  Marni.  a  prima 
manu.  Alii  luni  mss.  lum  editi  varie  inseriint,  quae 
ut  glossemata  ex  ora  libri  in  textuin  irrepsisse  vi- 
dentur,  ideoque  rejeci.  Post  necessariorwn,  19  scripti 


tis,  in  mortis  aniculo  requisierit  huinari  in  caitie-  ^  rec,  edit.  2  vet.  Rom.,  Juntar. ,  Purrhas.,  Gymn., 


dralis  eoclesiae  coemeterio,  quod  esi  in^medio  ciaus- 
tri,  mortuus  terrae  ibi  maiidalur,  pulsnntibus  campa- 
jiis,  sicut  in  canonici  exequiis.  lliius  funeris  exequins 
prosequiiiitur,  non  soluin  caiionici  et  ejusdem  cccle- 
siae  clerus,  vernm  etiam  archiepiscopiis  ipse,  si  tunc 
sit  in  urbe ,  praecedentibus  criice  et  candelabris  ar- 
genteis ;  iique  amplum  faciunt  funus. 

Omnia  ogicia,  Mss.  12  rec.  et  7  edit.  addunt  ni/i. 
Verum  Cellarius  etHeumannus  recte  judicant  non 
addendum  esse  sua. 

Propius  oberrarunt.  Ita  mss.  5  Reg.  quorum  duo 
sont  antiqiiissimi ,  1  Colb..  2  Clarom.,  2  Brun.  ut  non 
lam  loiige  a  recta  viu  fuerint.  Hoc  vult  particula  pro» 
piui^  iiiqiiit  Walcliiiis,  3  Reg.'  rec,  5  Colbert.,  Ein. 
et  8  edit.  oberraverunt ;  1  Reg. ,  Jun. ,  Pal. ,  2  Lips. 
eiberraverunt ;  3  Reg.,  2  Colb.,  1  Lips.,  Cunt.  et  2  vet. 
edit.  Rom.  aberrarunt,  Quod  verbutn  lleumannus  re- 
ctius  putat  quam  aliorum  oberraverunt, 

Supervacaneam  facerent  sepulturam.  i  Reg.,  1  Colb. 

Patrol.  VI. 


Is.  adduiit,  sepulturam  nulU  negandam.  Mss.  sequendo 
Heuiiiannus  aeqne  ac  nos  cuin  doctiss.  Cellario  haec 
tria  verba  eradenda  esseputat :  at,  inquit,  recte  Tfio- 
masiiis  ea  omisit  In  sua  editione  5  Oxon.  et  7excusi, 
nii//t  negandum  munus.  Maiiu  exaraii  4  etedit.  Beiul. 
sepuUuram  nulU  negandam  impendemus;  1  Reg.  rec.  et 
Gat.  necessariorum  et  amicorum  sepulturam  nulU  dene- 
gandam  impendeudb,  munus  et  officium  implebimus, 

Desiderabitur.  1  Colb.,  Em.,  Cani.,  et  ed.  Rum, 
1470,  desiderabit. 

Quas  cum  fU.  Haec  verba  quoe  fit ,  sunt  ex  2  mss. 
Bononiensibus  et  nonniillis  editis,  desunt  in  aliis.  Id 
est  cum  nt  id  quod  ad  humanitaiem  periinel:  ili»  vero 
dictio  (^u^e  relaiiva  fuit  oinissa  in  miiliis,  propter  coiijun* 
Ctionem  que  adjunctaui  diciiimi  justior,  Ex  Thomas. 

Sacrificium,  Misericordiain  enim  a  nobis  Deus  exi< 
git  potius,  quam  sacrificium. 

Qiiam  etiam  vestri  philosophi  laudant^  Vide  Seneca^ 
epist.  17/20  et  alibi, 

22 


M5  FOUI'  UCTAMTIf  6lVtN.  INSfiT.  ^i 

lecum  bene  agent»  8i  ftine  tao  cruor^  tninsierint.  Tu  A  monuos  sepeti.  Qoid  prod6s(  perditte  neqoitix  bes- 


vero  prcda  onustus  incedit,  et  spoliageris,  quse  ir« 
ritent  animos  etiam  tuorum.  Quid  ergo  dubitas  bene 
coilocare  id «  quod  tibi  forsan  eripiel  aut  iinum  latro- 
cinium»  aut  existens  repente  proscriptio,  aut  bostilis 
aliqua  direptio?  Quid  verere  floxum  ei  fragile  bonum 
facere  sempiternum^  aut  tliesauros  loos  custodi  Deo 
credere ,  ubi  non  furera  prttdonemque  timess ,  non 
rubiginem,  non  tyrannum?  Qoi  aqud  Ueum  diyes  est, 
pauper  esse  nunquam  potest.  8i  jusiitiam  tanti  putas, 
sequere,  abjectis  oneribus  quse  te  premunt:  libera  te 
ipsum  compedibus  et  catenis ,  ut  expeditus  ad  Deum 
curras.  Magni  et  exceldi  auimi  est  despicere  et  cal* 
care  mortalia.  Sed  si  hanc  virtutem  non  capis,  ut  di- 
▼itias  tuas  in  aram  Dei  conferas ,  ut  fragilibus  tibi 
compares  firmiora ,  liberabo  le  metu.  Omnia  ista  B 
prsecepta  non  tibi  soli  dantur,  sed  omni  populo ,  qui 
roente  conjunctus  est,  et  cohaeret  slcut  homo  unus. 
8i  solttS  magnis  operibus  non  sufOcis,  pro  virili  parte 
operare  jusiiliam ,  sic  tamen ,  ut  quantum  diviliis  in- 
ter  caeteros,  tantum  opere  prxcellas.  Neque  nunc 
suaderi  tibi  pute» ,  ut  rem  familiarem  (uam  minuas , 
▼el  eiltaurias :  sed  quae  in  supervacua  fueras  impen- 
suros,  ad  meliora  convertas.  Unde  bestias  emis,  binc 
captos  redime;  undeferas  pascis,  hinc  pauperes  ale; 
unde  homines  ad  gladium  comparas,  hinc  innopentei 


(iarios  facere  locupletes,  et  instruere  ad  flagiiia? 
Transfer  ad  magnum  sacriflcium  male  peritura ;  ut 
pro  bis  veris  muneribus  habeas  a  Deo  munus  xter- 
num.  Magna  est  misericordiae  merces ,  cui  Deus  pol- 
licetur  peccata  se  omnia  remissurum.  Si  audieris, 
inquit ,  preces  supplicii  tui ,  et  ego  audiam  tuas.  Si 
miserius  laboranlium  fueris,  et  ego  in  tuo  labore  mi- 
serebor.  Si  autem  non  respexeris,  nec  adjuveris ,  et 
ego  animum  tuum  contra  te  geram »  tuisque  te  legl- 
bus  judicabo. 

CAPCT  xin. 

De  pceniUntiaf  de   m$ericordiaf  ac  peccaUffum 
tenia» 

Quoties  igitur  rogaris,  tenlari  to  a  Deo  crede»  an 
8is  dignus  audiri.  Circumspice  conscieniiam  toaud  et, 
quantum  potes,  medere  vuineribus.  Nec  tamen  qoia 
peccata  largilione  lolluntur,  dari  tibi  licentiam  pec- 
candi  putes.  Abolentur  enim,  si  Deo  largiare,  quia 
pcccaveris;  nam  si  flducia  largiendi  pecces,  non 
aboleniur.  Deus  enim  purgari  bomines  a  pecc^tis 
maxime  cupit,  ideoque  agi  poenitentiam  jubet.  Agere 
autem  poenilentiam ,  nihii  aliud  est,  quam  profiteri 
et  affirmare ,  se  uUerius  non  peccaturum.  Igaoscitur 


VAMORUM  NOT^E. 


Fortan,  3  Reg.  rec.  et  46  edit.  fbritmn. 
ThnauroB  tuoi  cuitodi  Deo  credere.  Iloc  est,  apud  ^ 
Deum  dcponere.  Nam  Tertullianus  in  Apolog.  cap. 
59,  ubi  de  Ghristianorum  disciplina  verba  facit,  in 
hunc  modum  scribit:  Modicam  unusquitque  itipem 
menttrua  di>,  tel  cum  oe/i/ .  et  si  modo  poisit^  apponit, 
liam  nemo  compellitur,  sea  sponte  conferl,  Hoec  quati 
deposita  pietatis  gunt.  Nam  inde  non  epulis ,  nec  pocu- 
lis ,  nec  ingratts  voratrinis  dispensatur^  sed  egenis  alen- 
dis  humandisque ,  el  pueris  ac  pupiltis  re  ac  parentibus 
deslitutis  astateque  domitis  senibus ,  item  naufragis ,  et 
$i  qui  in  metallis ,  et  st  qui  rn  insuUs ,  vel  in  custodits 
duntaxat  ex  cansa  Dei  secta:  atumni  confessionis  stuB 
sunt  y  etc.  Betll. — Thesauros . . .  custodi  Deo  credere^ 
Ven.  4493,  97,  tradere.  Nihil  mtilo.  Iinilalur  Cvpria- 
iium  de  Opere  et  Eleemos.,  ed.  Oxon.  f.  205 :  Patri' 
monium  Deo  credilum  necresp,  eripit,  nec  fiscus  inva- 
dit ,  nec  cntumnia  atiqua  forensis  everiit,  In  tuto  harc 
ditas  ponitur,  qwe  Deo  custode  servalur.  Gonf.  Lact. 
Epit.  cap.  65.  Boif. 
Rubiginem,  Matlh.  tl,  Loc.  xii. 
Potest,  Mss.  Cauc.  et  Jun.  et  5  edd.^  poterit, 
Diviiias  tuas  in  aram  Dei  conferas.  Sic  lego  ex  an- 
tiquissimis  codicibus  mss.  2  Bonou.,  6  Reg.  el  Tax.  In 
I  Golb.  est  iram ,  pro  aram.  h\  aram  vero  confert  di- 
vitias,  inquit  Thomasius,  qul  itlas  dando  pauperibus, 
Deo  donal  et  ofl^ert :  in  arcam  yero  cum  12  ediiis  rec« 
et  excusis  legt  non  poiest ,  quia  nou  eas  accipit  Deus 
ut  recondat. 
Frrmiora.  Subl.,  Meliora. 
Captos  redime.  Mss.  7  rec,  captivos. 
Unde  homines  ad  gtadium  comparas.  A  fanista  gla^* 
diaiores  emis,  ut  populi  volupiaticommiiias.  Cellar. 
—  L^nisui  autem  erat  ille,  qui  gladialores  in  arte 
glailialoria  cxercebat. 

Bestiarios.  Bestiarii  erant,  qui  ludis  publicis  in  am- 
phitheatro  cum  bestiis  pQgnab»nt,  vel  ad  id  meicede 
conducii,  vei  poena  danmati.  Walchids. 

Pro  his  veris  muneribus.  tn  i  Reg,  rec.  deest  hi$, 
Malleni  legere  pro  his  vanis  muneribus;  vel  hi$  terrce^ 


ut  in  i  Clarom. 

Si  audieris.  Matth.  v,  Luc.  vi,  ubi  h»c  noa  %d  ver^ 
bom,  sed  quoad  sensum. 

Et  ego  animum  luum  coiitra  te  geram,  Adverm  te 
immisericors  ero,  sicut  lu  crga  alios  foisti.  7  Scrlpti 
lotidemque  excusi  omittunt  tuunif  oiiod  in  eaeteris 
legiiur,  et  necessarium  est  utique.  Ex  Tromasio  ei 
Cellakio. 

Dignus  audiri.  Ita  omnes  ferme  msS.  qood  ele|;amiiis 
est*  quam  exaudiri  editorum,  et  3  mss.  ree.  Dignus  Cam 
inlkiilivOy  more  poetarum.  —  Diqnus  audiri.  De  Mort. 
Pers.,  cap.  i  et  cap.  5i :  Qui  a  Deo  mererie  audiri;  ut 
s»pe  Cyprianus  de  Orat.  Dominica  ed.  Ox.,  pag .  4i7 : 
CorneUus  Centurio  quum  oraret^  meruit  audiri  *  e€  pag. 
428 :  Ipu  quoque  a  Deo  mereniur  aodirl.  fivn. 

Quia  peccaveris.  Sic  iiabent  3  veierr.  mss.  Ut  falll, 
cura  5  editis.  Recentiores,  peccaverae. 

Agi  pwniientiam  jubet.  Ita  scribo  emti  ^nllgnissimis 
Bonon.,  2  Reg.  el  ii  aiiis,  ac  7  editis.  In  0  scriptis 
rec.  el  8  vulgaiis  iegitur  agere.  lerem.  tviii ,  Exech. 
D  xviii,  Luc.  V. 

Agere  pcenilentimn  ...  «I  afimttre,  te  niteriMM  rton 
peccaturum,  Id  prolixe  explicat  Lactantlus  Cap.  24 : 
i$  enim  quem  faeli  $ui  pmniiet,  etrofem  euum  pri$U' 
numintelligit...  quemerrali  piget^  ca$tigatque  $eiptum 
demenUcB,  ei  confirmat  animum  $unm  ad  metiue  men- 
dum ,  tum  illud  ip$um  maxime  cavet ,  ne  rurtut  in  m- 
dem  laqueo$  inducatur.  Et  alibi  lib.  IV,  cap.  17 :  Si  cor 
nudaverimu$f  id  e^i^  si  peccata  no$ffaconfe$$i^$ati$  Deo 
fecerimus,  veniam  consequemur.  Nemini  autem,  q$d 
aut  cupiditate  victu$^  aut  libidine  imputsus^  aut  vi  eoa- 
cius  ad  inju$titi(B  viam  tap$n$  e$t ,  ait  de  salute  sua 
desperandum ,  at  eum  pceniteat  aciorum ,  et  ad  meHora 
conversue ,  Deo  $ati$faciat :  nbi  vides  pceniteotiam  i 
satisfactione  aperie  disiinctam.  Et  anie  Lacianttnm , 
dixeral  Tertullianus  :  Vbi  emendatio  nutla,  ibi  pami' 
tetuia  nece$$ario  vana  e$t,  Etenim ,  ut  ait  Gregorias 
magnus  Pabtoralis  iib.  in,  Admonitione  Si :  Qui  «tf- 
mi$$a  de$eruut^  nee  iameu  plangunt,  ne  fam  rdeoma» 
mtiment  culpa$,  qua$  atai  agendo  nmi  mHitipttami^  uuiR$ 


685 


LIBER  VI.  DE  VERO  CULTU. 


m 


iiaqiie  iis  qui  ad  peccatura  impnidetiter  incauieque  A  rerum  deleclabilium  lacila  cogiUlione  concupiscanl. 


labiintur :  veniam  non  hal>el ,  qui  sciens  peccat.  Nec 
tamen  si  aliquis  Tuerii  purificatus  ab  omni  labo  pec- 
cali,  temperandum  sibi  ab  opere  largitionis  exisli- 
met,  quia  non  habeat  peccala ,  qu»  deleut.  Imo  vero 
lum  magis  juslitiam  debet  operari ,  cum  facius  est 
justus ,  ut  quod  ante  in  medelam  vulnerum  fecerat , 
poslmodum  faciai  in  laudem  gloriamque  virtuiis.  Eo 
accedit,  quod  nemo  esse  sine  delicto  potest,  quandiu 
indumento  carnis  oneralus  est.  Cnjus  infirmitas  tri- 
plici  modo  subjacet  dominio  peccati,  faciis,  diciis, 
cogitationibus. 

Per  hos  gradus  ad  summum  culmen  justitia  pro- 
cedit.  Primus  est  virtntis  gradus  malis  op^ribua  abs- 
linere ;  secundus ,  etiam  malis  terbis ;  teriius,  etiam 


Quod  si  mortalis  conditio  non  paiiiur  esse  hominem 
ab  omni  macula  purum ,  debenl  ergo  largiiione  per- 
petua  peccata  carnis  aboleri.  Unum  est  enim  sapien- 
titf,  et  jusii,  et  tiialis  viri  opus,  divitlas  suas  in  sola 
jnsiiiia  collocare:  qua  profecio  qul  eget ,  Ilcet  ille 
Craesum,  aut  Crassum  divitiis  snperet ,  hic  pauper, 
hic  nudus ,  hic  meiidicus  puiandus  est.  Danda  igitur 
opera,  ut  indumento  jusiitiae  pteiatisque  velemur, 
quo  nos  exuat  nemo ,  quod  nobis  sempiiernum  prse- 
beat  ornaium.  Nam  si  deorum  cultores  simulacra 
insensibilia  etcolunt ,  et  quidquid  preilosi  habent , 
in  ea  conferunt ,  quibus  ticc  uti  posscmt ,  nec  gratias 
agere,  quod  acceperint:  quanto  justius  est,  et  ve- 
rlus,  viveniia  Dei  simulacra  excolere,  ut  promereare 


cogiiaiione  rerum  malarum.  Qui  primum  gradum  B  tiventem  ?  Quas  sicut  usui  habent  qnidquid  acce- 


asccndit,  satis  justus  est;  qui  secundum,  jam  per- 
feclse  virlulis :  siquidem  neque  factis ,  neque  sermo- 
ne  deliiiqual :  qui  leriium ,  is  vero  similitudinem  Dei 
assecutus  videtur.  Est  enim  pene  supra  humanum 
modum,  ne  in  cogitationem  qnidem  admittere,  quod 
sit  vel  factu  malum,  vel  improbum  dictu.  Itaque 
etiam  justi  homines ,  qui  frsenare  se  possunt  ab  om- 
ni  opere  injusto ,  nonnunquam  tamen  ipsa  fragilltate 
viocuntur,  ut  vel  in  ira  malum  dlcani,  te!  in  aspectu 


perint ,  et  gratias  agont :  ita  Deus ,  in  cujus  conspe- 
ctu  bonum  feceris »  et  probabit,  et  mercedem  pletatis 
exsolvet. 

CAPUT  XIV. 

De  alficlibus  ^  ae  de  tti  Stoiecrum  sententia,  et  de 

tfirtute ,  vUHs  et  misericordia» 

Si  ergo  in  homine  pra^clarum  et  excellens  est  bo- 
num  misericordia,  idque  divinis  testimoniis .  et  bo- 
norum  malorumque  consensu  opiimum  judicatur  : 

YARIORUM  NOTi£. 


Irnnen  fletibus  mundant,  Neque  inim  setiptot  si  a  ieHp' 
tione  ceisaverit ,  quia  alia  non  addidit ,  eliam  ilia  qute 
scripserat  delevit:  ncc  aui  eonlumelias  irrogat  ^  si  so- 
lummodo  tacuerit,  satisfecit  ^  cum  profecto  necesse  sit  ^  C 
ut  verba  prcemissas  superbias  verbis  subjunctm  humili" 
tatis  impugnet :  nec  debiior  absolutus  est,  quia  atia  non 
mulliplicat^  nisi  el  illa  quas  ligaverat  solval,  Neque  enim, 
iit  S.  Joan.  Chrysostomus ,  vulnerato  sufflcit  ad  satu- 
Um  tantummodo  spicuia  de  eorpor$  evellere^  sed  etiam 
remedia  adhibere  vulneribus, 

Peccatum,  Subiuc*  addit  ignotanter* 

Veniam  non  habel ,  qui  sciens  peccat,  Puta ,  qul  pnst 
susceptum  baptismum,  maligna  et  nocenti  improbl- 
late ,  seu  mala  menie  admittit  f)eccata ,  veluii  calum- 
Dise ,  meditatse  cxdis ,  ille  voniam  a  Deo  difficulter 
admodum  obtinet.  iViim,  inquit  Basllius  M.,serm.  ad 
adolescentes,  Quomodo  ex  graecis  ancioribus  uiilitas 
capienda  sit:  InvoluntaHe  quidem  ab  offkio  conveniente 
delinquenti  vema  aliqua  a  Deo  contigerU :  de  industHa 
Ufo  detitiora  etigenti  nutia  excnsatio  contingere  potest, 
tu  non  mutiplex  suppiicium  subeut.  Valde  enim  difncile 
es! ,  ut  per  p«eniieniiam  resiituantur,  qui  post  baptis- 
mc  lalia  perpeiraveriint  scelera  {quds  nec  ignoran-  tv 
tiae,  nec  humanap  sunt  Inflrmitatis),  tum  qula  difDcile 
est,  ut  veram  ac  sinceram  agant  poenitentiam ,  dignos 
faciani  (jtixta  Evangeiium)  poenitentiae  et  satisfactio- 
nis  fructus,  tnm  quia  duram  ac  difUcilem  poenitentiae 
aclionem  a  talibus  exigit  christianae  severiias  dlsci- 
plinae.EtqHidem  Ambrt)sius  lib.  ii  de  Poenitentia  cap. 
iO,  n**  06,  ait  se  faciiius  invenisse  qui  innocentiam  serva- 
veHnt,  quam  qui  congrue  egeHnt  ptKnitentiam.  Ad  eam 
tamen  peccatores  ille  horialiirduobiislibris,  et  prasci- 
pae  lib. i,  cap.  i6 ,  n.  00 :  Siquis,  inquit , occuitacri- 
mina  Itabens,  propterChrislum  tamen  studiose  poeniten- 
tiam  egerit . .  •  volo  veniam  reus  speret :  petat  eam  ia- 
crgmis,  petat  gemilibus,  petat  popuii  totius  fletibUs  ut 
ignoscatur  obsecret ,  elc. 

Quee  deieat.  Id  est ,  quse  debeat  redimere. 

In  medelam  vulnerum.  Id  esl,  peccatorum.  Cypria- 
nus,  de  Lapsis,  c.  15:  Census  omnis  in  medelamvui' 
neris  eroaetur.  Eidem  in  (ine  de  Opere  et  Eieem.  ed. 
Oxon.  y  u>I.  209  :  operatio  ( id  est ,  eleemosyna  )  ipsi 


diciiur  medeia  peccati.  Bun. 

Nemo  esse.  111  Reg.  cap.  vi ,  2 ;  Paral.  cap.  vi ; 
Eccl.  vii ;  Proverb.  xx  et  xxiv,  i  ;  Joan.  cap.  i. 

Abstinere.  i\\  Joan.,  vcrs.  10;  Ps.  xxxiiii  i;  Petr. 
Jii,  vers.  H. 

Cogitatione.  Isai.  i ;  Jerem.  iv,  i;  Cor.  xiii. 

Qui  primum  gradum  ascendit^  salis  juslus  est, 
Non  ille  saiis  justus  esi,  si  ab  operibus  malis  absti- 
nens,  male  tamen  ant  loquatur,  aut  cogiiet;  id 
quodvelipse  Laciantius  et  confltetur,  et  docet  ln<- 
frn,  cap.  23,  et  lib.  vii,  cap.  27,  ubi  ait  Deum  judi- 
catiirum  esse  ciiam  pravas  cogitationes.  IsiEOS. 

Ne  in  cogitatiouem  quidem  admitteret  elc.  Mss.  15 
rec.  et  2  edit.,  ne  in  cogitatione ;  edit.  4,  nec  cogita-' 
tione. 

Vitalis  viH.  Hoc  est,  hominfs  viia  digni,  frugi  el 
ad  rem  altenti  :  sic  Huratiuslib.  ii,  Saiyra  7  : 

Amicus 

Mancipium  Domino  et  frugi,  quod  sitsalls,  hoc  est, 
Ut  vilale  putes. 

Ac  Seiieca  libro  v,  Epistola  39  :  Magni  animi  mag» 
na  contemnere^  ac  mediocra  matie ,  quam  nimia.  Ilia 
enim  uiilia,  vitaiiaque  sunt»  Yide  Turnebum  in  Ad- 
Versariis  lib.  xxvni,  caput  27. 
Jnsensibilia.  Sensa  carentia.  Francius. 
Nec  gratias  agere^  quod  acceperint.  Restltui  auod 
ex.  vet.  edit.  Rom.  omnibusque  mss.  praeter  i  Keg. 
rec.  et  16  edlios  quibusest,  qui  acceperinl ;  i  al.  Reg., 
qui  aeceperunt. 

Viventia  Dei  simuiacta.  Homincs  scilicet. 
Promereare  viventem.  Ita  mss.  antiquissimi  Bon., 
4  Reg.,  Cauc,  Jun.  et  3  excusL  At  mss.  receniio- 
fes  et  omnes  pene  edit.  ferutit,  ut  promereare  inve* 
nire  vivenlem.  Scripli  2  Reg.,  2  Cc»lb.,  Tornes.,  2 
Claroin.,  ut  promereare  videre  viventem.  —  Vt  pro- 
mereare  viventeM.  Eodem  pertinent  Cypriani  de  Ope- 
reet  Eleetnos.  ed.  Oxon.,  f.  205.  t/<  inteiiigamus 
hoec  opera  Deo  dari,  eteum,  qiiisqiiis  hnec  faciat, 
Dominum  promereH,  Ibidem  f.  209  :  Promeretur 
Christum  judicem.  Bdn. 

Et  probabit.  Addiu  vocula  et  ex  omnibus  mss.  ei 
plurimis  impressis. 


687  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  688 

apparet  philosophos  longe  abfuisse  ab  humano  bono  A  pro  viiiis,  et  vitia  quoedam  pro  virtutibus  hahucrunt. 


qui  neque  pra>ceperunt  ejusmodt  quidquam ,  neque 
fecerunt ;  sed  virtulem,  qux  in  homine  propemodum 
singularis  est,  pro  viiio  semper  habuerunt.  Libel  bic 
inierponere  unum  de  philosophia  locum ,  ut  illorum 
plenius  coarguamus  errores,  qui  misericordiam ,  cu- 
piditaiem,  metum,  morbos  aniini  appellaiil.  Gonanlur 
illi  quidem  virluiesa  vitiis  distinguere,  qiiod  est  sane 
facilliinum.  Quis  eniin  non  possit  libcralein  a  prodigo 
separare  (  ut  illi  faciunl )  aut  parcum  a  sordido  ,  aut 
quietnm  ab  inerti,  aut  cautum  a  limido?  quod  baec, 
qux  sunt  bona,  Hnes  suos  habeant;  quos  si  excesse- 
rint,  in  vilia  labuntur  :  ita  ai  constantia,  nisi  pro  ve- 
riiate  suscepia  sit ,  fit  impudeniia ;  item  foriitudo,  si 
nulla  necessiiate  cogente,  aut  non  pro  causa  honesta 
certum  periculum  subierit,  in  lemeriiatem  converli- 
tur.  Liberias  quoque,  si  alios  insecletur,  polius  quam 
insectantibus  resistat ,  conlumacia  est.  Severitas 
etiam,  nisi  se  iiiira  congruenles  nocentium  poenas 
coerceat,  fit  saeva  crudelitas. 

Iiaqiic  dicnnt,  eos,  qui  mali  videantur , .  non  siia 
sponie  pcccare,  nec  mala  potius  eligere  :  sed  boiio- 
rum  specte  lapsos,  incidere  in  mala,  dum  bono- 
rum  ac  maloruin  discrimen  ignorant.  Ha^c  quidem 
faisa  non  suiit :  sed  ad  corpus  cuiicta  referuniur. 
Nain  parcum  esse ,  aut  constantem  ,  aiit  cauium,  aut 
quielum,  aut  fortern,  aut  severum,  virtiiics  sunt  qiii- 
dem,sed  hiijitstemporari.ne  vit.!!.  Nos  autem,qui  hanc 
vitam  contemnimus,  alias  nobis  virtutes  proposiias 
babcmus ,  de  quiims  philosophi  ne  suspicari  quidem 
ulla  ratione  potuerunt. 


Nain  Stoici  affectus  omnes,  quorum  impulsu  animus 
cominovetur,  ex  homine  tollunl;  cupiditatem  ,  Ixii- 
tiam,  metum,  mcestitiam,  quoruin  duo  priora  ex  bo- 
nis  sunt  aut  futuris,  aut  prxsentibus ,  posteriora  ex 
malis.  Eodem  modo  haec  quatuor,  morbos  ( ut  dixi ) 
vocant,  non  tam  natura  insitos,  quam  prava  opinionc 
susceptos.  Ct  idcirco  eos  censent  exiirpari  posse  ra- 
dicittis,  si  bonorum  malorumque  opinio  falsa  tolla- 
tur.  Si  enim  niliil  censeat  sapieiis  bonum  ,  nihil  ma- 
lum ;  nec  ciipidiiate  ardescet,  nec  laetitia  gestiet,  nec 
metu  terrebitur,  nec  aegriiudine  coiiiraiieiur.  Mox 
videbimus,  an  efftciant,  quod  veliiit,  aut  quid  efO- 
ciant :  interim  propositum  arrogans,  ac  pene  furio- 
sum,  qui  se  puient  mederi,  et  eniii  posse  contra  vim 
B  rationemque  naturae. 

CAPUT  XV. 
D'e  affeclibui  ac  de  iis  Peripatelicorum  sententia. 

Haec  enim  naturalia  esse,  non  voluntaria,  omnium 
viventium  ratio  demonstrat,  quse  iisdem  omnibus 
quaiitur  affeciibus.  Peripatetici  ergo  rectius,  qui  li»c 
omnia  detrahi  posse  negant,  quia  nobiscum  sinuil 
nata  siiit;  etconautur  ostendere,  quam  providenicr, 
et  qiiam  necessario  Deus,  sive  natura  (sic  enim  di- 
cunt)  his  nos  armarit  affectibus :  quos  lamen,  quia 
viliosi  plenjinque  fiunt,  si  nimiisint,j)osse  ab  ho- 
mine,  adhibito  modo,  salubriter  lempe.^ari ,  ut  lad« 
tum  homini,  quantum  naturae  satis  est ,  relinquatur. 
Non  insipiens  dispulatio,  si  (ut  dixi)  non  ad  hanc  vi- 
Itaque  et  virtutes  quasdam  G  ^^^  omnia  referrentur.  Sioici  ergo  furiosi,  qui  ea 
VARIORUM  NOTiE. 


Ab  humano  bono.  Nihil  invitis  librisinutandiim  :  ab 
humano  bono  est^  a  bono  hominibus  proprio^  ab  humani" 
late^  a  misericordia,  Bun. 

Sed  viriutem.  Onines  fcre  edili  articulum  hanc  in- 
terponiint,  queiii  cum  inss.  respuunt  editi  Rom.  1470 
ac  Cellar.,  et  expunxi  ui  inniilem.  Conlra  Sloicorum 
de  aireciibus  senleniiam  disputavit  S.  Aiigusliii.  deCi- 
vit.  Dei  lib.  xiv,  cap.  8  el  9. 

Liberalem  a  prodigo.  Lilieralitatis  (inquam  )  raiio- 
nem  Philosophus  in  iv  Moralium  .«uis  extreinis  hoc 
modo  circumscribit :  Prodigalitas.  liberaliias,  sordes, 
avariiia.  I^arcimonia  igitur;  quae  Ciceroni ,  ut)i  sioi- 
cam  tuelur  personaui,  ingens  vectigal  esse  dicitur, 
parcos,  teiiaces,  ,  aridos,  provitiosi.s  Iiabft,  eo  quod 


bus  mss.  prt^eter  i  Colb.  cui  est  converlatur;  cdit.  4. 
convertetur,  Vide  seq.  contumacia  est ;  fit  scna  crude* 
litas. 

Libertas  quoque  ,  etc.  UuppritrioL ,  quam  Erasmus  in 
Novo  Testamento  saepe  lidiiciam  transfert,  cojus 
exempla  clarissima  suiit  in  ipso  Domino  Christo ,  in 
Pelro,  in  Paulo ,  qui  Pharis^is  et  SacerdoUbiis  sibl 
infestis  fortiier  restiterunt.  Ergo  fortitudinis  spe- 
cies  est,  eadem  fortassis ,  qiiam  Cicero  ndentiaro, 
Graeci  xajorc/^iav  appellant.  Plularchus ,  in  eo  iibro 
cui  tilulum  fecit :  De  discrimine  adulatoris  et  amicif 
docet  rrrv  izoLppyntaa  amici  esse  propriam,  et  quomodo 
ea,  ne  acerbior  offendat ,  sit  condienda.  Betoleids. 

Libertas.  Iluc  periinetegregius  locus  Valerii  Maxtroi 


dando deficiunt.  Sed  Lactantius  videlur  parci  nouiine  «v  l.vi,  c.iiUum{libertas)intervirtutemvitiumqueposUa^ 
frugalein  iiuelligere.  Betdleius.  ^  si  salubri  modo  se  temperaverit^  laudem  :  si,  quo  non 


Parcum.  Mss.  5  rec.  f^iiriim;  1  Colbert.  asptendido, 

Qnieium  ab  inerii.  Quietus  est,  deficiens,  iners,  exu- 
peraus,  sncrensens,  Pulo  enim  prorsiis  id  esse,  quod 
Arist.  I.v  Moral.,  c.4  ,  iradidil.  Viilelur,  inquain,  pro 
maiisiietoquietntndixi^se,  prostolidoi;.erlein.  Betul. 

Ant  coutum  a  timido.  Arist.  limidilatem  defirclum 
fortiiudinis  facit,  sicui  audaciam  exiiperauiiam.  Ci- 
cero  in  iv  Tiiscul.  Stoicornm  cu^aStiav  inierpreta- 
tur  cautioncm,  eam  a  inetu  hoc  noiniiie  sepnrans, 
quod  liic  contra  raiionein  ,  illa  cum  ratiouc  pericula 
vital.  Betdleius. 

Fit  impudeniia,  Ila  aniiquiores  mss.  et  quamplures 
ediii.  Et  sic  u(,  quod  niox  pneces^it ,  poniiiir  pro 
quemadmodtun,  iit  apitd  Ciceroiiem  ,  quod  Cellarius 
non  aniina<ivertit,  iiec  Francius,  qui  b^gere  volebant 
sit  impudentia,  utestin  mss.  i  Ueg.,  Brun.  etMarm. 
a  pritna  manu. 

Convertitur,  Sic  reposui  ex  mullis  excusis  ct  omni* 


debuit,  profudtrit^  reprehensionem  meretwr.  Bdn . 

Contumacia.  Opponiiur  libertati.  Haec  illustrat  lo- 
cus  Macrob.  ii  Satiirii.  c.  5.  (Angusius)  eliam  militis 
non  liberlatem  tantum ,  sed  et  temeritatem...  quis  non 
miratus  est^  non  offenso  Casare  abiisse  militem  coutu^ 
niacein?  Suetoniusin  Angust.c.  52  :  Nec  ideo  liliertas 
au<  conlumacia  fraudi  cuiquam  fuit.  Ubi  Gnevio  coii- 
tumacin  est  contradicendi  studium ,  et  tibido  in  een" 
sendo.  Bdn. 

Sceva  crudelitas,  Juxta  illud  dicturo  :  Summum  jus 
suniinn  injuria. 

Quoe,,.  quatiiur.  Nempe  omnium  viventium  ratio. 
Plirasi ,  quati  affeclibus,  usus  qitoquc  Augiisrmiis  I. 
XIV  dc  Civ.  Dei,  c.  9  exennie ;  uierqtte  duce  Cice- 
rone  I.  iii  Tuscul.  c.  6  :  jEgritudine^  quasi  tempestate 
quati. 

Fiunt.  (la  restitiii  ex  omnibus  mss.  ei  multis  edi* 
tis.  In  8  vulgatis  legitur,  sunt. 


LIBER  Yl.  DE  VERO  GULTU.  690 

non  temperant,  scd  abscindunl,  rebusque  a  natura  A  est  naluralis  aiiimorum.  Nam  sicut  in  senies  ager, 

qui  est  natura  foecundus,  exuberat :  sic  anirous  in- 
cultus,  viliis  sua  sponte  invalescentilius,  velut  spinis 


insitis  castrare  bominem  quodammodo  volunt.  Qiiod 
lale  est ,  quale  si  velint ,  aut  meium  detrabere 
cervis  »  aut  vcnenum  anguibus ,  aut  iram  feris, 
aut  placidiiatem  pecudibus.  Nain  quae  singula  mutis 
nnimalibus  data  sunt,  ea  vero  universa  honiini  simul. 
Quod  si,  ut  medici  affirmanl,  laetilix  affectus  in 
splene  cst,  irse  in  felle,  libidinis  in  jecore,  tiinoris  in 
corde ;  facilius  esl  inlerficere  Hnimal  ipsum  ,  quam 
ex  corpore  aliquid  evellere  :  quod  est  nnimaniis  na- 
luram  velle  mutare.  Sed  homines  prudeiites  iion  in- 
telligunt,  cum  vitia  ex  homine  tollunt,  etiam  se  virtu- 
tem  tollere,  cui  soli  locum  faciunt.  Nam  si  yirtus  est, 
in  medio  irac  impetu  seipsum  cohibere  ac  reprimere, 
quod  negare  non  possunl;  caret  ergo  viriute,  quis- 


obduciiur.  Sed  cnm  verus  ciilior  accesserit ,  statim, 
cedcniibus  vitiis,  Truges  virtiitis  orinnlur. 

Deus  ilaque,  cuui  honiinem  primiim  Oiigeret,  mira' 
bili  providenli:)  ingeneravit  ei  prius  istas  aniini  cora- 
molioiies,  ut  posset  capere  viriuiem,  sicut  terra  cul« 
turain ;  posuitqiie  materiam  vitiorum  lii  affeciibus, 
virtutis,  in  vitiis.  Quae  profecto  aut  nulla  eril,  aut  in 
usu  esse  non  poterit,  si  desint  ea,  per  quae  vis  ejus 
aut  apparet,  aut  constai.  Yideamus  nunc,  iidem  illi, 
qiii  viiia  peniius  excidunt,  quid  effecerint.  Quatuor 
illos  affectus,  qiios  ex  opinione  bonorum  maloruinque 
nasci  putant ;  quibus  evulsis,  sanandum  esse  aiiimum 


quis  ira  caret.  Si  virtus  est,  libidinem  corporis  conii-  B  sapientis  exisiimant :  quoniam  intelligunt  et  naiura 


insitos  esse,  et  sine  liis  niliil  moveri,  nihil  agi  posse; 
alia  qusedam  in  eorum  locum  vicemqiie  supponunt : 
ut  pro  cupidiiate,  subsliiuunt  voluntalem:  quasi  vero 
non  mulio  sii  prxslabilius,  bonum  cupere,  quam 
velle.  Item  pro  lactitia  gaudium,  |>ro  metu  cautioiiem. 
Ai  in  illo  quarlo  immutandi  nominis  eos  ratio  defecit. 
Itaque  xgriludinem  penitus,  id  est,  moesiitiam  dolo- 
remque  animi  sustulerunt  :  quod  fieri  nequaquam 

VARIORUM  NOTiE. 

rec.    caront      riget :  audacia  quibus  parvum  eit :  pavida ,  quibus  prcB" 

grande.  Unde  Ulyss.  Odyss.,  leste  eodem  Heraclide, 

procis  iratiis,  cor  puKat,  ceu  doniiciliuin  qiioddaniTqc 

fiuroTrovyjpiab .  Scd    si  rein  rectius  considerabimus , 

IHtom.  ctp.  61  :  Siquidem  natura      cor  princip.ile  est  organon   otnnium  affeciuum.  De 

^c.iO:Uocnaturaestin$ilum,bm,  ^  hislcgecap.  14  de  0|u(icio  Dei.  Betul. 

Nam  si  rirtus  esl ,  etc.  Hjp.c  sei|iieniia  cante  snni 
intelligAnda;  iion  absolute  enim  vera  esse  baec,  patei 
in  sanciis  uloriflcatis  :  sed  in  hac  viia. 

Cedentibus  vitiis.  Bfs«.  Caiit.  et  edil.  Rom.  i470y 
cadeiilibus  viliis;  1  Golh.,  cndentibus  spinis. 

Posuit..,  materiam  vitiorum...  in  vitiis.  Mxc  incom- 
modiiis  dicta  emoliiri  qnidetn  |ios<uiit  ex  Epit.  c.  61, 
nbi  de  affectibus  agit  :  Non  enim  perse  mala  sunt^qutB 
Deus  hominirationabilver  insevif..  male  utendo  fiuni 
mnla  ;  al  non  videtiir  noster  undcMuaque  saiius  fuisse 
in  (loclriiia  de  origine  mali,  ul  ad  Epit.  cap.  29,  no- 
tahiliir.  BuN.  ' 

Aut  apparet,  aul  constat.  Mss.  Jiin.  et  5  edit.  aut 
appareat,  autconstel;  \  Colbert.,  i  Clarom.  autappa» 
reat^  aul  conslai,  mendose. 

Ex  opinione  bonorum,  Aoxovvtcc  Gr.TCi.  Cicero  opi- 
naia  voi-al.  Veruin  sapiens  noii  opiiiionibus  ducitur. 
Qiiare  cupit  ea  qn.^e  oportel  :  biMatur  iii  rebus  lione^ 


nere ;  virtute  careat  necesse  est,  qui  libidinein  quam 
temperet,  non  liabet.Si  viriusest,cupidiiatemabalieni 
app<:titione  fraenare;  nullam  certe  viriuiem  potest 
hal)ere,  qui  caret  eo  ad  quod  cohibendum  virtuti» 
usus  adhibetur.  Ubi  ergo  vilia  non  sunt ,  nec  virtuti 
qoidem  locus  est :  sicut  nec  victorise  quidem,  ubi  ad- 
versarius  nuUus  esi.  Ita  fit,  ut  bonum  sine  malb  esse 
in  hac  vita  non  possit.  Affectus  igitur,  quasi  ubertas 

Rebusque  a  natura  insitis.   Mss.   ii 
prapposiiione-  —  Natura  insitis.  Reimm.  cum  editis, 
A  nalura  insitis.  At  solet  sine  prsepositione  ponere, 
ut  infra,  Natura  insiios;  cap.  14  :  Morbos  vocaut  non 
tamnaiurainsiios.E 
tfiti/i.  Cicero  pro  Su  1  la 

3ietum  cervis.  Poelse  cervos  limidos  fingunt.  Sic 
Ovid.  iib.  v  Tristium  : 

Usque  tamea  timidae  nactum  vesligia  cervae. 

Placiditatem  pecudibus.  Dixii  1.  iii,  cap.  26 :  Da 
mihi  virum  qui  sit  iracundus...  tam  placidum  quum 
ovem  reddam  :  ubi  nota\T  Tereiitiiim  expriiiii.  Item 
de  Opif.,  c.  i4:  placidiora  quceque  animalia.  Seneca 
l.  II  de  Ira  c.  8 :  Ferarum  iste  consentns  est,  nisi  quod 
Htasinterse  placitlae  sint.  Imo  ipsa  v<  x  placidilas  est 
nure.x  antniis;  ea  enini  usus  VarrodeOvibus  I.  n,  R. 
R.  c.  1 ,  n.  4  :  Putanloves  nssumplas  ct  propter  ulilitntem, 
etpropter{>\i\ch\\iMem.Maximeenim...qniet(B.e\c.Bvn. 

Mediciafirmant.  lui  resiiiui  ex  niss.  In  3  rec.  et 
in  edilis  est  dicnnt ;  in  i  Reg.,  afferunt.  * 

In  splene.  Suiit  qui  piitcni,  adiini  risum  simiil  ho- 
inini,  iniemperanliamque  joci  coiistare  lienis  magniiu- 
dine.  Plin.  lib.  ii  ,  cap.  57  :  Caussa  est ,  quod  melan- 


cMicum  ad  »e  irMhumore.n,  ,uo  sangui»  purusj)^  ^.^'Z^:.'^!',!^'"^^^^^:!'^ 


ad  cerebrum  ac  cceteras   partes   permeet.    Betuleios. 

Irasinfelle.  Plin.  ibidem  :  $edin  (elle,  inquit,  ni- 
gro  insanicB  cnussa  homini,  morsque  toto  reddito.  Hine 
ei  in  mores  crimen,  Bilis  nomine.  Adeo  niagnum  est  in 
hac  parte  virus,  cnm  se  fundit  in  animum.  iiinc  fel  irse 
symlN)lum  est.  Betdleius. 

Libidinis  in  jecore.  Tiiyrus  apud  poetas  propterea 
Jecore  poenam  luere  fingitur,  quod  eo  libiciine  ac- 
census,  Latonam  ad  slupriim  sollicitare  ausus  fuit, 
aiiciore  Heraclide  Ponlico.  Alexandcr  Aiihrodiseus  in 
Problem.  ait,  siies  ob  id  volupiaii  tam  dedilos  esse, 
qiiod  jocore  suiit  grandiore.  Affecluuni  sedcsOvidius 
iii  Tristibus  disticlio  complexus  est  : 

Cor  sapit,  et  pnlmo  loqultur,  fcl  commovet  iras, 
Splen  ridere  facit,  cogil  amare  jecur. 

Betuleius.  Vide  Lactaniii  libnim  de  Opificio  Dei  c  i4. 

Timoris  in  eorde.  IMiii.  ioco  jain  saipius  citato : 

Bruta,  inquit ,  existimantur  animaUum ,  quibus  durum 


feri.  quidriuid  dolendum  acciderit.  Quare  mullo  re- 
ciius  Liidoviciis  Vives,  qui  in  lib.  iii  de  Pliilosophia 
pra^clare  de  his  rebus  disserit.  Betuleius. 

Ut  pro  cupiditaie.  Ita  i  Bon.  aiitiq.  et  plures  editi. 

Quam  velle.  Expunxi  malum  :  qune  vox  abesiams. 
Beiuleii  codice;  neuiie  eiiim  sano  sensu  retiiieri  no- 
test.  Lactaiilio  quippe  cum  Stoicis  res  esl,  quibus 
Solenne  eral  in  verbis  liidere  ;  et  proinde  asserit  cu^ 
piendi  verbiim  adeo  in  se  iiibil  vitii  coniinere,  ut  lon- 
ge  priestet  cupere  qiiam  velle,  si  modo  circa  bonum 
versetiir  liic  affecliH.  Spark.  —  Bonum  cupere,  quam 
velle.  M:«jor  vis  inesl  in  verbo  cupere,  ei  cupiditas^ 
niiani  iii  velle  el  voluntas.  Patet  ex  bb.  vi,  cap.  i7  : 
Dicet  StoicuSf  voUinlate  opus  esse  ad  hcec  consequenda, 
non  ciipidiiate.  Iiiio  ven»  parum  est  velle.  Multi  entm 
volunt:  sed  qnuni  dolor  visceribus  accesserit,  volun- 
tas  ccdii,  cupiiJitas  perseveral.  BuN.  . 

Immulandi  nominis  eos  ralio  defecit.  lu  emendavi 
ex  vetusiiss.  mss.  2  Bon.,  Reg.-Pui.,  Cauc,  Tax  , 


m  FIRM.  UCTANTU  DIYIN.  INSTIT.  m 

poteftt.  Quis  enim  possit  qoii  dolere,  si  palriain  aul  A  die  lemperaiida  sint.  Ergo  erraiu,  qiiia  non  efflciuni. 


pesiilentiaexbauserit,  aut.hosliseverterit,  aut  lyran* 
nus  oppresserit  ?  Poiest  aliquis  non  dolere,  si  sublatam 
viderit  iiberiatem ;  si  proximos,  si  amicos,  si  bonos 
Tiros  aut  exterminatos,  aut  crudeiissime  trucidatos? 
nisi  cujus  mens  ila  obsiupuerlt,  ut  sit  ei  sensus  om- 
nis  erepius.  Quare  aut  omnia  tollere  debueruut ,  aut 
implenda  fueral  curta  bxc  et  debilis  dispuiatio ;  id 
est,  etiam  pro  aegritudine  aliquid  reponcndum,  quoo' 
niam,  superioribus  ita  ordinatis,  boc  consequens  eral« 
Ut  enim  praeseniibus  la*tamur  bonis  :  sic  malia 
angimur,  ac  dolemus.  Si  ergo  Uetiiiae,  quoniam  ti« 
tiosam  puiabant,  nomen  aliud  indideruut :  sic  segri- 
tudioi,  quoniam  et  ipsam  viliosam  puubanl ,  aliud 
\ocabulum  tribui  congruebat.  Unde  apparet  non  illis 


quod  volunt,  et  longo  asperoque  drcuitu  in  eamdem 
viam  redeunt. 

CAPUT  XVI. 

De  affectibxn ,  ac  de  iis  Peripatelicorum  ever$a  teftlen- 
tia  :  quis  sit  verus  affeclmm ,  quique  eorum  malu$ 
usus, 

A(  ego  ne  Peripatelicos  quidem  accessisse  ad  ireri- 
taiem  pulo,  qui  viiia  esse  coBcedunt,  scd  ea  medio- 
criter  temperani.  Garendum  esi  cnim  vitiis  etiam 
mediocribus  t  quin  potius  efliciendum  fuit  primuni, 
ne  vitia  essent.  Nec  enim  quidqoam  viiiosum  nasci 
potest :  sed  vitia  fieri,  si  ma|e  uiamur  affectibus ;  ai 
bene,  virtutes.  Deinde  monslrandum  est,  non  ipsof 


rem  defuisse ,  sed  verbum ;  cujus  indigentia  eum  to«  g  affectus,  sed  eorum  causas  esse  moderandas.  Non  est. 


lum  affectum,  qui  est  vel  maximus,  conira  quam  na* 
tura  pateretur,  auferre  voluerunt.  Nam  illas  nominum 
cominulationes  poteram  coarguere  pluribus,  et  oslen- 
dere,  aut  sermonis  ornandi ,  augendxque  copiae  gra* 
tia ,  mulu  nomina  iisdem  rebus  imposiu ,  aut  certe 
non  multum  inier  se  illa  disure.  Nam  et  cupidiUs  a 
volunlate  incipit ;  et  cautio  a  meto  oritur ;  ei  laetitia 
nibil  aliud  est,  quam  professum  gaudium.  Sed  pute< 
mus,  ut  ipsi  voluni,  esse  diversa.  Nempe  igilur  cupi- 
ditatem  csse  dicent,  pcrseverantem  ac  perpetuam 
TolunUtem;  laetiliam  vero,  insolenter  se  cfferens 
gaudium;  nietum  autem,  nimiam  et  excedeniem  mo« 
duin  cauiionem.  Ila  fit,  ut  ea,  qusc  tollenda  esse  cen- 
sent,  non  toliant,  sed  tempercnt;  siquidem  nomina 
Untummodo  immuUnt ,  res  ipsae  maneut.  Eo  igilur 


ioquiunt,  iaetitia  nimia  gestiendum;  sed  modice,  ac 
moderate.  IIoc  vero  tale  est ,  quale  si  dieerent «  dor 
esse  currendum  conciute,  sed  gradiendum  quiete.  Al 
potest  et  qui  graditur,  errare;  et  qui  currii ,  recunoi 
viam  lenere.  Quid  si  ostendo  esse  aliquid,  ubi  non 
tantummodicum,  sed  vel  punctum  gaudere,  ▼itiosum 
sii;  et  aliud  contra,  iu  quo  vel  exuliare  iaeiiiia  mi* 
nime  criminosum  ?  Quid  tandem  nobis  isu  mediocriias 
proderit?  Quaero  uirumne  sapienti  laetandum  putenl, 
si  quid  inimico  suo  mali  videat  accidere;  aut  utrumne 
laeiiiiain  fra^narc  debeat,  si  victis  hostibus,  aut  op- 
presso  lyraiino,  liberlas  et  saius  civibus  paru  sii? 

Nemo  dubiiai  quin  el  in  illo  cxiguum  laeuri,  et  in 
bac  parum  laetari  sit  maximum  crimen.  Eadem  de 
caeieris  affectibus  dicere  licel.  Bed,  ui  dixi,  non  in 


imprudenles  revolvuntur,  quo  Peripaleiici  raiione  ^  his  moderaiidis  sapieniiae  raiio  versalur,  sed  in  cau 
perveniunt ;  ut  vitia,  quoniam  loUi  non  possunt,  me-     sis  eorum  :  quoniam  exlrinsecus  commoventor ;  ncc 

VARIORUM  NOTiG. 
Pen.  et  edd.  Belul.  in  6  aliis  difidt.  In  aliis  9  legitur,      moderate. 


nominis  eis  ratio  deficit ;  in  5  rec.  et  in  excusis,  nomi" 
nis  ejus  ratio  deficit.  Sed  et  infra  io  prxterilo,  non  illis 
rem  defuisse,  sed  verbum. 

Hosiis  everlerH,  Mss.  4  el  5  edd.  invaserit, 

Bonos  vlros,  i  Bonon.  antiq.  vicinos. 

Imposita^  autcerte  non  mulium,  Cauc,  Jun.  et  8edil. 
inlerponuiit,  aut  nihil,  male;  qiiia  lotam  hanc  oratio- 
nem  perturbai,  ui  ait  Thomasius. 

Professum  gaudium,  Mss.  5  rec.  et  editi,  profusum 
gaudium,  Ai  scripii  prope  omnes  melius  professum , 
id  esi,  aperium  et  exlernis  siguis  demonsiratum.  Ed. 
Is.  perfusum, 

hedie  temperanda  sint,  Ita  resfilui  ex  omnibus  mss. 

iprsBier  7)  ei  ex  ed.  Rom.  1470,  et  Gymnic.  Qun 
eclio  et  infra  sequentibus  confirmalur,  mediocriter 
temperant,  Medie  est  modice^  mediocriter,  ut  habei  i 
Reg.  rec.  In  7  scriptis  rec.  et  excusis  legitur  medio 
temperanda  sint :  cum  vox  medie  pnrum  usilaU  vide- 
relur,  fecerunt medto.  Esl  Umen  medie  apud  Apulcium 
de  Docirina  Plal.  lib.  ii,  pag.  22,  medie  morati ;  et 
apud  Eulropium  lib.  vii,  cap.  8,  in  Ciaudio,  medie 
imperavit,  In  Gryphiana  el  Betuleiana,  legilur  tempe- 
randa,  sicut  et  iii  Tornef>iana  :  sed  bxc  ultiina  monet 
in  stio  ms.  csse  medie  lemperanda,  At  si  medie  sup- 
prinias,  rccia  tf>que  et  concinna  erit  oratio. 

Nec  enim  quidquam  vitiosum  nasci  potest,  Caule  hffC 
legeiida  sunt.  Nam  David  confiletur  se  iii  iniquitati- 
bus  conceptum.  Interim  Umen  verum  est,  affectusex 
sni  natura  peccaia  non  esse,  nisi  malis  affeciibus  adsit 
consensus.  Adeas  Sanctum  Augustinuni.  Betul. 
(Mradiendum  quieti.  Recle.  ms.  i  rec.  ei  7  edd. 


Quid  si  ostendo,  Ila  scribo  in  prnesenli  cum  editis 
5  vei.  Rom.  et  Beiul.,Gymnic.  omnibusque  mss.  pr»- 
ter  2  Reg.  rec.  ct  1  Clarom.  in  quibus  lcgiiur  osim- 
dero,  ui  in  i5  edilis. 

Punctum  gaudere,  Id  est,  per  puuclum,  seu  momen- 
tum  lemporis.  Sic  supra  dixil  lib.  viii,cap,  i7  :  krga 
nuilum  diem ,  nullum  dmiqne  temporis  punctum  fiuere 
nobis  sine  voluptate  f^atiamur.  Item  lib.  vii,  c:ip.  i2. 

Frmare  debeat,  Sic  emcndavi  ex  inss.  5  Reg«  inier 

quos  sunt  duo  velerrinii,  mniiisque  aliis;  faventibos 

9  aliis  rcc.  in  quibiis  esl  refrtenare  debeat,  Iii  2  Reg. 

|v  rec.  ediiis  refroenare  debeant ;  et  in  7  vulgatis  fnautn 

"  debeant;  mendose.  Vide  supra  sapienti,.,  videat. 

Quin  et  in  illo  exiguum  twlari ,  elc.  Loquiiur  juxU 
opinionem  Geniilium  Philosophorum ,  contra  quos 
erat  disputatio,  ut  eos  suis  ipsis  posilionibiis  nrguat, 
quod  hisne  in  libris  professus  est  se  esse  factururo 
lib.  V,  cap.  4,  non  aulem  juxta  dogmau  Christian« 
sapientix,  qua  docemur,  vel  ipsis  hosiibus  bona  om- 
nia  cupienda :  de  qiio  ct  ipsc  praeclare  disserit  infra 
cap.  18.  ISiEUS.  —  Qmn  eliniUo  exiguum  lastari.  Hxc 
est  mcns  Laclantii :  Ncmo  dubitat ,  quin  et  in  ilio ,  si 
inimico  quid  mali  accidat,  exiguum,  id  est,  vel  tantil- 
luin  loBtari  sit  gravissimum  peccaium,  quia  inimico 
siio  vere  sapiens  bcne  vult,  neo  esi  luyaujMwcxK : 
contia  vcro  in  hoc^  si  libertas  el  saliis  civibus  parU 
sit,  parum,  id  est,  non  satis,  frigide  loclari,  aeque  ma« 
gnum  crimen  sit ;  lalis  enim  proderel,  sc  maUe  ser* 
viiium  iniquum  ei  inieritum  civitatis.  Sole  clariiiseK 
ex  supra  :  Quid  si  ostendo,  ubi  non  tantum  madieumt 
sed  vei  punctum  gaudere  viUosum  sit^  etcBv^. 


693  UBER  YI.  W  Y£RO  CULTU.  694 

ipsis  potissimnm  fraenos  impooi  oportoit,  qaoni^im  e^  A  imbecilliutem  esse  nnimi  pntant ;  cui  sit  eontraria 


eiigai  possunt  esse  in  maiimo  crimine»  et  maximi 
possont  esse  sine  crimine.  Sed  assignandi  fuerun( 
certis  temporibus,  et  rebus,  et  locis;  ne  viija  sint, 
quibus  uii  recie  licet.  Sicut  enim  recie  ambulare  bo« 
num  est,  errare  autem  malum  :  sic  moveri  aifectibus 
in  recium ,  bonum  est ;  in  pravum,  maium.  Nam  U^ 
bido,  si  extra  legiiimum  torum  non  evagetur,  licersit 
TehemeoSy  tamen  culpa  caret.  Sin  vero  appeiii  alie* 
num,  licetsit  mediocris,  vitium  tamen  maximum  est. 
Non  est  itaque  morbus  irasci,  neccupere,oeclibidiue 
commoveri :  sed  iracundum  esse,  morbus  est,  cupi^ 
dum,  libidinosum.  Qui  enim  iracundus  est,  etiam  cui 
non  debet,  aut  cum  non  oportet,  irascitur.  Qui  cupi- 
dus,  etiam  quod  non  opus  est,  concupisclt.  Qui  libi- 


forlitudo,  qu»  si  sit  in  homine,  locum  timori  esse  nul- 
lum.  Greditne  ergoaliquis,  fieri  posse,  utidem  metus 
summa  sit  fortitudo?  Minime.  Neque  etiimvidetur 
capere  fialura,  utaliquid  in  contrarium  recidat.  Atqul 
ego  non  arguta  aliqua  conclusione,  ut  apud  Platonem 
Socralesfacit,  qui  eos,  quos  contra  dispuUt,  cogii  ea, 
qu3i  negaverant»  confjieri;  sed  simpliciter  ostendam 
summum  metum  summam  esse  virtut^m»  Nemo  dubi- 
tat,  quin  timidi  et  imbecilii  sit  animi,  aut  dolorem 
meluere,  aut  egestaiem,  aut  exilium ,  «ut  carcerem, 
aut  morlem  :  qu%  omnia  quisquig  non  exhorruerit , 
fortissimus  judicatur.  Qui  autem  Deum  metuit,  illa 
universa  non  metuit.  Ad  quod  prpbandum  argumen^r 
tis  opus  non  est;  spectatx  sunt  enini  semper ,  spee- 


dinosus,  etiam  quod  legibus  veiaiur,  affectat.  Omnis  g  tanlurque  adhuc  per  orbem  poenae  culloruro  Dei,  in 


igitur  ratto  in  eo  versari  debuit,  ut  quoniam  earum 
rerum  Smpetus  inhiberi  non  poiest,  nec  debet»  quia 
necessario  est  insitus  ad  tuenda  ofticia  vilse,  dirige- 
retur  potius  in  viam  rectam,  ubi  etiam  cursus  offen- 
sione  ac  periculo  careat. 

CAPUT  XVll. 

De  filfi€tUfU$  ac  eorum  utu ;  de  palieniia  ei  %ummo 

bono  Chritiianorum* 

Sed  evectus  sum  coarguendi  studio  longius;  cum 
sit  mihi  propositum ,  ea,  qusc  vitia  philosophi  puta- 
Temnt,  ostendere  non  tanlum  vitia  non  esse,  verum 
etiam  magnas  esse  yirtules.  Ex  aliis  docendi  gratia 
aumam,  qu»  pertinere  ad  rem  maxime  puto,  Meium, 
seu  timorem  in  maximo  viijo  ponunt,  summaroque  G  Cupiditas  quoque  inter  viiia  numeratur  :  sed  si  baec 

VARIORUM  NOTiE. 


quibus  excruciandis  nova  et  inusilata  tormenta  exco- 
gitaia  sunt.  Nam  de  mortis  generibus  horret  animua 
recordari ;  cum  immanium  bestiarum,  uitra  ipsam 
mortem,  carnificioa  sxvierit.  Has  tamen  execrabiiea 
corpOrum  laceraiiones  felix  atque  invicta  patientia  sine 
ullo  gemiiupertulit.  lixcvirtus  omnibus  populis,  atque 
provinciis,  et  ipsis  torioribus  roiraculum  maximum 
priebuii;  cum  patienlia  crudelilas  vinceretur.  Atqui 
hanc  virtutem  nihilaliud,  quam  metus  Dei  fecit.  Itaque 
(uldicebam)  non  evellendus,  ut  Sloici,  neque  tempe- 
randus  timor,  ui  Peripatetici  voluot ;  sed  in  veram  viam 
dirigendus  est,  auferendique  sunt  metus;  sed  ita,  ut 
hic  solus  rclinquatur,  qui  quoniam  legitimus  ac  verus 
est,  solus  cfficit,  ut  possint  caslera  omnia  non  timerl. 


Frmot  imponi,  Ita  pleriqne  edili  cum  omnibus  mss. 
prater  Jun.  in  quo,  ul  in  4  vulgniis,  est  fncna  im- 
poui.  Uiraque  leclio  recepia ,  vlde  Infra  frcenos  im- 
ponere  cap.  25,  paulo  anie  (inem ;  et  cap.  1$,  post 
med.  fviBna  permitlere.  Sequor  mss.  codices. 

Potsunt,  Sic  emendavi  ex  omnibus  niss.  et  mullis 
cditis;  in  nonnullis  postint»  Sed  possunt,  recie.  Vlde 
seq.  et  maximi  possunt. 

Sin  vero  appeiii  alienum.  Scilicet  torum  de  quo  su- 
pra.  1  Reg.,  1  Colb.,  i  Lips.  et  ed.  Torn.  ac  Sou- 
•  bron.,  aliend. — Appetit  aliena.  Alienum  in  ncutro  su- 
mas  in  noslroloco;  non  enim  debei  ad  lorum  referri, 
quia  omnem  libidinem  legibus  veiilam,  non  tanlum 
adulterium  proscribit.  Bun. 

Sed  iracundum  esse.  Habilus  ergo  viliosus  est :  su*  B 
bilus  animi  motus,  prajsertim  ex  jusla  caussa,  viiio 
carel,  juxta  illud :  tratcimmit  el  noliie  peccare,  elc. 
Animadverlis  ergo  circunislantias  ad  caussx  defen- 
sioiiem  plurinjum  facere.  Racha  fralri  imprccari, 
peccatum  est :  sed  videmus  Apostolos  prxceptoris  sui 
exemplo  sjne  criminc  non  semel  in  iras  exarsisse  in 
vitia.  Betdl.  ^      ,     . 

Aut  cum  non  oportet.  In  7  scriplis  et  12  vulgatis 
est,  aui  cui. 

Earum  rerum  impetus.  Addidl  rerum,  ex  mss.  quod 
in  Thys.  et  Gall.  dcest. 

Careat.  Mss.  5  rec.  el5  edit.,  caret. 

Summummeium.  Summum  non  in  se;  est  enim 
cum  amore  et  lajlitia  conjunclus  :  sed  respectu  ejiis, 
qui  metuiiur,  qui  utique  summusest.  Timorem  eniin 
Dei  mlelligit,  queui  verius  reverenliam  dicas.  Cell. 

Qui  autem  Deum  meiuit,  eic.  Non  ul  judiccm  scve- 
rum,  qui  limor  servilis  a  ibeologisuominatur.  Sed  ti« 


mor  de  quo  hic  Laclantius,  nihil  aliud  est,  quam 
amor,  quo  fiUi  boni  parentcs  proscqui  solent :  quia 
hic  amor  timore  aliquo  permixlus  est,  tunc  revereu- 
tia  Lalinis,  sive  etiam  veneraiio  dicilur. 

SpectalcB  sunt  enim  semper,  speclaniurque  adhuc.  Ita 
omnes  prope  mss.  In  2  Bonoi),  et  Tax.  cst  temperque 
tpectantur;  in  Gauc.  et  1  Golb.  et  9  editis  deest  <m- 
per. 

Horret  animut  recordari,  Antiqua  elegantia,  optimis 
quibusque  solemni.  Livius,  lib.  ii,  c.  37  :  Ihrret  ant- 
mut,  ne  quid  inconsulte  ac  iemere  fiat,  Plinius,  1.  vi, 
epist.  20 :  Animusmeminisse  horret.  Lact.,  1.  vii,c.  15: 
Horret  animus  dicere,  Boneman. 

Immanium  besiiarum.  Hic  intcUigit  crudelissimos 
homines  tyrannos,  aliosque  quorum  minislerio  im- 
peratores  in  vexandisGliristianisutebantur;  multoties 
enim  in  cineres  martyrum  saevitum  esl,  ut  novo  hoc 
crudelitatis  commento  omnem  Ghristiano  resurgendi 
spem*  praeciderenl.  Vide  caput  4  libri  de  Mort,  per- 
secut.  ubi  legere  est ,  ossa  (mart^rum)  m  pulverem 
comminuta  in  flumen  aut  mare  projecla  fuisse. 

Metus  Dei.  Id  est,  revereotia  vel  metus  hominis  ne 
Deo  displiceat. 

Aufeiendi  suni  metut.  Pluralis  noslro  frequens.  Lib. 
V,  cap.  20;  lib.  vn  cap.  16;  Seneca  epist.  i3  :  NulH 
tam  periiiciosi,  tam  irrevocabiles,  quam  lymphatici  me^ 
tus  sunt.  Episl.  24  :  Vanosesse  inferorvm  metus.  BuN. 

Ui  hic  solus  relinquatur.  Sic  resiitui  ex  antiq.  i. 
Bonon.,  7  Reg.,  4  Golb.  alilsque  ei5  excusis.  7  Script 
rec.  ct  12  vulgali  habent  ui  is ;  ed.  Kom.  1470,  ui  hit. 

Cupiditat.  Est  desiderium ;  s)c  apud  Gelsum  reverii  t 
cupidilas  cibi;  etapud  Quinlilian.  lucis  cupidiias.  Cw 
piditas  non  est  viiium  nisi  cum  malo  adlixret* 


695 


FiRM.  LACTANTll  DIVIN.  INSTIT. 


m 


qu2&  (errcna  sunt,  concupiscai,  viiium  esi ;  virius  au-  A  descendil ;  cum  sit  et  voluplatibus  abstinendum»   et 


tcm,  si  coelesiia.  Qui  enim  jusiiliam.qui  Deum,  qui 
viiam  perpetuam,  qui  lucem  sempiiernam,  eaque  om- 
nia,  quae  Deus  honiini  pollicelur,  consequi  cupit,  opes 
istas,  et  honores,  et  potentaius,  et  regna  ipsa  con- 
temnet. 

Dicei  forlasse  Stoicus,  voluntaie  opus  esse  ad  bxc 
consequenda»  non  cupiditate  :  imo  vero  parum  est 
velle.  Multi  enim  volunt  :  sed  cum  doior  visceribus 
accesserii,  volunias  cedit,  cupiditas  perseverat ;  quse  si 
erficit»  ut  contemptui  sint  omnia ,  quae  a  cxteris  ap- 
petuntur,  summa  virius  esl,  siquidem  coniinentia:  ma- 
ter  est.  Ideoque  illud  polius  efficere  debemus ,  ut 
affectus ,  quibus  prave  uti  vilium  est ,  dirigamus  in 
rectum.  Nam  islae  conciiaiiones  animorum  juncto 


pecuniae  minime  temperandum.  Nam  parce,  id  est, 
mediocriier  uti  pecunia ,  quasi  quaedam  pusilliias 
animi  est,  aui  praRtimentis,  ne  sibi  desit ;  aut  despe- 
rantis,  posse  se  iliam  reparare;  aut  contempium  ler- 
restrium  non  capientis.  Sed  illi  rursus  eum,  qui  rei 
familiari  suae  non  parcat,  prodigum  vocant.  Nam  ita 
liberalem  distinguunt  a  prodigo,  quod  is  liberalis  sit, 
qui  et  bene  meritis,  etcum  oporiet,  et  quantum  sa- 
tis  est ,  largiaiur;  prodigus  vero,  qui  el  non  meriiis , 
et  cum  opus  non  ost,  et  sine  respectu  rei  familiaris 
effundat. 

,  Quid  ergo?  Prodigumne  dicemus  eum,  qui  mise- 
ricordiae  causa  tribuat  egentibusvictum?  Alqui  mul- 
tum  rerert  ulrumne  scoriis  propter  Ubidinem  lar- 


currui  similes  sunt ;  in  quo  recie  moderando  sum-  B  giare,  an  miseris  propier  humaniiatem  :  utrum  pe- 


mum  rectoris  orficium  est,  utviam  noverit :  quam  si 
teiiebit,  quamiibei  concilale  ierit,  non  offendet.  Si 
autem  aberraverit,  licei  placide  ac  leniier  eai,  aui 
pcr  confragosa  vexabiiur,  aui  per  praecipiiia  labeiur, 
aui  cerle,  quo  non  est  opus  ,  deferetur.  Sic  currus  ille 
vitaD,  qui  affeclibus,  velul  equis  pemicibus  duciuir,  si 
viam  reclam  teneat»  fungelur  officio.  Meius  igitur,  et 
cupidilas,  si  projicianlur  in  terram,  vilia  fient;  vir- 
tuies  auiem,  si  ad  diviiia  referanlur.  Parcimoniam 
contra  virtulis  locu  habeiil  :  quae  si  sludium  est  lia- 
bendi,  non  |iotest  esse  virtus ;  qiiia  in  augendis ,  vel 
tuendis  terresiribus  bonis  loia  versatiir.  Nos  autem 
summiim  bonum  non  referimus  ad  corpus ;  sed  omne 
officium  solius  animae  conservaiione  metimur.  Quod 


cuniam  tuam  perduciores,  aleatores  ,  lenonesque  di- 
ripiant ;  an  iilam  pietaii  ac  Deo  prxsles  :  utrumne 
illam  ventri  ac  gulae  ingeras ,  aii  iii  thesauro  justiliae 
reponas.  Ul  ergo  viiium  est ,  effundere  in  malam 
partem  :  sic  in  bonam,  virttis.  Si  virtus  est,  non  par- 
cere  opibus,  quae  possunt  reparari,  ut  bominisviiam 
sustenies,  quae  reparari  noii  potest ;  viiium  igitur  par- 
cimonia  est.  Quare  nihil  aliiid  dixerim,  quam  insanos, 
qui  hominem,  mile  ac  sociale  animal,  orbanl  suono- 
mine  ;  qui  evulsis  affectibus  ,  quibus  omnis  consiat 
humanitas ,  ad  immobilem  siuporem  mentis  perdu- 
cere  volunt ;  dum  student  animum  pertiirbaiioiiibus 
liberare,  et  (iit  ipsi  dicuni)  quielum  tranquillumque 
reddere.  Quod  fieri  non  tanium  non  polest,  quia  vis 


si  ( ut  supra  docui )  patrimonio  miniine  parcendum  ^  ei  ratio  ejus  in  molu  est ;  sed  ne  oportei  quidem. 
est,  ui  hiimanilatem,  jusiiiiamque  lcneamiis;  non  est  Quia  slcut  aqua  semper  jacens  ei  quieta  insalubris  et 
virius  frugi  esse  :  quod  numen  viruitis  specie  fallit  magis  turbida  est  :  sic  animus  immoius  ac  torpeiis 
acdecipit.  Est  enim  frugalitas,  ahsiinentia  quidem  inutilis  est  etiam  sibi ;  nec  vitam  ipsam  tueri  poterit, 
voluplaium  :  sed  eo  vilium,  quia  ex  habendi  amore      quia  nec  faciet  quidquam,  nec  cogiiabit :  cum  cogi- 

VARIORUM  NOTiE. 


Potentatui.  Rarius  verbum ;  nec  tamen  ideo  minus 
Latinum.  Caesar  Bell.  Gallic,  lib.  i,  cap.  51  :  Hicum 
tantopere  de  potentalu  inter  se  muttos  unnos  contende- 
rent.  Et  Livius,  1.  vi,  c.  58 :  /Emulo  potentalus  inimicus, 

Parumestvclle.  Eleganterexprimit  illa  Ovidii  I.  iii, 
de  Ponio  i,  55  : 

Velle  parum  esl;  cupias,  ut  repotiaris,  oportel. 

Adde  not.  ad  Lacl.  vi,  o.  15  :  prmslabilius  bonum 
cupere,  quam  velie.  Bun. 

Ouamlibet  concitate  ieril.  i  Rcg.  vet.,  I  Colb.  et  7 
cdd.  licet  quam  concitate  ierit, 

Per  confragosa.  Supra  cap.  7  et  5,  viam  conffagO' 
sam.  Id 'e&ifasperam. 

Sic  currus  ille  viios.  Ila  meliores  mss.  Vide  supra 
currui;  et  hic,  equis  pernicibus  duct/tf r.  Alii,  cursui. 

Animo!  conservatione.  Mss.  2  Colb.  ct  cdit.  Rom. 
1740,  conversatione. 

Est  enim  frugnlitas^  etc.  Sunl  qiii  o^M^poo^vvjv  graece 
dictain  pulant :  qunm  tamen  Cic(TO  liiin  tomiieran- 
tiain,  lutn  nioderatioiicin  solel  appellare,  nonnun- 
quain  eti:im  modestiain.  Cerle  frugaliiaiis  apud  Lac- 
taiitium  (lennitio  congruit  cuin  ca  ,  qua  Gracci  T>iv 
o-cjoooo-i^vTTv  definiunt.  Betul. 

Prastimeniis.  Sic  rosiiuii  ex4editis  et  mss.  8  Reg., 
5  Colberi.  aliisqiie  pluriinis.Qiiod  verbum  esl  Plauto 
iisilaium  in  Prologo  Aiiiphitr.  v,  29.  Scripti  7  rec 
cuni  pluribus  edilis  habent  pertimentis. 


Runus.  Mss.  2  Reg.  rec.  Brun.  et  ed.  Betul.,  pror$iu. 

•Qui  et  bene  meritis.  Sic  lego  cum  mss.  iO  Reg.« 
2  Bonon.,  5  Colbert.  aliisque  pluribus,  etcuin  7  edi- 
tis.  Sciipti  Cauc,  Pen.,  Jun.,  Lips.,  Pal.,  I  Colb.  et 
8  vulgali  inierponunt  cibum  :  qiiae  vox  addita  vi- 
deiur. 

Perductores.  Ita  reslilui  ex  inss.  10  Reg. ,  3  Colb., 
2  Clarom.Jirun.  et  il  edilis.  In  2  Colb.  et  in  quibus- 
dam  excu.sis  est  productores.  Vox  perductores  extat 
D  apud  Ciceronem  m  in  Verreni  de  Pr;ci.  urb.  cap.  ii : 
Lenonum,  aleatorum  ,  perductorum  nulla  mentio  /iat. 
Ubi  AsconiusPedianus  :  Lenones  sunl  scortorum;  per^ 
ductores  etiam  invitarum  personarum,  et  in  quibus  tm- 
pra  exercita  legibus  vindicautur.  Terliillianusy  A|>olog, 
cap.  43  :  Lenones,  perductores,  aquarioU.  Ex  Walch. 

Ad  immobilem  stuporem.  Ven.  i47i,  et  Rost.  ad 
mobiiem  stuporem^  perperam.  Vid.  infra.  Stupor  im^ 
mobilis  :  esi  idem,  qui  de  Ira ,  c.  i7,  Stupor  insensibitii^ 
uhi  paulo  ante  dixil  :  Deum  faciunt  immobiUm^  id 
est,  iiiseiisihilem.  Bun. 

Animum  perturbationibus  liberare.  Ita  mss.  onines. 
In  cuiiclis  fere  edilis  legitur,  a  perturbationibui. 

Sicut  aqua  ,  elc  Siinilitiidines  salis  probabiles. 
Plin.  lib.  XXXI.  cap.  5.  UHa*ritur  inier  medicos ,  cu- 
jus  gcneris  aquae  sint  uiilissimae.  Slagiiautes  pigras- 
que  meriio  damnant ,  uiiliores  quse  piofluunt  eiisli- 
manies.  £t  Varrode  Re  rusiica  aquam  vivam  caeieris 
prsefert,  lib.  ly  cap.  i  Betol. 


697  LIBER  YI.  DE  VERO  CULTU.  698 

lalio  ipsa  nihil  aliud  sit,  quam  meniis  agiutio.  Deni-  A  efficitur,  ut  neque  virtutes,  neque  virtutum  exaciissi- 


que  qui  hanc  immobiliuiem  animi  asserunt ,  privare 
animum  vita  volunt :  quia  viia  actuosa  est,  mors 
quieta.  Quxdam  eiiani  recte  pro  virlutibus  habent : 
sed  earum  modum  non  tenent. 

Yirtus  est  constaniia :  non  ut  inferentibus  injuriam 
resisiamuft ,  his  enim  cedendum  est ;  quod  cur  fieri 
debeat ,  mox  docebo  :  sed  ut  jubenlibus  facere 
nos  contra  Dei  legem  conlraque  ju^tiiiam ,  niillis 
minis ,  aut  suppliciis  terreamur  ,  quominus  Dei 
Jussionem  honiinis  jiissioni  pracferamus.  Item  vir« 
lus  est  ,  moriem  coniemnere  :  hon  ut  appetainus, 
eamque  ultro  nobis  inferamus,  sicut  philosophorum 
pluriiiii  et  maximi  saepe  fecerunt ;  quod  est  scelera- 
tnm  ac  nefarium  :  sed  ut  coacii  Deum  reliiiquere,  ac 


mo8  limites  nosse  aut  tenere  possit  omnino ,  quis- 
quis  est  a  Religione  Dei  singularis  alieuus. 

CAPUT  XVIIL 

De  quibusdam  Dei  mandalis  et  patientia. 

Sed  omiltamus  philosophos,  qui  aut  omnino  nihil 
sdunt,  idque  ipsurn  pro  summa  scieniia  praeferunt ; 
autqui  non  perspiciunt  eiiam  quae  sciuut;  aut  qui, 
qnoniam  se  puiant  scire  qiiae  nesciunt,  inepte  arro- 
ganterque  desipiunt.  Nos  ergo  (ut  ad  proposiium  re- 
vertamur)  quibus  solis  a  Deo  verilas  revelata ,  et  coe- 
litus  missa  sapientia  est,  faciamus  quae  jubet  illumi- 
nator  nosier  Deus  :  susiineamus  invicem ,  et  labores 
bujus  viiae  ir.utuis  adjumeiitis  perferamus :  nec  lamen^ 


fidem  prodere,  morlem  suscipere  malimus,  liberia-  B  *'  fl""**  *^°*  ^^^'^^  fecerimus,  gloriam  capiemus  cx 


temque  defeiidamus  adversus  impotcntium  siuliam 
vecordemque  violentiam,  et  omnes  sreculi  minas  at- 
qne  terrores  fortitudiue  animi  provocemus.  Sic  ea  , 
qnae  alii  liment,  excelsa  et  insnperabili  mente  dolo- 
rem  morlemque  calcamus.  Hxc  est  virius,  h.TC  vera 
constantia ,  in  hoc  tuenda  et  conservanda  solo,  ut 
nullus  nos  terror  ,  nulla  vis  a  Deo  possit  avertere. 
Yera  igitur  Ciceronis  illa  senteutia  est:  c  Nemo,  in- 
qiiit ,  juslus  potest  esse ,  qui  morcem,  qui  dolorem  , 
qui  exilium  ,  qiii  egeslatem  timet.  i  Ilem  Seiiecae  in 
libris  moralis  Philosophiae  dicenlis :  c Hic  est  ille  liomo 
honesius,  non  apice,  purpurave.  non  lictorum  iiisi- 
gnis  minisierio  ,  sed  nulla  re  minor  ,  qui  cum  mor- 
tem  iu  vicinia  videt ,  non  sic  perturbatur ,  taiiquam 
rem  novam  viderii ;  qui,  sive  toio  corpore  tormcnta 
paiicnda  sunt,  sive  flamina  ore  rapienda  esl,  sive 
extendendae  per  palibulum  manus ,  noii  quaerit  quid 
patiatur,  sed  quam  bene.  >  Qui  autem  Deum  colit , 
liaec  patitur ,  nec  tiinei.  Ergo  juslus  esi.  His  rebus 


eo.  Monet  enim  Deus,  operatorem  justiliae  non  opor- 
tere  esse  jactantem ;  ne  noii  tam  mandatis  coelestibus 
obsequendi ,  quam  sludio  placendi,  humanitatis  ofQ- 
cio  functus  esse  videatur;  habeatque  jam  preiium 
glorix,  quod  caplavit ;  nec  praemium  coeleslis  illius 
ac  divinae  mercedis  accipiat.  Caetera,  quae  observare 
cultor  Dei  debet ,  facilia  sunt ,  illis  virtutibus  com- 
prehensis ;  ui  non  meniiaiur  unqiiam  decipiendi  aut 
nocendi  causa.  Est  eniin  nefas ,  eum ,  qui  veriiati 
studeat,  in  aliqua  re  esse  fallacem;  atque  ab  ipsa , 
quam  sequitur ,  veritate  discedere.  In  hkc  jiistitiae 
virtutumque  omnium  via,  nullus  mendacio  locus  esl. 
Itaque  viator  ille  verus  ac  justus  non  dicet  illud  Lu- 
cilianum  : 

Homini  amico  ac  familiari  non  est  menliri  ineum, 
sed  eiiam  inimico  atque  ignoto  existimabit  non  esse 
meniirisuum;  nec  aliquando  commiitei,  ut  lingua, 
interpres  animi,  a  sensu  et  cogiiatione  discordet. 
Pecuniam  si  quam  crediderit,  non  accipiet  usiiram, 

VARIORUM  NOTiE. 


Menlit  agitalio.  Mens,  ut  ait  Thales,  esi  substaniia 
quae  seniper,  et  ex  se  ipsa  movetur ;  id  esi  Deo  motus 
prtncipium  danie. 

Immobilitateni  animi,  Mss.  Canl.  ei  5  cdd.  vel.  im- 
frtutabililalem. 

Etomnes,  ins.  Caiit.  el  9  edil.  ut :  quae  parlicula 
inox  praecessii. 

UcBc  vera  constantia,  Mss.  2Reg.  rec.  Juii.,  ^Col- 
bert.  Brun.,  Ilcec  cstvera  constantia, 

Ciceronis,  eic.  Ab  aucioriiate.  Eodem  modo  idem 
Gicero  in  iii  Oliic.c.ip.  8,  ait  detrahere  alterisui  com- 
modi  catisa  mngisesse  conra  naturam^  quam  mortem  , 
i^iiam  dolorem  ,  quam  coetera.  Senecsc  nuUus  liber  hoc 
tiiulo  exiai  :  periii  procul  diibio. 

Flamma  ore  rapienda  est.  Sic  ferunl  edd.  Rnm. 

1470,  et  Celiar.  cnnctiqueinss.  praeter  1  Reg.  in  quo, 
tficul  iii  niuliis  edilis,  le};iiur  recipiendaest. 

Hcec  p«li(Mr. Pierr.,  Parrh.,  Ald.  ,  Cr.il.,  Gymn.  : 
Ifec  patitur  ^  perperam.  Rcclius  mss.  et  Rosi.,  Ven. 

1471,  97,  Paris.,  Fasil.  Gryph.,  reliqui,  Uosc  patitur, 
Beimm.  Hoc  patitur.  Bun. 

ErgoJHStus  est.  Ex  iiiss.  velustissinio  Regio-Put. , 
5  al.  Iteg.,  4  Colb.  aiiisque  5  ct  edil.  5  addidi  est, 
quod  necessarium  videiur. 

Nilnl  sciunt.  Acadeinicos  inlelli^Ml. 

Pro  summa  sciemia.  Rcdolent  haec  siylum  Lactan- 
tii ;  ita  enim  de  Ira,  cap.  i  :  Ut  id  ipsum,  pro  suinma 
docirina  profiteretur ,  quod  nihil  scire  didicisset.  Pro 
$umma  uientia ,  idcm  est  nc,  tanqtiam  summam  scien- 


tiam,  quod  noslro  solemne  e.  g.,  lib.  iii,  cap.  5  :  Sa- 
pienliam  prosumma  stultiiia  computat.  Bdn. 

Prasfemnt.  Ita  restiiui  ex  mss.antiquissimis  2Bon., 
Caiic,  8  Reg.,  5  Colb.,  3  Lips.  et  8  aliis.  Si^ripii  2 
Re}?.  rec.  ac  cdiii  12.  pioe  se  ferunt :  quod  ideni  vnlet. 

Perspiciunt.  Mss.  2  Reg.  rcc.  prospiciunt.  2  Bonon., 
5  Reg.,  Jun.,  Tax.,  i  Colb.,  2  Claroni.  et  4  edit.,  per- 
cipinnt. 

Comprehensis  ;  ut ,  Non  mentiatur,  Ita  distinxi.  Vt 
Tv  enim  h.  1.  idein  est  quod  exempti  gratia^  si  genuintim 
est.  BtiN. 

Nutlus  mendacio  locus  est.  Apage  itaque  ofllciosum 
mend.tcium  homine  Chrisliano  indigniim.  Vide  Au- 
gustinum,  lib.  de  Mcndacio,  et  contra  Mendaciiim  ; 
nec  non  Jonam  Aurelianensem  episcopum,  lib.  ii  de 
Institiitione  laicali,  cap.  27. 

Accipiet.  Biineman.  legit  Accipiat,  suainque  sic  con> 
flrniat  leciionein  :  —  c  Legendum^  imiuil  lleuniannus, 
accipiet,  (fiiia  precessit,  dicet,  existimabit,  committet, 
At  nihil  mntanduin  :,  ea,  quac  cnltori  Dei  dicil  i  b^er- 
vanda,  effert  in  prnesenti  conjunctivi;  quuc  cnm  illiis- 
trat,  variai  in  temporibus.  Praxepla  talia  siint  :  Non 
mentiatur^  siipra  :  Non  accipiat  usurantj  inf.  Munus 
non  accipiat  a  paupere,  ibid.  Mate  dicenti  benedicto 
r espondeat ^  ibldi.  Caveat  ne...  inimicum  facint^  ibid. 
Innocentiam...  custodiat ,  etc.  Bun.  —  Pecuniam 
si  quam  credtderitf  non  accipiet  usuram.  Sic  iego 
cum  mss.  9  Reg.  quorum  diio  sunt  veterrimi , 
2  Bonou.,  5  Culb.,  Juu.,  multisque  aliis.  Eodcm 


m  FIRII.  LACTAfimi  51VIN.  INftTIT.  700 

at  et  bentficiam  bH  ineoluuid,  qvod  siiccurrit  necea-  A  quia  pulabitur  semetipsoro  defendere  non  poMe,  iia- 


siiaii,  el  abstineat  ae  prorsus  alieno.  In  lioe  enim  ge- 
iierc  officii  debet  suo  essn  eontentus,  qtiem  oporteat 
alias  ne  proprio  qui(|efq  parcerie  ,  ut  bonum  faciat ; 
plus  autem  accipere,  (fuam  dederit,  iiijusluiqn  est. 
Quod  qui  facit,  insidj^atur  quodammodo,  ut  ex  allerius 
necessiuie  prxdetur. 

At  justus  nunquam  prxtermittet  quominus  aliquid 
misericordiler  faciat;  nec  inquinabit  se  hujusmodi 
qusstu  :  sed  efficiet,  ut  sine  uilo  suo  damno,  id 
ipsum,  quod  commodat,  inier  bona  opera  numere- 
tur.  Munus  non  accipiat  a  paupere  ;  ut  si  quid  ipse 
pRCStiierit ,  eo  bonum  sit ,  quo  fuerit  gratuitum.  Ma- 
ledicenii  benedicto  respondeat :  numquam  ipse  ma- 
ledicat ;  ne  verbum  maium  procedat  ex  ore  hominis^ 


bebitar  prosegni  ei  inerte.  Quiautem  fueritultus  inimt- 
cum,  hic  fortis ,  hic  strenuus  judicatur :  hunc  colunt, 
huncomnesvereniur.  Benus  vero  illetametsi  prodesee 
pluribus  possit,  illum  lamen  suspiciunt,  qui  nocere, 
quam  qui  prodesse  possit.  Sed  justum  pravitas  ho- 
roinum  depravarenon  poterit ,  quominus  Deo  studeat 
obternperare;  malitque  contemni,  dummodo  semper 
boni  fungatur  officio ,  mali  nunquam.  Cicero  in  iis« 
dem  illis  Ofncialibus  :  c  At  vero  si  quis  voluerit ,  in- 
quit,  animi  siii  complicitam  notionem  evolvere,  jam 
se  ipsedoceat,  eum  virum  bonum  esse,  qui  prosit 
quibus  possil,  noceat  nemini,  nisi  lacessitus  injuria.  i 
0  quam  simplicem  veramque  sententiam  duoram 
verboruni  adjecttone  corrupit  I  Quid  enim  opus  fue- 


qui  colit  Verbum  bonum.  Quin  etiam  caveat  diligen-  g  rat  adjungere,  nisi  lacessitus  injuria?  ut  vitium  lK>no 


ter,  ne  quando  inimicum  sua  culpafaciat;  et  si  quis 
extilerit  tam  protervus,  qui  bono  et  justo  faciatinju- 
riam  ,  clementer  ac  rooderate  ferat ,  et  uliionem 
suam  sibi  non  as8umat,-sed  Judici  Deo  reservet.  In- 
noeentiam  semper  et  ubique  cusiodiat.  Quod  prae- 
cepium  non  ad  hoc  tantum  valci,  ut  ipse  injuriam 
non  inferat :  sed  ut  illatam  sibi  non  vindicet.  Sedet 
enim  maximus  et  sequissimus  Judex  ,  speculator  ac 
tesiis  omnium.  Hunc  homini  prxferat;  hunc  malit 
de  causa  sua  pronuntiare,  cujus  sententiam  nemo  ef- 
Aigere  potest,  nec  defensione  cujusquam,  nec  graiia. 
Ita  fit^  ut  homo  justus  contemptui  sit  omnibus ;  et 


viro  quasi  caudam  turpissimam  apponeret ;  patiea- 
tixque ,  quae  omnium  virtiitum  maxima  est,  faceret 
expertem.  Nociturum  esse  dixit  bonum  virum , 
sifuerit  lacessitus  :  jam  ex  hoc  ipso  boni  viri  no- 
men  amittat  necesse  est ,  si  nocebit.  Non  minas 
enim  mali  est ,  referre  injuriam,  quam  inrerre.  Nam 
unde  cerlamina  iiiter  homines,  unde  pugn»  conten- 
tionesque  nascuntur,  nisi  quod  improbitati  opposKa 
impatientia  magnas  saepe  concitat  tempestaies?  Quod 
si  patientiam,  qua  virtute  nihil  verius,  nihil  ho- 
mino  dignius  inveniri  potest,  improbitati  opposueris, 
extinguetur  protinus ,  tanquam  igni  aquam  superfu- 


i  VARIORUM  NOT^. 

loquendi  modo  asum  fuisse  Lactantium  aliosque  auc-  C  Speeulator  ac  tettis  omnium.  Sequitur  Minucinm 
tores  puio  rae  vidisse,  saiiem  jn  Yulgata  Psalm. 
cxvii,  V.  22  :  Lapidem  quem  reprobaverunl  CBdifican' 
tet,  hic  factui  ett  in  caput  anguli;  el  Joan.  xiv,  24  : 
Sermonemquem  audislit^  non  ett  meus,  tedeJHS  qui  mi- 
sil  me  Patris.  In  i  Reg.  rec.  et  5  i^liis  est  pecunioi; 
in  Ullr.  et  Brun. ,  pecunia^que,  In  Goih.  ct  Lips. 
pecuniam  si  qui  crediderit  :  si  qui^  cst  pro  si  quis 
ut  in  mss.  Ciceroiiis  sxpe  legitur.  Scripli  11  habent 
accipiat.  Sed  iqox  prxcessil  dicet,  existimabit,  commit' 
tet ;  el  sequi^qr,  jorastermitt0t ,  inquinabit ,  eficiet, 
Quoad  usuram  ^x  liocloco  ct  lib.  i,  cap.  15,  a  Gal- 
laeo  intelleciam,  consule  si  lubet  libruni  gallice  Pa- 
risiis  editum  an.  1677,  cui  tituliis  est:  Difense  des 
sentimenls  de  Lactance  sur  te  sujet  de  VVsure»  Vide  ct 
Levitici  capite  xxv,  Ueuteron.  xxtii,  Psaim.  iv,  et 
Ezechiel.  cap.  xviii. 
Qnod  succurrit.  Sic  resiitui  ex  omnibus  mss.  et 


cap.  32  :  Quanto  magis  Dens  auctor  omnium  ac  spe- 
cuiator  omiiium ,  a  quo  nuUum  potesl  esse  secretum, 
etc.  Plura  talia  Lact.  I.  ii,  c.  16;  I.  vi,  c.  24  :  Scit 
iUe  omnia.,.  putemus.,.  desuper  spectari  ab  eo  qui  et 
judex,  et  testis  ipse  futurus  est^  etc.  De  Ira  c.  S.Bdn. 

Pro  segni  et  inerte,  Il:i  lerunt  inss.  Regio-Put.,  4 
al.  Reg..  5  Colbert.,  5  Lips.  aliique,  et  sic  iiifra.  In 
3  Rog.,  1  Colb.  el  16  excusis  est  inerti. 

Tametsi  prodesse  pluribus  possit.  Sic  reposui  ex 
omnibus  prope  mss.  ei  cdiiis  Ceilar.  et  Walch.  ex« 
punclis  omnibus  vcl,  qusc  nnn  extant  nisi  in  margiiie 
uniiis  ms.  Colb.  et  iu  10  editis.  Pluribus  vero  deest 
eliam  in  4  Rcg.  quorum  unus  est  antiquissimus,  in 
1  Colb.  et  Brun. 

Officialibus.  Mss.  duo  rec.  et-15  impressi  addunt 
vox  deest  in  c;eteris ;  neque  necessaria 


librisy   qu;e 

est,  siquidem  supra  ante  (incm  capiiis  17,  prxcessit 
quampluriinis  editis.  Vulgaii  5  habeni,  siiccurrat,        ^  senienlia  Ciceronis ,  petita  ex  secundo  Hbro  de  Olli- 

Accipiat,  Ita  complures  inss.  et  9  cdili ,  el  scquen-  "  ciis. 
tia  illud  postuiant.  Scripti  Cauc,  4un.,  1  Colb.  et         iVfsi  lacessitus  injuria.  Post  hxc  verba  sequilur 
6  impressi  ferunt  accipiet.  De  muoeribus  non  susci-     liaec  senlentia  in  mss.  Lat.  Ubi  male  adjecit  TuUius, 


piendis  lege  Gxod.  xxiii,  Proverb.  xv,  Deuteron.  xvi, 
Luc.  VI,  ad  Romauos  xv. 

i{e«pondea/.Vide.Maitb.v,Lucxvi,  etadRoman.xii. 

Ne  verbum  malum,  lla  cum  omnibus  mss.  edit.  vet. 
Rom.  et  Cellar.  Castcri  vulgati,  nec, 

Qui  colU  Verbnm  bonum.  Id  est,  Jesum  Dei  Filiuin, 
qui  esi  Verbum  Patris. 

Ei  uUionem  suam  sibi  non  assumat,  Pronomen  suam^ 
quod  abest  a  mss.  i  Bon.  antiq.  ct  4  editis ,  addidi 
ex  cxteris. 

JudiciDeo  reservet,  Sic  lego  cum2  Reg.  anliquissi- 
mis,  quod  prtestanlius  est,  qiiain  judicio  Dei  raervet^ 
in  c;eieris  tam  mss.  quam  ediiis,  piM;ter  i  Bonon. 
antiq.  et  5  cdit.  in  quibus  est  servet,  De  non  ulcis- 
ccndo,  vide  Deuteron.  cap.  xxxii,  et  ad  ilebrseos 
cap.  Xy  Roman.  xii. 


fion  lacessilus  injuria, 

Caudam  turpissimam,  Forte  nonnulli  pr»  castitate 
noluerunt  caudam  nomiuare,  ut  Lact.l.  i,  cap.  17, 
et  Cpit.,  c.  9;  Semen  in  mss.  omiserunt.  Reliqui  et 
Fasit.,  Grypli.Iegunt  recie  caudnm,  Bum. 

Quod  si  palientiam,  Sic  emendavi  ex  omnibiis  mss. 
el  pluribus  edilis  :  in  nonnullis  est  ,  sapientiam, 
Certa  emeudatio.  Vide  praeced.  el  seqq. 

Tanquam.  Mss.  i  Reg.  rec.  et  1  Colb.  novemque 
edit.  perperam  addunt  si»  quod  a  coiteris  abest,  et 
merito.  Infra  cap.  19  initio ,  tanquam  nemo  pemt 
adversus  hostes  fortiter  dimicare,  —  Tanquans  igni, 
Ciccro  quoque  improbiialem  ciim  incendio  comparat 
I.  I,  in  Verrem  c.  58  :  Communi  prassidio  taUs  imprih' 
bitas  tanquam  aUquod  incendium  restinguendm  M. 


701 


UBER  VI,  DB  \m  CUIiTU. 


m 


deris.  Sin  autem  provocatrix  iUa  improbius  impa-  \  lqsii|is  s|b  Appio  dictum  r^feri )  ex^rooit « vo|qit  quo- 


tientiam  sibi  comparem  nacla  est ,  tanquam  perfus;^ 
oleo,  tantum  excUablt  incendium,  ut  id  non  flumen 
aliquod ,  sed  effusio  cruoris  exiiiiguat.  Magna  ilaque 
paiientiae  raiio  est ,  quam  sapiens  homo  ademit  bono 
Tiro.  Ut  enim  nihil  malorum  Gat,  hxc  sola  effici^ ; 
quae  si  detur  omnibus,  nullum  scelus,  nulla  friius  io 
rebus  humanis  erit.  Quid  igiiur  bono  viro  potest  ess^ 
tam  calamilosum ,  tamque  contrarium,  quam  irx 
frsena  permiiiere ;  quxiUum  non  modoboni,  sedetiam 
liominis  appeilatione  dispoliet?  Siqoidem  noc^re  al- 
teri,  ut  ipse  verissime  ait,  non  e$t  secuQdum  boipi- 
nisnaturam.  Nametpecudessilacessas,  autcalceaut 
cornurepugnant;  etserpentesacferae,nisi  persequaris 
ut  occidas,  negoiium  non  exhibent ;  et  (ut  ad  bpminum 


que  bomineiQ  canino  modo  vivere,  ut  remordeat  la- 
cessit^s.  Qm  retribuUo  contumeliae  quam  perpiciosg 
s|t  et  quas  edere  soleat  strages,  unde  opportuniiil  pd-> 
telur  ^iemplum,  quam  ex  ipsius  prxceptoris  trisiiS"; 
simo  casu ;  qui  dum  bis  pliilosopborum  pnecepiii 
obt^mperar^  gesiit,  ipse  se  perdidit?  Quod  si  bicessi- 
tus  ipjuria  patientiam  tenuisset ;  si  dissimulare ,  si 
ferre  coniumeliam  boni  viri  esse  didicisset;  nec  illas 
nobiles  orationes  alieno  titqlp  inscriptas,  impaiientia, 
et  levilas,  et  insauia  profudisset :  nunquam  capiie 
suo  roftira,  in  quibus  antejloruerat,  cruentasset ;  nec 
r^fppubljcam  funditns  prpicriptio  illa  delesset.  6a- 
piemis  ergo  ac  boni  viri  non  ost  velle  certare,  ac  so 
periculo  con^mittere :  quoniam  et  vincere  non  pst  in 


exempla  redeamus)  imperiti  qnoque  et  insipient^,  si  B  nostra  poiestate,  et  est  anceps  oinne  ceriamen  :  sed 


quando  accipiunt  injuriam ,  oecq  et  irrationabiii  fu- 
rore  ducuntur,  et  iis,  qui  sibi  nocent,  \icem  reiri- 
buere  conanlur.  In  quu  igilur  sapiens  ac  bonus  vir  a 
roalis  et  insipieniibus  differt ;  nisi  quod  habet  inyic- 
lam  patientiam,  qua  stulti  carent;  nisi  quod  regere 
80  ac  miligare  iram  suam  novit,  quam  illi,  quia  vir- 
tute  indigent,  refraenare  non  possunt?  Sed  videlicet 
liaec  ilium  res  fefellit,  quod  cum  de  virtute  loquere- 
lur,  in  quacumque  coiiieniione  vincerei,  putavit  esse 
virtutis ;  nec  videre  ullo  modo  poluit  bominem  dp- 
lori  et  ir»  succumbentem,  et  iis  affectibus  indulgen- 
tem,  quibus  debet  poiius  reluciari,  et  ruentem  qua- 
coroque  improbitas  provocarit,  virtuiis  officium  non 
t«nere.Uui  enim  referreinjuriam  nititur,  eum  ipsum, 


est  sapientis  fitque  optimi  viri,  non  adversarium  velle 
tollere;  quod  fieii  sine  scelere  ac  periculo  npn  po- 
test :  sed  certamep  ipsum,  quod  fieri  et  utiliter,  et 
jqsto  potest.  Summa  igitur  virtiis  habenda  patientia 
e9t :  quam  ut  caperet  bomo  justus,  voluit  illum  Deus 
( K(  supra  dictum  est)  pro  inerte  conlomni*  Nisi  enim 
copiumeliis  fuerit  affectus ,  quanium  habeat  fortitu-' 
dini^  in  sejpso  cohibendo,  ignorabiiur.  Si  autem  la- 
ce^ituB  ii\juria  Ixdentem  persequi  ccrperit,  victua 
es(.  Si  vero  motum  ilium  ratione  compresserii ,  hic 
plline  imperat  sibi ;  hic  regere  se  potest.  Qux  sus- 
tentatio  sui,  recte  patientia  nominalur :  qux  una  virtus 
omnibus  estopposila  viiiisetaffectibus.  Haec  perturba- 
tum  ^c  fluctuantem  animum  ad  tranquilliuiem  luain 


a  quo  Ixsus  est,  gestit  imiiari.  lu  qui  malum  imiu-  C  revocat :  haecmiiigat,  haec  hominem  sibi  reddit. 
tor,  bonus  esse  nullo  pacio  potest.  Ergo  quoniam  nalurae  repugnare  impossibile  est 

Duobus  igiiur  verbis  duas  virtutes  inaximasbono  et  inutile,  ut  npn  comiuoveamur  omnino;  prius  ta- 
et  sapienti  viro,  innocentiam  patientiamque  detraxit.  men,  quam  commoiio  illa  prosiliat  ad  nocendum  , 
Sed  qoia  ipse  caninam  illain  facundiam  ( sicut  Sal-     quoad  fieri  potest ,  maturius  sopiaiur.  Proecepii  peiis 

YARIORUM  NOTi£. 


Comparem,  Improlitas  ct  imnatieniia  hic  ut  par 

?ladiatorum   componunfur.  ¥1(1.  I.  vi,  c.  20  et  de 
^pif.  c.  19 ,  in  noiis  :  Nhi   fueril  compar  aliquis. 


BUNEMAN. 

Quid  igUur,  Mss.  5  rec.  et  20  edit.  Quid  ergo,  1 
Bohon.antiq.Cnuc,  1  Colb..pro  igilur,  habent  enim, 
qnod  mox  praccessit  Cxieri  maximo  numero  ut  in 
texfu. 

Quodcum  de  virtute.  Reposui  quod  ex  cunctis  fere 
ross.  In  5  rec.  ot  in  cdiiis  legitnr  quia, 

Loqueretur,  Sic  resiitui  ex  mss.  i  Bonon.;et  I  Reg. 
jmtiquissimis  ,  3  al.  Reg.  rec.  quorum  unus  est 
optima:  nolse,  Lips.,  Pal.,  1  Colherl.  Marm.  a  prima 
nianu.  Scripli  8  et  10,  editi  habent  quQ^$r€lur;  11 
mss.  rec.  et  7  vulgali,  quteritur. 

Et  ruenlem  quacumque  improbitag  provocarit,  Ita 
mas.  fernie  oinnes.  Brun.  provocaverii,  Sul»audiendum 
parte,  quod  ex  glossa  forsan.mss.  %  Reg.  rec.  CanU- 
brig.  et  edit.  5vct.  Rom.  receperunt ,  quacumqueiH 
parte,  referenies ,  et  1  Colb.  in  marg.  In  vulgaiis  S 
6St  quamcumque  in  partem,  Explica  (inquit  Walchius) 
et  per  etiam ;  sensus  carebit  obscuntaie. 

Caninam,,,  facundiam,  Plures  ad  hoc  Appiidictum 

riivocant  de  qiio  uberius  Wasse  ad  S;illust.  Frag. 
vi,  c.  II,  p.  88.  Oinnes  praetermiseruni  locuni  Hie- 
roiiymi  Lacuntiano  proximum  in  epist.  ad  Rubiicuin 
llon.  f.  47  :  Procedunt  in  publicumy  ut  caninam  exer- 
ceant  facundiam.  Isidorus,  I.  iii  de  Summo  Bono, 
^.  60 :  Antiqui  forensem  eloquentiam  caninain  fitCMlt- 


diam  nuHeupabant,  eo  quqd  cau$i4ici  in  certaminibus 
cau$$arum  omitsit  qu($  agunt,  veluti  canei  alterutrum 
u  latrant,  jurgiaque  causaruiii  ad  injurias  tua$  com" 
mutant,  BpN. 

Refert.  Apud  Nonium  inRabula*.  Quinlilian.,  I.  xii, 
cap.  9,   ' 
Caiiifio  modo,  Mss.  3  rec.  canino  more, 
Petetur  exemptum,  Mss.  3  rec.  et  3  edd.  Peteretur, 
PrtBceptorit,  Iii  1  Reg.  et  in  edilis  est  doctoris^  id 
^  est,  Ciceronis  ipsius  morte. 

Quod  ti  lacetsitut,  Mss.  Jun.  et  5edd.  Qiit. 
Orationet  alieno  titulo  intcriptas,   Philippicarum, 

auas  ad  imiiaiionem  Demostbciiis  hoc  modo  inscripsit. 
[istoriam  lege  apud  Plut.  iu  Yitn  Cicer.  et  Antonii : 
apud  Appianum  lib.  iv  Bellorum  Civilium.  Vix  po- 
test  excusari  Cicero,  qui  illatam  sibi  ab  Antonio  po* 
tius,  quam  piiblicam  injuriam  tam  acriter  vindicavit. 
Quam  ut  caperet  homo  justus,  Iia  restilui  ex  mss. 
aniiquissimis  1  Bonon.,  2  Reg.  aliisqne  l8ac  7vet. 
editis  :  id  est,  qiiain  ut  posset  contiuerc  hoino  justus. 
Scripfi  10  tolidemque  vulgati  legunt,  qua  ut  non 
careret  homo  justus. 

Victus  est.  \  Clarom.  victus  erit;  Jun.  virtus  non  est; 
i  Bonon.  aniiquior,  virtus  nuUa  est,  Cxteri  ut  iu 
textu. 

Imperat  sibi,  1  Reg.  rec.  et  12  cditi  addunt  con- 
junctioncm  et,  qiiam  respuunt  cxteri  ut  superduain . 
Idem  in  fiue,  cap.  19»  hic  pQtms^  hic  fortis ,  hii  ;us- 


•703  FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  INSTIT.  70 i 

non  occidere  Solem  super  iram  nostram,  ne  furoris  A  nia  facinora  prxcipiles  agant;  ira,  cupidims,  libido. 

Propterea   pnetae   ires  Furias   esse  dixerunt,  qusc 


nostri  testis  abscedat.  Denique  Marcus  Tullius  contra 
suum  praeceptum,  de  quo  pauioantedixi,  obliA^ionem 
injuriaruminmagnis  laudibus  posuit.  c  Spero,  inquit, 
Caesar,  qui  oblivisci  nihit  soles,  nisi  injurias.  i 
Quod  si  lioc  ilie  faciebat,  liomo  non  a  coelesii  lantum, 
sed  a  publica  quoque  civilique  justilia  remotissimus; 
quanio  magis  id  nos  facere  debemus,  qui  immoriali* 
latis  velut  candidaii  sumus? 

CAPUT  XIX. 

De  a/feclibus  eorumque  usu,  atque  de  lribu$  furiis. 

Stoicis,  cum  affectus  ex  homlne,  tanquam  mor- 
bos,  conantur  evellere,  Peripateiici  se  opponunt; 
eosque  non  modo  reiinent,  sed  etiam  defendunt; 


nienies  hominum  exagitent :  ira  uhionem  desiderat, 
ciipiditas  opcs,  libido  voluptates.  Sed  bis  omnibus 
Deus  ccrlos  limites  statuit :  quos  si  transcenderinl, 
majoresque  essc  coaperint,  necesse  cst  naturam  susro 
depravent,  et  in  niorbos  ac  vitia  vertantur.  Qui  au- 
tem  sinl  isti  limiies,  non  est  magni  laboris  oslendere. 
Cupidiias  ad  ea  comparanda  nobis  data  est,  quac 
sunt  ad  vitam  necessari.i ;  libido,  ad  sobolem  propa- 
gandam  ;  irse  affeclus,  ad  coercenda  peccala  eorum, 
qui  sunt  in  nosira  potestate,  id  est,  ut  arctiore  disci- 
plina  minor  setas  ad  probitatem  justitiamque  forme- 
tur :  qunc  nisi  metu  cohibeatur,  licenlia  pariet  auda* 
ciam,  qusc  ad  omne  flagiiium  et  facinus  evadet.  Ita- 


nihilquein  homineesse  dicunt,  quod  iion  magna  ra-  g  que  ut  ira  uli  adversus  minores  et  justum  est,  ct 


tione  ac  providentia  sit  innatum.  Recie  id  quidem,  si 
siugularum  rerum  veros  lerminos  scirent.  Itaque 
banc  ipsam  iram,  colem  dicunt  esse  virlulis,  tan- 
quam  nemo  possit  adverstis  hosies  forliler  dimicare, 
nisi  fuerit  ira  concitalus.  Qtio  plane  oslendunt,  ncc 
quid  sit  virius  scire  se,  nec  cur  homini  Iribiierit  iram 
Deus.  Qu9e  si  nobis  ideo  daia  est,  ut  ea  utamur  ad 
occidendos  bomines,  quid  immanius  homine?  quid 
similiiis  feris  belluis  existimandum  est,  quam  Id  ani- 
mal,  quod  ad  communionem  et  innocenliam  Deus 
fecit?  Tres  sunt  igiiur  affectus,  qui  homines  in  om- 


nccessarium  :  sic  et  adversus  parcs  et  perniciosiim 
est,  et  iinpium.  Iinpium,  quod  violatur  humaniias; 
pcrniciosum,  quod,  illis  repiignantibus,  aut  perdere 
nccesse  est,  ani  perire.  Hanc  autem  quam  dixi  esse 
rationem,  cur  liomini  sil  irae  affecttis  dattis,  ex  ip- 
siiis  Dei  pneceptis  intelligi  poiest,  qui  jubet  uti  ma- 
ledicis  et  Ixdeniibus  non  irascamur;  manus  aulem 
nostras  supra  minores  scmper  habeamus;  hoc  esl, 
at  peccantcs  eos  assiduis  verberibiis  corr  gamus  ;  ne 
amore  inuiili  ei  indulgentia  nimia  educentur  ad  ma- 
luro ,  el  ad  viiia  nutrianlur.  Sed  rcrum  imperiti  et 


VARIORUM  NOTiE. 


ImmorlalUatis  vetut  eandidati  sumus»  Sic  emendavi  Q 
ex  li  mss.  et  A ediiis.  Ita  legiint  veteres  editiones  xv 
sacculi,  quod  etiam  probat  Thomasius  ex  veier.  mss. 
GalKneus  iii  rdilioiie  sua  rescripsit,  immortalitatis  ve- 
lamine  canditnli ;  el  sic  habenl  mss.  2  Reg.  rec, 
1  Colb.  a  secunda  manu,  Jun.  ei  Cantabrig.  ac  non- 
nulli  recenliores  editi.  In  mss.  i  Colb.,  Nav.,  Marm. 
et  Victor.,  immortalitatis  velo  canditaii.  At  oplimi  et 
antiqiii  codiccs  mss.  A  Reg.,  i  Bon.,  Tax.,  Caiic, 
Pnl.,  Briin.,  Gmmanuel.,  i  Colberl.  a  prima  manu, 
ed.  Beliil.,  Is.,  Sp:irk.,  Walch.,  immorialitatis  velut 
candidaii  sumtis.  Recte ;  faventibus  mss.  5  Reg.,  Gal., 
Tornes.,  i  Sorbnn.,2  Clnrom..  Coil.,  Bodl.  qui  ha- 
benl  immorialitate  velnt  candidati  sumu$\  i  Bon.  an- 
tiq.  immortaUtnie  candidati  sumus.  Et  profcclo  candi^ 
datos  immortalitalis  dixil  LaciaMlius  eodcm  sensu , 
qiio  Cyprianiis  virgines  integritatis  et  pudoris  candida- 
tas,  qtio  Terlnllionus  profligaix  conscienli:e  botnincs 
candidatos  diaboli  vocai,  sumpta  a  R<iiiinnorum  iiiore 
siiiiilitudiue.  apnd  qiios  alba  iog:i  induli  proccdnbnnt, 
qui  magislrnliis  oflicium  ambiebant ,  ct  sic  iudiili  ad  D 
comilia  veniobant.  et  in  colle  considcbinu  ui  nb  om- 
nibus  posseni  videri.  Candidnlos  igitur  inimorialiialis 
appellat  Cbristi:uio<> ;  quemadmodiim  candidnli  con- 
sulnltis  vel  pr.iiiirse  dicebaniur ,  ii  qui  con-ulalum 
vel  pr.'eiuram  pelebant.  Hoc  cuni  non  inielligerent 
scribx  qui(I:im  amanuenses  ,  ex  illa  vocula  velut,  fe- 
cerunt  velamine,  quod  plane  iiiepium  esl,  juxl:i  Tlio- 
masium^- 

Stoicis.  Veleres  ediliones  xv  sJBcuIi  babent  Sioici, 
Recie  id  qnidem,  Ita  mss.  et  edd.  Frmciiis  mallet, 
Recie  ii  quidem.  Vcruiii  iu  hoc  capile  improbal  Lac- 
tanlius  Peripalet'Coriim  docirinam,  qui  nireclus  in 
hoinine  tanqunm  iiecc.<sarios  esse  c<mtcndebant. 
Laciantii  d<M'.lnna  toto  in  boc  capiie  appriiiie  con- 
griiit  cum  catboUca  veriiale. 

Cotem  dicunt  tsse  viriuiis.  HaBC  leclio  esl  ma- 
nnscriptorum  I  Regio-Put.,  4Colb.,  Jun.,UIir.,  Nav., 
Yict.,  51arro.y  2  Ups.,  Em.,  Brun.  et  codici)»  quo 


usus  eM  Jnnus  Guiliclmi  el  4  ediiorum.  Et  recte. 
Hand  diibic  euini  nuctor  nostcr  expre.ssii  illud  Cice- 
roiiis  Academic.  Qiuesl.  lib.  iv,  cap.  44  :  Iracundiatu 
forliludinis  qunsi  cotem  esse  dicebant ,  puia  veieris 
Academiac  scclatores.  1  Reg.  nniiq.,  ^  Colberi.,  i 
Sorb.,  G  ii.,  Caiii.,  ed.  i.  vel.,  Rom.,  Veueia  1490, 
Fasit.,  Tbys.  legtint  comilem.  Longiiis  abeunt  Ald., 
Parrbns.  el  9  :il.  edii.,  fomitem  proefereuies. 

Qnas  si  nobis  ideo  dala  est.  Reprehendit  caussam 
nnalcm ,  qti:e  novam  giguii  qtucsiionem ,  utruin 
Chrisli.ino  bella  geiere  licenl  :  quam  siispeiisain  in 
medio  brevimiis  cntisn  reiiuquimus ;  bomo  enim  ani- 
mnl  est  paci  iMltiui.  Videliir  autem  Lnciantiiis  hic  ea 
reprehendere,  (|ux  sunt  apud  Arisiutelcm  ia  iii  Mo- 
ralium,  cnp.  7.  Betuleius. 

Ayant.  Sic  reposui  ex  antiq.  mss.  Regio-Piit., 
Caiic,  Jun.  aliisqiie  sepiem,  ac  5  editis  vet.  lu  i^ 
scripiis  el  14  vulgalis  cst  ngunt ;  iii  i  Brun.  faeiunt. 

.  Dixerunt.  Urpb.  in  liymii.  Cumcuid.,  Virgil.  lib.  xii 
^n. 

Exagitent.  Ila  resliiutiim  ex  cunctis  fcrme  mss.  el 
editis,  tit  supra  agant.  Sic  eii:iin  ediiiones  sxculi  de- 
cimi  quinti.  Mss.  2  Reg.  rec,  2  Colb.,  i  Clarom. 
cum  .')excu.<is  exagitant;  altcr  Ciarom.  ngitant. 

LibidOy  ad  sobolem  propngaudam.  Qe  Ira  c.  i8  :  Li- 
bidinem  producendas  sobolis  gratia  dedit.  Epit.  c.  6i  : 
Lt6idints  a/fecius  ad  procreandos  Uberos  insilus  et  m* 
natus  est  :  inde  cognoscns  copinm.  Isjfiis  legit,  libido 
ad  sobolem  procreandnm.  Non  mnle  quidem;  nam  ita 
dixil  I.  vii,c.  5  :  Procrearesobolem rAiWbrloiunes^  ad 
sobolem  propagandam;  \\i  noster  dixit,  I.  i,  c.  8.  Bun. 

Id  est.  Reslilui  ex  omnibiis  mss.  etScditis. 

Maledicis.  Maiih.  ix.  Sic  emeudavi  ex  antiquissi- 
mis  mss.  Rcgio-Pui.,  Cauc.  et  16  aliis,  nc  9  editis, 
cuin  nnlea  essct  maledictis^  memlnse,  iii  8  scriptis 
rec.  et  15  impressis.  In  iBonoii.  el  3  Reg.  pro  nmie- 
dicis  est  inimicis;  idque  dictuin  est  juxta  Chrisii  I>o- 
roini  prsecepiam  de  inimtcis  diligendis.  j 


705  LlBER  VI.  DE  VERO  CULTU.  706 

rationis  ignari,  cos  afTeclus,  qui  sunl  homrni  ad  usus  A  tanquam  cum  domestico  hoste  pngnaret.  Cicero  ia 


bonos  day,  exterminaverunt ;  et  lalius,  quam  ratio 
posiuiat,  evaganlur.  Inde  injuste  alque  impie  vivitur. 
Utuntur  ira  contra  pnres  :  hinc  dissidia,  hinc  expul- 
siones,  hinc  belia  conlra  justiliam  nata  suni.  Uiunlur 
cupiditaie  ad  congercndas  opes  :  liinc  fraudes,  hinc 
lalrocinia,  hinc  oninia  scelerum  gcnera  exoria  sunt. 
Lllunlur  libidine  nd  cnpiendas  tantum  voluptaies  : 
hinc  stupra,  hinc  adulieria,  hinc  corrupleldc  omnes 
extiierunt.  Quicumque  igiiur  illos  affectus  iiitra  fines 
suos  redegerit  (quod  ignoranles  Deum  facere  non 
possunt)  hic  patiens,  hic  fortis,  hic  justus  cs(. 

CAPUT  XX. 

De  unsibus  et  eorum  voluplaiibu$   brulorum  et  ho- 

minis ;  atque  de  oculorum  voluptate  et  spcctaculis» 

Reslat  ui  contra  quinque  sensuum  voluptatcs  di« 
cam  breviler ;  nam  et  ipsius  libri  niensura  jam  mo- 
dum  fl.igilai :  qiiae  oiiines ,  quoniam  vitiosx  ac  mor- 
liferx  sunt ,  virtute  superari  aique  opprinii  debenl ; 
vel  ( quod  paulo  aiiie  dicebam  de  affectibus)  ad  ra- 
tionem  suam  revocari.  Caeterai  animantes  prseier 
unam  voluptatem,  quae  ad  generandum  pertinet, 
nullam  sentiunt.  Uiunlur  ergo  sensibUs  ad  naiurae 
suae  necessiialem  :  vident,  ut  appeiant  ea »  quibus 
*  opus  est  ad  viiam  tuendam  :  audiunt  invicem,  seque 
digiioscunt ,  ut  possint  congregari.  Quae  utilia  sunt 
ad  victuin,  aut  ex  odore  inveniunt,  aui  ex  sapore 
percipiunt;  inutilia  respuunt,  aut  recusant.  Edendi 
ac  bibendi  ofliciuin  ventris  plenitudine  meiiuniur. 


Caione  majore  :  c  Stupra  vero,  inquit,  et  adulteriay 
et  omne  flagitium  nullis  excilari  aliis  illecebrls, 
nisi  voluptatis.  Cumque  hoinini  sive  iiatura ,  sive 
quis  Deus  nihil  niente  praesiahilius  dedisset,  huic 
divino  muneri  ac  dono  nihil  tam  inimicum ,  quam 
voluptatem.  Nec  enim  libidine  dominantc,  tempe- 
raniiae  locum  esse;  neque  in  voluptaiis  regno  vir- 
tuieiii  posse  consistere  :  i  sed  e  conirario  Deus 
idcirco  virtutem  dedit,  ut  expugnaret  ac  vinceret 
voluptatem;  eamque  cgredientem  fines  sibi  datos 
inlra  prxscriptum  cperceret,  ne  hominem  suavilati'* 
bus  delinitum  atque  captum  ditioni  suaB  subjiceret , 
ac  sempiierna  morte  mullarei. 
Voluptas  oculorum  varia  et  multiplex  est ,  quae 
B  capitur  ex  aspectu  rerum  quae  sunl  in  usu  homi-> 
num  ,  vel  naiura  ,  vel  opere  delectabiles.  Hanc  phi- 
losophi  rectissimesustulerunt.  Aiunt  enim  multo  esse 
praeclarius  et  honiine  dignius,  coeliim  potius,  quam 
c.xlata  intueri  :  et  hoc  pulcherrimum  opus  intermi- 
cantihus  astrorum  luminihus ,  tanquam  floribus  ador« 
natum,  qiiam  picta,  et  ficta ,  et  gemmis  distincta 
inirari.  Sed  cum  diserie  ad  contemptum  terrestrium 
nos  exhoriati  sunt,  et  ad  coeli  speciaculum  cxciia- 
veruiii ,  tamen  spectacula  haec  publica  non  coiitem- 
nunt.  Itaque  his  el  delectaniur,  et  libenter  intersuni. 
Quae ,  quoniam  maxima  sunt  irritamenta  viliorum  , 
et  ad  corrumpendos  animos  potentissime  valeut , 
tollenda  sunt  nohis  ,  quia  non  modo  ad  beatam  vi« 
tam  nibil  conferunt,  sed  etiam  nocent  plurimum. 


Homini  vero  solertissimi  artificis  provideniia  deditC  Nam  qui  hominem,  quamvis  ob  meriia  damnaluni , 
voluptaiem  infinitam ,  et  in  vitium  cadentem ;  quia  in  conspeciu  suo  jugulari  pro  voluptate  computat « 
proposuit  ci  virtuiem ,  quae  cum  voluptate  seniper,      conscientiam  suam  polluit ,  tam  scilicet ,  quam  ii 

VARIORUM  NOTiE. 


Exterminaverunt.  Id  est,  extra  (erminos  iniserunt. 
Novo  qiiidem  seiisu  externdnare ,  pro  exlra  terminos 
suos  mittere.  llinc  Nonius,  exterminatus,  inquit,  e«l 
extra  terminos  missus, 

Utuntur  ira.  Mss.  i  Bon.  antiq.  iiiterpoiiit  t/iipie, 
quod  mox  praicessit,  iiec  est  in  scqueiitihus  mem- 
bris.  r. ' 

Congerendas,  Sic  cditioncs  decimi  qiiinti  sneculi. 
Vulgares  edili  habcnl  congregandas^  alii  cogendas. 

Exorta  sunt.  Ciiin  edilisTorn.  Soohron.  ei  CHlar. 
sic  feiunt  niss.  oiniics  prxter  t  Reg.  rec.  in  quo,  ut 
in  cxcusis,  legilur  orta  sunl. 

Corruplelce.  Id  e^i.  viiiationos  Virginum ;  quo  sensu  J) 
cadem  vox  apud  Ciceron.  lih.  i  dc  Divinalioiie,  cap. 
55,  et  Sueion.  in  Claudio,  capilc  iG. 

Contra  qninque  sensuum  voluptales.  Mss.  2  Valic.  ha- 
l^nt ,  conlra  quiuqne  sensuum  corporis  voluptates ;  i 
Bon.  anliif.,  contra  iniquos  sensus  volupiatis.  Magib 
tamen  Thomasio  placci  conlra  iniquos  sensus  volup- 
tatis  vel  voluptatum :  c  Nimis ,  iiiqiiit ,  scolastice  ac 
pueriliter  dicitur ,  conlra  quinque  sensuum  vo/up- 
tates.  > 

Coelerte  animantes^  clc.  Hallucinnlur  Lactantius 
nonnihil  in  rei  naturalis  cogniiione.  Nam  ex  Aristo- 
tele  atque  Gellio  evidenti  demonslraiione  indicaiur, 
quod  visus,  auditusetoifactus  honiinis  proprii  sint, 
tactus  ct  giislus  cum  helluis  coinmuiies  :  qiianquam 
inliirim  exemplis  evidentissimis  ostendere  possem  , 
aniinantiuin  mutorum  qtixdam  etiam  ex  oliactu  vo- 
lupiaiem  capere;  atque  adeo  ctiain ,  si  nccesse  sit, 
ex  aiiditu  et  visu.  Betul. 

Hecusant.  Edendi,  Has  mter  voces  lepide  et  bar- 


hare  inlerserunt  Lips.  2  et  Reimm.  recusant.  Et 
miilti  homines ,  qnos  ipse  novi ,  edendi  ac  bibendi  of* 
ficium  ventris  plenitudine  metiuntur.  BuN. 

Quia  proposuit.  Iia  omnes  mss.  et  cuncti  fere  editi ; 
noniiiillis  e^t  qui. 

Domestico  hoste,  Lex  carnis,  quae  etiam  lex  mortis 
etpeccatidicitiir,  hostis  domes/tcusestatque  intestinus. 

Stupra,  etc.  Hcc  addita  putat  Heumann.  atque 
ex  margine  in  texliim  Lactaniii  inducia  fuisse. 

Omne  flagilium.  1  Bonon.  aiiiiq. ,  omnia  flagitia, 

Voluptatis  regno.  Haec  apud  Ciceronem  non  le- 
gunlur. 

Cicero.,.  consistere.  Ita  omnes  libri.  Heumannas 
puiat  haec  oiiinia  oliin  fuisse  margini  inscripta  ,  nec 
L:iciantii  esse ,  orationem  iis  omissis  metius  cobae- 
rere,  reliciis  iis  impeditiorem  esse;  nec  pntat  Lac- 
tantiuin  ila  fuisse  scnpturum,  Cicero  stupra ,  inquit. 
excitari;  sed  ita,  Cicero  :  stupra ,  iiiauit,  excitaniur, 
lino  iioii  Ciceroni  tributurum  fuisse  liaec  verba,  sed 
cujus  sunt ,  Arciiylae  Tarentino.  Bun. 

Sed  e  contrario.  Huc  usqiie  Cicero. 

Suavitatibus,  Voluptas  esca  malorum ,  juxla  Plato- 
nein. 

Ditioni  swe  subjiceret.  Voluptas'  non  Deus.  Illi 
enim,  qui  subjecti  sunt  diiioni  volnptatis,  eique 
unice  serviunt,  sempiterna  morie  dainnantur.  Cell. 

Philosophi.  Architas  ,  Cato ,  Cicero. 

Cxlum  potius^  quam  ccelaia.  Prosonomasia.  AUu- 
dit  auiem  dubio  procul  ad  eani  coeli  etymologiam « 
quam  Varro  et  Plinius  aflerunt ,  quod  nimirum  9t 
caelandosit  dictuin.  Betuleius. 


^Ol  FUUI.  LACTANTll  DIVlN.  iNSTlt.  t08 

homlcidli ,  quod  fli  occulie  ,  •pcclator  cl  particeps  A.  cidere  Deas  velat,  lalrocinari  nos  tantam  prohibet; 


fiat.  Hos  tamen  ludos  vocant,  in  quibus  bumanus 
sanguis  effunditur.  Adeo  longt  ab  hominibus  secessit 
faamauitas;  ut  cum  onimas  bominum  interQciant, 
ludere  se  Opinentur,  noceniiores  iis  omnibusi  quo- 
rum  sanguinem  volupiati  habent^ 

Quasro  nunc  i  an  possiiit  pii  et  justi  homines  esse, 
qui  conatitutos  sub  iciu  moriis ,  ac  misericordiam 
deprecanies ,  non  tanium  patiuntur  occidi ,  sed  el 
flagitant,  feruntque  ad  mortera  crudelia  et  inhumana 
suffragia,  nec  vulneribus  saiiati,  nec  croore  con* 
tenii  :  quin  etiam  percussos  jacentesque  repeti  ju-' 
bent  9  et  cadavera  ioiibus  dissipari ,  ne  quis  ilios  n* 
mulaia  morte  deludat.  Irascaniur  eiiam  pugnantibus, 
nisi  celeriier  e  duobus  alier  occisus  est;  et  tanquam 


quod  ne  per  leges  quidem  publicas  licet :  sed  ea  qao^ 
que  ne  fiant  monet ,  quae  apud  homines  pro  licitis 
habeniur.  lia  neque  roilitare  juslo  liceblt,  cujus 
militia  est  ipsa  Jusiiiia ;  neque  vero  accusare  quem- 
qunm  crimine  capilali  :  quia  niliil  distat  ulrnmne 
ferro,  an  verbo  potius  occidas;  quoniam  occisio  ipsa 
prohibetur.  Itaque  in  hoc  Dei  praecepto  nullam  pror- 
sus  exceptionem  fier!  oporiet ,  quin  occidere  homi* 
nem  sit  semper  nefas,  quem  Deus  sanctum  animal 
esse  foluit. 

Crgo  ne  illud  quidem  concedi  aliquis  existimet » 
ul  recens  natos  liceat  oblidere,  quac  vel  maxima  est 
iinpieias ;  ad  vitam  enim  Deus  inspirat  animas  ,  tion 
ad  mortem.  Yerum  homiiics ,  ne  quod  sit  facinus  , 


humanum  sanguinem  siiianti  oderunt  moras.  Alios  9  quo  manus  suas  non  polluant,  rudibus  adhiic  etsioi- 


illis  compares  dari  poscunt  recentiores,  utquampri' 
mum  oculos  suos  saiient<  Ilac  consueiudine  imbuti , 
humaniiatem  perdiderunt*  liaque  non  parcant  etiam 
iiinoceniibus  :  sed  exercent  in  omnes ,  quod  in  malo^ 
rum  irucidatione  didiceruni.  Hujus  igiiur  publici  ho- 
inioidii  socios  ei  parlicipeB  esse  non  coiivenii  eus , 
qui  jusiiti»  viam  tenere  nituuiur*  Non  enim  cum  oc- 


plicibus  animis  abnegant  lucemtion  a  se  datam.  Ex- 
pecietvaro  aliquis  ut  alieno  sanguini  parcant,qui 
non  pdrcunt  suo  :  sed  hi  sine  ulla  controversia  sce- 
lerati  et  injusti.  Quid  illi,  quOs  falsa  pietas  cogit 
exponere  T  Num  possunt  innocentes  existimaii ,  qut 
viscera  sua  In  pr^dam  canibus  objiciunt,  et  quantum 
in  ipsis  est,  crudelius  necant,  quam  si  sirangulas- 


VARIORUM  NOTiE. 


Adeo  longe  ab  ho(ninibus  recetsU,  Scribo  recessH  ex 
Lips.  i,  5.  Reimm.,  Torn.,  4587,  4615,  Gen.  4650 
ei  Walcliio,  ubi  plures  editi  seceuiL  Bon. 

Safiguinem  voluplali  habenu  Gvprian.  i.  11,  ep.  2  : 
Paralur  gladialoritu  iudus  ,  ut  libidinem  crudelium  /u- 
minum  sanguis  obtectet,».  homo  occidilur  in  hominis 
vpluplatem,  iloif.  C 

Qucero  nunc.  Mss.  40,  Qucsre. 

Sed  et  flagitant.  Resiiiuium  et  ex  Mss.  ac  2  edd. 
quod  non  tantum  posiulat.  Et,  pro  etiam.  2  Reg.  et  46 
edil.,  sed  efflagitant. 

ISec  cruore  contenti.  Adde  quse  Piinius  scribit  lib. 
XXVIII ,  cap.  4  ,  quod  Gladialorum  saoguinem  spec- 
talores  bibere  soiiti  erant. 

Percussos  jacentesque  repeli  jubent,  Aliquando  ictitf 
repetebant  gladiatores,  ei  roanus  miitebani  in  vulnas, 
ne  guis  spectatores  simulata  mwrte  deludat. 

Et  participes  esse  non  convenit.  Salvian.  de  Provid« 
VI  conqueriiur,  in  speciaculis  olim  expletos  fuisse 
ferarum  alvos  humanis  cariiibus ,  cum  laetitia  clr« 
cumslantium ;  hocque  esse  ait  non  minus  pene  ho- 
minuin  aspeciibus ,  quam  bestiarum  deniibus  devo- 
rari.  Hieronym.  conir.  Ruiin. :  Procul,  inquii,  sit  a 
moribus  Christianis ,  ut  sine  giadio ,  voiuntaie  sint  ho- 
micidce.  £t  ad  D.  Augusliii.  scribens,  Hoeretici^  in- 
quii,  quos  gladio  nequeunt  volo  interliciunt.  Minut.  iri  ]) 
Octav.  diserie  profiietur,  Giiristlaiiis  fas  non  esse  ho- 
micidium  videre,  aut  audire ,  tantumque  ab  huniano 
sanguine  illos  cavere  olim  soliios,  ut  nec  edulium 
pecorum  in  cibts  sanguiiiem  novissent.  JuftETus.  — 
Vide  Tertullianum  in  libro  de  Spectaculis ,  Gyprian. 
Epist.  4  ad  plebem ,  August.  lib.  iii  de  Givit.  Dei,  c. 
8  ei  seqq. 

Ita  neque  milititre  justo  licebit.  Anabaptisticuni 
dogma  sequiiur  Lactantius  tantum  pro  tempore  illo 
priiniiiv»  et  adolesceniis  Ecclesi» ,  qu£  nec  gtadium 
babebat ,  nec  decebat  illain  arrois  uii ,  sed  duintaxat 
per  passiones  ei  niiracula  augeri.  Gaaierum  et  homi- 
nem  jusium  niilitare  posse «  ei  miliiiam  aiiquando 
justam  esse,  ex  SS.  Ambrosio,  Augustino,  Grego- 
l^io  ,  caelcrisque  Patribus  prodit  Gratianus  in  Decret. 
tota  causa  25,  qu«si.  4,  i,  3,  et  Sixt.  Senens.  1.  vi 
Bibliothec.  annot.,  456.  Isjtus. —  Haso  de  injusiis  tan- 
tum  bellis  ei  cxdibus  sunt  intelligenda ,  quod  et  ca* 
pite  49  vocat  beila  contra  jutiitiam.  Vide  S.  Tbo** 


mam  2-2  quaesi.  40,  K  1»  et  Bellarmin.  lib.  ui  de 
Laicis,  cap.  44. 

Neque  vero  accusare  quemquam  crimine  eapitali.  Non 
est  hoc  simpticiier  veruin.  Possunt  enim  justae  acca- 
saiidi  caus»  subesse ,  vel  cum  accusator  vocatur  10 
judiciuin ,  vel  cum  intellexerit  scelus  in  reipublics 
pernlciem  cessurum.  S.  Gregor.  apud  Gratian.  in 
ean.  Si  qtUs  super  his;  in  can.  Mctropotitanum;  et 
Gelas.  in  can.  Qua  propter  secunda^  qiiaetl.  7,  8. 
Thom.  2-2  qusest.  68,  art.  i.  I&jsus.^Quod  Gbris- 
tiaito  non  licet,  ui  totus  feratur  in  privatam  vindic- 
tam.  Vide  Beliarminum  lib.  iii  de  Laicis,  cap.  12 
et  15. 

Sanetum  animat  esse  totuit.  Sanctum  fn  proptia 
Signiflcaiione  bic  accipit  Lactantius,  ab  injuria  fao- 
niinum  muiiiium  alque  defensum.  Donatus  :  Sanctum 
dicitur^  quod  omni  observatione  inviotatum  est :  slc  le- 
ges  sanctas  dicuiitur,  eic.  Is^eds. 

Ut  recens  natos.  Exantiquiss.mss.  2  Reg.,4  BotiOlt. 
aliisque  octo ,  et  vet.  ediiis  Roni.,  Betul.,  Is.  restitoi 
recens^  instar  adverbii.  Mss.  10  rec.et  15  edit.  legum 
recentes;  sepiem  scripii  recenter.  Yide  TertuIIlan. 
Apologei.  cap.  2  et  9. 

Oblidere,  Est  frangendo ,  vel  premendo  praefocare. 
Oblidere  est  apud  Arnobium  et  in  omnibus  fere  Lac- 
tantli  mss.ei  editis  codicibus  :  in  Merton.  Christ.  Em. 
est  etidere;  in  4  Bunon.  antiqu.  attidere,  Yeteres  sx« 
culi  XV  Edit.  concordant  cum  textu. 

Animis.  Pro  animabus ;  sic  Gicero  Epistolar.  lib. 
XIV,  epist.  4i. 

Abnegant  tucetn ,  etc.  Loquitur  de  immanitate  Illa , 
qua  mulierculue  poiiones  bibunt  ad  abortuni  procu- 
raiidum.  Paulus  JG.,  lib.  v  Senteni.,  c.  23  :  Qiit 
abortionis  aut  amatorium  poculum ,  etiamsi  id  dolo  non 
faciant,  lamen  mali  exempli  res  est,  humiliores  in 
metaltum ,  lionesttores  in  insulam  amissa  parte  tono- 
rum  relegantur.  Quod  si  et  hoc  homo  aut  muUer 
perieritf  summo  suppticio  afficiuntur.  ELMENHOftST. 

Fatsa  pietas.  Sed  nisi  nie  falluni  omiiia ,  falsa  pie- 
tas  hgec  erat ,  quod  puiareot  esse  magis  pium  et  In- 
nocenlius  exponere ,  quam  strangutare.  Patet  ex  I.  ir , 
cap.  9  :  Qui  natos  ex^se  pueros  aut  strangutent^  otil, 
si  nimium  pii  (uerint  exponant.  Bun. 

Viscerasua.  Id  est,  liberos  suos.  SiC  SomitQf  a 
Statio,  Thebaid.  vii ,  751 ,  vide  Barthium  ad  biiDC 


709  LIBER  VL  DE  VEnO  ClLTU.  »  ^IO 

soni?  Quis  dubiiet,  quin  impius  sil,  qui  alien»  mi^  A     Ergo  si  homlcidiunl  Hicefd  fitlllo  frtodO  llc^t ,  nec 


sericordiae  locum  (ribuil?  qui  etiamsi  conlingalei^ 
quod  voluit,  ut  alattir,  addiiii  certe  sanguinem 
suum,  vel  ad  seiviiutem ,  vel  ad  lupanar.  Quae  aulem 
possint ,  vel  soleant  accidere  in  utroque  sexu  per  er- 
rorem,  quis  non  inielligit?quis  ignorai?Quod  vel 
unius  OEdipodis  declarat  exemplum ,  duplici  scelere 
confusum.  Tam  igiiur  nefarium  est  exponere,  quam 
necare.  At  enim  parricidse  facultatum  angustias  con* 
querunlur ;  nec  se  pluribus  liberis  educandis  suffi- 
cere  posse  praetendunt :  quasi  vero  aut  faculiates  in 
polestate  sint  possidentiura  |  aul  non  [quoiidie  Deus 
ex  divitibus  pauperes,  ei  ex  pauperibus  divites  fa^ 
ciat.  Quare  si  quis  liberos  ob  pauperiem  non  poterit 
educare,  saiiusest,  ut  se  ab  uxoris  congressione 


interesse  omnino  concedituir,  ti6  conscienilam  per- 
fundat  ullus  cruof  :  slquiderti  populo  sattguls  ille 
prsestalur.  In  scenis  quOque  fiescio  inti  sU  corrupiela 
vitlosior.  Nam  et  comicae  fabulse  de  ^tuprts  tirglnum 
loquuntur^  aut  amoribus  tii6rett*icum  *  et  quo  magis 
BUnt  eloquentes  ,  qul  fldgliia  illit  fltiieruiit «  eo  msigis 
aententiarum  eleganda  peMufldenC «  et  facillus  Intiae- 
rent  audientium  oiemorlae  tersu^  numefosi  ec  Ornati. 
Item  tragiciB  hlstoriae  SubjiClUnt  OCUlis  pslfficidia ,  et 
incesta  regum  malorum ,  et  tothurnata  scelera  de- 
inonstrant.  Hlstrionum  qUoque  impudentlssimi  motus 
quid  aliud,  nlsi  libidine^  ^l.doceut,  e(  instigantt 
quorum  enervaia  corpora,' et  in  muliebrem  inces- 
sum  habitumquemoiiita,  impudicas  foeminas  inbo- 


contineaiy  quam  scelerdtia  manibus  Dai  opera  cor-^  nestis  gestihus  mentluntur.  Quid  de  mimis  loquar 
rumpat.  cofruptelarum  prsefereniibos  disciplinam  ?  qui  docenl 

YARKmUM  NOT^. 


iocum  pag.  750.—  Viicera  sua.  H.  1.  infantes,  libe- 
ros  (anlum.  Alibi  enini  etiatn  parentes  el  amici  ila 
dicti ,  nobis  cari,  pro  visceribus  »  uli  ostendit  Pitis- 
cns  ad  Curt.  I.  iv,  c.  14.  Bun. 

fium  posiunt...  strangulassent  ?  iViimcum  interroga- 
tione,  veiut  acriusei  validius,  reposui  exmss.  veterri- 
niis  2  Reg.,  1  Boiion.  aliisque  i!2,nisi  quod  in  4  Reg. 
et  2  aliisesl,  Nuin  pOssint;  in  1  Golb.,  exlrangu- 
iaisenl. 

AtientB  miiericordias.  Rost.  alieni  misericordias,  At 
illa  solemiila  in  haC  re  verha.  Teriuil.  L  i  Naiion.  iO  : 
Qui  infantes  alience  misericordiiB  exponitis,  ^  MinuCd 
Fel.  c.  50  :  Domi  natos  frecfuenter  alienae  misericor* 
6ix  exponitis.  Bun. 

Qui  alience  miserUordice  locuni  tribuit,  Expunti  non 
ex  mss.  2  aniiquissimis  Reg.  aliisqueOqui  negalioiiem 
respuunt ;  nec  iila  admiiti  debet  :  aiibqiiin  perverte- 
retur  aucloris  nosiri  senlentia^Sequitur  euim ,  Si 
contingat  ei ,  quod  voluit ,  ut  alatur.  U;ec  vero  aliena 
est  misericordia. — Locum  tribuit.  Lips.  2^  5,  Reimm. 
et  omnes  anie  Cellariura  ediiiones  perperam  ^  locum 
tion  tribuit,  At  expoiiere  erat  certo  respectu  alienDB 
miaericordi^elucumiribuere;  uiidePauIus,  I.  iv  D.  de 
agnosc.  et  aleiidis  iib.  scite  dicit :  Secare  videiur  non 
Utntum  is ,  qui  parium  prsefocat  (Lact.  elidit ,  obtidit) 
$ed  et  ii ,  qui  publicis  locis ,  misericordice  causa ,  expo- 
nit .  Quam  ipse  non  habet.  BuN. 

Ad  servitutem.  Si  sit  niasculus. 

Ad  lupanar.  Si  sii  feraella. 

jEdipodis.  Qui  Laium  patreiii ,  a  quo  infans  fuerat 
expositus ,  cum  adoievissei ,  iinprUdetis  interfecit «  et 
mairemJocastam  uxorem  duxit. — /EdipodisAihiQtlii 
tragica  cst,  celebrala  ab  ipso  Sophocie,  in  ea  fa 


Nescio  an  sit,  Nescio  an  i  huud  scio  an ,  duktto  an , 
speciem  dubitationis ,  sed  plerumque  significationem 

affirmandi    habent^ Interdum  Umen  Bimpii- 

citer  significatione  dubitandi  dicuntur.  Prius  hi€  ob- 
tiiiere  credo.  Hioc  Epit.  cap*  63  :  Qmdscenaf  Ptum 
sanctior?  Gicero,  iib.  ii  de  Nat.  deor.»  c.  4  i  VtrM- 
pjentissimus ,  atque  haud  scio «  afi  orlintiilra  ftrtestan' 
tissimus  t  peccatum  suum  f  qaod  celari  possetf  confi'- 
teri  maluit,  etc.  Vai.  Max.  iib.  ii,  cap.  0  t  Hoccrimen 
nescio  an  superiore  majus.  Liib.  iv ,  e.  vi :  Sed  nescio 
an  hoc  fortius.  fiuN. 

tnscenis  nescio  an  eil  cortuptela  wtiosior.  Idem 
Laciaiilius  infra  :  Quid  de  mimis  loquar  corrupteta» 
f^  rum  prceferentibus  disciplinam ,  ^nt  docent  adulleria 
^  dum  fingunt.  Ludos  sceiiicos  et  turpes^  et  qusecum- 
que  specucula  iikiolesiastiGis  viris  omnibusque  Chri- 
Siiuiiis  interdieta  semper  fuiss» ,  tesuntur  Patres  ct 
Conciiia.  Luodicenum  can.  54  :  iV«yi  oportet  Sacer"' 
doies  aut  Clericos  quibuscumque  spectaeuUs  in  seenis 
interesse*  Item  Conciik  Turoni  iil «  caiu  7  i  Carthagi- 
ncnse  iii,  caii.  11 ,  addit»  quandoquidem  n  speciaeulo  ^ 
et  omnes  laici  proliibeantur*  Semper  enim  Christianis 
omnibus  hoc  interdiclum  est ,  iil  H^t  blaspkemi  sUnt , 
non  acc«daitl.Vidaiidi  TertullianuSf  lib.  de  Speciacu- 
lis,  ubi  ea  cbristianis  omnibus  inlerdkit :  vocat  ea 
diubolinegoiiumCypri^n.i  epist. i ; Minutius  In  Ooiav.: 
in  scenicis  non  minor  futor ,  turpituslo  proUsior^  nunc 
enim  mimus  vel  exponit  adulteria ,  vel  monsttat ;  Ar- 
nob.  p.  172;  Augustinus,  iibi  de  Catecliiaandis  rudi- 
bus  cap.  IG,  ilomil.  21,  iib.  l  Uomiliar.,  et  lib.  ii 
<ie  Givii.  beit  cap.  8  ^  9;  et  Ludovious  Vives  id  huiic 
Augusiini  iocum. 
Comicm  fabutee  de  stupris  virginum  toquuntur,  Ter- 


bula  qux  OEdipi  sive  Tyranni  noinine  inscripta  est ;  D  tuliianusi  lib.  de  SpccUcttlis»  cotnoedias  el  iragcedias 

^  a :^  rr^  K^:  •»  ..  ,if.i:..^ .  «  42.-.:^  :^  -.  ^.  -..      yocal,  tibidtnum  ct  scetcrum  ttuctrices Cruentai f  iHci* 

vas ,  tmptas  et  prodigas* 

Aut  amoribus  meretricuni*  2  Reg.  ei  Bnifl.)  amato^ 
ribus, 

Cothurnatasceiera.  Scilicet  miniororo,  quorhm  Cal^ 
cei  sublevuto  subere  altiores  erant,  ut  Heguni  et 
Principum  personara  agentesi  grandiorisstaturae  ap- 
parereiit.  Itaque  LacUnlius  cothurnau  scelera  ap- 
peiiat,  grandia  et  eiau^  que  a  tragOHiis  exhibeban- 

lur.  NOURRT. 

Et  docent,  lu  scribo  cum  omnibos  mss.  |yrffiier  5 
Ref;.  rec.  in  quibus  deestconjonctioei  ^  ut  in  etcnsis. 

rigminas,..  gestibus  tfi«iiiti|ftftir.Golum.  pTffif.  lib.  i : 
Ationili  miramur  gestus  effaminatofum,  qnod  a  Ma- 
turasexumvirisdenegaiummutiebri  motu  mentionturt 
dedpiuntque  ocutos  spectantium. 

Quid  de  mimis.  De  bis  vide  caput  20,  lib.  i,  et 
Eptiom.  cap.  6,  atqoo  TertiiUianum  Apologetici 
cap.  15. 


d  Seneca  in  Thebaide  et  CEdipo ;  a  Siaiio  in  ii  et  xii 
Tbebaidos.  Scribiiur  eliam  ab  IJygino  labul.  67« 
*  Bbtul. 

Duptici  scelcre  confusum.  Imo  quadrupiici;  nam 
patris  inierfecior  fuii  ,  mairis  maritus^  suui 
proinde  viiricus ,  et  filiorum  iraler.  Oros.  iib.  i,  c. 
12.  Vide  Piaionem  Iib.  viii  de  Legibus,  et  Piutar-* 
chnm  de  Curiositaie. 

in  potestate,  Addidi  ex  omnibus  mss«  et  cunctis 
fere  editis. 

Pauperiem.  Edili  xv  saeculo,  Paupertatem. 

Nec  inleresse  omnino  conceditur,  ne  conscientiam 
perfundat  ullus  cruor.  Non  licet  justo  inieresse  ho* 
micidio  hominis  :  adoo  abtiorret  Ecclesia  a  cruore» 
de  qua  re  vide  Mlnucium  Felicem  in  Octavio  jam  su* 
pra  laodatum  col.  707,  not.  Et  partidpes. 

Sanguis...  prcestatur.  Id  est,  ca:des  fit  populo  ad 
eam  obleciandum.  Lact.  1.  v,  cap.  5,  fin.  :  Gtorim 
ex  sanguine  comparare.  Bim. 


711  FIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INSTIT.  71i 

adulteria,  duro  fingunt,  et  siroulalis  erudiuiu  ad  vera?  A.  impelu  curriiur;  ut  jaro  plus  spectaculi  exhibeant. 


Quid  juvenes  aut  virgines  faciant »  cuni  liaec  el  fieri 
siue  pudore ,  et  speclnri  libenler  ab  omnibus  cer- 
nunl?  Admonenlur  ulique  quid  facere  possiut,  ot  in- 
flammantur  libidine,  quae  aspeclu  maxime  concita- 
lur ;  ac  se  quisque  pro  sexu  in  illis  iroaginibus  prae- 
figurat,  probanique  illa  ,  dum  ridenl,  et  adhaerenti- 
bus  viliis,  corrupliores  ad  cubicula  revertuntur;  nec 
pueri  roodo ,  quos  prsematuris  viliis  imbui  non  opor- 
tel  :  sed  etiam  seues,  quos  peccare  jam  non  decet: 
Circeiisiuroquoque  ludorum  raiio  quid  aliud  babet, 
nisi  lcvitatem,  vanilatero,  insaniaro?  Tanto  namque 
impetu  conciiantur    animi  in  furorem,  quanto  illic 


qui  spectandi  gratia  veniunt,  curo  exclaroare,  et 
efferri,  et  exilire  coeperint.  Yitanda  ergo  spectacula 
omnia,  non  solum  ne  quid  vitioruro  pecioribus  insi- 
dat,  quii^  sedaia  et  pacifica  esse  debent :  sed  ne  cujus 
nos  volupiaiis  consuetudo  deliniat,  et  a  Deo  atque  a 
boiiis  operibus  avertat.  Naro  ludoruro  celebrationes, 
deorum  festa  sunt ;  siquidero  ob  natales  eoruro,  vel 
templorum  novorum  dedicationes  sunt  constituti.  Ei 
primiius  quidcro  venatioues,  quae  vocantur  rounera , 
Saturno  suut  aitribulae ;  ludi  autem  scenici  Libero  ; 
circenses  vero  Nepluno.  Paulatim  tamen  et  caeterisdiis 
idero  honos  tribui  coepit ;  singulique  ludi  noroinibus 


YARIORUM  NOTiE. 


Qm(mimi)  docent  adultena,  etc.  Egregie  Val.  Max.  B 
1. 11,  c.  6,  n.  7  ext. :  Masiilia  severitaiis  custos  acerrima 
est^  nullum  adiium  in  scenas  mimis  dnndo,  quorum  ar- 
gumenta  majore  ex  parle  sluprorum  conlinent  actus^  ne 
talia  spectandi  consuetudo  etiam  imitandi  licentiam  su- 
maf,  Conf.Teilull.  deSpociac.  c.  i7eiSaIviaii.  lib.  vi 
Guberii.  0.  pag.  iOS.  Bun.  —  Docent  aduUeria^  dum 
fingunl.  Cypri;inus,de  Graiia  ad  Donaiiim  [i,^:Adul* 
lerinm  discitur^  dum  videiur^  el  lenocinante  ad  vitia 
publicce  auctoritatis  nialo^  quoe  pudica  fortasse  ad  spe^ 
ctacutum  matrona  processerat,  de  spectacuto  revertitur 
impudica,  Et  Minucius  Felix  ,  p.  545  :  Uistrio  amo- 
rem  dum  fingit,  inftigit, 

Quoe  aspectu^  eic.  Aique  iiescio  qni  fiat,  quod  ne 
io  nosiris  quidt*in  dramatibiis  quidquam  salvum  at- 
qtie  sacrum  saiissit.  Mullo  siquidem  niajori  applnusu 
excipilur,  cum  senes  Susannain  se  lavaturam,  etjarn 
crura  sandalibus  iiiduenlem  sueculaiilur,  quaro 
quandoadsuppliciuni  accessura  pignoribtis  valedicit:  C 
cuin  Juditli  Holoplierni  libidino>is  gestibus  blanditiir, 
quam  cuin  cilicio  induta  prece>  ad  Doiniiium  fundit, 
cuin  Sara  suain  marito  aiicillain  peruiitlit,  quain 
cnm  de  filii  sacrificio  sollicitus  pater  ad  Deum  ornt  : 
cum  Puiiphari  conjux  Joseptiiim  de  stupro  sollici- 
tat,  qiiaui  cuin  Jacoh  annonae  penuria  premitur.  Us- 
((ue  ndeo  sunt  oculi  rebus  vunis,  quain  seriis  spec- 
tandis  pronipliores.  Betul. 

Praifigurat,  Conf.  Epit.,  c.  ii,  pr.  Lexica  in  aiic- 
toriUite  Laciantii  sub>islunt.  Ante  eum  nsi  lioc  verbo 
Tertull.  Praescr.  Ilacr.  cap.  ^o,  Prasfiguraverat,  Cy- 
priaiiusy  1.  ii,  ep.  5  :  Sacramentum  prcefiguratum, ,  • 
verilas  pra:figuratm  imaginis,  BuN. 

Prcematurisvitiis,  lia.  inss.  elimpressi.  Franciiis  le- 
gere  inalebai  prcematuros  vitiis  :  non  male.  Sed  ta- 
luen  inox  pra*cessit,  adhcerentibus  vitiis, 

Quos  peccarejam  non  decet,  Post  haec  verbn,  mss.  2 
Rpg.  rec,  Jun.,  Caiit.  ei  i  Colb.  in  niarg.  ac  9  editi 
adduni,  tn  talem  vitiorum  semitam  ditabunlur:  quae  .. 
cacteri  respuunt. —  Peccarejam,  Id  est,  aniplius.  Vid.  ^ 
Passeraliuiii  ad  Cic.  pro  Quint.  cup.  i  :  Miiii  est  jaro 
sanctuin  atque  sincerum  in  civitate,  Couf.  Vorst.,  Lat... 
NeglecUi,pag.230.Lactaniiussacpe,e.g.,  I.  iii,  c.  i7: 
Est  tempus,.,  quoet  nosjamnonsumus,  L.  v,  cap.  i3: 
Ut  videaturisl^m  Christianus  non  esse.  Bun. 

Circensium.  Tarqiiiiiius  Priscus  Circum  Romae, 
qui  Maxiinus  dicilur,  priinus  iiistituit,  iii  quo  ludos 
opuleiitiiis  instructiusqiie  qiiam  caeieri  reg«*s  fecit  : 
aucior  Livius  lib.  i  :  Fuit  autein  Circus  ( tTTTrexcc 
6eaT/9a  Pluiarchus  vocai)  inter  Palaliiium  et  Aven- 
liiiuiii  monieni  :  de  quo  vide  Pomp.  Lailuro  de  An- 
tiqiiiiatibus  Boinae.  Varro  de  Lingua  Lnt.  iv  : 
Armititstrum,  inquit,  ab  nmbitu  lustri  :  locus  idem 
Circus  Max,  dictus^  quod  circumspectaculis  cedificatut^ 
ibi  ludi  fiunt ,  et  auod  ibi  circum  metas  fertur  pompa^ 
et  equi  currunt,  Fuerunl  autem  metce  7.  Propertius:^ 

Aut  prius  infecto  deposcit  prxmia  cursu, 
SepUiua  quam  metam  triverli  ante  rola. 


In  liidis  circensibus  nobilissimi  juvenes,  ut  ex  Tran- 

3uillo  inanifeslum  est ,  qiiadrigas,  bigas,  et  equos 
esulloriosagiiabant.  Hunc  lamen  morem  non  vetus- 
tissiiniim  fuisse,  vel  ex  Livio  patet.  ISaro  in  qiiario 
loco  lib.  V  Decadis,  scribens  gesia  aiini  d.  lxxxiu  : 
Mos  erat  tum,  inquit,  nondum  hac  effusione  inducta^ 
besiiis  omnium  gentium  circum  complendi  varia  spee^ 
taculorum  conquirere  genera  :  nec  semel  quadrigis,  se^ 
mel  desuitore  misso  vix  unius  iioroe  lempus  uirumque 
curriculum  complebat,  Circenses  ludi  a  scriptoribus 
aliquoiies  Magni,  nonuunquaro  etiam  Romaiii  appel- 
laniiir  ;  dicti  aiiiem  circenses,  si  Servio  credimus,  vel 
a  circuitu,  vei  ab  ensibus  circa  quos  circumibanl. 

Betul. 

Insidat.  Ita  omnes  pcnemss.  et  4  edd.  in  2  Reg.  esi 
insidial;  in  5  Reg.,  i  Colbert.  et  i4  excusis  instdeat, 
Itidem  infra  sequeiiti  cap.  post  initiuro  ex  quamplu- 
riniis.  mss. 

Ei  primittts  quidem  venationes,  Non  memini  me  haec 
alibi  legtTe.  quam  apud  Alexandrum,  qui  hacc  sua 
procul  dubio  ex  Lactaniio  traiiscripsit  :  nisi  quod 
Coinoedias  atque  Tragoedias  Libero  patri  sacras 
fiiisse,  Doiiatus  in  Tereutii  prolegomeiiis  teslaiur 
eiiam.  Sed  in  Andri;e  commentario ,  ComaediaiQ 
Apollini,  Tragoediam  Barcho  coiistitui  solitas  les- 
tatur.  Servius  in  viii  iEneid.,  Gircenses  ait  Conso» 
hoc  est  Neptuno  equesiri  sacros  fuisse.  Consiim  au- 
tem  dicium,  quod  consultorum  sit  deiis.  Tertullia* 
nus  qiioque  siib  finem  libri  de  Muliebri  habitu  testatur, 
se  de   saecularibus    Spectaculis  voluuien  edidisse. 

Betul. 

Munera,  Munerum  appellatio  non  ad  gladiaiores 
tantum,  scd  et  ad  ferarum  confectores,  apud  Plin. 
libro  Lxxxiv,  cap.  5,  haud  dubie  pertiiiei,  imo  et 
apud  alios  plerosque.  Sueton.  in  Julio  cap.  75,  el 
Calig.,capitc  27,  bestiarum,  ad  munus  populi  coin« 
parataruin  alicubi  commeminit.  Vid.  Sen.  Ub.  de 
Beiief.  cap.  \*i, 

Circenses  vero  Neptuno,  Paulatim  tamen.  Sic 
emendavi  ex  mss.  6Ri'g.  quoruin  diio  sunt  veterrimi,  5 
Colb.,  3  Lips.,  Em.,  Brun.  ei  editis  Ceilar.,  Walch. 
In  cdit.  Rom.  i470  bis  vero;  in  i  Colb.  Circense$  vota 
Neptuno,  Paulatim  tamen ;  corruple  vota^  pro  varo. 
Iii  4  Rpg.  rec.  et  i^  vulgatis,  Circenses  Neptuno. 

Singulique  ludi,  elc.  Arnobius  lib.  vii  contra 
Geiiies  :  Vos  ceris  tinnitibus  et  tibiarum  soniSf  vo$ 
equorum  curriculis  ct  tiieatralibus  iudis  persuasum  Aa- 
betis  deos  delectari  et  affici,  irasque  aliquando  coH" 
ceptas  eorum  satisfactione  molliri, 

NominibHS.  Ita  restilui  ex  cunclis  mss.  cl  edit.  Rom. 
i470.  Cditi  fere  oinnes  itumtriifrfii.  Sed  quid  sibi  vuli  : 
Ca;teris  diis  honorem  Ihbuerey  et  numinibus  eorum  con* 
secrare  ludos?  Gx  mss.  multo  ineiiustiomtnifrus,  scilioel 
qui  suain  habent  denoniiiiaiionein  a  fictorum  deoroui 
nomiuibus,  veluii  Saturnales  a  Saiurno,  Mariiales  a 
Marte,  Apollinares  ab  Apolline,  Cereales  aCerevtt 
Florales  a  Fiora,  etc. 


715  UBER  VI.  DE  VERO  CULTU.  714 

eorum  consecrali  sont,  sicnt  Sisinius  Capito  in  li-  A  demulceat.  Persuadet  aulem  quidquid  sua\e  est,  et 


bris  Spectaculorum  docet.  Si  quis  igilur  spectacnlis 
interest,  ad  quse  religionis  gratia  convenitur,  dis* 
cessit  a  Dei  culiu,  et  ad  deos  se  conlulit,  quoruui 
Datales  ei  festa  celebravit. 

CAPUT  XXI. 

De  aurium  voluptatibuB^  et  tacm  Litterin, 

Aurium  voluptas  ex  vocum  et  cantuum  suaviinie 
percipitur;  quae  scilicet  tam  vitiosa  est,  quam  ol)Ie- 
.ctniio  illa,  de  qua  diximus,  oculorum.  Quisenim  non 
luxiiriosum  ac  nequam  puiet  eum,  qui  scenicas  aries 
domi  habeat?  Atqui  nihil  rerert,  utrumne  luxuriam 
solus  domi,  an  cum  populo  exerceas  in  theairo.  Sed 
jam  de  spectaculis  dictum  esi.  Restat  unum,  quod  est 
nobis  expugnandum  ;  ne  capiamur  iis ,  quae  ad  sen- 


animo  penitus,  dum  delectat,  insidit.  Num  igitur 
Deus  et  raentis,  et  vocis,  et  lingua»  arlifex  diserle 
loqui  non  potest?  Imo  vero  summa  providentia  carere 
fuco  vuluit  ea^quae  divina  sunt,  ut  omnes  intellige- 
rent  qu»  ipse  omnibus  loquebatur. 

Ergo  qui  veritati  studet ,  qui  non  vult  se  ipse  de- 
cipere,  abjiciat  inimicas  ac  noxias  voluptates,  qiiae 
aniinam  sibi  vinciant,  ut  corpus  cibi  dulces  :  prxfe- 
ranlur  vera  falsis,  xlerna  brevibus ,  utilia  jucundis. 
Mihil  aspectu  gralum  sit,  nisi  quod  pie,  quod  juste 
fieri  vidcas;  nihilaiiditusuave.nisiquodalitanimain, 
melioremque  te  reddit.  Maximeque  hic  sensus  non 
est  ad  vilium  detorquendus,  qui  nobis  ideo  datus  est, 
ut  doctrinam  Dei  pcrciperc  posscmiis.  Itaque  si  vo- 
luptas  est ,  audire  cantus  et  carmina ,  Dei  laudes  ca- 


sum  intimum  penetrant.  Nam  illa  omnin,  quse  verbis  _.  nere  et  audire  jucunduin  sit.  llaec  est  volupus  vera, 


carent,  id  est  aeris  et  nervorum  sunves  soni,  possunt 
facile  contemni,  quia  non  adhxrent,  nec  scribi  pos- 
sunt.  Carmen  autem  composiium,  et  orntio  cum  sua- 
vitnte  decipiens,  capit  mentes,  et  quo  voluerit  impel- 
lit.  Iiide  homines  litteraii  cum  ad  Dei  religionem 
accesserint,  si  non  fuerint  ab  aliquo  perito  dociore 
fandati,  minus  credunt.  Assueii  enim  dulcibus  et  po- 
litis  sivc  orationibus,  sive  carminibus,  divinariim 
litterarum  simplicem  commuiiemque  sermonem  pro 
sordido  aspernantur.  Id  enim  quaerunt,  quod  sensum 


quae  coines  et  socia  virtutis  esl.  Haec  est  non  caduca 
et  brevis  ut  illac  quas  appelunt,  qui  corpori,  ut  pe- 
cudes,  serviunt;  sed  perpelua,  et  sine  uUa  intermis- 
sioiie  deleclans.  Cujus  terminos  si  quis  excesserit, 
nihilque  aliud  ex  voluptate  petierit,  nisi  ipsam  vo- 
luptatem ;  hic  mortein  meditalur,  quin  sicut  vita  per- 
petua  in  virtute  est,  ila  mors  in  vobiplate.  Qui  eniin 
temporalia  maluerit,  carebit  aeternis;  qui  terrena 
praetulerit,  coelestia  nou  habebit. 


VARIORUM  NOTiE. 

Sitiniui  Capilo,   Heumannus  putat  legendum  esse  Q  fundati :  deest  $i  non  fuerinl.  Mss.  Cauc,  Jun.,  16 

SlWi  ei  iA  ed\i\,  accesterint,  ab  aliquo  imperito  doctore 
fundati ;  2  Reg.  in  aliquo  imperito,  Ms.  Caiit.  et  edd. 
Thom.,  Thys.  et  Gall.,  accesserint ,  si  non  fuerint  ab 
aliquo  imperito^  eic,  oiunino  male.  Qii.-e  oiiinia  cum 
satis  non  sini  eiiodata  in  hac  Dom.  Joan.  Bapt.  le 
Brun  aiiiiotatione,  ea  paulo  fusius  explicnnda  esse 
credidimus,  ut  lectio,quam  texitis  noster  repraei^ent-it, 
meliiis  ac  dilucidiiis  connrmeiur.  Sensusverohicest, 
ut  dicat  Lactantius,  homines  lilieratos  ei  polilis  lilie- 
ris  inibutos,  cuni  nd  religioneni  accedunt ,  niinus  so- 
lere  credere,quod  despicinnt  siinplicitutem  sermonis 
sacrarum  Litteraruin.  Id  lamen  non  eveiiiet,  si  acce- 
dentes  ad  vernm  religioneni ,  habeant  doctorem  reli- 
gionis  exercitaium  in  rebus  sacris ,  perituin  et  litieris 
imbutuui.  Vulgaris  lectio  hnbebat  prius  :iii</e/iommes 
titterali^  cum  ad  Dei  religionem  accesserint,  ab  aliquo 
imperito  doctore  fundati  minu*  credunt,  Quae  quidem 
eumdein  fere  sensum  repraesentat,  ac  ille  qui  in  textu 
nostro  legitiir  :  sed  oratio  minus  elegans ,  aiqiie  ob- 


Asinius  Capi/o,  cujus  dociissinii  viri  meniionem  fa 
cit  Aulus  Gellius  lib.  v,  cap.  20,  idemque  Festus. 
Eumdein  tainen  Sisinnium  Capitonem  vocat  S.  Hie- 
ronymus,  Quacst.  in  Geuesim  nd  cap.  x. 
Convenitur.  Soli  mss.aniiq.i  Bon.  et  1  Reg.  convenit, 
Inlimum.  Mss.  8  rec  et  cd.  itom.  1470,  integrum. 
^  Sensum  intimum.  Goth.,  Ven.  1471,  Rost. :  sensum 
integrum.  Prius  aptiiis ,  cujus  eleganiiam  et  vim  ex 
Cicerone  Groiioviiis  ad  Minucii  Fel.  cap.  1,  pag.  4, 
Inlimis  sensibus,  iliusirat.  Sic  Lacl.  lib.  i,  cap.  20 : 
(jttiE  sensibus  intimis  borrere  debuerant.  BuN. 

Inde  homines  /i(/era/i.  Quare  in  prooeinio  tertii,  Tul- 
lianam  sibi  oplavit  eloqiieiiiinin  :  non  quod  veritas, 
cujus  sermo  siinplex  cst,  lenociiiio  verborum  indigeat, 
sed  propter  eos  qui  omnem  orationem  ni^i  dulce 
quiddaiii  linnientem  fastidiunt.  Verum  illic  dc  hoc 
satis  est  diclum.  Betcleius. 

Cum  ad  Dei  retigionem  accesserint.  Cx  anteceden- 
tiscapiiis20,fin.,ad  Dei  religionem  accedere^  idem  cst 


quoddiscedere  a  deorum  culiu.etadDenm  (Dei  Religio-  ^  scurior  est.  Illx  vero  yoces  doctore  /^unda/i, i|uae  saepe 


nem)se  conferre;  aut  inversis  verbis  in  Epit.  cap.  63, 
pr.  :  Releclis  profanis  ritibus,  ad  Dei  cultum  transire ; 
aiit  ex  lib.  vii,  cap.  22 :  Deos  relinquere,  et  ad  unius 
se  Dei  cuUum  religionemque  converiere;  aut  denique 
idein  quod  lib.  vii,  cap.  11  :  Coslestem  religionem 
Dei  (justitiam)  sequi.  Buneman. 

Si  non  fuerint  ab  aliquo  perito  doctore  fundati,  De 
his,qui  niiniis  solida  fundamehta  posuerunt,  dixit 
clegantius  lib.'  v,  cap.  1  :  Quorum  non  est  siqbilis  ac 
solidis  radicibus  [undata  et  fixa  sententia.  Nutant  enim 
pturimi ,  ac  maxime  qui  litterarum  atiquid  atiigerunt. 

BUNEMAN. 

Aceesserint ,  si  non  fuerint  ab  aliquo  perito  doctore 

(undati,  minus  credunt.  Si  non  ,  etc.  Uacc  verba  delet 
leumau.  Verum  hunc  locuin  ita  restitui  ex  mss.  an- 
liquissimis  1  Bunon.  etl  Reg.,  conseniientibus  1  Regio- 
Put.,  i  al.  Reg.,2Colb.,iCIarom.,  ^  Lips.,ed.Rom. 
i468y  in  quibos  est  accesserint,  ab  aliquo  perito  doclore 

Patrol.  \L 


non  leguntur  iii  veteris  el0(|uii  laiini  sermonis  aucio- 
ribus,  videntur  tamen  in  jurisconsultis,  qui  fundatos 
tn  jure  dicuiit.  Fundo  igitiir  idein  est  ac  doceo.  Sic 
apud  Liviuin  iegitur  leviitr  fundala  fides. 

Insidit,  Iia  cuncli  fere  mss.  et  ed.  Rom.  1470.  In 
2  rec.  est  insistit;  in  1  Colb.  et  sedit;  in  4  rec  et  11 
vulgatis  insidet, 

Et  mentis,  et  vocis.  Neque  vox  siiie  mente  est.  Dici- 
tur  abiisive  vox  de  iiianiinis  qiioque  nc  niutis,  stre- 
pitus  atque  sonitus ,  Latinis.  Quamquam  Aristoteles 
mutis  etiam  vocein  tribuii.  Beti;leius. 

Carere  fuco,  De  &iiiiplicitalc  SS.  Scripturarum  vide 
Isidor.  Pelus.  lib.  xi,  Ep.  5. 

Quce  animam  sibi  vinciant.  Mss.  1  Bon.  antiq.,  1 
Lips.  et  Brun.<u6/tdtin/.  Sic  legitur  apud  Buneinan.: 
—  Animam  sibi  subjiciunt,  Conjeci  iegendum  viciant^ 
id  est  vitiant  (nam  Rost.  fere  semper,  e.  g.  lib.  n, 
cap.  S^,  viciant  pro  vitiant  scribii).  Hucigitur  perti- 

33 


715 


FIM|.  LACnMTII  DIVIN.  INST|T. 


tw 


CAI>UT  XXll. 


A 


Ci^PUT  XXIIl. 


De  taporh  et  odom  voluptatibui. 

Ad  voliiplates  auteni  saporis  et  odoris,  qui  duo 
sensus  ad  solum  corpus  pertinent ,  nihil  est  quod  a 
nobis  disputeiur;  nisi  forie  quis  exigit  ut  dicamus, 
lurpe  esse  sapienti  ac  bono,  si  veniri  el  gulse  serviat ; 
si  unguentis  oblitus,  ac  floribus  coronalus  incedai : 
qwjd  qui  facil,  ulique  insipiens,  ineplus,  et  nihiii  est, 
ct  quem  ne  odor  quidem  virtuiis  atiigerit.  Fortasse 
quispiam  dixerit :  Cur  ergo  illa  facta  sunt,  nisi  ul  iis 
fruamur?  Atenim  jam  saepe  dictum  est,  virlutem  nul- 
lam  futuram  fuisse,  nisi  haberet  quae  opprimeret. 
Itaque  fecit  omnia  Dcus  ad  instruendum  certamen 
rerum  duarum.  Ergo  illecebrae  istae  voluptalum  arma 
suntiliius,cujusopns  uniim  est,  expugnare  virlulem, 
jusiiiiamque  ab  hominibus  excludere.  His  blandimen- 
tis  et  suavitatibus  titillat  animas.  Scit  enim  quia 
moriis  est  fabricairix  vohipias.  Nam  sicut  Deus  ho- 
minem  ad  vitam  ,  oon  nisi  per  virlutem  ac  Inborem 
vocat  :  ita  ille  ad  morlem  per  delicias  ac  voluptales; 
ct  sicut  ad  verum  bonum  per  rallacia  mala,  sic  ad  ve- 
rum  malum  per  fallacia  bona  pcrreniiur.  Caveiida 
sunt  igitur  obleclamenla  ista,  (aiiquam  laquei  et  pla* 
gx ;  ne  suavitudinum  mollitie  capll ,  sub  dilionem 
ntortis  cum  ipso  corpore  redigamur ,  cui  nos  manci- 
pavimus. 


De  tactus  voluptate  el  libidm »  atq^e  de  ntalrimonia  ti 
cotUtitenlta. 

Yenio  nunc  ad  eam,  quae  percipitur  ex  (actu,  to- 
luptatem  :  qui  sensus  est  quidem  totius  corporis.  Sed 
ego  non  de  ornamentis,  aut  vestibus,  sed  de  sola  libi- 
dine  dicendum  mihi  puto ;  quae  maxime  coercenda 
est,  quia  maxiine  nocet.  Cum  excogitasset  Deus  duo- 
rum  sexuum  rationem ,  atlribuit  iis ,  ut  se  invicem 
appeterent,  et  conjunciione  gauderent.  Itaqoe  arden- 
tissimam  cupiditaiem  cunctorum  animanlium  corpo- 
ribus  admiscuit,  ut  in  hos  affectus  avidissime  ruerenl, 
eaque  raiione  propagari  et  multiplicari  genera  pos- 

B  sent.  Quae  cupiditas  et  appeientia  in  homioe  vehe- 
mentior  et  acrior  invenitur;  vel  quia  hominum  mul- 
tiiudinem  voluitesse  majorem,vel  quoniam  virtutem 
soli  bomioi  dedit,  ut  essel  laus  et  gloria  in  coercen- 
dis  voluptatibus,  et  abstinentia  sui.  Scit  ergo  adver- 
sarius  ille  noster,  quanla  sit  vis  hujus  cupidilatis, 
quam  quidam  necessitatem  dicere  maluerunt;  eam- 
que  a  recio  et  bono,  ad  malum  et  pravum  transfert. 
lUicita  enim  desideria  immittit,  ut  aliena  contami- 
neot,  quibus  habere  propria  sine  delicto  licet.  Objicii 
quippe  oculis  irritabiles  formas,  siiggeritque  fomenta, 
el  vitiis  pabulum  subministrat :  tum  iotimis  visceribus 
Stiniulos  orones  conlurbat  et  commovet,  et  naturalem 
illum  incitat  atque  inflammat  ardorem,  donec  irretH 
tum  hominem  implicatumque  decipiat.  Ac  ne  quis 

G  esset,  qui  poenarum  metu  abstineret  alieno,  lopaoarla 

VARK)RUM  NOTiE. 


nercnt  iupra ,  voiupta$,»,  vitiosa.  Verbum  vitiant  iia- 
que  textui  integro  aptum  ,  quia  et  de  animo  et  cor- 
pore  diciiur.  Bon. 

Ad  voluptaies.  Ad,  pro  quod  attinet,  iisurpatur.  Nihil 
hic  supplendum.  Eleganter  Veieres,  etsi  rarius,  dlspu' 
tare  ad  aliquid,  disterere  ad  aliqmd.  lieruiii  Lacianlius 
ex  Gellio  in  Epit.  cap.  29  :  Ad  ea  Chrysipput  ciini 
dUtereret.  BuN. 

Niliil  estquod  anobitditputelur.^^s.  Gauc,  Juo. 
9t  ^dil.  7,  mhil  ett  atiud  quod,  ctc. 

Ventri  et  gut^e.  Hos  ftigiendos  docet  Paulus  ad  Phi- 
lippenses  iii,  19,  quorum  deus  venter  est, 

*Si  vngueniis  otfUtus,  eic.  Arnohiiis  lib.  v  :  Quid 
compii  viotaceis  coronisf  Ungueiitum  olere,  et  saiyris  . 
et  scenis  explosuin  est,  tanquam  molle,  et  virili  de-  ^ 
coro  adversum.  Arisioieles  iii  ni  Moral.  cap.  10,  eos 
ponil  in  numero  t&)v  ocxoWtuv,  qui  odoribus  et  suavi 
musices  concentu  supra  moduin  deleciantnr;  iiitem- 
l>eranles  lamen  magis  accedere  ariiriuat  tovc  twv /ijtv- 
A&)v  6(Ttioug  XaiponoL^.  Verum  ^ristoteles  reprelien- 
sione  uignissiniiis  est,  quod  leniperaniiam  corpori, 
atque  non  iiein  animoassignai.  Quid  qiiod  scripiores 
ecclesiastici  florum  odorem,serioruniqueusunidam- 
nant.  Nnin  Teriullianus  in  eo  libro  qiian  de  Corona 
mititis  iiisrripsit,  Oorum  in  coronis  usum  execrnlur. 
Et  iu  Apologet.  cap.  46,  probat,  christinnos  nihilomi- 
iius  portionem  suam  ad  viix  consociaiionein  adfei  re, 
etinni^i  flores  naribiis  nou  admoveant,  si  speclacula 
nulLi  spectent.  Minucius :  Qnot  caput  non  corona- 
'  mus,  ignoscite;nec  moriuot  coronamut^cum  bealut  non 
iqeat,  et  miter  non  gaudeat  floribus. 

Itaque  fecit  omnia.  1  Bonon.  antiq.  Idque  [ecH 
onme. 


Ab  hominibut.  Ita  restitui  ex  editis  Torn.  ac  Sou- 
bron.  cunctisque  mss.  praeter  2  Reg.  rec.  et  f  Golb., 
in  quibus,  velni  in  impressis ,  est  ab  hominibui,  vel 
ex  omnibus;  i  Brun.  et  edit.  Bctul.  ab  atiit. 

Quia.  Est  pro  quod.  Et  sic  nlibi  passim  Lactantius, 
alii<iiie  auctores ;  ut  passim  videre  est. 

Ex  tactu  voluptatem.  Tactus  («^)  totius  corporis 
organo  uiitur,  cuin  reliqui  seiisus  singidi  singula  sus 
inSlrumenla  habeanl.  Atque  sic  pro  portioiie  libido 
omni\iin  maxima  esi  et  suaviiate  qiiae  ex  coitu  capi- 
tur  (iiam  caelera  loius  hic  scnsus  vilio  earet),  totuni 
corpus  hiat.  l)e  qiio  vide  Arisioi.  lib.  de  Generaiione 
animal.  priino,  cap.  18.  Betcl. 

Cupidttat.  De  qua  vide  Plinium  lib.  x,  cap.  6S. 
.      Ut  etset  laus.  i  Colb.  a  priina  manu,  et  edit.  Is.  in 
marg.  :  Forle,  ut  esset  ei  laus. 

Qaam  quidam  necessitatem.  Mihi  videtur  Hermetero 
Trismegistum  et  Apuleium,  quem  legerat,  inielkxisse. 
Aptil.  in  Apolog.  p.  5^7  :  Nubendi.,.  teu  rathneni  eeu 
necettitatem  fato  adtcribit.  BuN. 

Objicit,  elc.  Sic  emendavi  ex  omnibu^  proDe  ms;^. 
ft  i^  impressi^.  Reg.  i  rec.'  ct  GoiU. ,'Objicit  itaque 
ocuth  ';  i  Bonon.  nniiq.  Objicitque  pras  ocutit.  Editi 
nonniini,  Objicitque  oculit^  roale ;  mox  euim  se^^iar, 
iuggeritque. 

tum  in  intimit  visceribut.  Pjr.Tposiuonem ,  qu^ai  in 

ghiriinis  libris  absorbuit  syllaba  sequens,  addidi  ex 
leinim.,  torn.  1587,  i615. 

Lupanaria  quoque  conttituit.  Per  suos  nimiram  sa- 
tellites.  Nam  in  hisioriis  de  Caligula  et  Heliogabalo 
legimus ,  quod  lupaiiaria  constituerinti  Caetentm  de 
lupanaribus,  lib.  i  dictum  est,  cap.  20.  TerUil.  kk 
PaUio  :  Aspke  tupoi  popularium  ii^dimni 


717  UBSR  VI.  DE  \%^0  QULTU.  718 

qiioque  constiluit:  etpudorem  infelicium  mulicrum  Amaximaadhibendavirtiiserit,  utcupUlilatlconli^en- 


publicavii,  ui  ludibrio  haberet  tara  eos  qui  faciunt, 
quam  quas  pali  necesse  cst. 

llis  obscocnitaiibus  animas,  ad  sanctilalem  ge^iusi, 
velut  in  coeni  gurgite  demersil,  pudorem  extinxit, 
pudiciliam  profligavit.  Ideno  etiam  mares  maribus  ad- 
miscuit;  cl  nefandos  coiiuscontra  naturam  contraque 
instilutum  Dei  machinatus  esl :  sic  imbuit  hoipincs., 
et  armavit  ad  nefas  omne.  Quid  enim  pptesl  esse  san- 
clum  iis,  qui  xlalem  imbecillamet  prxsidio  indigcn- 
tem,  libidini  su»  depopulandam  foedandamque  sid)- 
siraverinl?  Non  potest  hxc  res  pro  magniiudine  scc- 
leris  cnarrari.  Nihil  amplius  islos  appellare  possum, 
quam  impios  et  parricidas,  quibus  non  sufGcit  sexus 
a  Deo  datus,  nisi  etiam  suum  prpfane  ac  peiulanlcr 


tia  reluaetur.  Nec  tanlum  alienis,  quae  aitiugere  non 
iicet,  verum  eiiam  publicis  vulgaiisque  corpor^U^^ 
abstinendum,  Deus  prapcepii;  do,ceique  cos,  cu^i 
duo  inter  se  corpora  fueri^t  copulata,  uni^n  corpus 
efficere.  lia  qui  sccoeno  immerserit ,  coeno  sit  oblitus 
necesse  esi;  ct  corpus  quidem  cito  ablui  potest: 
meos  autem  coniagione  impudici  corporis  inquinata 
non  poiest ,  nisi  el  longo  tempore ,  et  muliis  bonis 
opcribus,  ab  ea  qua;  inhaeseril  colluvione  purgari. 
Oporiel  ergo  sibi  qiiemque  proponere ,  duorqm  sc- 
xuuni  conjunciionem  generaodi  causa  datam  esse  vi- 
ventihus  ,  earoque  legem  his  aSectibus  posiiam  »  ut 
successionem  pareni.  Siculautem  dedit  nobis  oculos 
Deus,  non  ut  speetemus  ,  voluptalemque  capiamus. 


illudanl.  Hxc  tamen  apud  illos  levia ,  et  quasi  ho-  £  sed  ut  videamus  proptcr  eos  actus,  qui  pertinent 


ncsia  suut.  Quid  dicam  de  iis,  qui  abominandam  non 
libidincm,  sed  insaniam  potius  exerceotl  Piget  dicere: 
sed  quid  his  fore  crcdamus,  quos  non  pigct  facere? 
et  tamen  diccndiim  est,  quia  fit.  De  isiis  loquor,  quo- 
rum  leterrima  libido  et  execrabilis  furor  ne  capiti 
quidem  parcit.  Quibus  hoc  verbis,  aut  qua  indigna- 
tione  tantum  nefas  prosequar?  Yincit  officium  liuguas 
sccleris  magniiudo.  Cum  igilur  libido  hxc  cdat  opera, 
et  hrcc  facinora  designei,  armandi  adversus  eam  vir- 
tute  maxima  sumus.  Quisquis  affeclus  iilos  frxnare 
non  polest,  cohibeat  eos  intra  prxscriptum  legilimi 
tori,ut  et  illud,quod  avide  expeiit,  consequalur, el  la- 
men  in  peccalum  non  iiicidat.  Nam  quid  sibi  homines 
perdiii  voluni?  Nempe  honesia  opera  voluptas  se- 


ad  vilae  necessilalem,  ita  geniialem  corporis  partem  , 
quod  nomen  ipsum  docet ,  oulla  alia  causa  nisi  effi- 
ciendae  sobolis  accepimus.  Huic  divinae  legi  summa 
devotione  parendum  est.  Sint  omnes,  qui  se  disclpu- 
los  Dei  profitebunlur ,  ita  morati  et  instituli ,  ut  im- 
perare  sibi  possinl.  Nam  qui  volupiatibus  indulgent , 
qui  libidini  obsequunlur,  ii  animam  suam  corpori 
mancipant ,  aJ  moriemque  condemnani:  quia  se  cor- 
pori  addixerunt ,  in  quod  habet  mors  potestalem. 
Unusquisque  igitur  ,quanium  potesi,  forniet  se  ad 
verecundiam  ,  pudorcm  colal ,  castilatem  coriscien- 
tia  et  nicnle  tueatur  ;  nec  tantum  legibus  publicis  pa- 
reat :  sed  sit  supra  omiies  leges  ,  qui  legem  Dei  se- 
quitur.  Quibus  bonis  si  assueveril,  jam  pudcbiteum 


quitur  :  si  ipsam  per  se  appetunt,  jusui  ei  legiiim;|  Q  ad  deteriora  desciscere:  modoplaceant  recta  etho- 
frui  licet.  nesta ,  quae  melioribus  jucundiora  sunt  quam  prava 

Quod  si  aliqua   neccssitas  prohibebit,  tum  v^ro      ct  inhonesta  pejoribus. 

VARIORUM  miM. 


Pudichiam  profligavit,  Sic  editip  Cellarii  et  Ifeu- 
manni,  et  qdidcm  recie,  ut  sit  gradatio,  d^mmtl, 
extinxit,  profiigavit,  Alii  flagitavit.  quasi  diceres,  ar- 
denter  ad  stupra  et  flagiiia  sollicitare ,  vel  de  stupro 
instantius  aliquam  virginem  appellare.  Mss.  6  Yali- 
cani,  I  Reg.  rec,  1  Lips.,  1  Clarom.  et  Afdus  inter 
emendanda  errata  suse  editionis  habent  flagitiavit ;  in- 
solens  verhum.  Marm.  et  i  Reg.  a  secunda  manu 
jrrofugavit;  2  Reg.  rec.  fugavit,  Al  non  mihi  placent 
variaiites  istae  leciiones,  iiec  Retuleii  nec  Isaei  corre- 
ctiones.  Pudicitiam  flagitdvit^  in  multis  mss.  Et  sic 
IJipianus  de  privat.  defic,  cap.  2,  et  lege  2  Digest. 


De  hoc  pecrato  abunde  tractat  Hieron.  Magius,  ul  vi- 
dere  esl  iii  Tbesauro  Criiic  Gruieri  tom.  ii,  p.  13«^. 

Ex  GALLiEO. 

Consequatur,  Restitui  ex  ed.  Torn.  Soubron.  etoqi- 
nibus  mss.  pru?ter  i  Reg.  ciii  est  fxequatur.  i  Rfg. 
rcc  et  3  Colb.  ac  \6  editl,  asscquatur. 

Prohibebiu  Ms.  i,  Reg.  cohibebit ;  2l\u  8  rec.  el  6 
cdd.  prohibet ;  i  Colb.  prohiberet.  Caeleri ,  ut  in  lextq. 

Alienis ,  qiioj,  Post  nlienis,  multi  mss.  cuncti(|iie 
fcre  ediii  addunt  <oris ,  quod  stare  non  poiest  cum 
relaiivo  qnof,  i  Reg.  rec  ^«0«.— Atiamcn  Buneman. 
babcl  alienis  toris  ei  noiain  sequeutem  exbibct  iu 


de  priv.  delic,  §  5,  ancitlam  alienam  flAgitare.  Sed  -.  hanc  vocem: — Alienis  toris,  quas,  Constanler  ila  libri; 
liaec  satis  ad  rem  facere  non  videntiir.—  Pudicitiam.  "  iit  dicalur  uiroqiie  generc  lorns,  lorum.  tori    lora 


Hic  perpende  illa  lib.  i,  cap.  20  :  Nulla  pudiciiia,  11- 
bidinibus  effrtBnatis  omnem  sexum  et  omnes  corporis 
partes  contaminantibus.  BuN. 

Mares  maribvs  adnmcutt,  i  Bon.  al)tiq.  applicuit, 
Crimeu  sodomiliciim.  VideEpislol.  ad  Romanos,  c.  i. 

Jnstitutum  Dei,  Sic  restitui  ex  ii  vel.  edilis  cunc- 
tisque  niss.,exceptis  Em.  et  i  Clarom.,  in  quibiisest 
jwtitiam  Dei,  ut  iii  5  vulgatls. 

Nisi  etiam  suum  profane,  etc  Ita  ross.  2  Qonon., 
Tax.,  Pen.  In  Cuuc,  Jun.  et  8  ediiis,  pro  etiam,  cst 
et.  Scripii  7  Reg.,  inier  quos  sunt  duo  veterrimi,  et 
ii  alii  rec.  habent,  nisi  etiam  suum  sexum  profane  ;  .5 
rec  toiidemqueedili,  7ifst  et  suum  sexum  profane,  per- 
peram  repetentes  vocem  sexum,  qux  mox  pra^ccssit. 

iVe  capiii  quidem  parcit.  De  hoc  peccalo  propter 
ejus  obscccnilaiem  nihil  dicimus.  Yide,  si  potes  sajva 
verecundia,  qu%  referi  Suetonius  de  nionstro  homiiiis 
Tiberio;  nam  in  hac  re  scelui  fuerir  erttdifum  esse. 


ut  fornSy  forum,  lectus,  lectum.  Bun. 

Proponere,  Sic  emendavi  ex  edit  Cellar.  cunclisqiie 
mss.  prreier  2  Reg.  rec  et  i  Clarom.  qui  ferant 
prwponere,  ut  i8  edit. 

nuic.  ms.  i  Bonon.  anliq.  Cui. 

Ad  mortemque  condemnant,  lia  restitui  ex  mss.  et 
omnibus  fere  edilis.  i  Bonon.  antiq.  soliis,  el  non- 
nulli  lypis  excusi  habcnl ,  morteque  condemnant. 

Jn  quod  hnbet  mors  potestatem.  Reposui  quod  er 
mss.-  2  antiquissimis  Reg.,  i  al.  Reg.  opiimae  not»; 
et  2  Brun.  In  7  Reg.,  6  Colb.,  2  Clarom.  et  17 
edit.  legitur  in  quo, 

Pudorem,  Scripii  16  et  i2  edit.  addunt  que^  sed 
friistra;  a  sequenti  cnim  ntembro  abest. 

Ad  deteriorn  desciscere.  Sic  restitui  ex  mss.  i  Bo- 
non.  antiq.,  Pal.,  4  Reg.,  favente  antiquissimo  Re- 
gio,  in  quo  legiiur  desuescere;  corrupfe  pro  descisce- 
te.  1d  i$  scriptis  et  i9  editis  est  descendere. 


719  FIRM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT.  7i0 

Nondum  omnia  cislitatis  offlcia  executus  5um :  A  aegre  rereniibus  prsQStare  sc  fidem  non  exlilbentibus 


quam  Deus  non  modo  intra  privaios  parietes\  sed 
etiam  proescriplo  leciuli  tenninat ;  ut  cum  qtiis  lia- 
beat  uxorem  ,  neque  servam ,  neque  liberam  hahere 
insuper  velit,  sed  mairimonio  fidem  scrvel.  Non 
enim ,  sicut  juris  publici  ratio  est ,  sola  mulier  adul- 
lera  est,  qu»  habet  alium,  mariius  autem,  etiam  si 
plures  habeat ,  a  crimine  adulterii  solutus  est.  Sed 
divina  lex  ita  duos  in  matrimonium ,  quod  est  in  cor- 
pus  unum,  pari  jure  coiijungit ,  ut  adulter  habeaiur , 
quisquis  compagem  corporis  in  diversa  distraxerit. 
Nec  ob  aliam  causam  Deus  ,  cum  cseieras  animanles 
susceplo  foetu  maribus  repugnare  voluisset ,  solam 
omnium  mnlierem  patientem  viri  fecit ;  scilicet  ne 
fceminis  repngnantibus  ,  libido  cogeret  viros  aliud 
appctere  ,  eoque  facto  ,  castiialis  gloriam  non  tene- 
reot.  Sed  neque  mulier  virtolem  pudicilix  caperet , 
81  peccnre  non  posset.  Nam  quis  mutum  animal  pu- 
dicum  esse  dixerit ,  quod  suscepto  roelu  mari  repu- 
gnat  ?  Quod  ideo  racit ,  quia  necesse  est  in  dolorcm 
atque  in  periculum  veniai ,  si  admiserit.  Nulla  igitur 
laus  est ,  non  Taccre  quod  facere  non  possis.  Ideo 
autem  pudicilia  in  homine  laudatur  ,  quia  iion  natu- 
ralis  est ,  sed  voluntarin.  Servonda  igilur  fides  ab 
utroque  nlleri  est;  immocxemploconiineniiaedocenda 
uxor ,  ut  se  caste  gerat.  Iniquum  est  enini ,  ut  id 
exigas  ,  quod  prjestarc  ipse  non  possis.  Qux  iniqui- 
tas  efTecit  profecto,  ui  essent  aduUeria,  rceminis 


B 


muluam  cbaritaiem.  Denique  nulla  est  tam  pcrditi 
pudoris  adultera  ,  quae  non  hanc  cansam  viliis  suis 
praetendat ;  injuriam  se  peccando  non  racere  ,  scd 
rererre.  Quod  opiime  Quinlilianus  expressii :  Ilomo  , 
inquit ,  neque  alieni  matrimonii  abstinens ,  ncque 
sui  custos  ,  qux  inter  se  natura  conncxa  sunt.  Nam 
neque  maritus  circa  corrumpendas  aliorum  conjuges 
occupatus  potest  vacare  domesticae  sanclitali ;  ci  uxor , 
cum  in  tale  incidit  matrimonium,  exempio  ipso  con- 
citata  ,  aut  imilari  se  putat ,  aut  vindicari. 

Gavendum  igitur,  ne  occasionem  viliis  nostrn  in- 
tempcrantia  demus:sed  assuescani  invicem  inorcs 
duorum,  el  jugum  pnribusanimis  rernnt.  Nosipsos  in 
altero  cogitemus.  Nam  rere  in  hoc  justiiiae  sum:na 
consistit,  ut  nonracias  alteri,  quidquid  ipsc  ab  nltcro 
pati  nolis.  Hxc  sunt  quae  ad  conlinentiam  prxcipiun- 
tur  a  Deo.  Sed  tamen  ne  quis  divina  prx*cepia  cir- 
cumscribere  se  putet  posse,  adduntur  illa,  ut  omnis 
calumnia,  et  occasio  rraudis  removcatur,  adulicrum 
esse.  qui  a  mnrito  dimissam  duxerit,eteum  qui  pr.12- 
ter  crimen  adulterii  uxorem  dimiserit,  ut  alteram  du- 
cat ;  dissociari  enim  corpus  et  distrnhi  Deus  iioluit. 
Praeterea  non  lantum  adulierium  esse  vitanilum,  sed 
eliam  cogiiatioiiem ;  ne  quis  aspicial  alienam,  et 
animo  concupiscat  :  adulieram  enim  fieri  mcnicm, 
si  vel  imaginem  voluptatis  sibi  ipsa  depiuxerit.  Ncns 
esi  cnim  profecto  quae  peccal ;  quae  immoderatae  li- 


VARIORUM  NOTiE. 

Neque  servaiii^  neque  liberam,  ctcf.  Qunrc  ropre- C  tur,  an  omnino  peccaverit 


bendenda  est  in  jure  civili  Romanorum  lcx  Julia , 
quoe  inter  liberas  tanmm  personas  adulierium  stu- 
prumve  passas  iocum  habet;  caeterum  injuriarum, 
vel  servi  corrupli  actionem  relinquat  actori  adversus 
eiim,  qui  cum  serva  Consueludinem  habeat.  Lib.  Inler 
liberas  ,  ff.  nc  lib.  Jul.  de  Adul.  Non  levior  error  est 
eorumdem  jureconsultorum  ,  qui  adulterium  et  stu- 
prum  eum  recisse  dicunt,qui  vel  cum  conjuge  tua 
consuetudinem  hnbuil » vel  filiam  vitinvit;  eitu,  licet 
fidem  uxori  rerelleris  ,  aduUer  non  eris  ,  nisi  te  alte- 
ra  pars  reum  receril :  alque  ita  adulterium  cx  passis, 
non  ex  inrerentibus  inetiuntur.  Adulicr  ipsis  est , 
qui  cum  nlierius  uxore  consuctiidiiiem  habcl ,  ciiam 
sl  mariius  noii  sit.  Sluprum  inlulissc  dicitur,  licet 
mariius ,  si  rcni  cuin  virgine  vidunve  hnbuerit.  Sed 
sacrx  litierae  cum  ndulterii  teneri  dicunl ,  qui  fidem 
conjugalem  refellit.  Betuleius. 

Sola  mulier  aduUera  e$t ,  etc.  IIoc  non  ita  esi  ac- 
cipiendum  .  quasi  vcl  contra  conjugis  luaeadiiUerum, 
vel  qiiasi  flli.-e  stupraiorcm  {  si  modo  hucc  Modesiiiii 
differcntia  ndinitiendn  cst ,  qiiam  Ulpianus  xaraxpn- 
^(xdjTs/:>ov  confundi  ratetiir)  actio  daUi  non  »il :  ''sed 
qiiod  inulieri  lex  Jnlia  non  permitlat  in  piiblico  judi- 
cio  adtilterii  ncciisationem,  ut  Irnpp.  Severus  ct  An- 
loninusCassi»  rescripserunl,  leg.  prima,  Cod.  ad^Ieg. 
JuriamdeAduli.  Betul. 

Mariius  auiem,  elc.  Ex  Petito  lex  Solonis,  qiiae 
partiu)  cxiat  apiid  Lysiam,  partiin  apiid  Plutarch.  Ila 
Jiabel  :  Ne  qnis  pro  moscho  prehenditor  in  ea,  quat  vel 
iit  lupannri,  vcl  publice  proilat.  Qum  publice  vrostant^ 
eliamservorum  iujurim  obnoxim  sunto;  per  (upanaria 
namque  atque  anciUulas  libido  permiititur,  llieronym. 
in  Vita  Fabiolx  :  vide  et  August.  de  Civ.  Dei  lib.  xiv, 
cap.  17.  Uinc  apiid  Quintiiiau.  lib.  vii,  cap.  4,  qiise- 
rilur  an  deprehensus  cum  atterius  uxore  adulter  sit: 
quia  non  de  appellatione,  sed  de  vi  racii  ejus  ainbigi- 


Divina  lex.  Matth.   xix  ,   Marc.   x,  I    Cor.   vii 
Ephes.  V.  * 

Solam  omnium  mulierem,  etc.  Plinius  alt  lib.  vii, 
cap.  H  :  PriF^er  mulierem  pauea  animalia  coilum  no- 
vere  gravida,  In  paucis  iis  sunt  equa  et  sus,  ut  idem 
Plmiusaitexiremocap.  63  lib.  x:  sed  solliis  equas 
meminit  Aristot.  lib.  iv  de  Gen.  Anim.,  cap.  5. 

Libido  cogeret  viros  aliud  appetere.  Ms.  Brun  alias  • 
Francius,  aliam.  ' 

life  Iniquum  est  enim,  elc.  Ulpian  in  lib.Si  uxor.,  §  Jiidex 
ff.  ad  leg.  Jul.de  adult.  <  Judex,  inquit,  ante  oculos 
haberedebet,  eiinquirere,  an  marilus  pudice  vivens 
mulieriquoque  bonos  niores  colendi  auctor  riierit.  Per- 
iniquum  eniin  videtur  esse,  ut  pudicitiam  vir  ab 
uxore  exigai,  quam  ipse  non  exhibeat.  Qu«  res  po- 
test  et  virum  damnare,  nou  rem  ob  compensaiionom 
muiiii  cnmiiiis  inter  utrosque  communicare.  1  Betul. 
D  .^^ff^f'-  ^^^'  ^^  rec.  el  4  vel.  edii.  id  effecit,  5  alii. 
to  e/yicit.  • 

Exemplo  ipso  ronci/am.Sicreposuiexmss.iOneg., 
5Colb.  etSaliis.  1  Colb.  et  1  Clarom.  habent.txm- 
pto  tpsa  concitata;  edil.  12,  exemploipso  incitata;  \n  4 
ahis  excusis  deesi  i>w.—  Exempto...  concitata,  Cic, 
I.  II  de  tin.,  c.  19,  animt  ardore...  concitati,  et  La- 
clani. ,  I.  1,  c.  10,  concitaius  dotore  injurim ;  sed 
plane,  ut  hic,  in  I.  de  Mortibus  Persec,  c.  9.  con- 
cttatus  domesticis  exemplis  dixerit. 

Vindicari.  Ex  edit.  Rom.  1470.  cunclisquc  mss. 
est,  prailer  1  Colb.,  in  quo,  sicut  ct  in  17  vulsatis 
legitur  vindicare.  ^      ' 

Adduntur  iUa.  Ita  correxi  ex  mss.  2  antiqui^simis 
Reg.  alnsque  sex.In  13  totidemqiieeditiseslndJrt/t. 
/iir;in  1  Bon.  antiq.ei4aliis  adducuntur. 

Dtmtssam  duxerit.i  Colb.  divisam ;  1  Bon.    .inti.i 
duxeritejectam  ;Luc.yi.  *' 

Adulteram  fieri  menfem.  Ovid.,  aduliera  tnens  esi. 

FRAZfcms. 


m  LIBER  VI.  DE  VFKO  CILTU 

l)idinis  rriiclum  cogitaiione  compleclitur :  in  hac  cri-  A 

men  esi,  in  liae  omne  delictum.  Nam  eisi  corpus 

nulla  sit  labe  niaculalum,  non  constat  tamen  pudi- 

citisB  ratio,  si  animns  incestus  est;  nec  illibala  ca&ti- 

las  Tideri  polest,  nbi  conscienliam  cupidilas  inquina- 

vit.  Nec  vero  aliquis  exisiimet,  dirficile  esse  Trxnos 

imponcre  volupiaii  ,  eamque  vagam   et  erranlem 

castilalis  pudicitiaeque  limitibusincludere;  cum  pro- 

positum  sit  bominibuseiiam  vincere,  ac  plurimi  bea- 

lam  alque  incorruplam  corporis  inlegriiatem  retl- 

nuerint ;  muiliquc  sint  qui  boc  coelesti  genere  vitse 

felicissime  pertVuanlur.  Quod  quidem  Deus  non  ita 

ficri  pr.ccepit,  tamquam  astringat,  quia  generari  ho- 

mines  oportet :  sed  tamquam  sinat.  Scit  enim  quan- 

tam  bis  affeciibus  imposuerit  necessiiatem.  Si  quis 


7Si 

CAPUT  XXIV. 

De  pcenilentia^  de  veiiia,  ac  prwceptis  Dd. 

Nec  tamen  dcHciat  aliquis,  aut  de  se  ipse  despe* 
ret,  si  aut  copidilate  vicius,  aut  libidine  Impulsus. 
aut  errore  deceptus,  aut  vi  coaclus,  ad  injnsiiti» 
viam  lapsus  est.  Potest  enim  reduci,  ac  liberari,  $i 
eum  pceniieat  aciorum,  et  ad  meliora  conversus,  sa- 
tisraciat  Deo.  Quod  fieri  posse  Cicero  non  puuvit, 
cujus  hscc  in  Academico  tertio  verba  sunt :  <  Qnod  si 
liceret  ut  iis  qui  in  ilinere  deerravissent,  sic  viaoi 
deviam  secutos  corrigere  errorem  poenitendo,  faci- 
liur  esset  emendaiio  lemeritatis.  i  Licet  plane.  Nam 
si  liberos  nostros,  cum  deliclorum  suorum  cernimus 
hoc,  inquii,  facere  potocrii,  babebit  eximiam  incom-  B  pocnitere,  corrcctos  esse  arbitramur,  ct  abdicatos  ab- 


parabilenh]ue  mercedem.  Quod  continentiae  genus 
qunsi  fastigium  est,  omniumque  consummatio  virtu- 
lum.  At  quam  si  quis  eniti  atque  eluctari  potuerit, 
huiic  servum  domiiius,  hunc  discipulum  magister 
agnoscet ;  hic  terram  triumphabit ;  hicerit  consi- 
milis  Deo,  qui  viriutem  Dei  ccepit.  Haec  qiiidem  dif- 
ficiliavidenlur  :  sedde  eo  loquimur,  cui  calcatisom- 
nibus  terrenis,  iler  iii  ccelum  paralur.  Nam  quia 
virlus  in  Dei  agnitione  consistit,  omnia  gravia  sunt, 
dum  ignores  ;  ubi  cognoveris,  faciiia.  Per  ipsas  dif- 
ficuliates  nobis  exeundum  est,  qui  ad  summum  bo- 
num  tendimus. 


jectosque  rursQs  tamen  suscipimus,  fuvemus,  am- 
plectimur :  cur  desperemus  clementiam  Dei  patris 
pceniiendo  posse  placari  ?  Ergo  idem  Dominus  ac 
parens  iiiduigcntissimus  remissurum  se  poenitenti- 
bus  peccata  promiltit,  et  oblitieralurum  omnes  ini- 
quitaies  ejus,  qui  jiistiiiani  denuo  coeperit  operari. 
Sicul  enim  nihil  prodesi  male  vivcnii  aiite  actae  vitae 
probitas,  quia  superveniens  nequitia  jusiitix  opera 
delevit :  iia  nihil  officiunt  peccata  velera  correcto, 
quia  superveniens  jusiitia  labem  vitae  prioris  abole- 
vit.  Is  enim  quem  facii  sui  poenitet,  errorem  suam 
pristinum  intelligit;  ideoque  Grdeci  melius  et  signifi* 


VARIORUM  NOTiE. 

Libidinis  fructum  cogitatione  compiectitur .  Augustin.  C      Qt^od  <i  liceret  ut  tVs,  etc.  Hic  Ciceronis  locus  Don 
contra  Mauich.  :  Ju$titia  tenet  sola  mala  voluntate^      exlal  hodie.  ISiEUS. 


quamvis  quod  volueriut  ,  implere  nequiverint,  Sal- 
viaii.,  VI :  Jpsa  rei  turpis  cupidilas  pro  aciione  damna» 
tur.  Ainbros.,  1. 1  de  Offic.  :  Adulterium  non  soium 
facti  coUuvione,  sed  el  aspectus  attentione  commitlitur. 

pRlCiCU^. 

Cum  propositum  sit  hominibus.  Scnpli  9  rec.  et 
10  edil.  vcl.,  omnibus  hominibus. 

Etiam  vincere.  Sic  rcposui  ex  5  vet.  imprcssis,  et 
omnibus  ferc  niss.  prxlor  i  Lips.  cui  estel  eam  vin' 
cere;  i  Colb.  et  S  edil.,  eam  vincere. 

Hoc  coelesii  genere  vUce.  Id  est  cxlibalu.  Francios  , 
in  ora  iibri  sui. 

Sed  lamquam  sinat.  In  solo  inss.  Regio  nnliquiore, 
sed  tamquam  qui  libertalem  arbitrio  targiatur  :  quod 
estglosscma. 

Terram  triumphabil.  Iii   quarlo  casu  ,   sicut  alibi 


dixil,  vitam  vivere^  mortem  occumbere^  militiani  miti-  -^  pjjjQ  prodigo,  Lucse  xv. 


Viam  deviam.  Iia  emendavi  ex  pluribus  mss.  et 
edilis.  Gallice,  la  mauvaise  voie  :  apiior  leclio,  quam 
vt/a»i  deviam  alioriiin  iO.  Etenim  no*«tra  coiifirmaiur 
ex  aliis  Laciamii  locis,  1.  iv  Div.  Iiisl.,  c.  50,  vias 
sibi  devias  condiderunt,  et  I.  v,  c.i,  ab  illo  itinere  de» 
vio.  Iii  iis  scilicet  Ciceroiiem  imilaius  esL  — Letfitur 
apud  Bnnem.: — Vitam  deviam,  Golhnn.,  Rosi.,  Ven. 
i'i7i  ,  i5i5 ,  Paris.,  Crai.,  Gymn.,  Tornes.,  sie  viam 
deviam.  Via  liic  non  habet  locuni  ct  hin<^nieliu8  Lips., 
Reimm.,  Fasil.,  Grvph.,Bclul.,  Thnnias.  reliqui,  vitam 
deviam.  Sic  vita  devia  est  vita  a  vera  via  virtutis  arer^ 
sa,  auciore  Grsevio  ad  Cicer.,  Amicit.,  cap.  25.  Plura 
ad  Lact.,  lib.  111.  cap.  ii. 

Facitior.  Sic  resiitui  ex  omnibus  mss.  et  complu- 
ribus  ediiis;  felicior  est  in  9  excusis. 

Liberos  nosiros.  Qunc  rcs  eleganter  efTecta  esl  in 


tare.  Pcr  terram  triumphare,  inlelligit  Laclaniius,  de 
lerrenis  bonis  et  voluptalibus  iriuinpbarc.  Yide  Epi- 
lom.,  cap.  5i  et  66. 

Cepif.  Jun.,  i  Colb.  et  5  edil.,  ceperit. 

Nam  quia  virtus.  i  iieg.  aiiliq.,  nam  si ;  Bon.,[8 
Reg.,  Ta\.,  Pen.,  2  Colb.,2Clarom.,  namque  virtus; 
Brun.,  nam  quoniamvirtus.  Cxieri  cum  omnibus  edi- 
tis,  ni  iii  textu  :  quod  videtur  aptius. 

Pfobis  exeundum  est.  Exire^  de  opere  dicitur  studio 
et  labore  ad  finem  perducto.  Casaub. 

Aut  de  se  ipse  desperet.  i  Reg.  anliq.,  ac  ;  Brun., 
de  se  ipso.  In  8  scripiis  rec.  et  6  edd.  deest  ipse. 

Ad  injustilim  viam  lapsus  est.  2  Colb.  justitiw,  vi- 
tiose;  6rec.  et  ed.  Belul.,  a  justitias  via  lapsusest. 

Academico  tertio.  Cicero  ad  Ailicum  moiict  (lua- 
tuor  se  de  Academicis  Quxstionibus  libros  ad  duos 
contraxisse.iiitaiuriainen  liber  quarius  a  Nonio  Mar- 
ceIlo,qui  alier  ex  duobus  estqui  cxiant,sicut  leriius 
a  Lacianiio»  Hic  lainen  cuin  aliis  plensqoe  interiiu 


Suscipimus,  fovemus^  amplectimur.  Mss.  i2  rec.  et 
edii.  Gymnic.  pra^ponunt  sustentamus;  2  Reg.  quo- 
ruin  uniis  est  antiquis«iimus,  respuunt  fovemus;  in  2 
aliis  Reg.  et  Brun.  legilur  suscipiamus ,  foveamus^ 
amplectamur. 

Peenitendo  posse  placari.  i  Bonon.  antiq.  ,  non 
posse. 

Oblitteraturum.  Hxc  leclio  est  antiquissimonim 
mss.  codicum,  2Bon.,  7Reg.,  Cauc.  3,  Colb.,  i  Cla- 
rom.,  UIir.,2  Lips.,  2  Briin.  ct  16  edit.  In  mss.  il 
rec.  et  4  vulgatis  est  obliturum.  An  respicit  Isaiae  lo- 
cum,  XLiii,  25  ;  Qui  deleo  iniquitates  tuas  propter  me, 
et  peccatorum  tuorum  non  recordubor. 

Peccata  veiera  correcto.  i  Reg.  rec.  correcta,  male. 
i  :il.  Reg.  correpta,  pejus  ;  i  Reg.,  Tornes.,  i  Cla- 
rom.  hahent  veiera  correpto;  i  Rcg.  antiquissimus,  et 
vitia  correcto. 

is  enim  quem  facti  sui  pcenitet.  lu  mss.  veierrimi 


m  FmM   LACTAPITli  WViN.  tifehT.  724 

caniius  fASTovotocy  dicoAl,  ^Mm  nos  laiine  possimus  A.  Defusl^trs  enitn  ihale  jucWn<)ls  vOluptatibus,  vix  ^i- 


resipiscenliam  dicere.  Resipiscit  enim,  ac  meniem 
suam  qmsi  ab  fflssmia  recipii,  qtiem  cvtati  piget ;  ca- 
siigatque  seipsum  dementisc,  et  confirmat  aninium 
smHn  ad  recttas  viv^diif^  :  tum  illud  ipsum  maxime 
cav^,  ^e  mrSfis  in  eosdem  laqueos  inducatur.  De- 
nrqtie  ttiut^  quoque  animalia,  cum  fraude  capiuniur, 
81  aliquo  sehiodo  fti  fugam  extricaverinl,  fiunt  posl- 
modum  cautfo^a,  viianiqtic  semper  e^  omhia,  in  qui- 
bus  dolos  l^sidiasqde  sehsenmt.  Sic  honiinem  poe- 
niteniia  caAiom  ac  diligeiitem  fificil  adevltanda  pec- 
eata,  in  qufe  seft^t  fratidedeciderit. 

Nemoenim  petest  esse  lam  pnidens,  tath  cVrciim* 
specius,  lit  non  aiiquavitlo  labattir.  Et  idcirco  Deus 
unbeciilitatem  nosiram  scierts,  pro  ^^a  pietate  ape- 


velii  ab  his  possunt ':  racllius  recla  sequereiilur,  si 
e^^m  suavitates  non  atiiglssent.  Sed  si  eripianl  sc 
malae  serviiuti,  condonabitur  bis  omnis  error,  si  er- 
rorem  suum  viia  meliorc  corlrexerint.  Nec  lucrari  se 
qui^uam  putet,  si  delicti  conscium  noii  habebit : 
scit  enim  ille  bmnfa,  In  ciijus  conspeclu  vivimits  ; 
nec  si  nniversos  hbmines  cetare  possumus,  Deiiin 
poss^mus,  cui  nihli  abscohdltum,  nihil  polestesse  se- 
ciietum.  fexhortatiohes  suas  Seheca  mirabili  senicn- 
th  terminavit.  i  Miagnum,  inqnil,  nesclo  quid,  ma- 
jnsqtie  quafh  cogiiari  potest,  namen  est,  cui  viven  jo 
opi^ram  danius.  Huic  nos  apprbbeinus.  Nam  nibil 
prodestindusam  csscconsdebriam  :  paiemus  Deo.i 
QAid  verius  dlci  potest  ab  eb  qui  Deum  nosset,  qunin 


ruit  homini  porumi  saiutis  ;  ut  huic  necessitati,  cui  ft  dlctuiVi  est  ab  hoihine  ver^b  relTgiohis  ignaro  ?  Nam 


fragiliias  nostra  stibfecia  est,  medic^na  pcenitenti;« 
sdiveniret.  Ergo^cnmqne  atterraverit,  referat  pe- 
dem,  sequ^  qcmn^rimum  re^ipiai  ac  reformet : 

Sed  revocare  ffradum,  superasque  evadere  ad  auras, 
Hoc  opto,  hic  Hibor  es^. 


et  majestai^iM  Dei  expressit,  inajorcm  esse  dicen Jo, 
quam  ut  eaht  cogitatio  meniis  bnmanx  capere  pos- 
set ;  et  ipstim  veritatis  attigitfontem,  sentiendo  vi- 
thYn  hominuhi  supervacuam  non  esse,  u't  Epicurei 
volunl,  sed  Deo  ab  his  x)peram  vivendo.dari,  siqui- 


VARIORUM  NOTiE. 


ttegib-Put.,  C^ib.,  Jun.,  et  7  alii  ac  13  Vdlgati.  Iil 
aMtiquisisimis  1  Reg.,  1  Bon.,  42  aliis  r^c.  et  7  edilis 
est  ^  quem  fiitm,  eic.  In  I  Colb.,  quem  enim  peceaii 
sui  poeniiet. 

MsTocvoiov.  Dissiinulanduin  non  est  Terlullianuni, 
lib.  adversus  Marcionein  ii,  rrrj  psTKvoiocv  Deo  iinper-  p 
tinenler  iribuisse,  cuiii  ea  siiiltoruni  lauiuin  sit,  jnxta  ^ 
illud  Uesiodicuin :  Dainno  acceplo  siullus  sapil ;  unde 
etiam  Epimethei  nometi  fluiii.  Neqtlie  etlam  vi  fara- 
V9ia,  ut  ille  inquil,  siiiiplex  senientiae  prioris  conver- 
8to  esi,  qus  etiam  siii^  neprehensione  vei  in  homiiie 
possit  admitti,  iiedumin  Deo  :  quasi  ulius  in  Deo  re- 
sipiscewdi  iocus  esse  possit,  cum  nemo  iiisi  slnttus 
resipiscai.  Qnid  qtiod  in  Genesin  non  verbum  {xsTa- 
v)dm,  sed  Toi^/xcVxOatlegitnr;  quod  indignationem^ 
noit  poenitudinem  stgnitical.  Sic  enim  in  cap.  6,  ubi 
•  Dei  de  huAiano  genere  deiCHdo  constlium,  scripiiim 
sic  iegittir  :  Kixt  cv6v|XYi9i9  o  8eoc,  ort  iTroiyicc  tov  av- 
OfMco-j  iiti  T>3?  7^;,  Cogitavit  Deus  quod  fecisset  ho- 
minem  super  terram,  Et  postea,  subdit  :  Kac  Sccvoiidv}, 
et  recoaitavit,  eic,  ^ec  aliter  Augustinus,  1.  xv  de 
Civit.  I>ei,c.  24,etde  Locot.Sed  verbnm  Aeovocc^Oac 
consultaiionem  in  se  coniinel,  non  poeniludioem. 
^erbum  igitur  pcenitendi  nec  culpa  caret  (ntar  enim 
ipsius  verbis),  nec  gr»co  sono  peeniteniiCB  nomen  ex. 
animideinulatioiic,  sed  ex  delicii  confessione  compo-  jy 
siium  est.  Unde  Laur.  Yalia  in  posteriorem  ad  Co- 
rinth.,  c.  vii,  Laclantii  noslri  interpreialionem  pro- 
bat ;  et  Erasin.  1n  suis  ad  eumdem  locum,  aique 
iiem  adcap.  mMaithxifVallaiadstipulaiur.Ctietcrum 
de  Poeniientia  ejusdem  Tertulliani  egregius  extai  li- 
bel'.  Bktul. 

Quam  nos  laliue  possumus,  elc.  Ex  mss.  10  Reg., 
Cauc,  5  Colb.  mullisque  aliis  et  ii  edd.  aUdidi 
latine^  quod  desideratur  in  1  Bonon.  anliq.  et  8 
editiSy  in  quorum  tribus  est  possimus^  ut  in  mss. 
6rec. 

Diligentem  facit.  Ita  omnes  mss.  et  10  edili.  hi 
quibusdam  excusis  est,  (aciat, 

Ut  non  aliquando.  Septies  enim  cadil  justus.  Prov, 
XXIV  ,  Joan.i,  Jac.  iii. 

Pro  sua  pietate.  Augusiin.,  de  Civit.  Dci,  I.  x,c.  1: 
Pietas  quoqme  proprie  de  Dei  cuttu  intetligi  solety  quam 
Crwci  c0<xc6ctav  vocunt :  hcec  tamen  et  erga  parentes 
sfficiose  haberi  dicitur.  More  autem  tmlgiy  hoc  nomen 


etiam  in  operibus  misericordice  freauentalur  :  quod  ideo 
afrbitror  evenisse,  qula  hcbc  fieri  prlecipne  mandat  Deus; 
eaque  sibi  vet  pro  saai/icHs,  vei  prSe  kacrificiis  piacere 
testatw  ;  ex  qua  toquendi  coniuetndine  factum  est^  nt 
et  beus  ipse  dicatur  pius.  Quem  sane  Graci,  nuUo  suo 
sermonis  usu,  sOo-cStq  vocant,  quamvis  cuo-c^etav,  prn 
misericordia,  illorum  etiam  vulgus  usurpet,  liacicnus 
ilte.  CujtJs  ex  oratione  colligiiiuis  oblinuisse  usuiii 
(qui  magisier  ioquendi  esi)  ut  Denmclementeni,  ut 
inisericordeffl  hominem  ,  aiio  quoque  latino  voca- 
bule  pium ,  atque  cv^^j}  grxco  destgnemus. 

Petr.  Faber. 

Portum  satutis,  Idem  t;t>r!t(ts  portum,  fupra,  c.  18, 
circa  med. 

Quicumque  aberraverit,  elc.  Mss.  Brtin.,a6^rrfli?er/ni 
»,,referant  pedem,  recipiant  ac  reforment,  qwod  melius 
cohxrct  sc(iuenlibus,  trfx  diveili  po$sun(,*,sequtren- 
fnr...  attigissent, 

Sed  revocare.  Ex  Virg.  iEiieid.  vi.  Verba  snnl 
Sibylla;,  qu£  Lactantius  ad  suum  detorquet  s<^n- 
sittn. 

Blale  jucundis,  Male ,  Id  esi ,  in  pernicieni. 

FltANCIUS. 

Exhortationes  sitas  Seneca,  etc.  Ila  omnes  fere  mss., 
edd.  Rom.  1470,  etCellar.  Scripii  2  Bonon.,.  Tax., 
'  Pen.,  edit.  Is. :  Qua  exhortationet  suas,  Ms.  Jun.  et 
10  cxcusi,  quod  in  exhortationibus  suis ;  iVulgali)  quod 
exhortationibus  suis.  Sensus  tamen  textus  nostri  iscit, 
ut  velit  dicere,  ea  senteniia,  quam  anlea  reiulit,  Seiie- 
cam  exhorialiones  suas  terminasse  :  quod  adductis 
eliain  Seuecai  verbis  ostendit. 

Nihit  prodest  inctusam  esse  conscientiam,  Patetnns 
Deo,  Sic  cmendavi  ex  omnihus  rnss.  et  excusis,  pnv- 
ter  i  Boiion.  antiq.  ei  i  editos,  in  quibus  legiiiir,  vit- 
liil  prodest  inctusa  conscientia,  Augus(iiiiis,ep.  Lxxxiii : 
Quid  prodest  ab  homine  aliquid  esse  secretum  ?  nihit  Deo 
clausum  est  :  interest  animis  nostris,  et  cogitationibus 
mediis  inlervenit, 

Verw  retigionis  ignaro,  Hieronymus  tamcn  eum  in 
Caialogo  scripioruni  ecclesiasticoruin  recenset,  nr^ 
guinento  sunipto  ab  cpistolis  ab  ipso  atque  Patilo 
mutuo  scripiis,ut  falso  crediderunt  nonnnlli.  Au- 
gustiiii,  1.  X  Civit.,  c.  6,  ipsum  inier  christianfvn 
iion  numerat,  quia  hoc  coiuit,  quod  rcprchciiilcrc 
fiiit  nusus.  BeTtJL. 


725  LIBER  VL  DE  VERO  COLTU.  72G 

dem  juste  ac  pie  vixerint,  t^otuit  esse  yeriis  t)ei  A  meniis  omnibus  non  In  aliquo  ut  ille  dixit,  orbis 


cultor,  si  quis  illi  monstrasset ;  ac  conlempsissct 
prorecto  Zenoncm,  et  magislrUm  suum  Sotioncm, 
si  ver»  sapieniix  ducem  naclus  esset.  <  lluic  nos, 
inquit,  approbemus.i  Coeleslis  prorsus  oralio,  nisi 
antecederet  ignorantiae  conressio  ;  niliil  prodest  in- 
clusam  es^e  cbnsciehtiam  :  patcitius  Deo.i  NuIIus 
ergo  mendacio ,  liullus  dts^imiiiaitoni  locus  est ; 
quia  {iarietibus  ociiii  bomlnum  submoveniur  :  Dei 
autem  divinitas  nec  viscertbus  submoveri  potest, 
quominus  totum  liominem  perspictat,  et  norit.  Idem 
in  ejusdem  operis  primo  :  <  Quld  agis,  inquit  ?  quid 
macbinaris  ?  quid  abscondis  ?  Cuslos  te  tuus  sequi- 
tur  ;  alium  tibi  peregrinatio  Subduxii,  alium  mors, 
aliuiH  valeiudo :  hxret  hic,  qoo  carere  numqunm  po- 


terrie  tbeatro  ab  hominibus,  sed  desuper  spectari 
ab  eo,  qui  ei  judex,  el  lestis  idem  fulurns  est ;  cui 
rationem  vilne  reposcenti,  actussuos  inficiari  non  li- 
cebit.  Ergo  salius  est  aut  effiigerc  conscienliam,  aut 
nos  ipsos  ultro  aperire  animuin,  et  perniciem  rescis- 
sis  vulncribus  efTundcrc  :  quibus  nemo  alius  medcri 
potest,  nisi  soJus  Ille,  qui  gressum  claudis,  visum 
caecis  reddidit,  maculata  membra  purgavit,  mortuos 
excitavit.  Ille  ardorem  cupiditatis  extinguet,  extir- 
pabit  libidines,  invidfam  detraliet,  iram  mitigabif. 
Ille  rcddet  veram  et  perpetuam  sanilatem.  Appe- 
lenda  est  hsec  omnibus  mediciiia,  quoniam  majori 
pericnio  vexatur  aniina,  quam  corpus ;  et  quampri- 
mum  latentibus  morbis  adbibenda  curalio  esl.Nequc 


tes.  Qiiid  locum  abditutn  legls,  et  arbitros  f-ettioves?  g  enim  si  utatur  aliquis  oculoruin  acie  clara,  meinbris 
Ptttas  tibi  contigisse,  ut  oculos  omniuril  cfTugias?  de- 
mens !  Quid  tibi  prodcstnon  habcre  conscium  habenti 
cohscicniiam  ?  i 

Non  minus  mirabiliier  de  conscienlia  et  Deo  Tol^ 
lius.  <  Meminerit,  inquit,  Deum  se  habere  lestem  ; 
id  est,  ut  ego  arbitror,  inbntem  suam,  qua  nihil  ho- 
mini  dedit  Deus  ipse  divinius.  i  liem  cum  de  justo 
ac  bono  viro  loqueretur :  <  Itaque  talis  vir,  inquil, 
non  modo  facete,  sed  ne  cogitare  quidem  quidquam 
audcoit ,  quod  non  audeat  prsedicare.  i  Purgemus 
igitur  conscientiam,  quae  oculi^  Dei  pervia  esi ;  et, 
ut  ait  idem,  <  semper  i(a  vivamus,  nt  ratioheni  red- 
dendam  nobis  arbitremur;  i  putemusque  nos  mo- 


omnibus  integris»  firmissima  totius  corporis  valelu- 
dine ;  tamen  eum  dixerim  sanum,  si  efTeratur  ira, 
superbia  tumidus  infletur,  libidini  serviat,  cupidi- 
tatibus  inardescat  :  sed  eum  potius,  qui  ad  alieiiam 
felicitatem  non  attollat  oculos,  opes  non  admiretur, 
alicnam  mulierem  sancle  videat,  nihil  omnino  appe- 
lat,  non  concupiscat  alienum,  non  invideat  ulli,  non 
fastidiat  quemquam  ;  sit  humilis,  miset^itors,  bene- 
ficus,  mitis,  humanus ;  pax  in  animo  ejus  pcrpetua 
fcrsetur. 

Ille  homo  sanus,  ille  jastus,  ille  perfectus  est. 
Quisquis  igUur  his  omnibus  praeceptis  coelesiibus  ob- 
lemperaverit,  hic  cultor  est  verus  Dei,  cujus  sacrifi- 


VAUIORUM  miJE. 
Verui  Dei  euUor,  Ita  mds.  et  edd.  Ffahcius  vMVd-  C  des.  Cicer.,  Orfic,  1.  ni,  §  44,  a  Lactant.  laudat.  In- 


bai,  teri, 

Si  quis  iUi  monttrn$set.  Verum  Deum. 

Zenonem,  Is  erat  Stoicae  factionis  princeps. 

Et  magimum  snum  Solionem.  Hieronyniiis  Chro- 
nico  Eusebiano  extremO  Augusii  imperio  :  Sotio  phi- 
tosophus ,  Alexandrinus  ,  prceceptor  Senecas^  clarus 
habetur.  Et  ipse  Seneca  ep.  XLix  :  Modo  apud  Sotio^ 
nem  philosophum  puer  sedi,  modo  causas  agere  coepi. 
Bdneii.  —  Sotionem.  Philosophum  tlispanum  ,  qui 
Seneca^  magister  Tuit. 

Jgnorantios  confessio.  Em.  ignorantis  confessio, 

Sihil  prodest  inclusam  esse  conscientiam.  Iia  reslilui 
ex  oinnibus  ferine  mss.  et  edit.  Is.  In  mss.  Caiic.,!2 
Reg.  rcc,  Eni.,  Canl.,  et  45  impressis  est  inclusam 
habere  conscientiam. 

Dei  autem  dmnitas  nec  visceribus  submoveri  potest. 
Est  enim  scrutans  corda  et  renes  Deus ,  psal.  vii, 
iO.  Minucius  in  Ociavio,  tenebris  interestf  interest  co- 
gitationibus  nostris, 

Pfumquam  potes,  Mss.  10  Reg.,2  Colb.,  ed.  Delul., 
potest,  m.tlc- 

Piifa,  tibi  contigisse,  ut  oculos  omnium  hominum  ef» 
fugias  demens.  Seneca,  l.  i ;  Clein.,  c  26  :  Sed  piiia 
tutam  esse  crvdelitatem.  L,  iii  Bfnef.,  c.  30  :  Puta 
me  vitam  pro  vita  reddidisse,  Ep.  lxiv  :  Puta,  relicta 
noHs  medicamenta.  BuN. 

Non  habere  conscium  habenti  consciemiam.  Habere 
conscium  abest  a  noninillis  editis,  iii  quibiis  esi  /la- 
benti  scienti&m.^XQ  cmendatio  esiNicoIai  le  Nourry, 
in  suo  Biblinihecnc  Painim  Apparatti,  tomo  n. 

TuUitts.  Cicert),  I.  iii  de  Oflic,  c..3. 

Blentem  suaniy  ctc  Anloniniis,  I.  xii,  §  2G,  6  exout- 
4  0W  vovf  626^.  Ilermt^s  Pimand.  rap.  li,  6  voOs-fiv  «v- 
Bpiyrotg  Oso;  io-Ttv.  Alfjue  inde  Synes.,  in  Calvit.  en- 
com,  de  capite,  Dei  templum  caputy  quia  mentis  se« 


stiiut 
gymn 


I.  vii,  et  Euripid.  apud  Theon.  Soph.  in  Pro- 
Cataker. 
Vt  rationem  reddendam.  Seneca,  ep.  xn  :  Mors  tam 
juveni  ante  oculos  esse  debet,  quam  seni,  Epictel. 
Eiichirid.,  c  28,  vide  ibi  totum.  Angustin.,  llomil. 
13  :  UUimum  diem  latere  voluity  ut  omnes  observaren' 
tur.  Gregor.  Rom.  in  Job.,  1.  xxii  :  Dies  uUimus  SU" 
lubriter  ignoratur^  ut  semper  proximus  esse  credatur. 
Quomodo  enim  de  die  in  diem  differendo  peccas^  cum 
extremum  diem^  an  iste  $it  nescias?  Horat.,  lib.  1, 
epist.  IV  ; 

Omnem  crede  diem  libi  diluxisse  supremum. 

Et  Hieronym.  in  Malth.  cxxiv  :  Sic  vivamus  quotidie, 
quasi  die  iUa  judicandi  sii>ius,  Gataker. 

Dixit.  Aclione  ult.  in  Verr. 

Tesiis  idem.  Mss.  16  rec  et  6  edit.  legunt  U$ti$ 
ipse. 
D     Jnvidiam  detrahet.  Ita  vetustissimi  mss.  2  Reg., 
1  Bonon.,  Jnn.,  Em.,  Cant.  cum  edit.  Betul.  In  mss. 
IS  Reg.  et  17  vulgatis  est  distrahet. 

Superbia  tumidus  infletur.  1  Bon.  antiq.,  Em.,Cant., 
superbia  tumore  infletur. 

Alienani  muUerem  sancte  videat.  Horat.  oculo  trt-e- 
torto.  FiiANCius.— Curtius,!.  lii,  c  12,  de  Alexandro  : 
Virgines  exceUenti  forma  tam  sancte  habuit^  quam  ri 
eodem  quo  ipse  parente  genitce  forent, 

Non  concupiscal  alienum.  Sic  lego  ciim  Regio- 
Pul.,3al.  Reg.,  3  Col!).,  1  Clarom.,  Ein.,  Canl.  ct 
4  vet.  ediiis.  In  11  scriptis  et  13  excusis,  pro  non^  est 
nihil, 

Hic  cnltor  est  verus  Dei,  Ita  ferunt  antiquissimi 
mss.  1  Bon.,  1  Reg.,  3  alii  ei  cdit.  Is.  Vide  supra, 
poimt  esse  verus  Dei  cuUor.  In  21  mss.  et  18  vulgalilB 
legittir,  hic  cuUor  etl  veti  Dei, 


7^7  rmW.  LiCTANTII  DIVIN.  INSTlT.  7i8 

cia  sunl,   mansuciuJo  animi,  ei  vita  innocens,  et  \  omnia  comprehendere,  ex  fonle  ipso  pelal,  uude  ad 


pcius  boni.  Quo;  omnia  qui  exliibel,  loties  sacrifical, 
quolies  bonum  aliquid  ac  pium  feceril.  Deus  enim 
ijondesideral  victimani,  neque  muli  animalis,  neque 
morlis  ac  sanguiuis  ,  scd  boniinis  el  vitiv.  Ad  quod 
sacrificium  neque  verbenis  opus  esl,  neque  Tebruis, 
neque  cespitibus,  qua:  sunl  ulique  vanissima  :  sed 
iis  quai  de  intinio  peclore  proferunlur.  Iiaque  in 
aram  Dei,  qnx  vere  niaxima  est,  et  quao  in  corde 
homiiiis  coliocala,  coinquinari  non  polest  sanguine, 
jusliiia  iniponitur,  patieniia,  fides,  innocenlia,  casti- 
tas,  abstineniia.  Hic  esi  verissimus  rilus  :  bxc  iila 
]ex  Dei,ut  a  Cicerone  dictum  esl,  praeclara  ci  divina, 
scmper  qux  rccta  et  honesta  jubet,  vetat  prava  et 
turpia  ;  cniparentem  sanclissima!  ac  ccrtissimae  legi, 
juste  ac  lcgitime  neccsse  est  vivere.  Cujus   legis 


nos  rivus  iste  roanavit. 

CAPUT  XXV. 
De  $acrifieiOf  el  de  dono  Dei  digno  ;  atque  de  [orma 

laudandi  Deum. 

Nunc  de  sacrificio  ipso  pauca  dicemus.  <  Ebur, 
inquit  Plato,  non  castum  donum  Deo.  i  Quid  ergo  ? 
Picta  scilicct  et  texta  pretiosa  ?  Immo  vero  non  ca- 
stum  donum  Deo,  quidquid  surripi,  quidquid  cor- 
rumpi  potest.  Sed  sicut  hoc  vidit,  non  oporlerevi* 
venli  offerre  aliquid,  quod  sit  ex  mortuo  corpore  ; 
cur  illud  non  vidii,  non  dcbere  incorporali  corpo- 
rale  munusofferri?Quanto  melius  Seneca,  et  verius? 
fYultisne  vos,  inquit,  Deum  cogitare  magnum  et 
placiduro ,  et  majestate  leni  verendum  amicum,  ei 


pauca  equidcm  capita  posui,  quod  siim  poliicitus  ea  '^  semper  in  proximo  ?  Non  immolalionibus  et  san- 
tantumroodo  essc  dicturum,  quae  summum  fasiigium  guinc  multo  colendum  (qux  enim  cx  trucidatione 
virtuii  et  ju:)tiiix  imponerent.  Si  quis  volet  ca^lera      immerentium  voiupias  est  ?) :  sed  meuie  pura,  boao 

YARIORUM  NOT/*:. 


Deus  cnim  uon  desiderat  viclimam.  Pluribus  editis 
deesl  non.  quod  reposui  ex  omnibus  mss.  et  multis 
rditis. 

Neque  verbenis  opus  est,  neque  [ebruisy  neque  cespi- 
tibus,  eic.  Februis  ait  pro  intestinis ,  pars  pro  toto. 
Sacra  facturi  snper  aras  cespitcm  ex  graniine,  seu 
verbenas  apponebnnt.  Verbena  item  et  laurus  suffi- 
tionibus  frequenies  erant.  Yirg.,  eclog.  viu  : 

Molli  cinge  haec  aliaria  vitta ; 
Verbenasque  adole  piugues,  etc.        Isjius. 


nus  sine  interno  non  affert  salulem  christiano :  ail 
noster  extcrnus  Dei  cullus  e\  se  pius,  sanclus,  bo- 
nus,  atque  Deo  gratus  est ;  extermique  ornamenla 
ecclesiarum.quse  parliin  in  fabricis,  pariim  in  vasis 
aurcis,  vestibus  sericis,  elc.  consisiunt,  ex  ipso  sui 
genere  conferuni  ad  pium  et  sanctum  Dei  cultum  ;  et 
contrarium  sentire,  hxresis  est  Petrobrusianonim, 
Wiclelislarum,  ac  Novalorum  nosiri  lemporis.  Yide 
Bellarniiiium,  I.  iii  de  Cultn  Sanctoruni,  c.  6,  etBa- 
ron.,  tom.  i  Annal.  anno  57.  Quud  vero  altinet  ad 


-.    ,  ^      .      .     A    j  .     j.  .       ^.  «  .««•  1.^.  n  nicnlem  Laciantii  hoc  capite,  eam  in  bonum  sensum 

Yerbenam  Donalus  in  Andria  dic  am  aii,  quasi  her-  C  recte  sic  reducit  ThMmasius,  adversus  eos  enim  lo- 
benam  ;  verbenasque  esse  omnes  herbas  atque  fron- 


des  festas,  ad  aras  coronandas.  Nulla  herba  |)lus  no 
bilitatis  Rom:«  habnil,  tesie  Plinio,  I.  xxv,  c.  9.  Hac 
(inqiiit)  Jovis  iiipnsa  vcrritur,  donius  purgaiur,  lus- 
Iratiirque.  Ilinc  Dioscorides,  1.  iv,  ispo^oTovifjv,  id  est, 
sacram  herbani  dictain  aii.  Betul.  —  Februis.  Sic 
legoexaiiiiquissimo  ms.  Kegio.snffraganlealtero  Re- 
gio-Pmeano,  codice  item  velustis^imo  ei  opliino,  cui 
est  [ebris  pro  [ebruts.  Alii  feriint  fibris.  At  lcKendum 
esse  [ebruis,  prob.int  ista  Yarroiiis  verb:»  :  Februum 
Sabini purgamentum,  et  id  iis  sacrisnoslrisverbmn.^ec 
minus  diserte  Festus  :  Qucecumqne  purgamenti  cnusa 
(inqniebat)  in  quibusque  sucrificiis  adhibenlur,  [ebrua 
appellantur :  id  vero  quod  purgatur^  dicitur  (ebruatum ; 
.sicut  ei  Augustiiius,  I.  vii  deCivit.  Dei ,  c.  7,  alque 
Ovidius. 

De  iniimo  pcctore.  Sic  restitui  ex  omnibus  mss. 
pnrter  i  rec.  et  cdit.,  quibus  est  corde  ;scd  inox  se- 
quilur. 

In  aram  Dei,  quce  vere  maximaest.  Alludit  ad  aram 
Hercnlis  niaxiinam.  Virg,  viiii£neid.,2,  271  et  272. 
— Quce  verc  maxima.  Recte  moiiuit  lleumannus,  no- 
struui  respexisse  ad  aram  maximam^  de  qua  Livius, 
1.  1 ,  c.  7,  ei  Yirg.,  I.  vin  -^n.,  v.  271.  Conf.  de  ea- 
dem  Macreb.,  lib.  iii  Saturn.,  12.  Roinanae  ara^ 
maximx  hanc  vere  maximam  qiiasi  opponit. 

Ut  a  Cicerone  dictum  esi.  Addidi  est,  ex  omnibus 
mss.  multisque  ediiis.  UocCiceronis  est  iu  i  iibro  de 
Lcisibns. 

Nunc  de  sacrificio  ipso  pauca  dicemus.  Non  satis 
cordaie  disputai  boc  qapite  Lactantius  do  externo 
Dei  culiii,  tempiis  eorumque  ornaiu,  donariis,  sacri- 
ficio.  Yidelurenim  omnein  exteriium  Dei  cultum  im- 
proharc.  Equidcm  prxcipuum  Ecclesix  sacrificiuro 
eucharistius  externuin  quoque  magna  ex  parte  esl, 
ct  extcrno  ritu  mactatur.  Insuper  etsi  cullus  internus 
mentis  et  spiritus  sit  prxcipuus,  et  quem  roagis  ab 
hiioquoque  nostrum  requirit  Deus ;  nam  ille  exter- 


quitur  qui  religionem  in  solo  cultu  exienio  positaro 
putabant.  Ailamen  Lactantius  roinus  cante  Inquiiur. 

Ebur^  inquit,  Piaio^  non  castum  donum  Deo.  Plato, 
I.  XII  de  Legibus  circa  roedinin.  Pliiiius,.!.  viii,  c. 
10,  indicat  eboris  maximum  iii  sacris  n^um  fuisse. 
Dentibus,  iiiqnil,  ingens  prelium,  ei  deorum  simuta- 
cris  laudatissima  ex  iis  materia.  Invenit  luxuria  com' 
mendationem  et  aliam  ;  expeiit  in  collo  manus  vim  m- 
poris :  haud  alio  de  causa,  credo,  quam  quia  ipsum 
ebur  sibi  mandere  videtur.  Magnitudino  dentlum  vide- 
tur  quidem  in  templis  prcecipua^  etc.  Idein,  Plin.,  lib. 
XII,  c.  1  :  Arbore  sulcamus  mariay  terrasque  admove- 
mus :  arbore  cedificamus  tecta.  Ex  arbore  et  simulacra 
numinum  [uere^  nondum  pretio  excogilato  beliuarum 
cadaveriy  antequam  ut  a  diis  nalo  jnre  tuxurias^  eodem 
ebore  numinum  ora  spectarenlur,  ct  mensarum  pedes. 

Betul. 

Jncorporali.  Cicero,  I.  i,  de  Nal.  dcor. 
D      Seneca.  Libro  de  Supersliiioiiibus.  qui  liber  eltam 
a  Tertnlliauo  et  S.  Augustino  iaudalur. 

In  proximo.  Id  est,  proximnm.  Cyprian.,  lib.  lu 
Test.  ad  Quir.,  c.  25,  jam  tempus  in  proximo  esl  ; 
aut,  ut  Elmeiiborst.  in  indice  ad  Apuleium,  in  proximo, 
in  vicinia. 

Sedmente  pura,  eic.  Paulinus,  ep.  xxxu  : 

Corpore,  mente,  fide,  castissimus  incola  ChrisU, 
Condidit  ista  Deo  tecla  Severus  ovans. 

Totus  ut  ipseDeiteinplum  viget,hospite  Christo, 
GaudeDteaoque  gerit  corde  huinili  Dominum. 

Sed  matris  in  pectore  jam  inchoaverat  Christus  tem^ 
plum  suum^  et  exordium  sanctce  habifationis.  Augiistin., 
).  II  Confess.,  c.  3.  -^  Meme  pura.  Cic. ,  1.  ii  de  Nat. 
deor.  :  Cultus  de<frum  est  opiimus  idemque  castissimus, 
atque  sanctissimus^  plenissimusque  pietatis^  ut  eos  sem» 
per  pura ,  integruy  incorrupta  mente  et  voce  vene* 
rewKr, 


729  LIBER  Yi:  DE  VERO  CULTU.  730 

honestoque  proposiio.  Non  templa  iili  congestis  in  A  hominam  doctorum  disputatione  versanlur,  nihil  est 


altiludinem  saxis  exlruenda  sunt :  in  suo  cuique  con- 
secrandus  est  pectore.  >  Vestes  igiiur,  gemnias,  et 
cxlera,  u]u.'e  habentur  in  prxlio,  si  quis  putet  Deo 
chara,  is  plane,  quid  sit  Deus,  nescit,  cui  putat  volu- 
ptati  esse  eas  res,  quas  eiiam  homo  si  contempse- 
rit,  jure  laudabilur.  Quid  ergo  castum,  quid  Deo 
diguum,  nisi  quod  ipse  in  ilia  divina  lege  sna  po- 
poscii  ? 

Duo  sun(,  qucc  offerri  debeant,  donum,  et  sacri- 
ficium  :  donum  in  perpeluum,  sacrificium  ad  (em- 
pus.Vcrum  apud  istos,  qui  nullo  modo  rationem  divi- 
ni(aiis  in(ellig(ml,  donum  es(,  quidquid  auro  argen- 
toque  fabiicatur  ;  item  quidquid  purpura  et  serico 
lexilur.  Sacrificium  est  victima,  et  quaecnmque  in 


profecto  prseslabiiius,  quam  plane  in(eHigi  nos  ad 
justitiam  esse  natos.  >  Id  ergo  solum  Deo  exhibere 
atque  offerre  debemus  ,  ad  quod  capiendum  nos 
ipse  generavit.  Hoc  autem  dnplex  sacrificii  genus 
quam  sit  verissimiim,  Trismegistus  Hermes  idoneus 
testis  es( ;  qui  nobiscum,  id  es(,  cum  propheds,  quos 
sequimur,  (am  verbisquam  re  congruil ;  sicque  de  ju- 
s(itia  locutus  est :  <Hoc  verbum,  o  fili,  adora  etcole.i 
Cultus auiem  Dei  unus  est,  malum  non  esse.  Item  in  iilo 
sermone  perfecto,  cum  exaudisse(  Asclepium  qurren- 
tem  a  filio  suo,u(rum  placerct  pairi  ejus  offerri  ihus, 
et  alius  odores  ad  sacrificium  Dei,  cxclamavit  ^cBene, 
bene  ominare,o  Asclepi.  Est  cnim  maxima  impietas, 
lale  quld  de  uno  iiio  ac  singulari  bono  in  animum 


ara  creman(ur.  Sed  utroque  non  uti(ur  Deus  ;  quia  et  B  inducere.  Uxc  ei  his  similia  huic  non  conveniunt. 


ipse  iiicoiTupius  es(,  et  illud  toium  corrupiibile.  Ita- 
que  Deo  utrumque  incorporaie  offerendum  es(,  quo 
u(i(ur.  Doiium  est  integritas  animi ;  sacrificium, 
lans,  et  hymnus.  Si  enim  Deus  non  videtur,  ergo 
his  rebus  coii  debe(,  qux  non  viden(ur.  Nulia  igitur 
alia  religio  est  vera,  nisi  quse  virtute  ac  justitia  con- 
stat.  Quomodo  nutem  Deus  justitia  hominis  utatur, 
intelleclu  Tacile  est.  Si  enim  justus  fuerit  homo,  ac- 
cepta  immor(ali(a(e,  in  a;(ernuin  Deo  serviet.  Ho- 
mines  autem  non  nisi  ad  jus(i(iam  nasci,  cum  phiIo« 
sophi  veteres,  tum  e(iain  Cicero  suspicaiur.  Disse- 
rens  enim  de  legibus  :  i  Sed  omuium,  inqui(,  quae  in 


Omnium  enim  qiu^eciimquesunt,  plenus  cst,  et  om- 
nium  niinime  indigens.  Nosvero  gratias  agen(es  ado- 
remus.  Hujus  cnim  sacrificium,  sola  benedicdo.  >  Et 
recte. 

Verboenim  sacrificari  opor(etDeo;8iquidem  Deus 
verbum  cst,  ut  ipsc  confessus  est.  Summus  igiturco- 
lendi  Dei  ri(us  es(,ex  ore  jus(i  hominis  adDeum  di- 
rec(a  laudalio  :  qua:  tamen  ipsa  ut  Deo  si(  accepta,  et 
humilitate,  et  (imore,et  devolione  maxima  opus  est; 
ne  quis  forte  in(egrita(is  e(  innocentiae  fiduciam  ge- 
rens,  tumoris  et  arrogandx  crimen  iiicurrat,  eoque 
facto  gratiam  virtutis  amittat.  Sed  u(  si(  Deo  carus. 


VARIORUM  NOTiE. 
Consecrandusestpectore.  Ita  Minuciiis,  omnes  eiliti,  C  (J»i  ^V^e  est  onmia.  Sed  nosagenles  gratias,  adoremus. 
'^ '  ncec  enim  sunt  summiBinceiisiones  Dei,  cumaguntur  gra- 


ct  cuncti  pcne  mss.  Siinili  locutioiie  usus  es(  La- 
ctatitius  nii  hujnsce  capitis  finem,  habeat  Deum  seni" 
per  in  corde  suo  cousecratum.  Mss.  2  Bonon.,  Jun., 
3  Rejj.  rec,  1  Coib.,  Tax.,  consecrandum  est. 

Quid  sit  Deus.  Boiioii.,  i  Reg.  rec.  et  Tax.,  quis ; 
i  Reg.  qui, 

Quas  etiam  homo  si  contempserit,  Omnes  cdit.  prai- 
ler  vel.  Roni.  post  si  addunl  quis,  qiiod  expuiixi,  e( 
respuiint  ninnu  exnrati  codices. 

Divina  tege.  De  Sncriticiis  in  Levilico  agitur  ;  ac  de 
donariis  iii  lilxodo,  c.  xxv,  ctc. 

Verum  apud  istos  ..  douum  esty  elc.  Errai  Lactan- 
tius  ;  quani  cnini  iiie  rcfiitni,  ipsa  est  vera  et  propria 
differen(ia  iii(er  donuin  c(  sacrificium ,  ut  docent 
Chrysosi.,  homil.  18,  in  Ep.  ad  HebruM)s;  Tlieophy- 
lact.,ad  cap.  vui  ejusdem  E)>istolar,  S.  Thomas2-z, 
qu.vst.  85,  ari.  5.  Is.eus. 

Trismegislus.'Vrisnni^.  inPimnnd.,  c.  12. 

Cultus  aulem  Deiunus  est,  malum  non  esse.  Non  so- 
luin  a  ninio  nbsliiicre  debeiit  chris(iaiii,  sed  operari 
honiim,  til  te^i.iiiiiir  ci  exij^uiil  Chrislus,  Frophetu», 
Apos(()Ii,  e(  SS.  Ecclesia?  Pa(res. 

Jn  illo  sermone  perfecto^  etc.  Ev  lcr/r^  rsleioi,  qui 
etinin  siipra,  1.  iv,  c.  6,  ciiaius  esl.  Esi  auietli  boc 
lestimoniiini  iii  (ine  Asclepii.  Unde  ego  Apiilei 
(ranslatioiieni,  qiiin  Grxca  iiobi<^  desuiit,  adscribam 
verbis  paulo  aitius  rere(i(is  :  De  adyto  vero  egressi 
cum  Deum  orare  coopissent  ,  in  austrum  respicien- 
tes  erant.  Sole  enim  occidenle  ,  cum  quis  Deum 
orare  voluerit  ,  iUuc  debet  respicere  :  sicut  et  sole 
oriente,  in  eum  qni  subsolanus  dicitur,  Jam  ergo  di- 
centibus  precatiouem  ,  Asclepius  ait  :  Submissa  voce 
oranti  suggeramus  Patri,  quod  jusscrity  ut  tlrure  addito 
et  vigmentiSy  precem  dicamus  Deo.  Quem  Trismegistug 
audiens^  atque  commotus  ail  :  Melius,  melius  ominare, 
o  Asclepi.  iloc  enim  sacriteyiis  simiie  est,  cum  Deum 
roges,  tUus  atque  ccetera  incendere;mhil  enim  deest  ei^ 


tesamortalibus,Deinde  sequitur  gratiarum  ncfio.  Bet(}l. 

Asclepium  qucerentem  a  filio  suo.  Ex  iiiss.  et  onini- 
I)us  Tere  ediiis  restitui  qumentem,  In  editis  Thys.  et 
Gnll.  qucB,  inale. 

Bene,  bene  ominare,  o  Asclepi,  Sic  profeoto  legen- 
duni  esl  ex  mss.  codicibiis  Regio»Pu(.,  Bononiensi 
aii(iquo,ac  ipsomet  Hermetis  Trisniegisti  Asclepio  in 
linecedenii  observniioiie  reIato,neciion  ox  Apuleiana 
versioiie.Regioet  Bononieiisi  niss.  coiicordnntLips., 
Pnl.  etediii  Spark.,  Walcli.  legitur  o  minate,  in  ^5 
scriptis  et  18  excusis.  Litterarum  r  et  f,  cadem  fere 
figura  esi  in  mss.  Corruptc  legitur  in  mss.  Bouo- 
niensi  aiitiquo  ,  o  Asclepiades,  lii  Asclepio  ,  cap. 
ul(inio. 

/mptefas.Verum  quidem,si  solothureet  solis  odo- 
l^  ribus  velimus  eum  colere;  quod  videtur  sequcntibus 
verbis. 

Jndigens,  1  Bon.  antiq.,  indiget, 

llujus  enim  sacripciunusola  benedictio,Et  recte,  Verbo 
enim  sacrificori.  Mss.  Brun.  addunt  est,  pos(  benedi- 
ctio ;  mss.  Oxmiienses  post  Et  recte.  Tii  5  editis,  hujus 
sacrificium  sola  benedictio ;  recte  est.  Verbo  ergo  sacrifi- 
cari,  Ms.  1  Bon.  antiq.,  cujus  saciificium  est  sula  be» 
nedietio,  Recte  ergo,  Eo  loci  doctriiia  Lactantii  vera 
esi,  quia  conlra  Gentiles  disputa(,  quorum  (otum  sa- 
crificium  ernt  in  donis  preUosis,  nulia  r.itione  habita 
iiiieriii  sacrificii,  scilice(  iiinoceiiii:e,  honestnc  ac  pix 
\il:c,  humilitatis  ,  (imoris  ct  inlegritatis.  Atque  hic 
est  scopusTrismegisti,cujus  verbn  refert  Lactantius. 
Sic  e(  S.  Paulinus,  ep.  xii.  Itn  scnsit  et  Thomasius. 
— Benedictio.  Et  recte.  Epilom.  c.  68  :  Stoici  aiunt 
hominum  cnusa  [nctum  esse.  Et  recte,  Ipse  Cicero  in 
Bru(o,c.  51  :  PlatOy  inquii  Aniimachus,  mihi  unus  in- 
star  eu  omuium  miiUum.  Et  recte,   Bun. 

Et  humiUtate,  Pncposui  et  ex  9  vet.  cdi(i8,  cun- 
(isque  mss.  pr9e(er  Sl  Bon.  «(  2  Reg.  reCi 


731  FIRM.  LACTJLNTIi  blVIN.  INStlT.  7St 

'o^iii^iqnc  nri^lcaia  careal,  lUiseHcbfdiam  bei  ^cHnpeir  A  e^se  facienduro,  sed  ci  domi,  ei  ih  ipi^o  eilahi  cubifi 


implok^et,  niiliit(\ue  alibd  precetur,  nisi  pcccalii»  ^uis 
Veniiiin,  licet  M\\^  sihi.  Si  quid  aiiiVd  desidernveHt, 
iion  est  opii^  dicio  scichti  qiiid  velin^ii^.  ^i  quid  %\ 
66hi  eveneHl,  gratia^iigai ;  si  quid  mali,  sdiisfacidl, 
ei  id  sibi  bbjpeccala  sua  cvcnisse  faleaiiir  ;  ei  nihiib- 
Vnihul  eiiam  in  malis  igralias  agat,  el  iii  bonis  saiis- 
faUai  :  itiidem  sit  sempier,  el  stabllis,  ei  inirbuiabitis 
el  ihcdricussiiis.  Neid  tahium  boc  ih  tenii^Io  i)Utel  siKi 


suo.  Secum  deniquc  habcai  Deiim  ^emper  in  borde 
siio  consccratum ;  quohiam  ipse  est  Dei  templuin. 
Ouod  sl  beo,  pairl  ac  doiiiino,  bnc  assiduitatle,  lioe 
ohsequio,  hac  deVolione  servi^rit,  consummata  et 
perfecta  juskiiia  esi;  quam  (]ui  lenuerit,  bic  (ut  aritb 
tcsiali  sumus)  Deo  paruit,  hic  rcligioni  aique  suo  ol!l- 
ciosaiisfecit. 


VARIORUM  NOTiE. 


ticei  nnTla  iint.  N^^mpe  stbi  cognita.  Et  quot  nobis 
fiuni  occhlta  !  Unde  Psalmista  aii  :  Ab  occultis  meh 
piunda  me,  Domine,  Psaim.  xviii,  13.  Quis  enini  pu- 
lesi  niundus  esse  ob  omni  peccaio  ?  Vidc  supra  La- 
danlium,  c.  i3.  Et  Si  (^xerimus  quoniam  peccatnm 
noii  hahemuSf  ipsi  nos  seancimus ;  el  veritas  in  nobis 
non  est.  \  Joan.  Ep.,  i,  8. 

Salisfaciat.  Facieudo  dignos  poBnilciiliuj  frudus, 
Luc.  111.  Adaaendum  enim  ptBnilentiam ,  juxla  Augii- 
siinun^,  L  de  Pcteniienlla,  non  sufficik  mores  in  melins 
commuiarey  et  a  matefactis  recedere ;  nisi  et  de  liis  tfuce 
facta  sunt,    satisfacias  Deo  per   posnitentice  dolorem^ 


p^er  huvMtiUWt  gemitmn,  per  contriti  cordh  tacrificiVtnk^ 
vooperantibus  eieemosynis, 

Jd  sibi  ob  peccata  sua  evenisse  fatealur.  Mss.  2  rec. 
el  ecld.  hal)ent  Ulud ;  1  Boii.  cl  1  Reg.  rec.  venisse. 
Cieieri  lii  in  lextu. 

Etiam  in  matis  gratias  agat.  Ms.  I  Bon.  antiq.  ad- 
dil  suis,  Decst  ttiam  iii  2  Reg.  rec.  el  5  editis,  ciijus 
vicc  esl  et  in  Bruii.  —  Etiam  in  malis  ghnias  agat,  Id 
esi,  in  advcr^is,  in  calamliaiibus,  1.  ii,  c.  11  :  iVitft- 
quam  Dei  meminerunt,  nisi  dum  in  mubs  suvtt.  Bun. 

Quod  si  DeOy  patri  ac  domino.  Qui  esi  pater  ac  do- 
ninus  oniniuiu.  Frakcius. 


ANALYSIS  UBRI  SEPTIMI, 
bte  VlTA  BEAtA. 


Partes  libri  seplimi  novem  snnt : 

Prima  indagat  suminum  honum,  siveprxmium  vir- 
tiiiis,  a  cap.  1  usque  ad  7,  idque  immortaliiatem 
esse  statuit. 

Secunda  de  immortaliiaie  animae  disscrit,  a  c.  7 
usqiie  od  14. 

Teriia  docet,  qaalenus  homini  tribuatur  beatilas  , 
cap.  14. 

Quaria  docet  de  tempore,  quando  ei  tribiiatur  : 
ubi  disserit  de  fine  mundi,  et  sigois  antecedeutibus , 
tum  remotioribus,  lum  propioribus  (Cofi.  15,  16,  17, 
lo,  19). 

Quinia  agit  de  judicio  novissimo  (€ap.  t20,  21 , 
22,  23). 

Sexia  agil  de  inlperio  cliristianorum  in  terra  per 
mille  annos  (C/ip.  2i). 

Sepiiina  rursum  de  lemporefinis  mundi,  etquidem 
specialius  disserit  (Cap.  25). 

Ociava  docel  quid,  exaclis  inille  annis,  futurum  sit 
(Cap.  «26). 

Quibus  omnibus  siibjicilur  geueralis  lotius  operis 
conclusio,  quai  nona  liiijns  libri  pars  esl. 

Summam  prim^  PAftiis  Lactauiius  ipse  colligilsub 
iniiiuin  capilis  sexii.  Mcirco,  inf|uii,  inundus  factus 
esi ,  ul  nascaniur  :  ideo  nasciiiiur .  ut  agnoscnmus 
faclorein  mundi  ac  nosin  Deiim  :  ideo  agnosciiniis » 
ul  folamus  :  ideo  colinius,  ui  iinmorlaliialein  pro 
laboriim  mercede  capiamus  :  ideo  pr.');mio  imnior- 
laiitalis  afficimur,  ut  similes  aniielis  effecii,  sunnno 
Palri  in  perpeluuin  servianius.  Hanc  suinniam  esse 
dicil  thcologiae,  qiiam  pliilosoplii  non  comprehen- 
derunt,  licel  qujelibel  secia  nliquid  videril.  Suminum 
igiUir  bonum  iniinorlatilas  statiiitur. 

Altera  parle  iinmorlaliias  anim.T  derendiliir 
negarunt,  quain  philosophorum  alii  asserueruni,  alii 
(cap.  8).  Argumenlis   niiiur  suhsequcnlibiis. 

I.  Si  dii  siint  experies  corpornm,  necesse  esl  bu- 
manas  aninias  c;>dem  raiione  subsislerc. 

II.  /£iernil:\s  aniiucv  ex  eo  diguoscitur,  quia  uullum 


G  est  aliud  animal,  quod  h^beat  notiiiam  Dei. 

III.  Homo  solus  coRlesli  elemenio  utitur,  igni  sci- 
licet ,  elemento  lucis  et  viiae.  Igilur  immorialem  sor- 
litiis  esl  conditionem. 

lY.  Virtus  soli  homini  dala  nocet  pr.Tsenli  vilsc ; 
proderil  igitur  viiae  fiilurx»  (Cap.  9). 

Y.  Ipsa  virtulis  pcrpeluiias  indicat  humanum  anl- 
num,  si  virluiem  ceperil,  permancre. 

Yl.  Cicero  ipse  iu  Tusculanis  scnsit  summum 
homini  bonum  noii  nisi  post  morlcm  coniingere 
(Cap.  10). 

Yll.  Siciit  Deus  scmpiternus  est  :  sic  et  bona,  qux 
piis  tribint. 

YIII.  Ut  corporis  opera  ideo  mortalia  sunt ,  quia 
ipsum  mortale  est :  ila  anima  ex  eo  immortalis  ap- 
paret,  quia  videmiis  opera  ejus  non  esse  morlalia. 

I\.  Animiis  desiderat  non  fragilia  ,  sed  xterna; 
credibile  cst  igilur,  ipsum  quoque  esse  xlernum. 

X.  Si  ideo  morlale  est  corpns  ,  quia  visui  pariter 
•i^  el  tactui  subjacet;  ergo  et  anima  idicirco  immortalis 
est.  qiiia  nec  tan^i  potest,  nec  videri  (Cap.  11). 

Objicit  Lucretius  lib.  iii,  animam  cum  corpore 
nasci :  ergo  et  interire, 

Respon.^Non  est  par  ulriusque  ratio,  quia  corpus 
ex  teria,  anima  ex  coelesii  spirilu  coiivtal.  Iinmo  nec 
corpus  posl  secessum  anim.T.  slalim  difQuil ;  mauet 
jgiiiirmullo  magis  aniina. 

Objicit  idem  :  Sensus  in  pueris  et  in  juvenibus 
viget^  et  in  senibus  diminuitur :  ergo  anima  esl  mortalis. 

Kcspon.  —  DilTeruul  niens  el  anima.  lila  augetur, 
vel  miiiuitur  pro  xtate ;  haec  in  statu  suo  sempcr 
cst. 

Objicit  :  Animam  dolori  el  luctui  es$e  obnoxiam; 
igitur  et  morlnlitali. 

Respoii. —  Idcirco  virliis  necessaria  cst,  ut  mceror 
repellaiur,  cl  vohipias  abslinenlr.i  snperetnr. 

Objicii  :  Oculum  cvulsum  a  corpore  mkil  videre; 
igitur  et  animam  separatam  niliil  seniire. 

Hespon. — Dissiiuiiiiudo  esi.  Anima  eaim  uobpui 


"753 

corporis  esl.  sed  in  cbrpore  '(Cdp.  \i). 

Reliquae  objectioiies  D^ii  kbtit  inagni  itt'6ifnenti, 
iden^ue  hic  omissae. 

X).  Hermes  quoqiie  et  Si|)ylliua  cannina  immor- 
lalitatem  animae  docuerunl  {Cap.  15). 

Teiitia  pnrte  libri  docet,  qnalenus  hotnini  immor- 
tMHas  trihuntnr;  attque  solam  jusiitiam  esse,  qu» 
vitam  homini  pariat  aelernam,  el  soium  Deum ,  qui 
aeternae  viiae  pr.xinium  largiaiur.  Qui  autein  suis 
meritis  immorialcs  facti  esse  dTcuntur,  quia  vera 
jastiiia  caruerint,  non  immortalitatem  sibi,  sed  Mof- 
lem  peccatis  quaesivisse. 

QuARTA  parie  disserit  de  line  mundi,  et  linis  illius 
signis. 

De  fine  audacter  pronniitiat,  expretis  sei  mil!^ 
aiinis  consummationeni  futuram ;  qiiia  sex  dierum 
spatio  omnia  Deus  condiderit  etperfecerit  {Cap.  14}. 

Signa  antecedeiitia ,  tum  remoliora,  tum  proxi- 
miora  eniimerat. 

Remotiora  :  summam  hominnm  impietitem ,    et 


iMa  \h.  bE  Wk  iJteATl. 


754 

A.  iSV6!^  qutdem  impioroih  animas  ineiiiam  quiimdani 
ihler  fibmortalem  mOVlalemqi^\e  natnbhi  gcVerfe, 
fitribit  asseverare  {Cap.  20).  Ipse  antem  potfiitatem 
Dei  advocai ,  qux  incorporaiia  etiam  coinpreliendat, 
et  anemadmodum  velit ,  afflciat.  Deinde  modum  aif- 
lirciiohis  exponens,  ignis  diviiiiis,  ihquii,  ^Via  ea- 
demque  vi  cremabit  impios  et  recreabit ;  et  quantnm 
a  corporibus  absumeL  tantiim  rcponel,  ac  sibi  ipse 
aeternum  pabuliim  sunministrabit.  Sed  et  justo^  cum 
jilidib^verU,  letiam  igni  eos  exaniinabit.  Ttkt^i  qiiorniii 
fivccata^  vel  pondere,  vei  numero  praevaliiierint , 
perstiingentur  igni,  atqiie  amburenlur.  Quos  aulem 

(liena  Juslitia.incoxerit,  ignem  ilium  non  seuiicnl 
C^p.  zi).  Addil  bis  LactantiuS,  quae  poetae  de  no- 
vitelmo  judlcio,  qnncque  philosophi  de  resurr^iioiib 
scripserunt(Cap.  22,  25). 

.•  SkxTA  parie^  Cbiliastarum  somnium  secutus,  docet 
€hnStu'm  mille  annis  inter  bomihes  versathruiii  , 
eosq^ie  jtisttssiino  impeHo  g\ibem:itnrom  {Cdp,  24). 
Su^tiVAparle  speciaiibs  detinit  tempns  fiuis  thundi. 


romani  iinperii  destructionem  {Cap.  15).  Atque  bic  "  Oninis  exs^eciaiio,  inqiiit,  non  aiuplius  quain   du- 
miras  conjectiiras  Lactantii  legere  est ,  de  lempore      centorum  videtiir  annorum  {Cap.  25| 


et  modo  destruciionis  impcrii  roitoani ,  per  totum 
cap.  i6,  17  et  18. 

Proximiora  signa  barc  recenset  :  casurum  dicit 
gladium  e  coelo,  el  Chrisium  descensurum  comiian- 
tibus  angeiis  in  medinm  terrx,  et  virtutem  An- 
gelorum  in  manus  justorum  tradituram  refHrobos 
{Cap.  19). 

QuiNTA  parte  agit  de  judicio  novissimo ,  cuius 
formam  breviler  describens ,  judicabuntur,  inquil , 
quiDeum  scierunt,  et  facinora  eorum,  id  esl,  mala 
opera  cnm  bonis  coliala  ponderabuntur  :  ut  ^i  j^lura 
et  graviora  fuerint  bona,  justificcntur  ad  viiam  bea- 
tam ;  si  auiem  niala  superaverint,  condemncbtur  ad 
poenam.  Hoc  loco  quxstioncm  illam  discutit :  Quo- 
modo  anima    altligaiur,    qiiae  est  immortalis.  Ac 


OcTJLVA,  qtiiid,  exaciis  mille  i&hhVs,  fottii*nm  sit , 
eniri^t.  Renovabitur  inundus,  inqnit,  a  Deo,  et 
coelum  complicabitur,  et  terra  mutabitur,  et  irans- 
formabit  Deus  homines  in  similitudinem  angelorum  , 
et  erunt  candidi,  sicut  nix,  et  vei^sabuhiur  Sehtjper 
In  eonspectn  Omnipotentis ,  et  Dominb  suo  sacrifl- 
qibuiit,  et  servient  in  aeteruum.  Eodem  tempore  flet 
secunda  illa  et  publica  omnium  resurrectio,  in 
Iqtia  excilabuntur  injusii  ad  crociatns  sempiternos 

(CfiP-  *6)-         ... 

Cb^cLosio  totius  operis  sequitur,  qua  gratulatur 
Ecclesiae  de  pacc  per  Conslanlinum  facla  ;  et  uiii- 
Versos  ac  sihgulOS  h6rilUir,  ul  abjectis  deoruin  cui- 
tA>\]ii,  peo  Vero  sb  dedaht,  atque  iiii  fkienas  veniuras 
effugiaiit.  ScuLTETus. 


LIBER  SEPTIMUS. 


DE  yiTA  BEATA. 


CAPUT  PRIMUM. 

De  mundo ;  et  qui  sini  credituri ,  ^tit  oero  non,  atque 
ibi  reprelieniio  perfidorum. 
Bene  habet ;  jacla  sunt  fundamenta,  ut  ait  eximiu^ 
Orator.  Verum  nos  non  fuiidamenia  solum  jecimus, 
quae  flrma  et  idonca  cssenl  operi  perforendo ;  sed 
raagnis  robnstisque  molibus  acdiflcium  totum  pene 
usque  ad   summa  perduxinitis.  Itestat,  id  quod  est 


Q  multo  facilius,  vel  legere,  vel  omare ;  slne  qh6  ta- 
m^h  priora  opeira  et  iiiutilia  sunt,  et  ingrata.  Naui 
quid  pn)dest,  aut  falsis  religionibus  liberari,  aut 
intelligere  vci*am?  quid  aui  vanitatem  falsdft  sapien- 
\\x  perviderc,  aul  quae  sit  vera  cogoscere  1  Quid, 
inquam  ,  prodest  coelestem  illam  justitiain  defen- 
dcre?  quid  cum  magnis  difflculiatibus  cuitum  Dci 
tetlere,   qua^  esi  suhihia  Vlrtus?  nisi  eam  divinum 

VARIORUM  NOTiE. 


De  Vila  beata,  In  cap.  5,  et  in  vet.  edit.  Rom.  et 
in  manuscripiis,  tiiulns  hujus  septimi'  libri  est  de 
Vita  beata,  practer  1  Colbert.,  2  Heg.  in  qttihits  est 
de  prtemio  virtutis  :  in  plcrisque  editis  est  de  tfirfHd 
preemio  et  uliimo  futuro  judicio.  Priorem  iectionem 
tuelur  cap.  1,  in  quo  legitur,  divinum  praimium  hed' 
titudinis  perpetuw;  posieriorem,  caput2  superettut 
de  jiidicio  Dei  dinseramns^  elc,  cap.  15.  Prudentcr 
monet  Thomasius,  in  hoc  septimo  libro  Laciantii 
multos  esse  errores,  partim  a  pbilosopbis,  iisque 
Pinionicis,  partim  ab  Origene  desiimptos ;  nani  et 
iidem  in  antiquis  libris  reperiunlur.  lioc  igilur  mo- 
nere  sufflcial  initio  libri. 

Denehabet  :jaetasunt  fundamenta,  Lips.  2,  3  Reim. : 
Bene  hactenus,  Vcn.  1493,  77 :  Bene  habeat,  Cameira- 
rius  ad  Ciceronem  h.  1.  subaudit»  bene  habet  $e  re^. 


At  Cicero  et  alii  veieres  voccs  se  res  ntth  adduni. 
Seneca  Herc.  Fur.  iv,  10,  35  :  Bene  habet :  pudendi 
regls  excisa  est  domus,  OEdip.  v,  998  :  Bene  habet  : 
piractum  est.  &uiifeMAif. 

Operi  p&ferendo.  Optirtte  ;  roiulamenta  enlm  pcr- 
ferunl  opus  Seu  aidiflcinm,  non  perflciunt.  Iiaqne 
nwle  immutarhnt  iii  perficiendo  libnirii,  5  mss.  rec. 
eledit.Hom.  1468,  1470. 

Falsis  religionibus,  De  falsis  leligionibus  dictum 
est  libro  I  et  II. 

Vtram.  De  qua  Lactnnlius  agit  libro  vi. 

Falsoi  sapientiw,  De  hnc  agilur  libro  lii. 

Qu(e  sit  vera,  Haiic  docel  anctor  libro  iv. 

Ccelestemjustitiam.  Deqna  vlde  libro  v. 

Nisi  eam.  Sic  restilui  ct  antiquloribus  cl  rni5nrl- 
bttdniSil.,  2  Bbwbn.>  Regio  Put.,  Tax.,  2  Clironi 


%[;  FIRM.  LACTANTII 

praemiam  bealiiudinis  perpctuc  subsequalur.  De  qua  A 
nobis  esi  in  hoc  libro  disserendum ;  ne  priora  omnia  ^ 
irriia  iit  inrruciuosa  videantur,  si  hoc,  ciijus  causa  illa 
suscepta  sunt,  in  incertnm  relinquamus ;  ne  quis  forie 
arbitretur,  lanlos  labores  incassum  suscipi,  dum 
eorum  coelesii  mercedi  difndit,  quam  Deus  statuit 
ei,  qui  haecsuavia  lerrae  bona  pne  sola  nndaque 
virtute  contempserit.  Satis  et  huic  parti  faciamus , 
cum  lestimoniis  divinarum  Litterarum,  tum  eiiam 
probabilibus  argumentis*  ut  aeque  clarum  sit,  et  fu- 
tura  prxsentibus ,  et  divina  terrenis,  et  perpetua 
brevibus  esse  anteponenda ,  quoniam  temporalia 
sunt  praemia  vitiorum,  sempiterna  virtuium. 

Exponam  igilur  rationem  mundi,  ut  facile  possU 
inlelligi,  et  quando,  et  quare  sit  eifectus  a  Deo :  B 
quod  Plato,  qui  de  mundi  fabricatione  disseruit,  nec 
scire  poierat,  nec  explicare;  quippe  qui  coeleste 
mysterium,  quod  non  nisi  prophetis  ac  Deo  docenle 
discitur,  ignorabat ;  ideoquo  in  perpeluum  dixit  esse 
fabricaium.  Quod  longe  secus  est :  quoniam  quidquid 
est  solido  ac  gravi  corpore,  ut  iniiium  cepit  ali- 
quaudo,  iia  Onem  capiat  necesse  esl.  Nam  Aristoieles 
cum  non  videret  quemadmodum  possei  lanta  rerum 
magniiudo  inlcrire,  et  hanc  praescripiionem  vellet 


DIVIN.  INSTIT.  756 

effugere,  semper  ait  fuisse  mundum,  ac  scmpcr  fulu- 
rum.  Prorsus  nihil  vidit ;  quia  quidquid  est ,  necesse 
esi  aliquando  habuerit  principium,  ncc  omnino  quid* 
quam  poiest  esse,  nisi  cceperit.  Nam  cum  terram,  et 
aquam,  ei  ignem  disperire,  consumi,  extinguiqoe 
videamus,  quse  sunt  utique  mundi  partes,  inlelligitar 
id  toiuni  esse  morlalc ,  cujus  membra  sunt  mortalia. 
Ita  flt,  ut  naiura  sit  quidquid  poiest  inierire.  Sed  et 
omne  quod  sub  visum  oculorum  venit,  ct  corporale, 
ul  ait  Piato,  et  solubile  sit  necesse  est.  Unus  igitar 
Epicurus,  auctore  Deniocriio,  veridicus  in  hac  re 
fuit;  qui  ail,  et  ortum  aliquando,  et  aliquaiido  esse 
periturum.  Nec  tamen  raiioncm  uliam  reddere  po« 
tuit,  aut  qulbus  de  causis  lanium  lioc  opus,  aut  quo 
lempore  solvatur.  Quod  quouiain  nobis  DeusreveU- 
vil,  nec  conjecturis  id  assequimur,  sed  traditione 
coelesii,  docebimus  sedulo;  ut  laudem  sludiosis  verl- 
talis  appareat,  uou  vidisse  neque  comprehendisse 
philosophos  veritatem,  sed  i(a  leviicr  odoratos,  ut 
tamen  uude  eos  odor  ille  sapieniiae  tam  suavis,  tam 
jucundus  afflaverii,  nullo  modo  scnserint. 

interim  necessariuin  puio  admonere  lecturos, 
quod  hxc  nostra  qux  (radimus ;  pravx  viiiosaeque 
mentes  aut  omnino  non  intelligeni  (liebctatur  enim 


VARIORUM  NOTiE. 


aliisque.  1n  5  Reg.  est  eamdem;  in  2  Reg.  rec.  et 
editis  nhi  enm,  In  3  Go!b.,  Brun.  et  ed.  Crat.  ntsi  cum^ 
»ifsf  eam,  intellige  juslitiam.  Si  legas  nMt  eum,  su- 
baudi  cuUum.  —  Nisi  eam,  Itn  edo  ex  Bon.,  Tax., 
Lips.  2,  3  Reimm.,  eam,  scilicct  virtulem.  Observes 
Laclanlium  miro  nrlincio  sectione  hac  teriia  in- 
scripiioiies  septein  librorum  Divin.  Insiit.  complecii. 

BUNEMAN. 

Dmnum  prcemium.  De  quo  hocseptimo  libro.  Pau- 
cis  istis  verbis  dedit  auctor  Anactphaleosim  totius 
operis. 

In  incertum  re/ifi(]ruamus.  Praeposilio  tn  abest  a  mss. 
/2Bonon.et  11  aliis. 

Mercedi.  Sic  scribo.  Suadenle  :  Tullio,  qui  diffidit 
perpetuilati  bonorum, 

Prasiola.  lia  m$s.  nntiquissimi  2  Bon.,Regio-Put., 
3  al.  Reg.  et4  aliicuin  sex  editis.  Scripti  14  rec.  et 
17  typis  exciisi  pro.  Pras  mIu,  etc.  Eodem  loquendi 
modoutitnrCicero  lib.  ni  Oriicior.,  n.  11. 

Probabilibus  argumentis,  ut  ceque  clarum  ii/.Hacc 
leclio  est  27  mss.  ac  5  vei.  edii.  Roui.  et  al.  12. 
Deest  ut  in  5  impressis.  Pro  til,  est  et  in  mss.Lips. 
Pro  clarum  sit^  Jun.  legit  clare  patebit.  1  Bonou.  an- 
liq.  probabimus  argumenlis  va/tim,  ci(m  clarum  sit. 
Sed  sai  nohis  non  est  codicis  Bononiensis  auctorilas, 
uicumThomasioejiis  leclioiiem  aliorum  iercomniuin 
auctoritati  anlcpoiinmus. 

Et  quando.  Rcposui  et  cx  oinnihus  mss.  prailer  3 
Reg.,  quihus  decsi,  slcut  editis.  Abest  tamen  et  a  ve- 
lerihns  ediiionihiis. 

Plato,  Ille  in  Timxo  existimat  munduni  esse  geiii- 
tum;  sed  qtia  ratione  id  factum  fuerit  non  explicat : 
sed  opinnniur  illius  interpreies  hujus  niuiidi  paren- 
lem,  fahrum,  opiiicem,  Deum  ipsum  fuisse  ad  exeip- 
plar  primigeniuin ,  quod  in  suprema  erat  inlclligeu- 
tia. 

Nec  scirepoteral.  Sic  restilui  exmss.  vctustissimis 
1  Monon.,  1  Regio-Pnt.,  5  al.  Reg.,  6  Colb.,  Pen.,  1 
Clarom.  Iii  ediiis  et  5  scriptis  rec.  potuii ;  in  1  Reg. 
rcc.  potuerit, 

yamAristoleles  cum  fion  tirfer«/.  Nef;iriae(  inquit) 
impieiaiis  insimulandi  sunt,  qui  tanlum  opus  Dei 
nihilo  pn)cs)9re   censuerunt  operibu»  mapufactis^ 


Apud  Arisi.  hnecdisputaiio  csllib.  i  deCcelo,cap.  10, 
ciim  sequentibus.  Betol. 

Ait,  Heiimaniius  legit  ratus. 

Unusigitur  Epicurus.  Piiilo  :  Et  Democritnsquidem^ 
Epicurnsque  ,  ocpleraque  Stoicorum  muUitudo,  geni- 
turam  mundi^  interilumque  prodideruittj  tametsi  non  si- 
C  mililer,  Eorum  cnim  pnrtim  conipUnes  mundos  decli^ 
nantes,ipsorum  ortum  atlribuunt  corpuscuUs  individuig 
invicem  offensantibus,  in  occnrsuqne  impUcitisiinteri' 
tum  aulem  inm  statuunl ,  ri<»t  mundi  concreti^  el  »e 
enati ,  coiUsi  inier  se  fuerint  occursu  el  confliciati.  At 
Stoici  mundum  unum  ponentes^  ortns  ejus  auctorem  fa- 
ciunt  Deum  atque  causam ,  non  iicm  interitus,  Caeie- 
rum  de  pliilosopliorum  circa  hnnc  qu;EStionem  seii- 
teniia,  viileex  calhoIici<i  Ktiseh.  lib.  i,  cap.  4,  Prae- 
pnrat.  Evniigel.,  ex  gciililibus  Plutarchuai  lib.  ii,  de 
Plncilis.  Betul. 

Auctore  Democrito,  Idest,  Dcinocriii  sequcns aucto- 
ritaiem  et  senlontiam. 

Et  ortum  aliquando,  el  aliquando  esse  periturum. 
Priinuin  a/i(7uafi(/o  deest  in  Regio-Pul.,  Boiion.  antiq. 
et  1  Colbert.  Priori  subjungunt  fuisse  1  ms.  Lips. 
et  ed.  Cellar.  In  1  Clarom.  ei  4  editis  est,  et  ortumt 
et  aliquando  esse  perilurum. 
D  Aut  quo  tempore  solvatur.  Sic  Icgo  cum  mss.  anti- 
quissimis  1  Boii.,  Regio-Pul.,  a  prima  inanu,  2  al. 
Keg.  rcc.  sed  bona;  not:e,  Pal.,  1  Lips.  edit.  Cetlar. 
Ai  scripti  1  Regio-Put.  a  secunda  nianu ,  6  al.  Reg. 
rec.  ci  12  alii  rec.  cum  cxcusis  habeiil  resoUatur: 
sed  re  ex  tempore  videiur  repetiluin.  Peu.,  tempon 
resolvetur. 

Non  vidisse  neque  comprehendisse.  Ita  inss.  2  ve« 
terrimi  aliique  quaiuplurinii.  lii  1  Ueg.  rcc.  et  oio- 
nibus  Tere  ediiis  esi  nec  bis. 

Afflaverit.  Mss.  7  et  cdit.  Rom.  1470,  affiaret. 

NuUo  modo  senserint.  1  Bonon.  anliq.  mUtus  seif 
serit. 

Admonere  lecturos.  Sic  reslilui  ex  qunmplurimis 
mss.  et  9  cditis.  In  nis<.  2  Bon.,  Tnx.,  Pen. ,  1 
Lips.,  Pal.  ct  cdit.  Florciil.  est  admoneri  lecturos,  la 
8  .scripiis  rec.  ct  9  vulgatis  admonere  lectores. 

Hebetatur  enim.  In  i  Bon.  antiq.  prxceduot  bxc 
Terba,  am  non  proMmit^ 


737  LIBKR  VII.  DE  VITA  BEATA.  758 

acies  eorum    tcrrenis  cnpidilatibus ,   qune  sen<;us  A  efTccii.  Nam  si  virtus  est  tolerantia  malorum  ,  non 


omncs  gravant,  imbecillesque  reddunl) ;  aut  ctiam 
81  inlelligent,  dissimulabunt  lamen,  et  haec  vcra  esse 
nolent,  quia  trnhunuira  viiiis  ,  etscientes  ninlis  suis 
favent,  quorum  suaviiale  capiuntur,  et  viriuiis  viam 
deseruni,  cujus  acerbitaie  ofTenduntur.  Nam  qui  ava- 
ritia,  ci  opum  inexplebili  quadam  siii  flagrant,  quia 
non  possunt,  vcndilis  aut  dilargiiis  quse  amant,  tc- 
nui  cullu  viiam  dcgcre,  sinc  dubio  malunt  id  esse 
flctum  ,  quo  desideriis  suis  renuutiare  coguulur. 
Item,  qui  iibidinum  slimulis  incitali,  ut  ait  pocta  , 

Id  furias  ignemque  ruuot, 

utique  iticredibilia  uos  ofi^erre  dicunt ;  quia  vulnerant 
aures  eorum  prxcepta  continentiae ,  qux  illos  a  vo* 


capiunl  ergo  virtutem,  qui  semper  in  bonis  fuerunt , 
quia  mala  neque  experii  sunt,  neque  ferre  possunt 
assuetudine  ac  desiderio  bonorum,  quae  sola  nove* 
runt.  Eo  flt,  ut  pauperes  et  humiles  Deo  credant  fa- 
cilius,  qui  sunt  expedili ,  quam  divites,  qui  sunt  im- 
pedimentis  pluribus  implicati :  immo  vero  catenati  et 
compediti  serviunt  ad  nutum  dominae  cupiditatis, 
quae  illos  inexlricabilibus  vinculis  irretivit ;  ncc 
possunt  in  coelum  aspicere,  quoniam  mens  eorum  in 
terram  prona  humique  defixa  est.  yirtiiiis  autem  via 
noncapii  mngna  onera  gesiantes.  Angustus  admodum 
trames  esi,  per  quem  justitia  hominem  deducit  in 
coelum.  llunc  tenere  iion  potest,  nisi  qui  fuerit  expe- 
ditos  ci  nudus.  Nain  isti  locupietes  multis  et  ingen- 


luptalibus  suis  prohibent,  quibiis  animam  suam  cum  ^  ,u,„s  garcinis  oncrati  per  viam  mortis  incedunl,  qu» 


corporc  adjudicaverunt.  Qui  vero  ambitione  inflati , 
aut  amore  potcniise  iiiflammaii,  omne  studium  suum 
ad  honores  acquircndos  contulerunt,  ne  si  solem 
quidem  ipsum  gestemus  in  manibus,  fldem  commo- 
dabunt  ei  doctrin.T,  illos  jubet  omiii  poteulia  et  bo- 
nore  coRtempto  humiles  vivere,  atque  ila  humiles, 
oiet  accipere  injuriam  possint,  et  referre  nolint,  si 
acceperini.  li  sunt  homines,  qui  contra  veritaiem 
dausis  oculis  quoquo  modo  latrant.  Qui  autem  sani 
sunt,  vel  erunt,  id  est,  non  ita  vitiis  immersi,  ut  in- 
sanabiles  sint,  et  credent  his,  et  libcnter  accedent; 
ei  quaecumquc  dlcimus,  aperia ,  et  plana,  et  simpli- 
cia,  et  quod  maxiinc  opus  est ,  vera  ei  inexpugnabi- 
lia  illis  videbuntur. 


latissima  est;  qiioniam  laie  perdilio  dominatur.  His 
acerba  sunt,  his  venena,  quse  Deus  ad  jusiitiam  pne- 
cipit,  quaeque  nos  Dei  magisterio  de  virtute  ai*.  veri- 
tate  disserimus.  Quibus  si  repugnare  audebunt,  ne- 
cesse  est  hosies  se  esse  virtutis  justiiiaeque  fatean- 
tur.  Aggrediar  nuiic  quod  superest,  ut  fluis  operi 
possil  imponi.  Id  autem  superest ,  ut  de  judi- 
cio  Dei  disseramus  :  qiiod  lum  constituetur ,  cum 
Dominus  noster  redierit  in  terram ;  ut  unicuiquc  pro 
merito  aut  prxmium  persolvat,  aut  pccnam.  Ilaque 
ut  in  qnario  libro  de  primo  adventu  ejus  diximus  , 
sicin  hoc  secundum  rcferamus  adventum,  quem  Ju- 
dxi  quoque  et  confltentur,  et  sperant ,  sed  frustra  , 
tjuoniam^  necesse  est  ad  eos  confundendos  reverta- 
Nemo  virtuti  favet,  nisi  qui  sequi  potest ;  sequi  au-  C  *"''»  ^^  fl"*^^  couvocaiidos  prius  venerat.  Nam  qui 
lemnonfacileest  omnibus  :  ii  possuni,  quospauper-  violaverunl  impie  humilem,  seniient  in  potesute 
tas  et  rerum  indigentia  exercuit,  et  capaces  viriulij      victorem;  eaque  omnia  qux  leguni,  et  non  inielU- 

VARIOROM  NOTiE 


Opum  inexplebUi  quadam  siii  flagrant,  Mss.  Jun.  et 
i  (jo\b,  quadam  cupidilate  flagrant;  1  Bonon.  an- 
liq.  inexplicabHi  quadam  cupidilate  ftaqrant. 

Ant  dilargitis  I  Coll).  detargitis;  i  Reg.  rcc,  Jun. , 
lColb.  cl  5  ctiii.  elargitis.  Mss.  i  Lips.,  Pal.,  lar- 
gitis, 

Vulneranl  aures  eorum,  Qu.TCumqiic  inp;rala  et  in- 
jncundu  auribus  accidiini,  eas  dicunuir  oflendere,  et 
proprio  \Qrhovulnerare.  Yirg.  vni  iEncid.: 


Vuhierct. 


Gravior  nc  nunlius  aurcs 


ninc  scribcbat  Ariemidorus,  nuntium  significari  in- 
jucundnm,  quando  quis  aures  sibi  verberari  som- 
niat.  Herald. 

Ne  si  solem  quidem  ipsum  gestemus^  ctc.  Sic  resli- 
tuimns  ex  4  anliq.  ac  poiioiilnis  inss.  Reg.  et  cdiiis 
Ald.  1.^15,  Cral.  cl  Graph.  155^2.  Et  sic  quoc^ne  scri- 
be.-jdnin  lih.  de  Morlibus  pcrsecnlorum,  capp.  4  et7 
ubi  nec;  quod  annoiavi. 

Quoquo  wodo  tatrant.  Ms.  Jun.  quoquo  modo  dela- 
trani;  Rcgio-Pui.  quodammodo  latrant ;  1  Bonon.  an- 
liq.  canino  modo  latrant ;  (\{\x  ciiiim  satis  commoda 
lcctio.  Sed  nihil  imniiitandum  ccnseo. 

Qui  autem  sani  sunt,  vel  erunt.  Edit.  Crat.  sani 
sunt.  Mss.  2  Reg.  rec,  Jun.,  Pal.,  Lips.,  Canl.  cl  2 
vet.  edit.  sani  sunt  vel  erunt;  ac  praecipue  subl. 
Gauc.  ct  A  edd.  sanati  erunl. 

Ih  insanabites  sint,  Mss.  i  Reg.  rec. ,  i  Colbert. 
et  edit.  Ald.,  Fasit.,  Betul.,  non  sint;  Cauc,  Jun.,a 


Reg.  rcc,  4  Colbcrl.etlO  edil.  vet.,  ut  sanabilei 
nnt.  Ulir.,  1  Colb.,  Brun.,  ut  sanabites  sint. 

li  possunt.  1  Bonon.  antiq.  /t  sequi  possunt;  1 
Colbcrt.  lisuni, 

Pluribus.  lia  reposui  ex  4  vet.  impressiscunciisque 
mss.  prxier  5  rec,  quibus  est  snis;  in  cscteris  editis 
legitur  pturimis. 

Jmmovero.  Dcesl  »^ro  in  mss.  4  Reg.  rec.,Cauc., 
Jun.  ci  li  editis ;  in  Goihano  est  imo  vere ;  in  1  Colb. 
ideo  vero  ;  in  ins.  Tornes.  uno  voto  eoncatenali. 

Ad  nutum  dominas  cupiditatis.  3  Rcg.  rec,  1  Gol- 
D  bert.  a  secunda  manu,  et  5  vel.  edii.,  cupiditati.  Do' 
minam  cupidilatem  dicit  imitatus  Horatium,  qui  dicit 
regina  pecunia^  quia  utraque  tum  ciipidiias,  lum  pe- 
cunia ,  mundum  hunc  universum  regunt,  ac  ei  domi- 
nantur. 

Onera  gestantes.  Sic  restitui  ex  cunctis  mss.  prae- 
ter  2  Colb.,  qui  habent,  opera  gestantes^  et  2Reg.  rec. 
onera  portantes. 

His  venena.  1  Bonon.  smtiq.  Ins  venenata. 

Prcecipit.  Ita  lego  cum  vetustioribus  et  melioribus 
mss.,  Bonon.,  Regio-Put.  aliisque  mullis.  In  aliis  II 
rec  et  vulgatis  est ,  prcecepit. 

Dei  magisterio.  Id  est,  Christi  doctrina,  et  Epitom., 
cap.  44. 

Aggrediar.  i  Colb.,  Aggredior.  Brun.,  Aggrediamur, 
non  male.  Vide  supra  dtM^rmiMf,  et  inrra  (/is<era- 

fltttS.  ^  ,. 

Ad  eos  confundendos.  Sic  restitui  ex  uno  codicc 
Bruniano;  ci  ila  sensus  postulat.  Yide  praecedeniid 


7S9  FIRM.  LACTAN^lI  DIVIN.  INSTIT.  740 

gunt,  Deo  repcnsaqte  patienlur ;  quippe  qui  peccatis  X  intdiigcs  proreclo,  quantum  Dei  opus  humanis  opc- 


omnibus  inquinali,  cl  insuper  sancto  cruore  perfusi, 
ab  illo  ipso,  qui  nerandas  roanus  inlulerunt,  sinl  ad 
anerna  supplicia  desiinaii.  Sed  erit  nobis  coulra  Ju- 
dxos  separaia  inateria,  in  qua  illos  errQris  et  sceleris 
revincemus. 

CAPUT  H. 

Dd  <rror«  |9/iiloMpAortim,  ac  de  dmna  $apienlia;  at- 

que  de  aureo  uecula. 

Nunc  ignaros  Terilalis  inslruamus.  Disposilione 
summi  Dci  sic  ordinalum,  ul  injuslum  hoc  saeculum 
dccurso  temporum  spatio  terminum  sumat,  extincta- 
que  protiiius  omni  malilia,  et  piorum  animis  ad  biea- 
lam  vilam   revocalis,  quictum,  tranquillum,  paciG« 


ribus  antcslet.  Ita  quantum  inler  opera  divinaet 
huraana  intcresi,  tantum  dislarc  inter  Dei  homiius- 
quc  sapientiam  necesse  esl.  Nam  quiaDeus  incorrvp* 
tus,  aique  immorlalis«^st,et  ideo  perfectus,  quiasemr 
piiernus  est,  sapieutia  quoque  ejus,  perinde  ut  ipse, 
perfecta  est ;  nec  obstare  illi  quidquam  potest,  quU 
nulli  rei  Deus  ipse  subjectus  esr. 

Homo  autem  quin  subjectus  est  passiooi,  subjecta 
cst  et  sapientia  ejus  errori ;  et  sicut  horoinis  vitam 
n)uit2e  res  impediunt,  quomimis  possit  esse  perpe- 
tua  :  ita  sapientiam  quoque  ejus  muliis  rebus  impe- 
did  necesse  est,  quominus  in  perspicienda  peni- 
tus  vcriiate  pcrfecta  sit.  Ergo  nulla  eat  honutoa 
sapientia,  si  per  se  ad  notionem  veri  scieniiamque 


cum,  aureum  denique,  ut  poet»  vocanl,  saeculum,  g  niiatur;  quoniam  mens  hominis  cum  fragili  corpore 


Deo  ipso  regnanie,  florescat.  In  primis  causa  eorum 
omnium  philosophis  iiscc  fuil,  quod  ralionem  mun- 
(ii,  qux  totam  sapientiam  continet,  non  comprehcn- 
derunt.  Ea  vcro  sensu  proprio,  et  inlerna  intel- 
Jigenlia  non  poicst  comprehendi,  quod  illi  sine  doc- 
tore  per  seipsos  facere  voluerunt.  Itaque  in  varias 
sibiqne  saepe  contrarias  sentenlias  iuciderunt,  ex 
quihus  exitum  non  habcrent;  et  in  eodem  luto  (si- 
cul  Comicus  aii)  hxsilaverunt ;  scilicet  assumptioni- 
biis  corum  non  respondenle  ralione,  cum  assumpsis- 
scnt  quidcm  vera,  sed  qusb  afnrmari  probarique  non 
posscnt  sine  scientia  verilalis  rerumque  coelestium  : 
qurc  (ut  s.ncpe  jam  dixi)  non  potest  esse  in  homine, 
iiisi  Deo  doceiite  percepia.  Nam  si  potest  homo  in- 


iiiigata,  et  in  tenebroso  domicilio  inclusa,  neqne  li* 
herius  evagari,  neque  ciarius  perspicere  veritatcm 
potest ;  cujus  notitia  divinae  coiiditionis  est.  Deo 
enim  soli  opera  sua  nota  sunt.  Homo  autem  non  co- 
giiando,  aut  disputando  assequi  eam  potest,  led 
disceiido,  et  audiendo  ab  eo,  qui  scire  solus  poieat, 
et  docere.  ideo  Marcus  Tullius  sentenliam  Socratis 
de  Platone  iransferens  diceniis,  venisse  temp«)s,  ul 
ipse  migraret  e  vita,  illos  autem,  apud  quos  cauaam 
suam  perorabat,  agere  viiam  :  Uirum  melius  sit,  in- 
quit,  dii  immortales  sciunt ;  bominem  arbitror  scire 
neminem.  Quare  necesseest  omnes  philosophi»  ae^- 
tas  alienas  esse  a  veriiate ;  quia  homincs  erant,  qu 
eas  coiisiiiuerunt,  nec  ullum  fundainentutn  atil  ilr* 


telligere  divina,  poierit  ct  facere ;  nam  inlelligere,  ^  mitatem  possunt  babere,  quac  nullis  divinarum  vo- 
esl  quasi  e  vesiigio  subsequi.  Non  potest  autem  facere    '  cum  fulciuntur  oraculis. 


qux  Deus,  quia  mortali  corpore  indutus  est ;  ergo 
iiec  intelligere  quidem  potest,  qu»  facit  Deus.  Qubd 
an  ficri  possit,  ex  immensitate  rerum  atque  operiim 
divinorum  facile  est  unicuique  metiri.  Nam  si  mun- 
dum  cum  omnibus  qiiae  sunt  in  eo  contemplari  velis, 


CAPUT  Hi. 

De  nalura  et  de  mundo ;  alque  reprehen$io  Stoieorum 
et  Epicureorum, 

Ct  quoiMam  de  philosophort^n  erroribus  lo(|uitifHc, 

VARIORUM  NOTiE. 


cl  sequeniia.  lo  altero  Brun.  c?eterisque  mss.  et  edi- 
tis  esi  eonsolandos,  pneter  1  Colb.  a  prima  manu,  in 
quo  est  tollendps,  Yide  seqq. 

Veo  repensante.  1  Bonon.  antiq.  rependente;  Cauc. 
cl  5  rec.  toM4cmque  editi,  compensante. 

Hevincemus.  lU|  restiiui  e^  omnihus  mss.  prxter  5 
rec. ,  in  quibus  est  convincemus,  ut  in  Yulgatis.' 

Sic  ordinatum.  Mss.  4  Reg.  rec.,  i  Coib.  et  Bruu. 
addunt,  est. 

Decurso  temporum  spatio,  etc.  Supra  lib.  iv,  cap. 
16,  decursam  viiam  dixit.  Cic.  in  Caloiie  :  Nec  vero 
velim,  quas  decurso  spatio  ad  carceres  a  calce  revocari, 

Qetul. 

Jnterna  inlelligenlia.  Interna  dicilur,  quam  boroo 
in  se  et  a  se  habeat^  sine  doctore.  Lib.  iii,  cap.  3  : 
Jn  se  ipso  habere  propriam  scienliam  no^  hqminis^  sed 
Qei  est.  t/ortalis  iu^ura  non  capit  ^fifntlam ,  nisi  quce 
veniat  extrinsecus.  Bunev^. 

Comicus.  Terent.  Fhormion. ,  act.  v,  scen.  2^  ut 
sup.  lib.  II,  cap.  9. 

Pourit.  Sic  reposui  exmss.  quamplurimis  el  edit. 
Tornes.  Soubron.  In  5  rec.  et  ediiis  legitur,  po^ 
test. 

Nam  inlelligerey  est  quasi  e  vestigiosubsequi.  t  Pulo, 
iuquit  Heuman.,  boc  essedossema.  Habent  hscctibri 


omnes ;  et  videntur  glossatoris  captum  cxcedere.  lia 
Noslerlib.  vi,cap.  5  :  Nihil  prodest  cognitio  niti  el 
actio  subseqiiatur ;  et  lib.  ii,  cap.  8,  inuUigentia  tub- 
seffui.  I    BuN. 

Quof  facit  Dens.  Haec  leciio  cst  omnium  fere  mss. 
codicum  et  vet.  edil.  Rom.  lu  edilis,  ut  in  2  Reg. 
D  rec,  1  Coib.,  !  Clarom.  est,  fecii. 

Quod  an  jieri  possit.  Ita  emendavi  e\  mss.  2  Bo- 
non.  Regio-Put.  et  10  aliis.  At  Cauc.  et  5  alii  noii  ip- 
terseruni  ante  possit.  Mss.  4  rec.  et  edit.  14,  Quoi 
auiem  fieri  non  possit;  item  edit.  4  expuncta  ntgjt- 
tione  :  quod  male  cum  sequentibus  cohaerct. 

Cujus  noiitia.  Sic  restiiui  ex  mss.  quamplurimis, 
inlor  quos  sunt  antiq.  2  Bon.,  Regio^ut.,  Jun.  lo 
8  rec.  et  18  ediiis  est  notio.  Infra ,  cap.  9,  post  med. 
legitur  nof(((a'D£i. 

Jdeo  Marcus  TuUim.  In  1  Tuscul.  Quaest.  ex  Apo- 
logia  Socraiis,  sub  finem  apud  Plaionem. 

Causam  suam  perorubat.  Addidi  suam  ei^  omnibos 
mss.  ei  15  editis  :  deest  in  pluribus  excusis. 

JJomnemarbiiror.  1  Reg.,  rec.  Cant.  et  13  edil* 
inlerponunt  autem.  Cicero  quidem, 

JJonunes  erant,  qui.  Ita  emendavi  ex  maximo  ma- 
nuscriplornm  numero,  inier  quos  est  Regio-Poi.  la 
10  rec.  ct  5  edd.  legitur  erriml. 


741  LIBER  VII.  DE  \ITiV  PEATA.  7« 

Sioicl  nalurnm  in  duas  partes  dmdunl:  Muam ,  qM«  A  «""*  «mpda,  iJ  e^i,  operi  suo.  Un4o  e^|  illud  Vivgi- 
cniclai ;  alieram,  quce  se  ad  faciendum  traciabilem      lianum  : 


pr.^cbeal.  In  illa  prima  esso  vim  senliendi ;  in  hac, 
maieriam ;  nec  alierum  sine  altero  posse.  Quomodo 
poieslideio  esse  quod  iraciat,  et  quod  traclatur?  Si 
quis  dicat  idem  esse  figulum  quod  lulum,  aut  lutum 
idem  esse  quod  figulum,  uonne  aperte  insanire  vi- 
deatur?  At  isti  uno  naiur;B  nomine  daas  res  diver- 
sissimas  comprehendunt  ^  Deum  et  mundum »  ariiG- 
cem  et  opus;  dicuntque  alterum  siue  aitero  nibil 
possc,  tanquam  «atura  sit  Deus  muudo  pe|[mix(us.  Nam 
interdum  sic  conrundunt,  ut  sit  Peus  ipse  mcns  mundi 
et  nmndus  sit  corpu^  Dei.  Quasi  vero  simul  esse  co&- 
perint  muudus,  etpeus;  ac  non  ipse  mundum  iece- 
rit :  quod  et  ipsi  fatentur  alias,  cum  bomlaum  causa 
praedicanl  esse  fabricaium,  et  siue  muudo  esse,  si 
velit,  possit;  siquidem  Deus  est  divina  el  xicrna 
mens  a  corporo  soluia  et  libera.  Gujus  vim  majcsta- 
temque  quouiam  inteliigere  non  poterant,  miscuerunt 

VARIORUM  NOTiE. 


B 


Tolaraque  infusa  per  artus 
Hens  agilat  moleio,  et  loagoo  se  corijore  oiiscet* 

Ubi  est  ergo  iliud ,  quod  iidcm  ipsi  aiuni ,  et  factum 
esse  divina  providcntia,  el  regi?  Si  enim  fecit  mun- 
dum,  fuil  ergo  sine  mundo.  Sir^^it,  non  ulique  sicut 
mens  corpus  regil,  sed  lanquam  dominus  domum, 
navim  gubernaior,  auriga  currum.  Nec  tamen  mixii 
si^nt  iis  rebus,  qnas  regunl.  Nam  si  lixc  omnia,  quae 
videinus,  Dei  ii^embra  sunt,  jam  insensibilis  ^b  his 
consiiluiiur  Qc^s  ,  quoniiiiQ  membra  sensu  carent,  et 
morlalis,  quouiam  videnAus  membrs^  esscf  mortalin. 

Possum  enumerare,  quoiies  repeutiuis  quassatx 
molibus  vcl  hiaverini  lerrx,  vel  desederint  in  abrup- 
tum  ;  quoiies  demersx  fluclibus,  et  urbcs,  et  insuLc 
abieriiit  in  profundum ;  frugiferos  campOjS  paludes 
inundaveriut;  flumina  et  siagna  i^iccaverint ;  montes 


Stoici  naiuram^  Apud  Ciceronem  in  primo  Aoadem. 
quoest.  hauc  Nulura;  divi^iouem  non  Sloicis  ,  sed  ve- 
teri  Academiic.assignai ,  etc.  Adde  his,  quod  Arist. 
lib.  II  Phys.  naiurum  dupltcem  facii ,  uialenam  sci- 
licet  et  foriuam,  (ormam  autem  esse  causam  iknalem. 
Macrob.iuSoijuuum  Scip.  1. 1,  c.  2  :  ALHj  iu(]uit,  mu/i- 
dum  in  duo  diiiserunt :  quorum  alierum  facit^  atterum 
patUur,  elc.  Quid  quod  Augusiinus  quoque  hb.  de 
Anlma  et  ejus  orig.  ad  Petrum  presbyierum,  ii,  cap. 
5,  duas  eiiam  natmras  agnosci^ :  preatorem  UMam, 
Deum  sciiicet;  alleram,  creaturam  ei  Deo.  Betol.      p 

Onam,  qwB  efficiat ,  etc.  Seneca  epist.  6i :  Dicunt  ^ 
Sloici  noiiri  duo  esse  in  rerum  natura  ,  ex  qjdbui 
omma  fiml^  camam  et  nmteriam'  Uaj^^ia  jacct  iners^ 
ret  ad  omnia  parata^  cessatura  si  nemo  moveat,  Causa 
autem,  id  est,  ratio ,  materiam  format ,  et  quoeumque 
vule,  versat :  ex  illa  varia  opera  producit,  Et  paulo 
posl  aliis  verbis :  Nenipe  universa  ex  materia  et  ex 
Deo  constant.  Deus  isia  temperat,  quce  circumfusa  rec- 
torem  seqnuntur  et  ducem,  Potentius  autem  est  quid 
facity  quod   est   Deus ,  quam  materia   patiens    bei, 

G^TAKRRtJS. 

Nec  alteium  sine  altero  posse.  Iia  cum  vet.  edit. 
^m.  omnes  mss.  pnvier  i  (ieg.  rec  tu  2  ai.  Ueg. 
rec.  nec  alteram  sine  altera  esse  posse,  Ei  Lactantius 
paulo  iiiferiMS,  dicunique  alterum  sine  allero  nihil 
posse. 

Mundo  permixtus.  Uss.  |2,  inter  quos  sunt  aotiq. 
i  Bonou.  et  Cauc.  fcruut,  mundo  terminalus,  sed  ci- 
Ira  censuiii,  inquil  BeluJeius.  fermixtus^  vera  leciio.  ^ 
Vide  mfra,  miscuerujU  cam  mundi).  ^ 

Ut  sit  Deus  ipse  mens  mundi,  De  hoc  dictum  est 
Uh..  I,  cap.  S|.  EpipbauiMS  hoc  doguia^  iuier  Zeuonis 
ercores  receuset  iibro  iii,  tomo  it.  Memini  me  alibi 
ex  Uerincie  retulisse  Deaw  nec  me^iem,  nec  spiri- 
tiun,  oec  lumeii  esse,  ^edcausaqi  ut  illii  siut.  Bc;ti;l. 

Kt  mundus  sit  corpus  Dei.  PLalo  iu  Timoeo,  tov 
iaia\t.(r*  ait  (gjov  s/xt{/D;^ov  xai  svvouv.  Huadum  auleiQ 
Plato  corpus  Uei  tacit,  iioii  primi  ilUus  creatoris,  sed 
fuiiiri  cujusdam.  Ilinc  forlassis  Plinius  quoque  muu- 
dum  uuuieii  credi  par  esse  censuil.  Be^vL. 

Ac  non  ipse  mundum  fecerit.  Ipse,  quod  addidi  ex 
omuibus  mss.  et  quamplurimis  editis ,  deest  iu  nour 
nullis  rec. 

Homi^um  causa.  Id  verum  cst  eliam  apud  Geuliies. 
(^uius  in  prooemio  Libri  xxxvi,  aii,  omuia  bouiiuA9 
causa  esse  creata. 

Siquidem  Deus  esl  divina  et  aeterna  mens  a  corpore 
$oluta,  pc^ideratur  ett  iu  ms.  I  BoyQioia.  autiq^  et  4 


edd.  rec,  sed  legunt,  mens  dicatur  corpore  soluta.  Si- 
milis  Dei  detinitio  ex  Socratis  alque  Plaioiiis  doclriua 
csl  apiid  Plut.  iii  Ptacilis  lib.  i ,  cap.  f .  r^lernm 
Sloieorum  lioc  dogma  Laert.  ad  Chrysippum  et  Pos- 
sidouium  auclores  rcferl.  Betul.  —  Yide  eli.iiu  Cicc- 
roiiem  ih  fr.igmontis  Coiisolaticmis,  ei  Ilbroi  Tuscu- 
lanar.  quitst.,  cnp.  5,  iclque  ex  Plalone. 

VirgUianum.  £x  Yirg.  vi^ueid.,  vs.  7:26,  sup.  eap. 
5,  e*.  de  ^ca  pei,  cap.  l^. 

Sicut  met^s  corpus  regit,  Macrob.  lib.  ii,  cap.  12, 
de  Somnio  Scipionis  :  Animay  inqiiit,  qui  verus  homo 
estf  ak  omni  conditione  mortaUtaiis  atietia  est :  adeo 
ut  ad  imitalionem  Dei  munduui  regenLu ,  reg,at  ei  ipsa 
corpns,  dum  a  se  animatur.  Ideo  physici  mundum  ma- 
gnum  liominem,  ei  isomitteoi  tHreveai  munduni  esse  di- 
xerunt ,  etc.  Betul. 

Et  mortalis.  Recte.  Yide  supra  mss.  II  et  edd.  9 
adduut  est. 

Membra  esse  mortada.  Macrob.  eodem  k)C0,  tam 
*cx  antiquorum  philosophorum ,  quam  ex  Ciceronis 
doctrina  monet,  miindum  quadam  parte  morlalem 
videri,  ut  animal  exanimatam  ,  vel  ignis  extinctus. 
vel  siccatus  humor.  Betul. 

HiwverinttertcB.  Yide  Pliuium  lib.  ii,  cap.  80,  92, 

m, 

Desed^rint,  Mss.  5  rec.  et  15  excusi  descenderint ; 
7  Reg.,  JkiiL.,  i  Colb.  habent  deciderint;  i  l^eg.  ceci- 
derint.  At  desederint  est  quamplurimorum  miis.  iuler 
quos  suiit  aiitiquissimii  Bonoa.  Cauc.  eicdit.  2vet. 
Roin.  Eaque  lectio  est  geauiiia,  et  Ciceroniana  :  desi' 
dere  euim  esl  descendere.  Cicer.  i  de  piv.  97  :  Labes 
agri  Priver.naMs,cutH  ad  it^finitani  aUii,udinem  tterKH  de- 
sedisset.  Ibid.  18 :  MuLia  oppidacorrueriiU,  muUi^  Ufcis 
tabes  [acia  sit,  terrceque  desederint.  Yide  PHvium,  lib. 
ii,cap.  91. 

Frugiferos  catnpos.  Exemplum  esl  «larc  Mortuvim. 
Ovid.  Ub.  XV : 

Yidi  ego  quod  fuerat  quoodam  solidissima  terra, 

Esse  fretum  :  vldi  factas  cx  %quore  leirras 

El  procul  a  pelago  conchae  j  icuere  mariuae , 

Kt  velus  iuventa  est  in  mouiibus  auchora  sammis,  etc. 

Yide  plura  apud  Philonem  de  Mundo,  et  apud  Yadia- 
ouiii  in  Melam  iib.  i,  in  cap.  de  Numidia.  Betul. 

Stagim  siccaverint.  lu  ips.  el  editi.  Siccare  neutra 
sigiiilicatioue  accipi,  iiiaudilum. — Skcaverint.  I^ar- 
kius :  Tacentibusmss.,  iuquit,  mea  utai  cQnjectiuva^  do^ 
nec  melior  se  obtuleril,  et  reseribo :  Sicca  arueritu. 
Neutra  enim  signi/icatione  accipi,  id  est  inaudituai.  Sed 


745  FIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INST 

eiiam  Tel  deciderint  abnipti ,  Tel  planis  fuerint  adx-  A  Deinde  inlulil: 

quali.  Pluriroas  regiones ,  el  miillorum  rundaroenla 

nioniium  latens  et  iuternus  ignis  absumit.  Ei  hoc  pa- 

rum  esi,  si  membris  suis  non  parcit  Deus,  nisi  etiam 

liomini  liceataliquidin  Deicorpus:  maria  exiruuutur; 

montes  exciduntur,  et  ad  eruendas  opes  interiora  ler- 

r»  viscera  effodiuniur.  Quid  quod  ne  arari  quidem 

sine  laceraiione  divini  corporis  potcst  ?  ut  jam  scele- 

rati  et  impii  simus,  qui  Dei  membra  violemus.  Paii- 

lurne  ergo  vexari  corpus  suum  Deus,  et  debilem  se 

vel  ipse  facere,  vel  ab  homine  fleri  sinit?  nisi  forie  di- 

viiius  ille  sensus,  qui  mundo  et  omnibus  inundi  par- 

tibus  permixius  est ,  primam  lerrae  faciem  reliquit, 

ac  se  in  ima  deroersil,  ne  quid  doloris  de  assidua  la- 

ceratione  sentiret.  Quod  si  hoc  vanum  et  absurdum 


m 


Desipere  est.  Quid  enim  immortalibus  atque  beatis 

Graiia  nosira  (|ueal  largirier  eniolumenii, 

Ul  noslra  quidquam  causa  gerere  aggredianlur  ? 

El  meriio.  Uli  enim  nullam  raiionem  afferebant , 
cur  humanum  genus  vel  crcatum,  vei  constitulum  efr- 
set  a  Deo.  Nostrum  hoc  officium  est,  sacramentum 
mundi  et  hominis  exponere ,  cujus  ilii  expertes,  sa- 
crarium  veritaiis  nec  attiiigere,  nec  videre  potuemnt. 
ergo  (ut  paulo  anle  dicebam)  cum  assumpsissent  id 
quud  erat  verum,  id  est,  mundum  a  Deo  factum ,  et 
hominum  causa  esse  factum  ;  tamcn,  quoniam  eos  in 
consequeniibus  raiio  defecit,  non  potuerunt  defen- 
dere  id  quod  assumpserant.  Denique  Plato,  ne  Dei 
opus  imbeciilum  et  ruinosum  faceret,  in  aeiernum 


cst,  tam  igilur  ipsi  eguerunl,  quaro  hacc  indigcnt  B  ^»**^  «sse  mansurum.  Si  hominum  causa  factus  esl, 


sensu,  qui  non  perspexerunt  divinum  quidem  spiri- 
tum  esse  ubique  diffusum ,  eoque  omnia  contineri , 
non  tamen  iia,  ut  Dcusipse,  qui  esi  incorrupius, 
gravibus  et  corruptibilibus  elemeniis  misceatur.  lilud 
crgo  reciius,  quod  a  Platone  (m  Timm)  sumpserunt, 
a  Deo  factum  esse  mundum,  et  ejusdem  providentia 
gul)ernari.  Oportebat  igitur  et  Platonem ,  et  eos  qui 
idem  senserunt,  docere  alque  explicare ,  quse  causa, 
quae  ratio  fuerit  tanti  operis  fabricandi;  quare  lioc  , 
aut  cujus  gratia  fecerit. 

At  iideni  Sioici,  hominum,  inquiunt,  causa  mun- 
duseffectus  esl.  Audio.  Sed  Epicurus  ignorat,  ipsos 
Iiomines  quare ,  aut  quis  effecerit.  Nam  Lucrclius , 
cum  diceret  mundum  non  esse  a  diis  constitulum,  sic 
ail  (lib,  V  de  Natura  renm) : 

Dicere  porro  homiaum  causa  volnisse  parare  ; 
Praeclararo  mundi  naiuram 


et  iia  factus  est  ut  esset  aetcrnus,  cur  ergo  ipsi  quo- 
rum  causa  faclus  esi,  iion  sunl  sempiierni  ?  Si  morta- 
les,  propier  quos  factus  esi,  ergoet  ipse  inortalis  at- 
que  solubilis.  Neqtie  enim  pluris  est  ipse ,  quain  ii, 
quoruro  gratia  factus  est.  Quod  si  ei  ratio  quadraret» 
inielligeret  periturum  esse,  quia  factus  est;  ncc  posse 
in  aeternum  manere,  nisi  quod  tangi  non  poiest. 

Qui  autem  negat  hominum  causa  factum,  hic  nul- 
lam  rationem  lenet.  Si  enim  dicit ,  ipsum  fabricaio- 
rem  sua  causa  lanla  hsec  opera  esse  moliiuin  ,  cur 
ergo  nos  naii  sumus?  cur  mundo  ipso  fruimur?  Quid 
sibi  vult  humani  generis  cxieroruroque  animantiani 
fictio?  Gur  aliena  comrooda  intercipimus?Cur  deni- 
que  aiigemur,  minuimur,  interimus?  Quid  habet  ra- 
tionis  ipsa  generatio?  qiiid  perpeiua  successio?  Niroi- 
rum  videri  nos  Deus  voluit,  et  suis  variis  imaginibus 
tanquam  sigilia  confingere,  quibus  se  oblectaret;  et 
YARIORUM  NOTiE. 


cui  ignotum  est,  activa  verba  passive  saepe  usurpari  ? 
Uoc  ipso  verbo  Apicius  de  Arte  culiiiaria,  lib  iv,  c. 
9, :  Ciim  iiecaverint  $uperadtperge$  piper  trilum,  Lib. 
IX,  cap.  i  :  In  craticula  a$$antur  locustaf  :  cnm  $icca- 
verint^  adjicie$  ei$  in  craticula  quolie$  $iccaverint.  BoN. 

Monie$  etiam.  Pliniusinier  miracula  rereri,  montes 
eliam  conciicurrisse ;  qiiem  vide,  lib.  ii,  cap.  83. 

Ab$umit.  Ita  fere  omiies  inss.  in  prxsenii.  Et  recte. 
Plures  enim  igiies  inierni  etiamnum  supersunt  iii  lla- 
lise  moiilibus,  ifitna  ei  Vesuvio,  in  insiila  Lipara,  eic. 
Mss.  1  Boiion.  antiq.,  Tax.,  i  Golb.  ab$ump$it;  quod 
tameii  lleumanno  probatur. 

Matia  extruuniur.  Exemplum  esi  Tyrus.  Plin.  lib. 
v,  cap.  i9 :  Tyru$^  iiiqiiit,  qudndamin$uta  praatto  mari 
$eptingenti$pa$$ibu$  divi$a,  nnnc  vero,  Alexandri  op- 
pugnanti$  operibu$,  conlinen$,  De  quo  Guriius  lib.  iv 
copiO!»e.  Bbtul. 

Monte$  exciduntur.  Videlur  ailiidere  ad  Isthmum , 
quem  quidam  irrito  labore  (ul  Proverb.  habel)  perfo- 
dcre  sunt  conali :  vel  ad  Atlion  monlem,  de  cujus  la- 
litudine  md  passuum  Xerxes  abscidisse  legilur  apud 
Plinium  cap.  10  lib.  iv ;  Historiaapud  Herod.  lib.  vii. 

Betol. 

Eruendoi  ope$.  Sic  Ovidius  de  ferreo  saeculo : 

Effodiuntur  opes,  irrilamenta  malorum. 

Sic  Plinius  in  prooemio  libri  xxxiii  :  lmu$  in  vi$cera 
iju$,  et  in  $ede  Maniumope$aua!rimu$,  tanquam  parum 
beniana  [ertilique  quaqua  calcatur. 

Pfon  tamen,  Uautbeu$  ip$e,  Mss.  Jun.  legunt  nee^ 
pro  non.  Abest  ita  ab  uno  Bononiensi  antiq.,  a  4Golb. 
et  1  Glarom.;  ita  ut  a  Pen. 


Con$iitulum.  In  antiquis  edilionibus  ,  in$titutum  , 
quod  Heumanno  probatur. 

Sacramentum  mundi  et  homini$.  Sic  iiifra  cap.  5,  ad 
iniiiuin  ,   $i  $acramentum  homini$  omne  cognovi$seni. 

Mundum^  Deo  factum,  et  hominum  cau$a  e$$e  fac- 
tum.  Deesi  et  in  i  Bon.  aniiq.,  scripli  9  rec.  et  9  cdit. 
hal>enl ,  mundum  a  Deo  factum  ,  et  honUnum  cGuta 
e$$e  factum. 

Si  mortate$.  Pro  <t  ti  $unt  mortale$.  lla  Heuman. 

Ip$e  mortali$.  Minuc.  Fel.  cap.  3i  :(Plato)  cumip* 
$um  mundum  perpetuum  et  in$otubilem  dicetet  e$se  /o- 
bricatum,  addit  tamen,  ip$i  artifici,  Deo  $oli  et  <olick« 
D  lem  et  e$$e  mortalem.  Bon. 

Ratio  quadraret.  Sic  cap.  5,  initio ,  non  quadrare 
rationem;  ei  iii  fiiie  capitis  7,  ratio  non  quadrarei. 

Sua  cau$a.  Lib.  ui,  cap.  i7:  Omnia  $ua  eausa  fa- 
cere  $apientem.  Lib.  v,  cap.  il  iVirtutem...  expeiet^ 
dam  e$$e  aiunt  $ua  cau$a,  Bon. 

Tanta  hme  opera.  Elegantem  hanc  leciionem  con- 
firmani  Bonon.,  Isaeus  et  ipse  Lacianlins  lib.  n,  cap. 
8 :  Qua  molitione  hoc  tantum  opu$  fecerii.  Bun. — Tania 
hcee  opera  e$$e  molitum.  Mss.  24  et  5  edil.  in  qulbns- 
dain  tanium  :  sed  male. 

CiBterorumque  animantium.  Ila  Gicero  lib.  ii  de  Nat. 
Deor.,  cap.  55  :  Quorum  igitur  cau$a  qui$  dixerii  ef- 
fectum  e$u  mundum?  Eorum  scilicei  animaniium  qii« 
ratione  utuntur.  Hi  $uni  dii  ei  homine$.  BuN.    " 

Videri  no$  Deu$  voluit.  Sic  veteres  editiones.  In 
ms.  i  Bonou.  antiq.  et  5  edit.  est  videre.  hi  caetaris 
deest  no$. 

Sigilla.  Id  est,  parva  simulacra.  Est  enim  hoino, 
servau  proportione,  ad  imaginem  Dei  creauii. 


745 


LIBER  VII.  DE  VITA  BEATA. 


746 


nihilominus  lamen,  si  ita  essel,  curffi  haberel  ani-  A  Si  ergo  sine  causa  nec  esi,  nec  fil  omnino  quidquam  : 

si  el  provideniia  summi  Dei  ex  disposilinne  rerum, 
et  virlus  ex  magniiudine,  et  potestas  ex  gubernatione 
manifesta  est :  hebeies  ergo  ei  insaiii,  qui  providen- 
\hm  non  esse  dixerunt.  Non  improbarem;  si  deos 
idcirco  non  esse  dicerent,  ut  unum  dicerent :  cum 
autem  ideo  ut  nullum,  qui  eos  delirasse  non  putat, 
ipsc  delirat. 

CAPUT  IV. 


mantes,  praecipueque  hominem,  cujus  imperio  cuncta 
subjecit.  Qui  autem  dicunt  semper  fuisse  mundum, 
ouiitto  illud,  quod  esse  ipse  sine  aliquo  prineipio  non 
potest,  unde  exlricare  senequeunt;  sed  hoc  dico  :  si 
inundus  semper  fuit,  nullam  potest  habere  ratiunem. 
Quid  enim  potuit  in  co  raiio  moliri,  quod  nunquam 
sumpsit  exordium?  Nam  prius  quam  fiat  aliquid,  aut 
slruatur,  opus  esi  consilio,  ut  disponi  possit  quem- 
aduiodum  fiat,  nec  inripi  quidquam  potest  sine  pro- 
visione  rationis.  Itaque  omne  opus  ralio  prxcedit. 
Non  habet  ergo  raiionem,  quod  factum  non  est.  Atqui 
luundvs  rationein  habet,  qua  et  constat,  et  regituf ; 
ergo  et  facius  est :  si  factus  est,  et  resolvelur.  Red- 
daiit  ergo  isti  rationein,  si  possunt,  cur  aut  faclus  in 
principiu  sii,  aut  posiea  resolvatur. 

Quod  quia  docere  non  polerat  Epicurus,  sive  De- 
niocritus,  sua  spoiiie  natum  esse  dixit,  seminibus 
inier  se  passim  coeuntibus,  quibus  iterum  resolulis, 
dissidiiim  atqiie  interilum  seculurum.  Corrupit  ergo 
qiiod  recie  viderat,  et  tuiain  raiionem  penitus  igno- 
rantia  rationis  everlit ;  redegitque  mundum,  et  omnia 
quac  in  co  geruntur,  ad  similiiudinem  cujusdam  va- 
nissJmi  somnii,  siquidcm  rebus  liumanis  ratio  nulla 
subsistat.  Cum  vcro  mundum,  omnesque  partes  ejus, 
ut  videmus,  mirabilis  raiio  gubernel ;  cum  coeli  tem- 
peratio,  et  aeqtialis  in  ipsa  varietate  cursus  astrorum 
luminumque  coeleslium,  temporum  consians  ac  mira 
descripiio,  terrarum  varia  ftecunditas,  piana  campo- 
rum  muniinenta,  et  aggeres  moniium,  viriditas  iiber- 


Quod  omnia  in  aliqueni  usum  ereala  iunt,  eiiam 
qu(B  mala  videnlur  :  quare  homo  in  lam  fragiii 
corpore  ratione  fruatur, 

Sed  de  providentia  satis  in  primo  libro  diximus. 
Quia  et  si  est,  ui  apparet  ex  mirabiliiate  operum 
^  suorum,  necesse  est  etiam  honiinera,  casierasqae 
animanles,  eadein  providentia  creaverit.  Videamus 
ergo,  quae  raiio  fuerit  fmgendi  generis  humani ;  quo- 
niam  consial,  id  quod  Stoici  dicunt ,  hominum  causa 
mundum  esse  fabricatum  :  quanquam  in  hoc  ipso 
non  mediocriier  peccent,  quod  non  hoininis  causa 
dicuiit,  sed  hominum.  Unius  enim  singularis  appel- 
latio  totum  comprehendii  humanuin  genus.  Sed  hoc 
ideo,  quia  ignorant  unum  homioem  a  Deo  esse  for- 
matum,  pulantque  homines  in  omnibus  terris  et 
agris  tanquain  fungos  esse  geaeratos.  At  llermes  non 
ignoravii  homioem,  et  a  Deo,  ei  ad  Dei  simiiitudt- 
nem  fictum.  Sed  redeo  ad  propositum.  Nihil  cst  (ut 
opinor)  quod  sit  propier  seipsuin  factum  :  sed  quid- 
quid  omnino  fit ,  ad  usum  aliquem  fieri  necesse  est. 


tasque  siivarum,  fontium  saluberriina  eruptio,  flumi-  q  Quis  est  enim  vel  tam  ineptus,  vel  lani  otiosus,  ut 


num  opportuna  inundatio,  maris  opulenta  et  copiosa 
inlerfusio,  veiitorum  diversa  et  uiilis  aspiraiio,  c»- 
leraque  omnia  ratione  summa  constent  :  quis  tam 
cxcus  est,  ut  existimet  sine  causa  esse  facta,  in  qui- 
bus  mira  disposilio  providcntissimae  rationis  elucett 


aggrediatur  aliquid  facere  fruslra,  ex  quo  nullam 
uiilitaiem,  nullum  commodum  sperei?  Qui  domum 
xdificat,  non  idcirco  aedificat,  ut  tantumiiriodo  domus 
sit  :  sed  ut  in  ea  possii  babitari.  Qui  navem  fabricat» 
non  ideo  insumil  operam,  ut  lantuin  navis  appareat : 


VARIORUM  NOTiE. 


Ip$e,  Sic  Aldina  edilio;  alise  muUse  ip$um, 
Quodeste  iptwn  $me  aliquo  principio  non  potesL 
Subest  liis  antiqua  elegantia  qiiam  editores  qtioque 
corruperunt  in  Lpitoine  cap.  67,  ubi  recte  Pfafiiusex 
nis.  Taiirin. :  Sempcr  fuisse  non  potest  quod  el  est  et 
tisui  subjacet;  ipsum  etdm  esse  sine  aliquo  initio  non 
potest,  BtJN. 
NuUam  pote$t  habere  rationem,  Id  est,  ut  recte 


Genliles  cognitionem  veri  Dei  habere  poiuerunt,  ut 
habet  Aposiolus  ad  Roman.  cap.  i,  v.  20,  et  Pliiiar- 
cliiis  ipse  libro  i  de  Placiiis  Pliilosophoruin,  cap.  6. 
Si  ei  providentia.  Sic  lego  cuin  omnibiis  prope  mss. 
et  excusis.  Si  repetitiim  facit  illiistriorem  .<ensuro. 
Deesi  et  in  i  Bonon.  In  4  Colb.,  i  Claroin.  et  Brun  est 
si  et  prudentia ;  male.  Vide  prxced.  et  seqq.  Sed  de 
providentiu  $ati$  in  primo  libro  diximus. 


Sparkius  ex  sequent.,  nulla  in  eo  dispositio  provi-|v      Quia  et  si  est,  In  i  Boii.  antiq.  ct  3  edd.  legitur 
dentissime  rationis  elucerel.  Bun.  quia  si  est ;  in  miiltis  impressis,  quce. 


Quid  enim,  Sic  lego  cum  2  vet.  edit.  Rom.  et  2 
rec.  cundiisque  mss.  prjeter  Cauc.  in  quo,  ut  in  9 
editis.  est  Quienim;  2  Culbert.  Quomodo. 

Seminibus.  Id  esl,  Aioinis. 

Dissidinm,  Ejeci  disvdium^  quod  plurimos  libros 
adhuc  occupaveral,  etresiituiexLips.  lert.,  Reimm., 
Ven.  1471,  ulraque  78,  dissidium,  Reddidi  quoque 
lib.  IV,  cap.  50.  ubi  pliira;  et  ad  lib.  viii,  cap.  6,  in 
noia,  corporis  animasque  dissidium.  Bun. 

Subsistat,  iMss.  i  Claroin.  subsistit ;  Cant.  substat, 

Omnesque  pnrtes  ejus^  ut  videmus,  mirabilis  ratio 
gubernet,  \t\  restitiii  ex  13  ediiis  cunclisqiie  inss.  lu 
Bonoii.  aiiliq.  iii  quo  ut  delelur,  legitur  videamus 
quemadmodum;  iii  ed.  Thys.  etGall.  videmus  quem» 
admodum. 

JEqualis  in  ipsa  varietate,  Harnionia  est  a^qualis 
Tariolas,  quae  in  siderum  cursu  inaxime  auimadver- 
titur;  ci  haec  est  Sylva  signorum  coelestium,  quibas 

PATROI.    VI. 


Stoiei,  Apitd  Cicer.  Lucull.  Vide  inf.  cap.  7  et  lib. 
de  Ira  Dei  cap.  13. 

Homines.  Vide  supra  lib.  ii,  c.  21. 

Tanquam  fungos.  Jam  supra  lib.  vi,  cap.  iO,  nega- 
vit  homines  sparsim  nalos  esse,  tanquain  ex  draco- 
nis  Cadinxi  dentibus. 

At  Hermes.  In  Poemandro,  non  longe  a  principio. 
Adscribam  Marsilli  Iranslaiionem  :  At  paier  omnium 
intelleclus,  vita  et  fulgor  exisiens,  hominem  sibi  $imitem 
creavit ,  atque  ei  tanquam  filio  suo  congratulatns  est. 
Pulcher  enim  erat,  patrisqne  sui  ferebat  imaginem. 
Deus  enim  revera  propria  forma  nimirum  deleciatus^ 
opera  ejus  omnia  usui  concessit  humano,  Idem. 

Fictum.  Sed  redeo^  etc.  Mhs.8  rec.  et  6  edili,  factum. 

Idcirco.  Sic  reposui  ex  5  vet.  ediiis  et  niss.  prae- 
ler  6  rec,  quibus  est  et  ideo^  iii  in  iO  vulgaiis. 

Insumit  operam,  Mss.  Jiin.,Colb.,edd.  Ald.  1515, 
Parls.  1525,  Gyinnic.  1539,  Assumit. 


PIRM.  L4CT4NTI}  DIVIN.  !N8T|T 


7i8 


cessarium.Similii^^  gi|q^qjjjpqil9  fiunt,  non 

jjUcjiie.' in  |*^pcif yjjcuunrj,  ged  ad  ijsiis  aliqu(^s  uUles 

Mupdu$igi(ura  DeQ  (actus^st»  non  uiiquQ  propicr 
ipsum  mundum  ;  neque  enim  aul  calore  solis,  aul  lu- 
inine,  aut  aspiralione  vcnlorum,  aul  humore  im- 
hrium,  aul  alimonia  frngum,  cum  sonsu  careal,  in- 
dfgel.  Sed  ne  illiid  quidem  dici  polesl,  quod  Deus 
propler  seipsum  Teceril  mundum*;  quoniam  polesl 
esse  sine  mundo,  sicul  fuil  anlea,  etiis  omnibus  qux 
in  eo  sunt,  quxque  generanlur,  Deus  ipse  non  uti- 
tur.  Apparef  cr^o  animanlium  causa  mundum  esse 


^)\n\   proponi  et  mala ;  l)opa,  quit)»us  u^tui;, 
gux  viiet  et  cavea|. 

Idcirco  enim  data  est  illi  sapieniia,  ul  cognila  bo- 
nornm  malorumque  natuni,  el  in  appelendis  bonis, 
et  malis  declinnndis,  vim  sux  ralionisexerceat.  Natu 
CTleris  animnlibus  quia  sapienlia  non  daia  est,  et 
mnnila  indumeniis  naturalibus,  et  armala  sunl :  ho- 
nriiiii  antem  pro  his  omnibus,  quod  eral  pnrcipuum, 
rationem  solam  dedit.  Itique  niidum  formavit  e(  in- 
ermem,  ui  eum  sapienlia  ei  muiiiret,  el  legeret.  Mii- 
nimeiita  et  ornalum  ejus  non  foris,  sed  inlus,  non  iii 
corpore,  sed  in  corJe  coiislituit.  Nisi  ergo  essent 


construcium  ;  quoniam  rebus  iis  ,   quibus  conslat,  9  mala  quac  caverct,  qunc  a  boiiis  utilibusque  distingue 


animahtes  fruuhtur  :  qu»  ul  vivere,  ul  conslare  pos- 
sinl,  omnia  his  necessaria  lemporibus  cerlis  subnii- 
nistrantur.  Rursum  caMeras  animanles  hominis  cnusa 
esse  fictas,  ex  eo  clarum  esi,  quod  homini  serviunt, 
et  tulelse  ejus  atque  usibus  datcc  sunt ;  quoniam  sive 
tcrrenoe  sunt,  sive  aquatiles,  non  sentiunt  mundi  ra- 
lionem,  sicuthomo.  Respondendum  est  hoc  loco  phi- 
losopbis,  maximcque  Giceroni,  qui  ait  :  c  Cur  Deus 
omnia  nostri  causa  cuni  faceret,  lanlnm  vim  natri- 
cum  viperarumque  fecerit  ?  cur  tain  multa  pesiifera 
terra  marique  dlsperscrii  ?  >  Ingens  ad  disputanduni 
locus  :  sediii  in  transcursu  breviter  stringendus  est. 
Quoniam  homo  ex  rebus  diversis  ac  repngnaniibus 
connguralus  est,  anima  et  corpore,  id  est,  coclo  at-  G 


rei,  non  esset  et  sapientia  neccssaria.  Sciat  ergo 
Marcus  TuHius,  aut  ideo  homini  datnm  esse  ratio- 
neni,  ut  et  pisces  cnperet  nsus  sui  gratia,  et  natrices 
viperasque  vitarct  salutis  sux  causa  :  aut  idcirco  ei 
bdna  malaque  proposiia,  quia  sapientiam  acceperat, 
ciijiis  vis  omnis  in  discernendis  bonis  malisque  ver- 
sntur.  Magna  igitur,  et  recta,  et  adinirabilis  estvis, 
et  ratio,  ei  potestas  hominis,  proptcr  quein  miindum 
ipsum,  et  universa  qnxcumque  sunt  ,  Deus  fecit ; 
tahtumqiie  honoris  illi  habuit,  ut  eum  pra^ficeret  uni- 
versis,  quoniam  solus  poierat  Dei  opcra  niirari. 
Optime  igitur  Asclcpiades  nostcr  de  providentia 
siimmi  Dei  disscrens,  in  eo  libro  quem  scripsit  ad 
m'e  :  <  Atque   ideo  ,  inquit,  merito  quis  arbitretur, 


y^piORVM  SQ^i^. 


Va$  aliquod  instUuit.  Ex  Horalio,  Amphora  coepit 
W/i/id.  Francius.  '  •  '  '" ' 

CaLore  soLis  au^tlumine.  Rccte.  At^;  vct.  edit.  aui 
lunas  iumine,\i\i  Boubn.,  2lleg.,  Ulir.,  Lins.,  \  C  d- 
be^t!/ei!.TloV«^niln:v"luniai^in  \e^K\it!  dnlore'  solls 
aut  lun<B,  Posterior  lectio  noii  inepta  videtur  i1$,  qui 
luiiaui  cB(|Uc  ac  solem  calefaccre  corpora  cen^enl. 
S^iidiiS  ■  in  0-2^73  ;  et  psalin.*'cxt  :  Pei  dtem  ibl  non 
n^iV  llr,  neque  tnna  per  nocteni.Al  Hci/mahrfnk  pii^tat 
l^endumesse,  autcalore  soUs\  aut  Iumif^e'inhf6, 

^Ut'  hVmdniaffugum.  Sic  witri,  c:  ti'\  Cnlq^ue  ge- 
neH*'ali)noniarh  admi^islraret,  Varro  apud  Ndniniii  : 
kabehi*'^nieposiVani  'alimoniam  se'de)W  iUusarieno 
^ami'  Amob:,'lib.'  iv  :  Ei'  dx  atieiii  ^lfefis  dlinxonid 
mox  iraditam  retinuisie  vitdm,  HktiALi).    •'•'*• 

"  Sed'n^  illud  quidem  dici  poiekt,  qiiod  Om,  etc. 
Ifptno  hoc  dici  debere  patel  ex  iProveVl).,  c.ivi. 

^Possint.  Mss.'8  lolidemqo^  Vulgiiti,  poiscnr.  Alelius 
possini,  ex  cxleris  mss.  et  ediiis.Vide  seq.  submi' 
nistrantur.  '   ' 

J)a^a  suni.  Procul  dubio   legendnm  est  datce,  sunt. 

naxinieque  Ciceroni,  elc.  Lib.  Acad.  qnacsi.  4. 
Angusiinus  rcspondet  Manichxi^  ad  eamdem  objec- 
lioiiem  J.  i|e  (Tenesi,  I,  c.  |t>.  Lege  pncterea  Ba- 
sil.,  Ii(uni|.  8  in  tiexameron.  Lnctantius  iii  (Ipilome 
linnc  otijeclionem  Tbeodoro  Ailieo  tribnit.  Quo  cou- 
.silio  Dens  drAcones,  pulices,  etc.  creaverit,  docet 
Augusiinns  in  cap.  1  ^vangel.  Joannis  cl  in  Psui. 
cxLviii.  Betut.. 

Tantam  vim  natricum  viperariimque  fecerit.  Cice- 
roni  in  Liicull.  ctLiicretiO,  1.  v,  respondet  Basiliiis, 
hoinil.  6,  in  HcKamer.  :  Nec  vero  est  quod  qidsquam 
nccuiare  parehtem  rerum  debeat  ob  eam  cansam,  quod 
animalia  quce  virus  mittnnt^i  pernieioia  et  inimiia^  vira 


nostro!  procreaverii ;  isto  enim  pncto  pfcdngogum  eliam 
aecusare  licebit,  quod  adotescentice  (hcultdtem  et  pro- 
ctjkvilatem  in  officio  conVmeat,  plngisque  ac  verberibus 
intemj^eranitam  casiiget  ,  eic.  Idein,  homil.  5,  iion 
lohgL^  a  pn!V(5:ipio.  Anguslihus,  lib.  dc  Ilaires.  conira 
tfnnicli.  t,  c.  Id. 

Viperarumque.  Nemo  ignorat  yiperas  dictns  es^e, 
quod  yi  pariaiit.  lilpiphnnins  Cno>licos  hnicaniihali 
confirl.  Prletor  NicandrunV,  Pjinius  etjam  de  Viper., 
I.'x;c.  62.  Petul. 

hnima  et  corpore.  lla  cuni  edi^.  Rom.  ^470.  Mss. 
omnes,  prxier  1  Ueg.,  \  Colt).  qui  cum  edilis  bnbent 
aiiimo.  '  ^ 

Et  munita,  Heumann.  delet  e(. 
jv  ^.alionem  soldm  dedit,  Itaque  nu^um,  Ita  ci^m  edi- 
^i  lis  oiOnes  prope  mss.  \  Reg.  rec.  et'  Goih.  raiionem 
dedit,  SoUm  itaque  hiidum.  yide  An.icreoiit.,  ode  11. 
*  Tanfumque  honoris  itli  hubuitJ^'\c  et  infra,  c.  5, 
post  initium,  sitantiim  honons  hoimni  habuiti  i  Bo- 
non.  aniiq.  trWuti.  ^ 

P/oeficeret  universis.  Juxtn  ilind  Psalm.  Gloria  et 
honore  coronasti  eum^  et  constituisti  eum  sitper  opera 
manuuni  tuarnm. 

Asclepiades  nosier.  Lactantii  tempore  Asclepiades 
qnidnin  cbrisiiAnus  floruil,  qul  ad  Lactantinm  scri- 
psit  Hbrum  de  ProTideniia  Dei ;  Lactnntius  vicisSini 
ad  illum  libros  diios,  iit  refernnl  Hreronymiis,  Ho- 
iioiius  Augnsiodunensis,  ei  alii.  Hic  auiem'  Asciebla- 
des  est  profeclo  hlius  ab  Asclcpiade  Aniiochenoq)!- 
scopo  et  marlyre,  qui  toio  s:eculo  anterior  ^sx  La- 
ctaiiiio ;  quiqne  aiiiium  22i  non  excessit.  Vide  til- 
lemontium  Eccles.  Hist.,  t.  iii,p.  648  et  649,  «t  t.  ti, 

&.  730,  col.  2,  not.  5.  De  lioc  Asclfcpi^de  vide  9. 
ierbTiym.  deScfiptor.  (Jcfcles.,  c.  58.* '  "^ 


749  LlQEIi  VU.  »E  VITA  BRATA.  750 

j^roximum  sibi  lociim  ^WiQam  pr^Yi^^Uliam  dedisse  A  raiiooe  prosequilur,  qui  virlulem  majesutis  ejns  de 


ei,  ({di  polefat  inlelligcre  QrdiD.aiipuem  suam.  Nam 
spl  iste  esl ;  quis  cum  yid^t  ila,  ui  inlcllig.^^t  quia  spl 
esU  ct  quaHUim  graiix  afi[cc:\(  c;)pte^i^  ipsiitutis }  |iOc 
ccelum  est;qMis  id  suspiql  ?  tecra  b.'!;^;  qui^m^ 
colit  ?  hoc  pelagus ;  quis  iu  eo  navigat  %  l^i^  igui^  ^st; 
quis  co  uiilur  l  i  Insiituit  ergo  ^Mncimus  Peus  upo 
propter  se,  quia  nihilo  indigeU  sed  propter  homi* 
nem,  qui  his  congrucnier  viieretur* 

CAPUT  V. 

De  liomms  creaUcne,  alque  ie  dUpasiliotte  mundi,  ei 
de  sunmo  bono, 

Reddamus  nunc  rationem,  (|uar(^  (^opiiQ^iin  ipsuni 


suorum  (»perum  iuventionc,  iuceptione,  perfeciione 
metilur.  Quod  planius  argumeutum  proCerri  patest, 
et  mundum  komiuis,  et  homincm  sui  causa  Deum 
fecissc,  quam  quod  ex  omnibus  animaiitibus  solus  ita 
formatus  est,  ut  oculi  ejus  ad  coelum  directi,  fecies 
ad  Deum  ^pcciaos,  vultus  cum  suo  parcnte  communis 
sit,  ut  videatur  iiominem  Deus,  quasi  porrecta  manu 
allevatum  ex  humo,  ad  contempiatiouem  sui  exci- 
tasse?  <  Quid  ergo,  inquil,  Deo  cultus  hominiscon- 
fert,  beato,  et  nuiia  re  indigeuti?  vel  si  tantum  hono- 
ris  houiiui  iiabuit,  ut  ipsius  causa  mundum  fabri- 
caret,  ut  instrueret  eum  sapientia,  ut  dominum 
viyeniium  (aceret,  eumque  diligeret  lamquam  filium, 
cur  morlaiemque  fragiie^ique  constituit  t  cur  omni- 
fecerii  Deus.  Quod  si  pliilo;op|)i  sci§sf^(,  a\ut  defen-  B  bus  malis,  quem  diUgebat,objecit?  cum  oporterei  el 


disscui  ill.i,  qnx  vera  fnv^nerapt,  aut  iu  maximos 
errores  non  inci(|isseQt.  Ila&9  ^uiin  summst*  h^c  c^rdo 
rerum  est.  Quem  qui  non  iqn^ci|[ii,  yeritqs  ilii  op^- 
nis  clabilur.  l|oc  cst  deoiqu^,  qup^  cfQciat  ili'i4  non 
quadrare  raiione^  :  quae  \|lis  si  ^ffulsisfQt,  ;i  $acr^- 
mentiim  hominis  pninc  coj|[r\9vissf(nt  ,  piimqua^^ 
dispiitaliones  eorum ,  et  omnem  philosophinm  de 
Iransverso  acadeinia  jugulassct.  Sicut  ergo  miindiim 
non  propter  se  Dcus  fecil,  quia  coromodis  ejus  non 
indiget,  sed  propter  hominem,  qui  eo  utii^r  ;  it^ 
ipsum  liominem  propter  se.  Qux  utililas  Deo  in  li^o- 
miue,  inquit  Epicurus,  ut  eum  proptcr  se  facerel? 
Scilicct,  ui  cssct,  qiii  op^ra  ejiis  iiilelllgere^,  qui  pro- 
videnliam  djsponemii,   ralionem  facicndi,  virtutem 


bealuun  esse  hominem  ,  tamqnam  cnnjunctum  et 
proxiinmn  Deo,et  perpetaum,  sicut  est  ipse,  ad  quem 
coleudum  ^t  contemplandum  figuratus  cst.  > 

Qpamquam  l^sec  fere  iu  prioribus  libris  sparsim  do  • 
cuimus  :  tameu  quoni^iu  proprie  id  materia  nunc 
exigit,  i^ia  de  viia  beaia  disserere  propositum  cst, 
^xpllcapc^  sunl  ista  diligentius  et  plenius,  ut  disposi- 
lio  Dci,  et  opiis  voluntasque  noscatur.  Cuni  posset 
semper.  spiriiibus  suis  imnior^libus  in^umerabilcs 
anioi^as  prpcrenr^,  sicut  angelos  genuit,  quibus  im- 
roortalitas  sine  ulio  malorum  pericuio  ac  meiu  con- 
stat ;  excogilavit  tamen  ineiiarrabile  opus,  quemad' 
rooduin  in^niiam  mullitudinem  crearet  animarum, 
quas  prinio  fragilibus  et  imbecillis  corporibus  iliiga- 


consummaiidi  el  sensu  admirari,  et  voce  pioloc|iii  C  ^^^  consiituerei  inler  bonum  malumquc  medias,  ut 
possei.  Quorum  omnium  sumnia  hxc  est,  ut  Deum  constaulibiis  exutrisqucnaturisyiriutem  proponeret; 
colat.  Is  enim  colit,  qui  hx*c  intelligit  :  is  ariificem  ne  iaimortal^taieindeiicateassequerentura^molliicr : 
rerum  omnium,  is  verum  patrom  suum  debita  veiie-      sed   ad   illud    xtcrnae   vitsc   ineloquibile  prsmium 

YARIORUM  NOTiC. 


'  Polerat  inteUigere,  Ita  lego  cum  optimo  et  anti- 
quissiino  ms.  Re^'io>Pul.  Sic  et  suprd  La<5tanr.'  ^otus 
poteral  Dei  opera  mirari.  lir  1  Reg.  rc^c*.  es\\'potirii  / 
in  5  rcc.  et  1 1  editis  potuerit ;  ih  (ireleris  potnit. 

Quis  hi  eo  navignil  Gx  anamplurimis  iii^s.  eieditis 
resiitiii  in  eo,  quod  pra^ceu^^ntia  et  sequcniia  membra 
postulant.  Dcest  in  5  Reg.  rec,  i  Colb.,'l  Ctdrom. 
et  6  inipressis.  • 

Scisient.  5  Lteg.,  Jun.,  3  Colb.,  2  Clarom.,  Em., 

Caiit.,  etedit.  7fens«(^i/;  male:  -     '       '  ' 

Cardo  rerum.  Proverbium  est,  quo  jam  usus  est  ^ 

Lacianiius,  lib.  ii,  c.  9^  '      '  '  ' '      **' 

Hoe  eht  demfjue,  qiiqd  elficiat,^  %Uis  non  quadrare 
rationem.  Yrin  uinasetis  cognoscas  ex  lib.  iii,  c.  28  : 
Quoniam  rntio  iuis  non  qundrabat^,  per  ignorantinm  re- 
rum  tnm  vani,  tam  incerli  [ucrunt^  stbique  S(cpe  con' 
trnria  disserentes,  ut  qnid  sentirent,  qmd  veilent  satis 
iianureacdijndicarenonpossis.l^VH. 

Omnem  pliilosophiam.  Oiniies  piiilosophoriim  h^c- 
rrses  sua  dogiiiala,  qu.iiiluiiivis  faisa,  del'<Midere  Vo- 
luerunt.  Academici  iiihil  cerii  af{irmautes,  rcliqnis 
omiiibus  rcpugnarunt :  id  quod  iu  hoc  saltem  iiego- 
tio,  fit  in  4  Acadein.  quoiist.  apud  Cicrroncm  eo 
loco,  (tuem  Ipse  Luclantlds  puulu  superiiis  citavit. 
Betul.     ' '   ■ 

Sui  cama.  Ita  quamplurimi  impressi  ciim  m^f* 
qmbusdam  :  alii  stca  causa  ;  el  sic'  s:rpe  loj[uiiurpi- 
cero,  sua  causa^  nosira  causa,  vestrn  causa. 

Adcoelum  dire^n*.  Ms^.  6  rec'.  eViiiiidJiincdd.  ei^epjji,. 
Vt  videatur  hominem.  Mss.  4  el5  ein.viaeaturque; 


Latinius  atque  iieuman.  censent  delendiim  qne. 

Si  tantnm  honoris  homini  habuit.  Recte  :  sopra 
q.  4  hujusce  hbri  circa  finetii,  tantum  Iwnoris  iUi  ^a- 
buit ;  et  lib.  iii,  c.  i,  in  fine.  Mss.  Em.  si  tuntiho* 
noris  hominem  habuit. 

Spiritibus  suis.  Id  est  spirationibiis.  Yid.  lib.  iv, 
C.  8  :  Spiriius  suos  in  angelos  fignravit,  etc.  Cpitoin., 
C.  H  :  Angelos...  de  suis  spiritibus  figuravii.  Conf., 
i.  VIII,  c.  6,  ventorum  spiritiis.  Ruif. 

Cum  posset  semper  spiritibns  suis  immortaUbus.  Yi  - 
)  deiiir  l.actanlius  iu  ca  fnis^ie  senteiitia,  quneanim.is 
hnbot  qiiasi  tot  p^irliciilas  deDeo  decerpia^,  quotliii- 
fra  non  Obscore  iiiniilt,  cuni  dic.'tt,  Deiim  Spiiritum 
'suum  ierrcno  corpore  Uduisse.  Porro  infinilam  nnfmnf- 
rum  muliitndinem,q{mn  hic  a  Deo  creari  asserit,  il- 
lic  gigni  ait ;  qn;e  duo  secuin  nm  coh:vreiit.  In  qiia 
opinione  quim^u nfi  Beiiileiiis  nibil  videat,  qnod  a 
fide  cniliolira  sit  alietiuui  ;  noliiis  lameo  esi,  qnam 
ut  referri  debeat,  noUiiullos  e  philosophis  christi.nios 
factos  platoViicoruin'  doginata  ,  noii  .sine  fclcclesias 
malo.  fidei  i  hristlartcadmisciiisse  :  qu.ili:i  eram  ani- 
niariim  praicxislentia,  et  a  diviiia  esseiitia  delibntio 
qnxd:im,  qnns  Limeu  non  de  D^o,  sed  a  Deo  esse  s.a- 
niorcs  omneS  coiiscntiunt.  Spark.  —  Hcuman.  legit 
simut  pro  seniper. 

Infinitflm  niuttitudinem  crearet  animarum.yii^e  su- 
pra  nol.ad  II  i\  Ih^tiiul.,  c/.  \\.  ' 

Constahiibus.  Subaudi  hqminibus. 
ineloquibiie.  Tta  oiiines  scripti  et  editi,  ei  iterr"^ 


751  HRM.  LACTAWTII  WVIN.  INSTIT.  75« 

siifnma  cum  dirficulinte  ac  magnis  liboribus  perve-  A  bonum  acmalum  caperet;  etsicul  terra  ipsn  Tccunda 


nirent.  Ergo  ut  eas  gravibiis  et  vexiibilihus  mem- 
l^ris  indueret,  quoiiiam  coiisistere  in  medio  innni  non 
poterant  ,  poiideribus  et  gravitate  corporis  deor- 
sum  premente,  sedem  iliis  ac  domicilium  primo 
condendum  esse  decrevit.  Iinque  ineffabili  virtute  ac 
poientia  pra^clara  muiidi  opera  molitus  est,  suspen- 
sis  iii  nliiludinem  lcvibus  elementis,  et  gravibus  in 
iina  depressis ;  et  cceiestia  lirmavit,  et  terrena  con- 
stituit.  Non  est  necesse  nunc  cxequi  singula,  qiio- 
niam  in  secundo  libro  universa  execiiti  sumus. 

Lumina  igitur  posuit  in  coelo,  quorum  moderatio, 
elclnrilas,  etmotus  aptissiine  ad  uiilitntes  viventium 
temperaius  est.  Terrae  autem«  qunm  sedem  voluit 
esse,  fGecundiUitt^m  varin  gignendi  ac  proferendi  de- 


cst  ad  rniges  parieiidas :  ita  corpus  bominis,  quod 
assumpium  este  terr.i,  generandi  copiam,  facultn- 
temqiie  procreandae  sobolis  accepit,  utqiioniani  fragili 
materin  formaius  in  sRternum  manere  non  potcrat, 
perncto  temporalis  viia".  spatio  ccdcret,  et  illud,  qut^d 
fragile  atqiie  imbeciilum  gerebat,  perpetiin  sncccs- 
sione  renovaret.  Gur  igitur  eum  niortnlcm  finxit  et 
fragilem  ,  cum  illius  causa  mnndum  acdilicasset? 
Primuin,  ut  infinita  vis  animarum  gignereiur,  om« 
nemqiie  terrain  mnltitiidineoppIerel:deitide,  ut  pro- 
poneret  homini  virtutem,  id  est,  tolerantinm  malorum 
ac  labortim,  per  quam  posset  prnRmium  immnrtnli* 
tatis  adipisci.  Nam  quia  homo  ex  dunbus  rebus  con- 
stat,  corpore  atque  anima,  quornm  altcrum  lerrcnuni 


dit,  ut  nberlnte  friigum  et  herbarum  virenlium,  pro  B  est,  alieriimcoeleste,du»vitaihominenilrlbutjcsnnt : 


nntura  et  usu  cujusque  gencris,  alimoniain  ndminis- 
traret.  Tum  perfeclis  oninibus,  quse  ad  condiiionem 
mundi  pertinebaiit,  hominem  finxit  ex  ipsn  terra, 
qunm  iili  a  principio  in  habiiaculum  praepnravii;  id 
est  spirituni  suuin  lerrcno  corpore  induit  et  involvir, 
ut  et  compactiis  cx  rebus  divcrsis  ac  repiignantibus. 


una  ternporalis,  qux  corpor!  assignatur;  nliern  sem- 
piterna,  qnae  animae  subjacct.  Illam  nascendo  accipi- 
mus,  hnnc  assequimur  hborando  ne  immorialilas 
homini  (ut  ante  diximns)sine  uiladifficultatecoiista- 
ret.  Illa  terrena  est,  sicut  corpus,  et  ideo  finitnr :  ha>c 
vero  coelestis ;  sicut  anima  ,  et  ideo  terminum  non 


YAUIOROM  N0T.4&: 

cap.  i  I,  Irenaei  vcrsio  anliquiss.,  1. 1,  c.  10,  inenarra- 
biles  el  inelquibiles.  Bon. — /Elernce  viia:  ineloquibde 
pramium,  Sic  aiictor  noster  infra  c.  11,  inilio,  inelo- 
quibiles  immorlalUatis  8uce  [ructus  capit.  Ineloquibilis^ 
pro  ineffabilis. 

Et  vextbilibus  membris.  Iia  repnsi^i  ex  omnibiis 
mss.  edil.  2  vet.  Uotn.,  Fiorent..  Crat.,  Is.,  Cellar.  C 
In  i^  excusis  legitnr  nexibilibHs ,  quain  vocem  non 
e.«(se  l.ainain  autumo  :  in  ed.  Gyninic.  nexWbus;  in 
cd.  Paris.  1525,  ct  Graph.  exibilibus,  male.  Vexabilia 
membra,  sunt  meinbra  laboriosa,  ui  aiunl  inedici; 
vel  aptn  nd  vexandum,  nt  sunt  crura,  brachia,  pedes 
et  mnnus. 

Consistere  in  medio  inani  non  poterant.  Leucippus  et 
Deniocriius  priin  i  corporn  in  vacno  agiiari  crcdide- 
runi,  iit  Arislottlcs  relerl,  I.  ii,  de  Coelo  ;  cuin  ta- 
men  nihil  inanc  sivc  vacnnm  sii  iiifra  :elhern.  Vacui. 
quaestio  est  apiid  Aristotelem  in  iv  Physic,  cap.  6et 
seqneiitibiiR.  Lege  Philosopliornm  |ilacila  apiid  Plut., 
L  I.  c.  18.  Betul.— Videeiiam  Gartesinm. 

Prceclara  mundi  opna  moliius  est,  Sic  cnm  omnibns 
editts  cniicti  tere  mss.  lia  ct  Lactnniius  snprn,  c.  5, 
hcBC  opera  esse  molitum ;  ct  infrn  c.  9,  cum  opera  ejus 
prwclara  et  miranda  videamifs.  Mss.  tnmen  S  Kcg.  rec. 
sed  Imna^  notr,  1  Colb.  ei  Brun.  hiheiit,  prceclaram 


praeier  5  et  edit.  4  qnihus  est,  vivenf/um. 

Cujusqne  generis.  Iia  reposui  cx  10  edilis  etcunctis 
mss.  pneter  Cauc.  iu  qiio  est  ctff^ti^  generiy  ut  In  9 
impressis. 

Alimoniamministraret.  Fasil.,  Gryph.,  Betul.,  Tom., 
Thys..  Gall.,  Spnrk.,  Cell.,  administraret.  De  Opif. 
cap.  6:  Vt...  alimeutum  lactis  fcetibus  ministretur. 
Epitoin.  cap.  72:  Deus...  victum  ministrabit.  Admi^ 
nistrare  noster  hoc  sensii  non  posuit.  Alibi  Lucret.  ii. 
1U9: 

Quod  salis  est nalura  ministrat.   Buw. 


iiittiidi  operam  ;  ideiin|Ue  alicubi  (iii  lallor)  iiie  legisse  i.  ^^»  imn}ortalis  maneret ;  et  de  Opif.  cap, 

:- :'.«...! /^: U  tur,  amitiii/ ^tfoc/  Deus  fecerat  sua  sponte  a4  mortem 


Et  compactus.  Ilumannus  delendum  putat  et. 

In  oeternum  manere  non  poterat,  eic.  Nequc  l>»c  ve- 
nim  esl.  Si  eniin  innocens  perstitissei,  immorttlis 
utiqiie  essci  futuriis :  stipendia  enim  peccati,  mors  est. 
Ouare  conciliuin  CarthaKinense  anno  Domini  418  cc- 
lebraliim.  can.  I,  eos  anaihemaie  ferit,  qnicuinqtie 
affirmaveriiit  Adamum,  utcumque  non  peccassei,  mo- 

riiuriim  tamen  ftii  T^  K^ia  TQf  afia/>Tiac,  a».a  T>i  ^.y- 
ffswf  ovoyxi}. 

Cur..,  niortalem  finxit.  Gall.  et  Spark.  adfingunt 
Lactanlio  gravissimuni  errorem,  quia  dixeral  iioii  in 
a?leriiiim  nianere,  ei  morialein  ficium  ( Vid.  sup,  et 
dc  Ira,  cap.\h):  sed  explicarj  debet  ex  lil).  n,  cap. 

4,  ubi  faie- 


uieiniiii  :tpu(l  Ciceronem 

Suspensis  in  altitudinem.  Siquidein  juxta  iinturj^  le- 
gos  onine  levo  snrsuin  et  onine  gmve  deorsum.  Ilanc 
disposiiiuncin  eleganter  descripsitOvidius  his  vcrbis  : 

Dissociata  locis  concordi  pace  ligavil : 
Ignea  coiinexi  vis  et  sine  pondere  cceli 
EQiicuil,  snmmaqui^  locum  sibi  legit  iu  aroe ; 
Proximus  esl  aer  illi  lcxiiate,  locoiiue  : 
Densiur  his  lellus,  elemenla^ue  grandia  traxil, 
El  pressa  esl  gravilate  sut.  Circumfluus  huinor 
Uilima  possedit,  soiidumque  coercuit  orbem. 

Quorum  modcratio^  et  clarilas,  etmotus...  tenipera» 
tusest,  Mss.  5  et  8  edd.  rec,  quorum  moderationes,  et 
claritaes,  et  moius.,. temperavit : sed  in 5 legitur,  tem- 
feratus  est. 

FfBcunditatem  varia  gigneudi.  Mss.14  rcc.  el  5  cdd. 
variam ;  i  Colb.  foecunaam  ubertutem  varia  gignendi. 

Ut  ubertate  frugum.  Jnn.  et  5  cdd.  tit  ubertas. 

Et  herbarum  virentium.  Ita  5  editi,  omuesque  mss. 


transisse^  et  Epil.  cap.  27.  BuN. 

Tolerantiam  malorum  ac  laborum.  Quae  hoc  rapiie 
de  perferendis  xrumnis  atqtie  laboribus,  et  lib.  vi, 
cap.  H,  de  niiseric<irdiae  operibusexerceiidis  disscrit, 
ohscrvanda  suntadversusLutherum  et  sectatorcs,  qui 
bona  opera  ad  salutem  necessaria  negaiit.  ISiCus.  — 
Mss.  i  Reg.  et  1  Brun.  babent  ac  dolorum ;  4  scripli 
rec.  el  6  edit.  ac  bonorum. 

Dua:  vit(B.  In  Ald.,  Crat.,  Gymn.,  Duavic,  vitiose. 
Lib.  vii ,  c.  10  :  Duce  viice  propositce  sunt  homini^  qua- 
rum  altera  est  animce^  altera  corporis.  BuN. 

lllam  nascendo  accipimus.  SicTertullianus  adversiis 
Marcioneni  ait :  Vivere  homini  Deus  prcestiterat^  facto 
in  animam  vivam :  recte  vero  vivere  demandarat^  admo* 
nito  in  legis  obsequium.  M^s.  6  rec.  et  12  edd.  habeut 
accepimus, 

Neimmortalitas  homini.  Exomnibus  niss.  et  uHiltis 
ediiis  addidi  homini,      ^ 


755 


LIB£R  VII.  D£  YITA  BEATA. 


m 


habet.  lllain  primam  nescienles  accipimus;  lianc  se-  A 
cundam  scienles ;  virluti  enim,  non  iiaiuraedaiur,quia 
Toluit  ms  Deus  vilam  nobis  in  vita  comparare. 

Idcirco  banc  nobis  pr.Tseiilem  dedit,  ut  illam  veram 
et  perpeiuam  aui  viiiis  amittamus,  aui  virtuie  merea- 
mur.  Ih  bac  corporali  non  est  summum  bonum ;  quo- 
niam  sicut  necessitate  divina  nobis  data  est,  ita  rurr 
sum  divina  neccssiiate  solvetur.  liaquod  finem  babet, 
summum  bonum  non  baliet.  In  ilia  vero  spiritali,  qiiam 
per  nos  ipsi  acqtiirimus,  summum  bonum  conlinetur; 
quia  nec  malum  polest  habere,  nec  fincm.  Cui  rei 
arguinentuni  natura  et  ralio  corporis  prxbel.  Gdetera 
nainque  animalia  in  bumuni  verguni,  quia  terrena 
suni ;  nec  capiunt  immortalitatem,  quae  de  coeio  est. 
Homo  aiitem  recius  in  ccelum  speciat,  quia  proposita 


Ergo  quia  virtuiem  proposuit  bomini  Deus,  iicet 
anima  etcorpusconsociaia  sini;  tamen  contraria  sunt, 
et  impugnant  invicem.  Animi  bona,  mala  sunt  cor- 
poris;  id  est,  opum  Tuga,  voluptalum  interdictio,  do- 
loris  mortisqiie  contemptus.  liem  corporis  bona,  mata 
suntanimi;  boc  est,  cupiditas,  et  libido,  quibus  et 
opes  apiielnnlur  ct  suavitates  variarum  volnptalumy 
quibns  enervatus  animus  exiinguiiur.  Ideo  necesse 
est,  juslum  et  sapientem  in  omnibns  malis  csse,  qno- 
niam  malorum  vicirix  esl  rortitudo ;  injuslos  aiitem 
in  diviliis,  in  bonore,  in  potestate.  lisec  cniin  bona 
corporalia  et  lerrena  sunt.  Illi  autcm  terrenam  vitam 
agunt,  nec  assequi  immonalilatem  queunt,  qnia  se 
▼olnptatibus  dediderunt,  quae  sunt  virtulis  inimicae. 
Itaque  vita  ha'C  temporalis  illi  xtcrnae  debet  esse 


est  illi  immortaliias  ;  nec  tamen  venit,  nisi  tribuatur  B  subjecta ,  sicut  corpus  animae.  Qnisquis  ergo  animae 


hoinlni  a  Deo.  Nam  nihil  interesset  inler  justum  et 
injustum,  siquiilem  omnis  bomo  n;ilus  immortalis 
fieret ;  crgo  immortalitas  non.sequela  naturae,  sed 
merces  praemiumque  virtutis  est.  Deniqiie  bomo  oon 
staiim  quam  natus  est,  rectus  ingreditur :  sed  qua- 
drupcs  priiiio,  quia  ratio  corporis  et  hujus  prxsentis 
\\ix  communis  est  nobis  cum  mutis  auimalibus ;  post 
deinde  confirmatis  viribus  erigitur,  et  lingua  cjus  in 
eloquium  solvitur,  ei  mutum  animal  esse  desinit. 
Qiix  ratio  docet,  mortalem  nasci  hominem ;  postea 
vero  immortalem  fieri,  cum  coeperit  ex  Dco  vivere, 
id  est,  jnstiiiam  ^eqni,  quae  continetur  in  Dei  cultu, 
cum  excitaverit  hominem  Deus  ad  aspecium  coeli  ae 
sui.  Quod  tum  (ii,  cum  homo  coelesii  lavacro  purifi- 


vilam  malucrit,  viiam  corporis  contemnat  necesse 
est ;  nec  aliier  eiiiti  ad  summum  poterit ,  nisi  quae 
sunl  ima  despexeril.  Qni  aulem  corporis  vil9m  fiierit 
amplexus,  et  cupiditaies  suas  in  terram  dejecerit,  il< 
lam  superioreni  vitam  conseqni  non  potest.  Sed  qul 
mavult  bene  vivere  in  acternum,  male  vivet  ad  tem- 
pus,  et  afficietur  omnibus  molestiis  et  laboribus, 
quandiu  fuerit  iii  terra,  ut  babeat  divinum  et  coeleste 
solatium.  Et  qui  maliierit  bene  vivere  ad  tempuSt 
maie  vivet  in  :clernnm;  danmabitur  enim  sententia 
Dei  ad  xternam  poenain,  (|uia  ccelestibus  bonis  ter- 
rena  pncposnil.  Propicrea  igitnr  coli  se  Dens  expetit, 
et  honorari  ab  homine  tnnquam  paier,  nt  virlutem  ac 
sapientiam  teneat,  quae  sola  imniortaliiaiein  parit. 


calns,  cxponit  inrantiam  cuin  oinni  labe  vitae  prioris,  G  Nam  quia  nullns  nlius  praeter  ipsum  donare  eam  po- 
et  increniento  divini  vigoris  acceplo,  fii  homo  perfec-  tesi,  quia  solus  possidet,  pietaiem  bominis,  qua  Deum 
tus  ac  plenus. 

VARIORUM  NOT^. 


Neicientes  acdpimus.  Mss.  4  rec.  et  14  edd.  acctfn* 
mu$, 

In  vila  comparare.  i  Culbcrt.  m  vitam;  i  Lips.  et 
Brnn.  in  hac  vita, 

Aut  virtute  mereamnr.  Qnamvis  Deus  ante  nos  po« 
suerU  igneni  et  aqunm,  ct  iu  iiobis  sit  ad  ntrumque 
maniiin  poi  rigere :  tainen  non  esi  proposita  mors  se- 
cnmla,  nisi  ntenm  viieinns  ;  at  anxiliuin  dat  Deus  ut 
viLini  sccnndani  inerfainur. 

Divina  necessiiate.  Ego  inicrprelor,  divina  ncces«ii- 
tate,  id  est,  diviiia  legc.  Pari  iiiodo  lib.  ii,  c.  2:  quod 


edili,  non  itntim  quando,  Alii  3  scripti  rec.  quo. 

Communii  e$t  nobiscummutisanimalibus,  Qiinsi  vero 
infanlesslatim  n  naiivimie  non  essent  baptisnii  capa- 
ces ,  ciim  primiiiva  Ecclesia  anle  Lactanlii  tempora 
longc  aliter  senserit.  Cvprianns  enim  in  episiola  ad 
Fidnm.  pag.  159.  cdil.  Oxon..  cum  Fidus  ei  qmrsiio- 
nem  movcret  dcinf:iiitibns  inira  iridnnmad  lavacrum 
admitlendis.  sic  episiolnm  claudii :  et  idcirco,  frater 
charissime,  h<ec  (nit  in  conciUo  nostra  senteniia,  a  bap- 
tisnw  atque  a  gratia  Dei,  (fui  omnibus  niisericors,  et  be-- 
nignns,  el  pius  est,  neminem  per  nos  debere  prohiberi. 


[nncii...  divince  necessitali  morte  concesserint.  De  Ira      Quod  cum' circa  universos  observandnm  sit  atque  reti- 
c.  15 :  Consideremus  divinam  iie"e>silnlem ;  nolu  eniin  -M  nendn 


naturnm  rfiVere.  Cbiy>ippusDeum,  nuncupavil  rf/pina/n 
necessitatem.  Bun. 

Solvetur.  Sic  reposni  ex  7  vet.  cditis  ciinctisqiie 
mss.  praeler  i  Reg.  rec.  cui  est  solvitur,  ul  cajteris 
impressis. 

Ctii  rei.  Ila  omnes  prope  mss.  In  Cauc.  el  8  aliis 
rec.  esi  cujus  rei^  iit  in  cunciis  fcre  ediiis. 

Natura  et  raiio  corporis  prcebet.  Mss.  i  Boiioii.  antiq. 
et  4  edii.  rec.  naturce  ratio  et  natura  corporis  prcebei, 
Lectionem  porro  lextiis  sicinterprctandam  piito  :  Ctii 
rci^  iiempe  qiiod  iii  viia  spiritnali  sit  summum  boniiin, 
argumenlum  natura  et  raiio  eorporis  prasbet,  qiiia  niinis 
fluxiiin  esl  corpiis,  ut  in  eo  possit  summum  bonum 
collocari. 

Immorlalitas  non  sequeta  nnlurce.  Intellige  :  immor' 
taliias  benta  non  sequela  naturte,  BuN. 

Quam.  Vel  poiius  quum,  vel  cum. 

Pfon  staiim  quam  natus  est^  Mss»  8  rec.  Ct  totidertl 


nendttm,  magis  circa  infantes  ipsos  et  recens  natosobser^ 
vandum  putamus,  ctc.Lege  ad  bacc  Iienaeum  lib.  ii, 
cap.  10. 

Id  esl.  Addiluni  ex  omnibns  mss.  praetcr  1  Reg.  in 
quo  desideratnr,  sicut  et  in  nonnnllis  ediiis. 

Suavitates.  Sic  et  mfra  plurali  numero  cap.  se- 
quenti.  In  2  mss.  rec.  et4  edit.  suavitas. 

Quia,  Mss.  !2  Rcg.  rec.  qui  u. 

Eniti  ad  summum.  Sic  inss.  fere  omnes,  editiones  xv 
8:rcnli,  1  Colberl.,  «  Clarom.  niti;  1  Brun.  elevari; 
aller  utin  lexiii.  Expunxi  bonnm^  qnod  seituebatur  in 
3  inss.  rec.  ac  7  ediiis,  ei  abest  a  cxteris. 

I^lale  vivet  ad  tempus.  Id  est ,  incommode ,  malis 
obnoxius;  et  infra,  bene  vivere,  hoc  est  commode, 
hixiiriose. 

Qna  Deum  honoraverit ,  hoc  afficiet  pramio,  Sic  1 
Bonon.,  llegio  Pui.,  2  alii  Regii  et  cditiolsaei.  In  12 
»iss;  r«ccnt.  esl,  Qui  Deum  honoraveril,  hoc  afficii 


755  FIRM.  LACTAHTn  DlVIfl.  WSTIT.  75h 

honorayerit,  boc  afQciel  prdemio,  iit  sit  in  aeierhum  A  Hbris  praetermisf;  ut  h\t  Ihipiei-em.  DiiinVdl  kiipi^Hn'^, 


beatus,  siique  apud  Deum,  el  cum  Deo  semper. 

Qucp  tequuntur  in  quibasdam  manuscriplis  ae  in  anti- 
quis  editionibus  reperi.  Ea  tamen  Lactantio  abjudicant 
recentiores  interpretes  :  sed  ne  aliquid  desit^  hic  appo- 
nere  visum  est;  ac  monemUi  ea  non  esse  apprime  calho- 
tica  :  sic  autem  habent. 

c  Neque  nunc  ali()uis  eo  confugrat,  ul  dicat  ad  ip- 
sius  ciiipam  perliiiere,  qui  cl  boiiuin  insiituil,  el  uia- 
luin.  Cur  enim  malum  vuluit  csse,  si  id  odio  habet? 
Gur  non  bonum  lantum  fecii,  ut  nerno  peccaret,  rtemo 
faceret  maIum?Qtianqnain  hoc  in  omnibus  fere  prio- 
ribus  iibris  docueriin,  et  id  jam  superius,  qnanivis 
leviter,  aiiigerim ;  tamen  subinde  adinoneildum  est , 
quia  omiiis  ralio  in  eo  posita  est.  Nnlla  enim  virtu^ 


ex  elementis  repugnanlibtts  hdmfhis  cOiVktirb  liStU- 
ram.  Gorpds  enim,  quia  lert-a  lest;  cbhi})r<!lien$il)!re 
esi;  teniporale,  briilum,  atque  tenebrbshhi  esl.  Ahiiiia 
vero,  quia  de  coelo  esi ,  ti^nuis,  scterii.i;  sert^^ibilis, 
illustris  est.  Uuse  quii  inter  sc  cotitriiirla  snnt, 
neces^e  est,  hbminem  ^a^o  et  mal(^  esse  shbje- 
ctdin;  Animx  adsbrltiitlir  bt)hhm,  qhiu  indisso- 
lubilis  esl :  corpoH  ni.li\im;  quia  fnigile  esi.  Quo- 
niam  igitur  sociata  et  cOhjhncia  siint  curpiis  ei  ahiiiia, 
laeque  bonum  ct  tiialtihi  c6h;i>rehl  hecesse  e>t;  ilcc 
8ep:ihiri  attel*utrd  pdssuht,  hi^i  (jiiiitii  1114  sopdrata 
Stmi.  DcniqOc  bohi  hiaiiqde  hbtltid  kiihhi  lidhiini  pi  liiio 
dala  e^l.  Qua  i^fercet))^,  ^laitm  d^  lcibo  ^dilcto  pdistis 
tsst;  ih  Ifhd  inalhiH  libii  esl.  tJbi  chiii  essel  iii  boiib 


esse  poiemt,  nisi  diversa  fccisset ;  nec  omnino  appa-  b  tdhtnm;  id  ipsuhi  bohum  es^e,  igiiorhliiil.  t^ostqiiain 


rere  vis  boni  potesi,  nisi  ex  mali  comparalione.  Adeo 
maium  iiiliil  aliud.est;  qunm  boni  interpretatio.  Su- 
blalo  igilur  malo,  eiiam  bonum  tolli  necesse  est.  Si 
IdBvam  manlim ,  aut  pedein  amputaveris ,  nec  corptis 
erit  iiitegrum ,  ncc  vila  ipsa  constabit.  Adeo  ad  ,com- 
pagem  corporis  tomperandam,  apiissimc  cuhi  dextris 
sinistra  junguiitur.  Item  si  pares  calciiios  receris; 
nemo  ludet.  Si  uhum  colurem  Girco  dedcris,  nemo 
speclandum  putabii,  sublata  omni  Gircensium  volop- 
tdie.  Quos  profecto  qui  prius  iiistituil,  amator  uhius 
coloris  fuit :  sed  dlierum  ci;  quasi  .xinulum  posoit; 
ul  possel  esSe  certamen,  etaliqua  ih  spectaculo  gra- 
tia.  Sic  Deus^  quum  bonum  consiitneretj  quum  viriu- 
tem  daret,  stdloit  etiam  diversa)  cum  quibus  illa  con- 
fligerenl.  Si  desit  hostis^  et  pugna,  nulla  vicioria  esl.  (] 
Tolle  ceriamen  ,  nc  virlus  quideni  qUidquam  est; 
Qiiain  multa  sunt  liouiiiium  inier  sc,  cl  qnaiii  vnriis 
arlibus  conslitula  certamina?  Nemo  lamen  futiior, 
velocior,  praistanlior  liaberetur,  si  adversarium,  cum 
quo  coiitchderel ,  hon  naberet.  Unde  .'\uteih  ixh^A 
victoria,  ^besse  hihc  et  glunaiii  siihui,  et  prxmium 
necesso  csl.  Ut  igitur  virtuiem  ipsam  exercitaiione 
^ssidua  roboraret,  eamqiie  fdcerel  de  maloruih  coii- 
flictatione  perreciaih ,  UlrunlqUe  sitiiiil  dedit,  quid 
utrumqiie  sine  aliero  retinere  vim  suam  non  polest. 
Ergodiversitas  est,  cui  omnisratio  vieritatis  innititur. 
c  Non  me  praterit,  quid  hoc  loco  a  peHnoribus 
possit  oppoiii.  Si  bonum  sine  malo  esse  non  potesl, 
quomodo  primum  hominem  dii^is  ante  offensum  Deum 


verO  accepit  bbhi  hidll)[|iie  iiiteUigelitiaiii,  Jam  nef:is& 
er.it;  eUiti  irt  beaiithdihts  Ibbo  mbrari,  relegntiiS()t]e 
les(  in  buhc  crfhiihhheih  Orb^in,  ut  ea  utraijue  simtil 
etperii-ethr,  qnoriim  hathi*dih  l^aHier  ngnoverat.  Ap- 
p9re'i  et^o  idcirco  datain  esse  libmihl  sapiishticibi,  ut 
bohUih  disicki-iidt  i  nlard;  ht  ab  incomtnodis  cBtnmoil:i, 
tib  iuUtilibhs  htilia  distihgtint;  lit  ll:ibent  judicium,  ct 
coiisiderantiam,  ^uid  ciivere;  quid  nppetbi>b,  i]tiid  nt- 
gere*,  quid  sequi  d^heat.  S.ijii'eiitin  igiihi' cbhststi'^  siiiis 
maio  non  potest;  vixit(|tib  ille  |^t*iiicep§  gcnei-is  Itii- 
mani,  quahidiU  ih  soib  bciiib  fuit,  velul  hitiihiS,  buhiac 
mali  ncscius.  At  ienlin  postea  homineiii  hbc^csse  est  et  sn- 
pieniem  esse,  et  sine  ullomalb  beailiili.  Sed  id  lleH  nbh 
pbtest,  quathdlu  aninna  domicilio  corporl^  ihdula  est. 
I  Quum  verb  factum  fuerit  c6b))bris  animxque  dis- 
sidium ,  tunc  inalum  a  bono  ^epat^iibiiiir.  Et  ^icut 
corpus  iuterit ,  anima  manel ;  ila  maltiih  iiileribit , 
et  boiium  pcrmancbil.  Tunc  iLunio  acccpto  iiiimorla- 
litatis  iiidumenlo  ,  erit  sapieiis  ,  cxpers  luuli  ,  sicut 
DeiJS.  Qui  crgo  vult  nos  iii  bono  esse  tanluin  ,  id  po- 
tissimum  desidernt ,  ut  sine  corpure  vivamus ,  in  quo 
est  inalum.  Quod  si  tollalur,  aui  sapiciiiia  liomini , 
ut  dixi ,  aul  corpus  adimetur  :  sapienlia  ,  ut  igiforet 
malum ;  corpus ,  ul  non  sentiat.  Nunc  autem  ciim 
bomo  et  sapiehtia  sit  insirUctUs ,  iit  sciat ,  et  corpore, 
ul  scnliat ,  utrumque  pnriter  in  hac  vila  Deus  esse 
voluil,  ut  ratiovirlutis  sapleiitiaique  constaret.  Po- 
SUit  ilaque  hohiiheih  inter  utrumque  hiedium  ,  ut 
lisiberel  iiccntlani  vel  iiiali ,  vel  boiii  sequendi.  Sed 


in  solb  boiib  fuiSse,  aul  t)6stea  ih  soio  bohd  fuibt^um?  D  malo  admisciiit  apparenlia  quasdam  bona ,  id  esi  va- 
Discuiienda  nobis  bxc  quaestio  est :  quod  in  pribrtkus      rias  et  dclectnbllcs  iuavitaies,  ut  earum  illccebris  in- 

VaBIORUM  NOTiE. 


prcemio.  GelhHus  vero  et  WaldiiUs  cum  nbUrk  ledi- 
tione  concordunl. 

£l  cum  Deo  iemper.  M^s.  Marrtl.  500  ahndr.  ^l  i 
sKeg.  400,  n.  3976,  GiVi»hiu8,  ToHie^.,  lietul.,  Ari- 
ttierp.  15T0,  SoUbron.  4594,  lungaiii  pust  hxc  verbii 
nitcxtiiit  oratiohem,  quam  nec  in  mcliuribus  mss. 
nec  iii  reiiquiscditis  repetio;  idet.que  illam  ndiiiiiiere 
iioliii  ul  venim.  Multa  etiatn  continct  ha*c  orntio  pa- 
riini  appusiie,  iniiiiu  falsa  eiiuntintn.  Qu:c  Maiietl^ 
h:ifresiiii  tedultsnt,  cttjus  laiiien  nec  llieroiiymus,  hec 
S.  Augtistinus  Lactanlium  ihsimul.int. 

JSeqUtf  etc.  Hohet  thom^itlud,  lianc  ion^.iit)  oratio- 


nem  nsque  ad  finem  htijus  qniilti  capitis  deesse  iti 
duobtis  B.)n(iniensibus  mss.  ac  pi^st  Ttiomasiuhi  Isa^iis 
docet,  cam  quoque  dessc  iii  duodecihi  Yaticnitis  c<idi- 
cibus.  Ea  vcru  noii  Ifgitur  iii  oinnitius  fble  GailicnniS 
niss.,  duubtrs  t^intum  exceptis.  Fatendnm  igitOr  cst, 
hnnc  totam  pci  ioiluin  ah  aliqiio,  l^uqiie  shtitilissiitio  et 
petiiu  Manich:eo,  (\itsse  suppositain,  ut  crroreiii  dtiUiii 
Lactaniii  aiicioritaie  fulcirei.Iii  liuc  igilur  cortsenliiint 
ediiores  otuttes,  liaiic  endemlam  e^se.  Al  ne  desit 
ali(|uid  iii  iiac  iiostra  editione;  eain  liic  adjiiiigimos« 
sed  ad  margineiii  virgalam ,  ut  a  texlu  Lactaiaiauo 
distiiiguaiur. 


757  LlBfcR  Vll.  bb  VlTA  BfeATA.  75S 

duceret  homineiH  ad  idll&ti^  n13l(!llb.  Boho  auieniad->  Ametipsis,  ac  voldptalis  noMrx  gratl^  hascimuir;  lii 


miscuit  apparlsntiaqusedam  kiidra  ,  id  eh;  deriibinas; 
ei  biserias,  c(  laboreS ,  qubruhi  ^^t^eritate  ac  mole^- 
tia  bfr^hsus  ahintus  renigeret  a  boho  laienli.  Hic  el-^o 
S2it)ienil2e  ofnciiim  desiileratur,  Ut  pliis  menlevidea- 
mds ;  ^uam  corpore  :  quod  paUci  lidmodum  faberd 
possuni;  qUih  el  virtus  dilTlcilid  ac  Ir^rd  est,  et  vo- 
luplas  cothinunis  ac  piiblica.  Ita  nece^s^esi, Sapieii- 
tem  pro  stulto  haberi ,  qui  duth  lippbltt  iioHd ;  quoe 
nbh  cerniintur,  dimittll  ^Mdhibu^;  (tuae  vidcnlur; 
et  dum  \itat  maia,  qux  hOn  aspiciUhtUk-;  iircurril  in 
mai.i ,  quoe  ahte  oculos  sunt.  Qubd  Hccidit  hcibis; 
cum  neque  cruciaium ;  neqiic  mortlsm  pi*o  Hdc  recU- 
samus  :  quando  ad  sunimum  nefas  (cobpellihiUl*;  dt 
prodita  fldc  atque  abnegato  Deo  verb;  diid  hlorihi^ 


nihil  post  mortem  suinus  :  quid  potest  esse  taih  Bii- 
pervacaiicum ,  tam  ihane,  Ibm  vanum ,  qu&m  Iibmana 
res  ,  et  quam  inundus  ipse?  qu!  cuni  sit  lncl*edii)lti 
m.'igiiiludine,  iahi  miral/ili  ratione  construcllls,  li- 
meri  rcbus  ihepiis  vacei.  Cur  enim  ventorum  ^[ii- 
rttUs  citeiit  Hubes?  Cur  emicehi  fulgura?  ibhilrU^ 
mugiahl?imbres  ciulani;  ui  TrU^cS  tma  prbdiicSi ; 
ut  Vnrids  Ibelusatiit?  Ciir  deniqiie  ohinis  halUra  fe- 
iruiii  lalibrei ;  ne  iquid  desit  earuih  reriim ,  quibus  vtl^ 
bomihis  ^u^tinetur;  sl  est  liiaiiis,  st  ad  nihtlubi  iHtS- 
rimus,  si  uihil  est  in  iibbls  hiajoris  hmoiumeiiil  Ded? 
Qubd  si  est  dictti  hefas ;  hec  tiiiidhdum  est  Heri  pb^Se; 
nt  hon  bb  allijddni  hiaximaHi  ratiHheih  fuiei-it  bohsli- 
tutu'm,qiibd  videas  maxiina  raltone  cohstare;  quii 


mbriirerisqiie  libemiis.  Hifec  raiib  ieh,  cUl*  hoihihieiii  tt  j^btest  essc  ratib  in  iiis  erJrbiribiiS  jlratarum  l-eligib. 


Deus  et  mortaiem  feccrit ,  ^i  malls  sUbJebeidi;  libet 
ipsiiis  causa  mundUin  a^diflcassel,  sCilicbl  Ut  VihUtchi 
capertit ;  et  ci  vlrtUs  ^ua  iihtnbrtaliUilein  darel.  Vir- 
tos  auiem ,  sicnt  Odt^ndimus ;  veH  Dei  cullu^  est.  > 

CAbOT  M. 

Quare  mundus  et  liomo  creati  sunt;  quam  $it  inanis 
cullus  deorum. 

Nunc  totam  rationein  brevi  circuinscriplione  signe- 
mus.  idcirco  mundus  factus  est,  ui  nascamdr  :  ideo 
nascimur,  ut  agnoscamus  factorem  mundi  ac  nostri 
Deum  :ideo  agnoscimus ,  ut  colamus  :  idco  cblimus, 
ut  immortalitatem  pro  mercede  lai)orum  capiamus  ^ 
quoniam  maximis  laboribus  cultus  Dei  constat  :  ideo 


huni ,  ct  in  liac  per§uasibne  philbsopborum ,  ()u2i  ^ll- 
tant  ahihisis  interire?  Profecto  nuita.  Quid  ehlhi  Ust- 
bent  dicere ,  cuir  dii  hOihinibus  taih  diiigbhte^  siiiS 
quxqUe  teniporibusexhibeant?  An  ut  illi^  fair  et  hi^- 
rum  demus ,  et  odorem  thuris,  et  sanguinenl  pecU  • 
dum  ?  quie  neque  imrtiortaiibhs  grata  esse  posSunt , 
quia  sunt  fragiiia  ;  neque  iisui  esse  expertibhs  cot- 
porum ,  ifiuia  haec  ad  usum  cdrporalium  data  suUt. 
Et  tamen  si  ea  desiJerarent ,  sibi  ipsi  possent  ethl- 
bere  cum  velicni.  Sive  igiiur  intereunt  animo; ;  siVl^ 
in  xlernum  manent,  quam  rationem  conttnet  cultUk 
deoriim ,  aut  a  quo  mundus  cbhstiiutus  estt  ciir ,  aut 
quando,  aut  quousque,  quatenus  homines;  dutquam- 
obrem    procreati?   ciir  nascuntur,  intereunt,   suc- 


proemio  immorialitaiis  afhcimur,  ul  similes  angelis  q  cednnt,  rcnovanlur?  Quiddii  ex  ciiliibus  corum  as- 


efTecti ,  summo  patri  ac  Domino  ih  perpetnum  iier* 
viamus  ,  et  siiniis  .Tleriium  Deo  rcgnuni.  itibc  sUhniia 
irerum  est, hoc  arcanum  Dci,  hoc  ihyslierium  innniJi : 
a  quo  suiit  alieni ,  qui  sequeiiles  pt^xsentem  volup- 
tatem ,  terrestHbus  et  fragilibus  se  bonis  tidditernnt ; 
et  aniihas  ^d  coelestia  geniias  suavitaiibus  moriiferis 
tanquam  luto  coenove  dcmersernnt. 

QuaTainus  nunc  vicissim;  an  in  culiu  deoruni  )*aiio 
ulla  subsislal  :  qui  si  inulli  suiit,  si  ideb  tahliim  ab 
homiiiibus  coluntur,  ut  praislent  illis  opes ,  victorias, 
lionores ,  et  quneque  alia  qiise  noh  nisi  ad  prxscns  va- 
lent ;  si  sine  causa  gignimur;  si  in  hominibus  pro- 
creaiidis  providcniia  nulla  versatur ;  si  casu  nobis- 


leqUUhtur,  qui  post  mortem  nihll  futui-i  suni  ?  quid 
pra^stanit  quidpoIIicentur?quid  iniiiantur  aut  lioml- 
nilms ,  aut  diis  dignuni  ?  Vel  si  manent  anim»  post 
obilum ,  quid  de  bis  faciiint ,  faclurive  sunt  ?  qiiid 
illis  opns  est  ihesauro  animarum?  ipsi  ilii  ex  quo 
fonte  oriunlur?quomodo,  aut  quare,  aut  und6  knulti 
sunt  ?  Ita  flt ,  ut  si  ab  illa  rerum  summa  ,  quam  su- 
perius  comprehendimus,  aberraveris  ^  omnil  ratio 
intcreat ,  et  ad  nibiium  omnia  revohantur. 

CAPUT  VH. 

De  philo$ophorum  varielate,  eorunique  veritdtls. 
Quam  summam  quia  philosophi  non  comprebeh- 


VABloftUM  NOTiE. 

Deo  regnum,  Apocal.,  i  ct  v.  D      Videas,  Mss.  14  rec.  el  5  edlt.  tideantut ;  i  Reg.  bU 

Qui  $i  multi  $unt ,  ii  ideo  tantum,,,  et  quceque  tilia      demus. 


quce,  eic.lli  mss.  7  Reg.  ariiiquiores,  aliiqtiO  nec 
non  editi  sex.In  9  scHplis  rec.est  qui  ximutati  $unt.,, 
quceque  alia,  elc;  iii  6  inss.  rec.  et  ed.  Roiii.  1468, 
quiii  mulii  nntiswU...,  fingm\ur;  \n  2  inss.  rec.  ct  5 
iinprcssis ,  qui  si  mulli  snui ,  clc.  ut  iii  textu. 

Tamvanum.  N;iin  Juxla  ihenteiii  aposlbli,  si  nUlia 
sit  resurreciio  ,  supcrvacua  atque  inanis  est  tlita  rc- 
ligio  chrisiiana. 

Qaum  humiwa  res  ,  et  qunm  mundu$  ip$e.  SiC  li^go 
cuiii  ^cdiiis  etquam  pluriniis  niss.  inter  qnos  ^iiht 
velerrimi  i  Ronbn.  el  6  Reg.  Editi  oclo  oi  i  ms.  Col- 
bert.  babeiit  qnam.  Scripii  8  rec.  ac  5  vulgati,  et 
quam  muudu$  i$ie. 

Tam  mirnbHi,  i  Donon.  aniiq..  i  Lips.  fMwi  ihirabili ; 
I  Reg.  rec.  et  mirabili ;  i  Ros.  et  Goih.  et  admiYahit\» 

Conliructus.  i  Coibert.  et  5  edd.  con$tUttiu$, 


Bubent  dicere.  Itabeo  dicere ;  prb  pdiiUhi .  et  pro 
debeo  dicere.  Est  phrasis  Grxca  ,  aiia  et  hlibi  utitu^ 
Laciantins,  sciliccl  lib.  IV,  cap.  12,  birca  liied.  et 
can.,uliimo  iibi  videNot. , 

Vi  itii^  par.  Far  est  vbcabnlum  gehferale  quo  bhinia 
frumeiiti  gencra  designantur  :  ut  far  triticeum ;  fdr 
%ordeaceum ,  eic.  GALLkus. 

Constitutus  e$t.  Mss.  ii  rec.  et  7  edil.factus  e$t. 

Procreati  ?  cur  nascuntur,  Ek  Uiss.  ti  ediiis  addidi 
etir,  quod  deest  in  i  Colb.  et  honhuliU  ediiis. 

Qni  po$t  mortem.  i  Lips.  ei  ed.  Rbni.  1474.  Qiii 
po$t  obitum. 

Anima'  po$t  obitum,  Wxc  iectio  est  5  vet.  impfessb- 
Him  cuncibruniqiie  niss.  i^rdbtei'  !2  Reg.  ei  9  cdit.  in 
quiltns  esi  po$t  mortem  :  sed  mot  prxcei^Ut  ill^  vox. 

Revolvantur.  Mss.  i  M*  MbMfUr. 


Vli) 


IIKM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT. 


7G0 


deruiil,  nec  veritatem  comprebenderc  poiuerunt ,  A  leras  damnant  tanqiiam  falsAs  et  inanes,  armaiiique 


quamvis  ea  fcre,  quibus  summa  ipsa  coiistai,  et  vide- 
rint,  et  explicaveriiit.  S«(i  diversi,  ac  diverse  ilia 
omiiia  protulerunt,  non  annecieiites  iiec  causas  rc- 
rum,  nec  consequeniias,  nec  raiionos;  ut  summam 
iliam,  quae  contiuci  universa,  et  coropingerent,  et 
implerent.  Facile  est  auiem  ducere,  pene  universam 
vcritatem  per  pliilosoplios  seclas  esse  divisam. 
Non  enim  sic  philosopliiain  nos  evertimiis,  ut  Aca- 
demici  solent,  quibus  ad  omnin  respoiidere  proposl- 
tum  est,  quod  est  poiius  c;ilumniari  et  illudere  :  sed 
docemiis,  nullamsectam  fuisse  inm  deviain,  nec  pbiio- 
sopborum  quomqu:im  lam  inanem,  qui  non  videritali- 
quid  ex  vero.  Sed  dum  contrndicendi  studio  insaniunl, 
dum  sua  etiam  falsa  dercndunt ,  aliorum  etiam  vera 


se  ad  prxliandum,  nec  quid  defendere  debeant  scien- 
tes,  nec  quid  refuiare;  incursantque  passim  siiie  de- 
iectu  omiiia,  quae  arferunt  quicunique  dissentiunt. 

Ob  bas  eorum  pertinacissimas  contentiones  nulla 
exiitit  pbilosopbia,  quae  ad  vcrum  propius  accede- 
ret ;  iiam  particiilatim  verilas  ab  his  tota  compre- 
hensa  est.  Factiim  esse  mundum  a  Deo,  dixit  Plato 
(t »1  Ttmffo).  Idem  propbet»  loquuntiir;  idcmque  ex 
Sibyliac  carminibus  apparet  («ermone  I).  Errant  igi- 
tur  qtii  vel  omiiia  sua  sponte  nnla  esse  dixerunt,  vel 
minuiis  seminibus  conglobatis;  quoniam  tanta  res, 
tam  ornata,  tam  magna,  nei|ue  fieri,  neque  dispoDi 
et  ordinari  sine  aliquo  prudentissimo  auctore  po- 
tuit ;  et  ea  ipsa  ratio,  qua  constare  ac  regi  omnia  seiH 


subvertunl,  nontantumeIapsaillisveritasest,quam8e  "  tiuntur,  solertissimae  mentis  artificem  confitetur.  Ho- 


qua^rere  siiiiulabnnt :  sed  ipsi  eam  potissimum  suo  vitio 
perdiderunt.  Qiiod  si  exlitisset  aliquis,  qui  veritatem 
sparsam  per  siiigulos^per  sectasquedifrusamcolligeret 
in  unum,  ac  redigeret  in  corpus,  is  profecto  non  dis- 
seiiliret  a  nobis.  Sed  boc  nemo  racore,  nisi  veri  peri- 
lus  ac  sciens  potesi.  Ycrum  autem  scire,  non  nisi 
ejus  esl,  qui  sit  doctus  a  Dco.  Neque  enini  potest  ali- 
ler  repudinre  qiix  falsa  sunt,  eligere  ac  probare  quae 
vera  :  sed  si  vel  cnsii  id  efficerei,  certissime  pbiloso- 
pbaretur;  etqiinnivis  non  posset  divinis  testimoiiiis 
illn  defendere,  tnmen  se  ipsa  veritas  illustraret  suo 
lumine.  Qunre  incrodibilis  est  error  illorum,  qui  cum 


niinum  causa  mundum,  et  omnia  quae  in  eo  sunt  esse 
facta,  Stoici  loquuntur :  idem  nos  divinae  Litterae  do- 
ccnt.  Erravit  ergo  Dcmocritus ,  qui  vermiculorum 
modo  putavit  effusos  csse  de  terra  nullo  auctore, 
nullaqiie  ratione.  Gur  enim  formntus  sit  bomo,  di- 
vini  sacramenti  est :  quod  quia  ille  scire  non  pote« 
rat,  humanam  vilam  deduxit  ad  nibilum.  Ad  virlu- 
tem  capessendam  nasci  bomines  Ariston  disseruit : 
idem  nos  moiiemur  ac  discimus  a  propbetis.  Falsus 
igitur  Arisiippus,  qui  bominem  voluptali,  lioc  est 
malo  tanquam  pecudem  subjugavit.  Immortales  esse 
animas  Pherecydes  et  IMato  disputaverunt :  htee  vero 


aliquam  seclam  probavcrint,  cique  se  addixerini,  ce-  G  propria  esi  in  nostra  religione  doctrina.  Ergo  Dicxar 

VARIORUM  miM. 


Consequeniiai,  Hanc  vocem  etiam  Cicero  Iiabet  i 
de  Divin.  128,  et  iv,  ad  ller.  Ilss.  1  Rcg.  et  Bouon. 
consequentin, 

FA  implerent.  Mss.  8  roc.  complerent. 

Per  philosoptm  et  sectas-  lia  sex  cdili  et  mss.  om- 
nes,  prnpter  rcc.  I  Ueg.  et  Golb.  et  10  edil.  quibusest 
phHosopHorum  sectas,  Rectius.  per  phitosophos  et  sec- 
tu$;  sic  eiiiiii  ait  iiifra  :  Quod  si  extitisset  aliquis,  qui 
veritatem  sparsam  per  singiihs  (phdosophos)  per  sectas-' 
que  diffusam  coUigeret  in  unum. 

Ut  Academici  soient,  Qui  ad  qunnilibet  qunesiio- 
nein.  Socrniico  inorc  iii  uirnmque  pnricm  disputare 
soliti  eraiii. 

Calumniari  et  illudere,  Mss.  4  fteg.  rec,  5  Colb., 
Torn.,  Km.,  Cint.,  Bruii.,  calumniari  et  invidere; 
Pal.,  Lijis.  et  invideri, 

Verum  autem  sr/r^,  non  nisi  ejus  est,  llaoc  leetio  est  j) 
omniuiii  propc  iiiss.  ct  7  vct.  ediioruin.  In  Re^io- 
Put.  deest  scire;  iii  1  Reg.  rec.  et  0  excusis  legitur 
ejui  scire  est, 

Neque  enim  potest.  Mss.  9  roc.  ct  7  edit.  Nemo 
enim  potest. 

Se  ipsa  veritas  illustraret,  Mss.  12  et  8  cdd.  se 
ipsam, 

Prophetag  loquuntur.  Genes.  i,  Ps.   xxxii,  Eccl. 

XVIII. 

Res ,  tam  ornata,  Addidi  lam  ex  mss.  et  pluribus 
editis. 

Ea  ipsa  ratio.  Mss.  2  rec.  et  cd.  Rom.  1470,  ra- 
tione.  H;inc  ratlonem  Paulus  ad  Romaiios  i,  legeni 
iiaiura;appellat. 

Confitetur.  Mss.  3  rec.  et  ed.  Rom.  1470,  conli'' 
tentur. 

Hominum  causa,  Vide  Giceronem  in  Lucullo,  et 
libriini  delra  Dei,  cap.  13. 
,   Stoici,  De  quibuft  vide  ftupra  cap.  4i 


Divinm  littera,  Genes.  i,  Psalm.  viii,  i  ad  Coriiith. 
XV,  ad  Hebr.  ii. 

Democritus.  Sicut  supra,  fungos,  atque  ex  draco- 
nis  dentibus  natos  pasVun  bomines  quidam  prodide- 
runt.  Democriti  boc  dMgma  npud  nuUuiii  lcffi  aucto- 
rein  :  sed  non  dissimilia  sunt,  qiia!  ex  Diodoro,  at- 
que  adoo  ex  Euripide  rccilnt  Eiiseb.  lib.  i,  de  Prae- 
pnrat.  Evang.  cnp.  4.  Betuleius. 

Putavit,  Ms.  Em.  addil  homines.  Atqiic  Heuniannus 
puiat  banc  vocem  excidisse,  quamvis  non  legatur  in 
editis  XV  sa^culi. 

Ad  virtutem  capessendam  nasci  homines  Ariston  dit' 
seruit.  Sic  emendavi  ex  mss.  veterrimis  Bonon., 
Rc}jio-Put.,  Cauc,  Jon.,  6  Colbort.,  3  Lips.,  Goib., 
Ulir.,  Km.,  Can!.,  2  Clarom..  Brun.  et  ciinctis  edi- 
tis,  prj^ier  qunluor  in  quihiis,  siciit  ei  in  \  Roff.  rec. 
et  i  («olbert.  a  secundi  manu,  legitur  Aristoteles,  ci 
iii  1  Reg.  aiiliq.  Aristo teleo ;  corrnpie.  Noii  enim  id 
extat  npiid  Aristotelem,sed  apud  Ciceroneni  de  Finibus 
lib.  II  el  III,  ubi  cilatiir  bac  de  re  Ariston^  nuii 
Aristoteles.  Ariston  fuit  Cbius,  pliilosophus  Stoicus, 
de  quo  nlibi  Lactaol.  libro  de  Irn  Dei  cap.  22. 

Aristippus,  qui  hominem  voluptati,,,  subjvgamt. 
Apud  Ciceronom  lib.  ii  de  Finibus.  et  iii  de  Officiis, 
et  npud  Laeriium  iii  Aristippo.  Vide  supra  lib.  iii, 
cap.  7. 

Immortales  animas  Pherecydet.  Vide  Ciceronem 
iib.  1  Tusculanar.  quiest.  De  Pherecyde  capite  se- 
quenii. 

Plato.  Scilicet  in  Pbx*dro,  in  Phaedone,  et  lib.  x 
de  Repub.  apud  Ciceron.  lib.  i,  Tusculanar. 

Doctrina.  Vide  Sapieiil.  in  et  ii;  Matth.  xiv;  Apo* 
calyps.  VI. 

DiccBarchus.  Dicaearclius,  inquit  Suidas.  Phidia! 
filius,  Siculus,  cx  urbe  Messene  (Manicninum  alii 
fuisse  dicunt)  Aristotelis  auditor,  |^bilosophus«  rbe* 
ior  et  feometnii  etc»  Bic  (ut  Cieer.  in  i  Taetvt* 


761 


LIBER  VII.  1)E  VITA  BEATA. 


70« 


chus  cum  Democriio  crravit,  qui  perire  cum  corpore  A  ad  lianc  nos  provehit  virtus  :  quod  bonum  quia  de- 


ac  dissolvi  argumenlatus  cst.  Esse  inferos  Zenou 
Stoicus  docuit,  et  sedes  piorum  ab  impiis  esse  dis- 
cretas  ;  et  ilios  quidem  quielas  ac  deleclabiles  inco- 
lere  regiones,  hos  vero  luere  pcenas  iu  tenebrosis  lo- 
cis,  alque  in  conni  voraginibus  horrendis  :  idem  no- 
bis  prophetae  palam  faciunt.  Ergo  Epicurus  erravit, 
qui  poeturum  id  esse  Ggmentum  putavit,  et  iilas  in- 
feroium  pocnas,  quac  reranlur,  in  hac  esse  vita  in- 
lerprelaius  esl.  Totam  igitur  veritatem,  et  omne  di- 
Vmx  Reliijionis  arcanum  philosoplii  atiigerunt.  Sed 
aliis  rertillcntibus,  defendereid  quod  invenerani,  ne- 
qniverunt;  quia  singulis  ratio  non  quadravii,  necea, 
qux  vera  senserani  in  sunimam  redigere  potuerunt, 
sicut  nos  superius  fecjmus. 

CAPUT  vm. 

De  immortalitate  anima, 

Unum  est  igitur  summum  bonum  immortaliias,  ad 
quam  capiendam,  et  formali  a  principio,  et  naii  su- 
mus.  Ad  hanc  lendlmus;  hanc  spectat  humana  naiura; 


prebendimus,  superest  etiam  ut  de  ipsa  immortali- 
tate  dicamus.  Platonis  argumenta,  quamvis  ad  rem 
mulluin  conferaiit,  lamen  parnm  hahent  (irmitatis  ad 
prohandam  et  iniplendam  veritatem;  quoniam  nec 
rationem  lotius  mysterii  magni  consummaverat,  in 
unumque  cnllegerat,  nec  summum  bonum  compre- 
henderat.  Nam  iicet  veruni  de  animac  immortalitate 
seniiret,  tamen  non  ita  de  illa  tanquam  de  summo 
bono  disserebat.  Nos  igitur  cenioribus  signis  elicere 
possumus  veriiatem,  qui  cam  non  ancipili  suspicione 
cnllegimns,  sed  divina  traditione  cognovimus.  Plato 
auiem  sic  argumenlatus  est,  immorlale  esse  qnidquid 
per  seipsum  et  seniit,  et  semper  moveiur ;  quod  eiiim 
principinro  motus  iion  habet,  nec  finem  habiturum, 
^  quia  deseri  a  semetipso  non  potest.  Quod  argurncn- 
tum  eliam  muiis  animalibus  xternitatem  daret,  nisi 
adJRCiione  sapientiae  discrevisset.  Addidit  igitur,  ut 
effugerei  hanc  communiiaiem,  fieri  iion  posse,  quin 
sit  immortalis  animus  htimanus,  cujus  miranda  so- 
lerlia  invenicudi,  et  ceieriias  cogitandi,  et  faciliUis 
percipiendi  aiqnediscendi,  etmemoria  prseteritorum, 


VARIORUM  NOTiE. 


quxst.  et  in  Academ.  quxst.  mcminit)  conira  im- 
mortaiitaiem  animi  disseruil.  h^  inquit,  tres  libros 
Bcripsil,  qui  Lesbiaci  vncantur,  quodMitylenissermo 
hnbetur,  in  quibiis  vult  erficere  animos  es^e  morla- 
les.  Sed  scripsit  idem  Dicsearchus  (nt  ineodem  Cice- 
ronis  libro  leginins)  sermonein,  quem  Corinihi  ha- 
bituin  tribns  iibris  exponit,  in  quibus  disserit  nihil 
csse  omiiino  anininm,  ei  boc  csse  nomine  totuin 
innne.  frnstraqueet  aninialia  eianimantes  appellari; 
neque  in  homine  inesse  animum  vel  animain,  nec  in 
besiin.  Meminit  bujus  idein  Cic.  eiiain  in  Acad. 
qusest.  Sed  ut  Plut.  in  Placilis  refert»  ccnsnit  Di- 
cearclius  animain  essequ:itnor  elemenionnii.  BETuii. 

Cnm  Democrilo.  Democritus  el  KpicuruS  aniniani 
una  ciim  corporc  mori  ainni.  Plnt.,  Ciccro.  i, 
Tuscul. 

E$se  inferos  Zenon  docuit,  Dc  Zenone  nihil  tale 
comperio  apud  Scripiores,  sed  de  Socrate  apud  Ci- 
cer.  I  Tusc,  circa  mcdinm.  Is^eus.  — Consiat  hoc 
quidem  de  Epicureis  :  hno  non  de  Sioicis  modo,  scd 
dc  ii*so  (|uo<ine  Cicerone,  qni  in  i  Tusc.  qn.iisl. 
poelarnm  de  inferis  fubnlas  exphidit.  Quin  inio  hoc 
idcm  facit  Seneca  Sioicns  ad  Marciani  de  Consola- 
lione.  Exculitnr  h;rc  quaestio  a  Lncrctio  lih.  ui,  a 
Macrobio  dc  Soninif»  Scip.  iib.  i.  cap.  11.  Sed  lcge 
lu  ex  Lcclosiaslicis  Angusiinnm  lib.  xii,  cap.  55,  de 
-Genesi  nd  lillerani.  Bctjlileius. 

Pro])heta\  P»..lin.  x\x,  Lucoj  xiii,  5;  II  ad  Co- 
rinih.  v. 

Poctarum.  Vidc  Lncrcl.  llb.  iii,  circa  nnein.  Poe- 
taritm,  eliani  iragicoruin  inaxinie.  Iloincrus  inrTiis 
desciibit  Odyss.  l,  qncin  secntnsest\irf;.invi,Ovid. 
in  IV  Mit.,  Silins  in  Lncian.  in  Charonie.  Betul. 

Argumenta.  Mss.  2  rec.  el  10  excusi,  documenta; 
caeteri  ul  in  lcxlii.  Vide  seqq.  et  iniiio  cap.  9. 

Tamen  parum  hahent  prmilnth,  Ut  philosopliica 
omnia  sunl  Soy.oOvTadnmtaxU,  nec  cerio  ipsis  aucio- 
ribus  consiant  :  ila  in  disputationibns  lheolo;;icis 
prontintiati  aucioriintem  iion  li;«benl  ullam,  et  o!)  id 
iiec  Platoni,  nec  Pyihagorje,  licot  ipse  dixetit,  ctve- 
rit;item  adco  dixerii,  credendum  proplerca  esl,  quia 
dixit,  sed  quia  verum  cst,  et  convenil  cuin  anctoritaie 
coelesii.  Oraculorum  eniin  divinoruin  taiila  virtns 
est,  ut  ipsa  etiam  oratio  rei  to  elvae  afTcrat;  cl  ob 
idi|>sum  verum  sit,  viiam  esse  senipilernani,  quia 
hocftji^r»  prodidcruui  Scripiurani  nec  id  ininus  vcrc| 


quam  si  dicas  :  Caro  resurget ;  ergo  sacra  doctrina 
vera  cst.  Quia  vi^x  coeiesiis  rci  causani  proebet,  ut 
sil.  Betul. 

Elicefe  posiumus  veritatem,  Sic  lego  ciim  inss.  BO' 
non.,  II  Reg.  bonae  notae,  Brun.  ac  edit  Betul.  Et 
recie.  Sic  verum  eticere  apud  Plantum,  cl  apud  Cicu- 
ronem  iv  Acadcmic ;  7  aliisest,  eligere, 
C  Ptato  auiem  sic  argnmentatus  est.  \n  Phxdone,  in 
Menone,  de  Kepnblica  i,  de  Legibns  xii.  Apud  Lac- 
taiitiuin  S«7i[/€ndi  verhum  irrcpsil,  nescio  umle,  qiiod 
ne  apud  Ciceroncm  quidein  est,  qui  hx'C  eadem  vcr- 
ba  in  prinio  Tnsc.  qtucst.  transiulit  hoc  modo  :  Quod 
semver  movetur,  id  (Bternum  est  :  quod  antem  motum 
adfert  aticui,  quodqne  ipsum  agitntur  aliunde,  quando 
finem  habet  motns,  vivendi  quoque  finem  habeal 
necesse  est,  Solum  igiiur  quod  seipsum  movel^ 
quia  niuiquam  deseritur  a  se ,  nunqnam  ne  moveri 
qnidem  desinit.  Betul.  —  De  hoc  Plaionis  argumen- 
to  videndi  .Macrob.  lib.  ii  in  Somii.  Scipion.  cap. 
15  el  seqq.;«S.  Aihanas.  in  Orat.  conlra  Idol.;  S. 
Thomas  ii  conira  Gent.,  cap.  8i. 

Ei  sentii.  Deest  iii  PhiLdone  ct  apud  Ciceroncm  in 
Tuscnhin.  Qincsl. 

Deseri  a  semeiipso.  Ms.  i  Bonon.  anliq.  desiderari  n 
seipso  non  potest ;  sed,  nt  recic  monet  Thoniasiiis, 
uirinsqne  Icctionis  optima  est  senlentia.  —  Deseri  a 
|x  semetipso  non  poteht.  Expressit  Ciceroiiem  I.  i  Tusc, 
c.  25  :  Qnod  se  ipsum  movet,  qnia  nunquam  deberilur 
a  se,  nunqnam  ne  moveri  quidem  desinil...,  sentil  ani' 
mus  senwveri...,  Se  vi  sua  non  nliena  moveri,  nec 
accidere...  posse,  nt  ip-ic  unqiiam  a  se  descrainr.  Bun. 

Qnod  argumentum,  etc.  Quia  nniversalis  proposilio 
est,  nirra  ^xtxri  oOcivaTOf.  Scd  Plaioncni  forle  a  Lac- 
laiilii  reprelieiisione  defendei  t6  xa>6v  (sic  enini  ora- 
tio  inscnhilur)  quod  non  in  bestiis,  sed  in  hominibus, 
adeoqne  in  anima  raiioiiali  locuni  habel. 

Addidit.  Vide  Plai.  apnd  Cic  i  Tuscul.  et  ad  flnem 
Calon.  inaJDr.  sive  de  Senect.  et  i  Consol.  ut  inf.  lib. 
de  Ira  Dei  cap.  10  ad  lin. 

Cujns  miranda  solertia,  llu  c  verba  non  a  Platoiie, 
sed  ab  ipso  Cicerone  addiia  sunl. 

Oiscendi.  \\\  6  mss.  et  edd.  4  est  discernendi.  Vide 
infra  cap.  2-2.  in  finc  :  In  pneris  sunt  ingenia  ad  per- 
cipiendum  fncilia ;  quod  ea  quee  discant,  ila  celeriier 
rapiant,  ut  non  tunc  primum  discere  illa  videanturf  sed 
fecognosecre  atqne  reminiscit 


765  riRM.  LAtTAStll 

ei  providenlia  fdlurorut»;  ^t  arliutrt  plerumquii  ih-  A 
nUmernbillum  sbicnlfa,  qua  cxlehT  icnreaHt  ahimaii- 
ics,  divina  etcoelesils  appai^eat :  qiiia  et  origo  nnimi; 
t]ni  ianla  cnpiat;  tahta  coriliiieat,  nulla  reperiaini*  iH 
terrn  ;  siquideni  ex  coiicreiione  lerrena  niliil  habeat 
adinisium  :  sed  necesseesse  iii  lcrrnm  resblvi,  quod 
est  iii  hoinine  ponderosuni  et  dissoliibile;  qdnd  uii- 
teiri  leiuie  atfjue  sublilc,  id  vcro  csse  iiidividuiihi;  ^C 
dnniicilio  corporis  Velui  carcere  libcraluni,  hd  cocliiin 
et  nd  naliiram  siidni  pervolare.  Itooc  fere  Plnlbiil^ 
collccia  breviicr;  qux  apud  ipsum  iaie  coploscqus 
etpiicaniur. 

In  eadcm  senteiilin  fuil  eiinm  Pylbagotas  nntca, 
ejusque  praeceplor  Pherecydiss ,  quem  Cicero  Iradit 
pt*imiim  dc  a?lernilate  animarum  dispulavisse.  Uni 
onliies  licei  eloqucnlia  excellei*ciit ;  tambn  ih  bac  B 
diiiitn^tnt  bonlenlione  noii  mihiis  auclorilnlis  habue- 
runl,  qul  conlra  haiic  sehleiuiaiii  disserel)anl ,  Dl- 
caearchus  prinio ,  dchide  Dcmocrilus ,  po4reino  Epl- 
curus  :  adeo  lit  ires  ipsd ,  de  qua  iiitcr  sd  |)ugn:ibant; 
in  dubiuih  vocaretur.  Denique  et  TuIIius,  etpositis 
borum  omnium  de  iminorialilnle  ac  morlc  sciilen- 
liis,  nescire  sc  quid  sil  verum  ,  pronunliavit.  «  Ha- 
rum ,  t/ii/uif ,  scnlenliarum  qujc  vera  sit,  Dcus  aii- 
quiS  Vid^rlt.  >  Ct  rursus  alibi :  c  Quoniam  uit^aqiie , 
inqult,  earum  sehleniiarum  doctissimos  habuil  auclo- 
res;  nec  qiiid  ccrti  sit  divinari  polesl.  i  Vermn  nobis 
divinaiione  opiis  non  Cbi,  quibus  veritaleiti  diviniias 
ipsa  patefecit. 


WvlN.  INStlt. 


7*61 


CAPOT  IX. 


De  'ceternitate  M\'mk ,  atijue  ^de  vlrtute. 

His  itaque  argntnehtis;  quae  ncc  PJaid ,  licc  dllili 
alius  Invciiil;  atiimarum  aclefnitas  probnri  ac  pet- 
spici  potest  :  quk  nbs  breviter  colleginitis;  qiiiiHidiii 
p^operal  oraiio  iid  eharrnhdilin  judicinm  Del  tnail- 
miim ,  quod  in  terhi  ))rbpihquanle  sabculorum  fihe 
celebrabilur.  Ante  otnnia ,  quoniam  Dcus  ab  honiine 
^ideri  noh  polc^t ;  hc  quis  tnhieti  ex  eo  ipso  piitar^l 
Deum  non  esse,  quia  motiaiibus  oculis  non  Tidcre- 
tur,  inier  c;elera  inslilulohum  niiracula  ,  fecit  etiartt 
niulla;  quorum  vis  qiiideih  apparet,  siibstantia  tSk- 
men  non  vidcreiur,  sicui  e?t  vdx ,  odor,  veritus ;  dt 
haniin  reruiii  arguiuenlo  el  cxemplo ,  eiiam  Deum  , 
licet  siib  oculos  non  veniret,  de  sna  tamen  vi;  et 
cfTectu ,  et  opcribus  cerneremus.  Quld  voce  clarius? 
aul  vcnlo  rorliusY  aul  odore  vioientius  ?  Hxc  tanien, 
cum  per  aerem  rertihtur,  ad  sensusqiiis  bostro^  ve- 
niunt,  blieos  pdieiiiik  stta  iiiit)cllunt,  non  cerHUn- 
t*br  hcie  iumhium  :  scd  nliis  cdi-poris  parlibu^  sen* 
tluniur.  Simililer  Dcus  non  asiieclu  nobis  aliove  fra- 
gili  sensu  comprehendendus  est  :  sed  mentis  oculis 
intuendus ,  cliin  opcra  ejus  procclara  ei  hiibnda  th 
dcaihus.  Nain  illos,  qui  niillum  omnino  benm  esse 
dixcrunl ,  non  modo  pliilosophos ,  sed  ne  hominei 
qiiidem  fuisse  dixerim ,  qui  mutis  simillimi  ex  solo 
corpdre  consiiterunt,  nihil  omnino  cernentc^s  animoi 


VARIORUM  iNOTiE. 


Pterumque,  Heumartnus  legit  ferumqne,  nec  malc.  C 
BunciiiMn.  adiniitii  qnoque  hanc  iiltiinatii  lcctionem. 

Nulta  repuriatur  in  terra.  Abcst  in  icrra,  nb  uiio 
Bonion.  antiquioie  et  Tax. 

Ex  concretionc.  Ven.  1493,  97,  Pier.  Paris.  ex 
conrreutione,  vitiose.  Epiloin.  cap.  70  ;  Si  quidem 
{animus)  nthil  habeat  in  se  terreni  ponderis  labe  con- 
creiuin.  L.  yiii,  c.  i^i  :  Anima  in  se  n;7H7coi)creli,  niliil 
tet-reni  poniieiis  liabct.  liilia  :  Oe  terrena  concretione. 

BUNEMAN. 

Sed  necesse  esse.  Iia  Irgeiidum  esse  probani  praeced. 
ei  seiiq.  In  II  mss.ei  6  edd.  necesse  est. 

Vehu  carcere  liberatum.  Ex  Plaione  Cicero  corpus 
vocat  vas,  rrceplaculuin ,  doinicilium,  ciisiotliniu  : 
Senera  insuper  crgnslnlnin,  atque  vincul.i.  Melho- 
dius  apiid  Epiph.iniiini  cnnliM  Origcnislas  docei,  cor- 
pns  aniin:n  ncc  vinculnm,  nec  carcerem  csse.  Prlrus  -q 
interim  (ryrivoi^fx.  appcllal;  et.  in  Job  (tomus  luiea 
noininaiur  juiiii.inuni  corpns.  Vcrba^quihus  Jioc  loco 
Laclaiilins  Piaionica  exlulil,  Ciceroiiis  sunt  cx  Lailio, 
de  Scipionis  inoric,  stib  Lielii  pofsona  verba  facien- 
lis  :  7(/,  inquit,  si  iia  est,  ut  optimi  cujusquc  animui  in 
mortc  fiiciltime  evolet,  lanqunm  e  CHstodia  vinculiaque 
corporis ,  cui  censcmus  cursum  ad  deo$  fucitioreni 
fuisse,  qiiam  Scipioni?  Betuleius. 

P liermjdes ,  cic.  Ilac  loia  Pialonis,  Pylliagora;, 
Pliereryilis  de  inunortnlilnie  aiiiin;c  doitrina ,  non 
siiicera  fnil,  sed  incieinpsychosi  qiias|^ha;ieiiii:irio 
qnodain  morl)0  iiifecta.  De  hoc  Cic.  iii  prinio  Tnsc. 
qii:i'St.  Pherecydes  Syrius  in  primum  dixit,  aniniPs 
hominum  esse  sempiiernos ,  aniiquus  sane.  Fuit  enim 
meo  regnanie  Gentili  (.^^erviuni  Tnilinm  inlelligit). 
liunc  opinionem  discipufus  ejus  Pyihngoras  maxime 
conprmuvit ,  qui  cum  regnante  Tnrquinio  Superbo  in 
Italiam  venihsct ,  tenuit  magnam  iltum  Groiciam  cum 
honore  et  disciptinay  tum  etiam  auctortiate ;  muitaque 


icecnta  postea  sic  vignil  Pyihagoreorum  nomen ,  ul 
nulti  alii  docti  viderenlur.  Ilacienus  Cicel^o,  Vilae  tp- 
sonim  cxiant  anud  Laert.  De  Pherecyde  Angiistiuii4 
contra  Acad.  libro  terlio  cap.  17  et  ad  Voiusianuni 
epist.  3.  BEtuL. 

DicoearcUus.  De  hoc  capiie  superioH  dicturti  i»fet. 
Vide  siipra  lib.  iii ,  cap.  17. 

Inquit.  Ciceio  lib.  i  Tusculanar.  qti.TPStlori. 

Deus  atiquis  viderit.  Goih.  Atiquid  :  sed  lilerito  aliii^ 
su|.erscrip>it  atiquis,  iit  est  in  Cicerone  lib.  i.  Ttisc. 
C.  ii ,  in  qiio  vox  aliquis  sapil  dubitationcm  acade- 
micam.  Lact.  de  Opif.  c.  15  :  quod  quidem  an  veruni 
'sit ,  Deiis  Artifex  vidcrit.  Bun&iian. 

Qaoniam  utraque  ^  eic.  Non  exlat,  et  cx  quo  Cice- 
ronis  libro  ceciderit,  incertum  est.  Ideoqtie  Iiaec 
veiba  lcgnntnr  in  Iragmenlis.  ISiEOS. 

Breviter  coltegimus.  Ilacc  leclio  est  quamplurimO' 
ruin  inss.  el  6  vei.  edit.  in  2  Kcg.,  i  Colbert.  et  iS 
edil.  esl  colligemus;  in  4  aliis  scriptis  cottigimus. 

Ad  enarrandum.  Iia  cuin  edit.  Tornes.  et  Soiiliron. 
oinnes  mss.  In  2  Keg.  rec.  et  vulgatis  ad  narrandum. 

Institutorum.  Mss.  15.  rec.  et  ii  edit.  addunt  «uo* 
rum,  quOd  abjecitnus,  quia  ab  antiquioribus  et  me- 
lioribus  scriplis  abest. 

Quorum  vis  quidem  apparet.  lu  10  mss.  r.  apparerel; 
in  1  Bonon.  aiitii|.  qucrum  mutta  vis  quidem  apparet. 

Non  videretur,  Ila  oinncs  fere  niss.  inter  quos  sunl 
aniiqiiissiini,  et  5  vet.  cdd.  Iii8  rec.  scriplis  loiidem- 
qtie  edilis  esi,  non  videtur.  Vide  seqq.  veniret...  cer' 
neremus. 

Non  modo  phitotophos.  Sic fcriint omnes  mss.  et  edili 
coilices.  Fianciiis  lepebat,  iiou  modo  non  Phiio$0'- 
phos ;  et  sic  cuin  eo  bgere  inallcm. 

Lx  solo  corpore  constKerunl.  Pra^positio  abest  l 
ni^.  Cauc.  et  5  edilis. 

Nihit  omnino  ccrnenteiammo,  SiCi  mss.  Cstvt.,  4M 


765  L!B6h  VB.  bfc  ^ltA  iKkh:  m 

sed  ad  sensum  corporfs  cuncta  rbflBrenl^s ,  qdi  nihil  A  ccJbl^sie  ac  divinum  animal  esse  hohiihiem,  cujhs  cor- 


puiabnnl  esse,  ni^i  quod  ociilis  contucbanlur.  Et 
quia  videbnnl  aut  bonis  accidcre  adversa  ,  aui  ti\M\s 
prospern ,  rorinilu  geri  omnia  crediderunl ,  et  na- 
tura  muiidum  ,  noii  p.rovidenlia  consiilulum. 

Hihc  jnh)  prolapsi  sunt  ad  deliramenta,  qusc  lalcm 
sentenliann  hecessaiio  sequebanlur.  Quod  si  est  beiis 
ct  iiicorporalis,  el  invisibilis,  el  sulernus;  eirgo  non 
idcirco  inlerire  animam  credibile  est,  qiiia  non  vide- 
liir;  prjstqiiaiii  recessit  a  corpore ,  quoiiiam  coinslat 
bsse  ali4|uid  sentiens  ac  vigeiis,  quod  non  veiiial  sub 
^Specium.  Al  enini  dirncileesl  aniiiio  compreheiiderc, 
quemadiiiodum  possit  aniina  relihere  senshm  sine  iis 
{iartilinscorporis,  in  quibus  ihest  orficium  sehliendi. 
tjuid  de  Deo?  num  Facile  esl  comprehendere,  qiicih 


|)U^  ab  humo  excitatum,  vullus  suhitmis,  slaius  rec* 
iUs  originem  suam  quxrit ,  et  qiiasi  contempia  liu- 
biililate  terr;r,  ad  nltum  nililur,  quia  seniitsiimmum 
bonum  in  siinimo  sibi  esse  quxrendum,  inemorque 
bohilitionis  snae,  qua  f)eus  illum  fecil  eximium,  ad 
aHilicem  snnm  speclal?  Qiiam  speclaiionem  Tris- 
hiegislus  dswTTtSa  rectissirhe  nomiiiavil :  qui  iii  niu- 
llii  diiiihaliliiis  nnlla  esi.  Cuni  aulein  snpionlin.  qucc 
^oli  libintht  dnla  est,  nibil  aliud  sil  quain  Dei  noliiia, 
a^ipai-et  diiim:im  noh  inierire  ,  ncque  dissolvi ,  sed 
hiahere  tli  sempiiernum,  qtiia  beuin ,  qui  sempiicr- 
nils  fesi,  et  quflerit,  cl  diligit,  ipsn  cogenie  naliira  , 
Behliehs  vel  Uillie  oria  sil ,  vel  qiio  reversura.  Prae- 
lei^ea  hoH  extgiiilm  liiiihortalilaiis  argumenlum  cst , 


admodum  vlgeal  sine  corporc?  Quod  si  deos  esse  B  <!'""'  »'.'""'>  s»';'»  f«:>es''  «lemenio  u(ii,.r.  N.n.  cum 


crediint,  qui  sl  sunl,  uiiqlie  suhl  experles  corporum, 
iiecesse  esi,  liumanas  ahimns  eadeni  r.uione  subsii- 
tere;  rjiioniam  ex  ipsa  ratione  ^c  |[)rudeniia  intclli. 
gittir  esse  quj^dam  in  hbmthe  nc  Deb  Minilithdo.  be- 
iiique  iliud  nrgumeiiluih,  qiiod  eliain  Marcus  Tuliius 
vidit,  saiis  Ili-mum  est :  ex  ed  dcterniialem  ahimne 
posse  dignosci,  quia  ntilluhi  sit  allud  nniiliHI ,  iiuod 
liabeai  notitlam  aliquaili  f)ei ;  Rcligioque  sit  pehe 
sola,  qiide  homihem  discern'Jt  i\  mutis  :  irili:e  cuih  ih 
hdmiiiem  soluin  cadai,  proreclo  lestatur,  td  aCT^ctare 
nbs ,  id  desidernre,  id  cdlere,  iiiidd  hobis  fahiiliare  , 
quod  proximum  sit  futurum. 

An  aliquis,  cum  cxterarum  animantium  nnturam 
cbnsideraverii,  quas   pronis  corporibiis  abjectns  in  C 
terramque  prosiiatns  summi  Dei  providentin  efrecil; 
ut  ex  boc  iiiteiligi   possil,    iiibtl  eas  ralionis  babere    . 
cum  icoelo,  potest  non  intelligere,  solum  ex  omnibus 


rtt-um  h.ltiira  iiis  duoi)us  eiemerilis,  quae  repiignaiitia 
sibi  atijiie  Inimica  sunt,  cohsiet  igne,  ei  aqua,  quo- 
tlirii  alteruih  coelo,  nlierum  lerrnendscribiiur:  crf^ier* 
^nirhaiites,  quia  lei*renae  morlnlesque  sunt,  terreno 
et  gi^iftvi  utuntur  clemeiilo;  bomo  solus  ignem  in  usu 
habet,qliod  estelementuhri  leve,  sublime,  coeleste.  Ea 
terbqi]:rt)Ohderosasiinl,admortcmdepriinunt.etqiiGe 
levfa  suiit,  ad  vitam  sublevriht,  r)uin  vitn  in  summo  est, 
mors  in  imo.  Et  ut  lux  esse  sine  igtic  non  potest ,  sic 
vita  sine  tuce.  Ignis  igitiir  elementuin  est  lucis  nc 
v\\x  :  ondeapparel  boniinem ,  qui  eo  uiiiiir ,  iihmor- 
talehi  sortlium  e^sc  bondiiionem ,  (ttltd  td  illi  famt- 
iihre  cst;  quod  facitviiaih. 

Viitus  (juoque  doli  bohiini  data  magiiB  argumento, 
cst  immoriales  essc  anlmnS.  Qiiic  non  crit  secuiidum 
naiurnm;  si  :lhlm2t  ettingultur ;  bUiis  ighim  [inbsenli 
vit±  nocet;  Nam  vita  ista  t^^bena,  quam  cbniiiiiiiicin 


VARiDRUM 


rec.  el  6  typis  excusi :  alii  quidam  nihil ;  editi  5,  nilAl 
on)riino  ernenfe$  animo  ;  Jtin.  niltil  cenientes. 

Sed  ad  sensuni.  h\  1()  niss.  ct  6  editis ,  pro  sed  , 
lcgitiir  et, 

Videbqnt.  Hic  Epicoreos  notai. 

Forluitu.  1  Rcg.  aiitiq.  et  6  rec.  Hnbenl  fortuilo;  1 
J^ips.  fortuite.  ^iuaniplurimi  iiiss.  et  omnes  editi  ui  in 
lexiu. 

Conttat  esse  aliquid  sentiens  ac  vig^ns.  Mss.  Gnuc. , 
I  Ri^g.  rec.  el  4  edil.  constat  es^e  ultqnid  constans ; 
in  5  excusis  cst  vivens;  m:ile..  Vide  infra  cap.  \%  j) 
constat  ac  viget  temper.  Al  lectio  nostrn,  qux  etinm 
reperiiur  in  duobus  mss.  Bononiensibus,  moiieiito 
Tlioniasio,  muito  eleganlior  esl  en,  qiije  est  qiinrum- 
^ani  editionum,  ubi  iCKitur,  comtat  esse  aliqnid  con- 
Btant  et  tentiens  ac  vivens.  —  Conttat  aliquid  et%e  ten^ 
lieus  ac  vigens.  Cicero ,  pro  Milone,  cip.  51  :  In  hac 
imbcciUitate  nostra  incst  quiddani  quod  vigeat  et  ten- 
HaL  BuN. 

Vtique  sunt  expertes  corporum,  Mss.  24  cum  edit. 
Roin.  i4T0,  \^osi  utique  snU\i\f\V  animce. 

Ralione  ac  prudrntia.  I  a  lego  cuiii  omnibus  fere 
mss.  ei  edii.  vci.  Rom.  Ii74.  In  sex  scriptis  rec.  ci 
excusis  est,  provideniia. 

Ac  Deo.  Ileiiin.  legil  cum  Dco, 

Mfircus  Tullius.  Cic.  1  de  Legibus,  cnp.  8.  Videsu- 
pr.i  lib.  iii^cap.  10. 

Statut  reciut.  Recte  cum  edit.  vet.  Rom.,  Junt.^ls., 
liegunt  omiies  mss.  prqDler  1  Reg.  rec.  et  1  Colbert. 
quibus  est  ereciut,  m{  \i  impressis. 


etum^oe.  Sic  re.«;tiini  et  mss.  5  lleg.  ihtcr  qhns  Sunt 
diio  aniiqHissimi,  1  Lips.,  1  Clarom.  qood  sonal  hd 
Conien\plationem ;  \  Bonoii,  antiq.  oTn^oe.  Il:i*c  vox  u 
pleris»|iie  mss.  aliesl.  Soripii  rec.  2  Reg.,  2  C«ill)erl., 
1  Clarom.  ot  16  fediii  hnbenteewptav.  Vide  Tri^hie{.MSt. 
in  Pimandro,  cap.  12,  13,  li. 

Homo  solut  ccelesti  alnuento  utitur.  Ita  ([)mhes  fprme 
niss.  et  editi.  In  irihiis  Coib.  et  edii.  Hom.  1470  ie- 
gitiir  totum,  qiiod  dcestiii  nonnuills  cdilis.  Iii  4  scrip- 
tis  rec.  et  5  excusis  utatur. 

Qnorum  ulternm  cwlo.  (^oelestis  ignis  non  liominem 
moilo,  sed  et  rerum  uiiiversilatein  fovetel  ^ervaf. 

Et  ui  lux  esse  sine  igne  non  potest,  Licet  varia*  Phi- 
losophoruiii  de  sblls  siibslaniiasinlseiiteiiii;e,  in  Iioc 
tainen  consentiiiut ,  ul  dicant  ij^niiaui  esse  :  de  qiio 
vide  Piularch.  Plncitn.  Sol  auieni  fons  onihiiim  rst 
lumiiiuiii.  Cseleriim  nosira  fuinidn  ct  vaporantia  Iii- 
mlna  igne  coiisiare  quis  nescit?  Betijl. 

Quod  facit  vilam.  Mss.,  2  Lips.  faciat ;  1  allcr  Lips. 
Cum  1  Reg.  rec.  quod  facit  ad  vUam. 

Virtus  soli  liomini.  Viriuiein  Deo  et  homini  com- 
munem  facil  Cicet*o,  lib.  i  lio  Legihus. 

Qu(e  non  erit.  Inteliige,  virtut.  Edili  nonnulli,  qim 
nec  erit.  Mss.  7  rcc.  et  ed.  Crat.  quod  non  erit;  ex- 
cusi  7  quod  non  erit. 

Quce  non  crit  tecundnm  naturam.  Ilxc  lectio  mnllo 
^ptior  cst,  qiinm  ea  qna;  habet,  quod  nec  eril  tecundum 
nalurnm.  Nosna  igiiur  lectib  verisimiiior  est;  nnm 
loqueos  de  viriuie,  nit ,  illam,  ti  raiio  tanttun  corpc^ 
ris  habenda  met,  non  esse  dicendwn  secunduni  na/fi- 


767 


riRM.  LikCTANTlI  DIYIN.  INSTIT. 


768 


cum  muiis  animalibus  ducimus,  el  voluptaiem  ex-  A  perpelua  esl,  nec  discedere  ab  ea  potest,  qni  eara  se- 


petit,  cujus  frudibus  variis  ac  suavibns  deleciatur, 
et  dolorem  lugil,  cujus  asperitas  naiuram  viventium 
acerbis  sensibus  Ixdlt,  et  ad  moitem  perducere  ni- 
titur ,  quac  dissolvii  animantem.  Si  ergo  virtus  et 
probibet  iis  bonis  homincm  ,  qtioi  nnturaliter  appe- 
tuntur,  et  ad  suslinenda  mala  impellit,  quae  nntura- 
liter  fugiuntnr  ;  ergo  mala  est  virlus,  et  inimica  na- 
tunc,  stnltumquejudicari  nccisse  estqui  eam  sequi- 
tur,  quoniam  se  ipse  Ixdil,  el  fnglendo  bona  pro^sen- 
ti.i,  et  appetendo  aw|ue  mala  siiie  spe  fructus  am- 
plioi  is.  Nam  cuin  licenl  nobis  jticundissimis  frui  vo- 
luptaiibus,  noiine  scnsu  carere  videamur,  si  malimus 
in  humilitate,  in  egestate,  in  contemptu,  in  ignomi- 
nia  vivere ,  aut  ne  vivere  quidem  ,  sed  dolore  cru- 


mel  cepii.  Nam  si  babeat  intervallum  ,  si  aliquando 
ea  carere  possuinus,  redibunt  proiinus  vitia,  qux 
virtnlem  semper  impugnant.  Non  est  igiuir  compre- 
bensa,  si  deserii,  si  aliqnando  seccdit.  Com  vero  sibi 
domicilinm  slabile  collocavit,  in  oinni  actu  versari 
eam  necesse  est;  nec  pnlest  rideliter  depellere  vitit , 
etfugnre,  nisi  pecius,  quod  insedit,  perpetua  sla- 
tione  munierit.  Ipsa  ergo  virtntis  pcrpetuitas  indicat, 
buinanum  animum,  bi  viriulem  ceperii,  permaiierc  ; 
quin  ct  virltis  perpetna  est,  et  solus  animns  liumaniis 
virlutem  cnpit.  Quoniam  igitur  conlraria  sunt  vitia 
virtuti,  omnis  ratlo  diversn  ct  contraria  sit  necesse 
esi.  Quia  viiia  commoiiones  et  pcrturbationes  animi 
siint,  virtus  e  conlmrio  lcnitudo  el  irnnquillitas  ani- 


ciari,  et  mori,  ex  quibus  malisnihil  ampHus  assequa-  B  mi  esi.  Qnia  vitia  lcmporalin  et  brevia  sunt;  virtus 


mur,  qiio  possit  voluptns  omissa  pensnri  ?  Si  autem 
virtus  maluin  non  est,  facitqiie  lioiie4e,  quod  voliip- 
taies  viliosas  turpesque  contemnit  et  foriiter  ,  qnod 
nec  dolorem,  nec  mortem  tiinet,  ut  ofriciiim  servet ; 
ergo  mnjus  aliquod  bonum  assequatur  necesse  esl , 
qunm  siint  illa  quaespernil.  At  vero  morte  suscepta, 
quod  ulterius  bonum  sperari  potest ,  nisi  aeternitas? 

CAPUT  X. 

De  vitiis  et  virtutibus ,  atque  de  vita  et  morte, 

Transeamiis  nnnc  vicissim  nd  ea  quae  virtuii  repu- 
gn.inl,  nt  eiinm  ex  his  immorialitas  animsc  colliga- 
tnr.  Yiiin  oinnia  temporalia  sunt ;  ad  praesens  enim 
commoventur.  \rx  impelus  rccepta  ultione  sedatur. 


perpelua  et  conslans.  et  par  sibi  semper.  Quia  vitio- 
rum  fructus,  id  esl,  volupiates,  seque  ut  ipsa,  breves 
leinporaIes<|ue  sunl ,  virlutls  ergo  fructus  ac  prxmium 
sempilerniim  est,  quia  viliorum  commodnm  io  pre- 
senti  est,  virtutis  igitur  in  fnturo. 

Iia  fit,  ut  in  hac  vila  virtuiis  prxmium  nulliini  sit, 
quia  virtus  adhiic  ipsa  est.  Nam  sicut  vitia ,  cam  in 
actusuo  finiiintur,voIupUsetpr3emin  eorum  scquuo- 
tur  :  ita  virtus ,  cum  finlta  est,  mcrces  ejus  insequi- 
tur.  Yirlus  autem  nnnqnam  nisi  morte  rinitur,  qiio- 
niam  et  in  morie  suscipienda  siiinnium  ejus  officium 
e«i.  Krgo  prajmium  virlulis  post  niortem  esl.  Deni- 
qne  Cicero  in  Tusculnnis,  quamvis  dubilantcr,  tnmen 
sensit ,  sunimum  Iiomini  bonuin  noii  nisi  post  mor- 
Libidinis  voluptas  corporis  finis  est.  Cupidiiatem  aut  C  lem  contingcre.  t  Fidcnti  aniino ,  ivquit ,  si  ila  res 


sniicins  earum  reruin,  quas  expetit,  aul  aliorum  affec- 
luum  comntotiones  interimunt.  Ambitio,  postquam 
honores  quos  voluit  adepla  est,  consenescit.  Iiem 
csetera  vitia  consistcre  ac  permanere  non  possunt : 
sed  ipso  fructu  qiiem  expetunt  finiunlur.  Recedunt 
eigo,  et  redeunt.  Ylrtusaulem  sine  ulia  intermissione 


feret,  grndiclur  ad  mortcm ;  in  qua  aut  summuin  bo- 
num ,  aiit  nnllum  malnm  essc  cognovimus.  •  Mors 
igilur  non  exlingnil  homincm,  sed  ad  prxminm  vir- 
tulis  adiniitil.  Qui  antein  se  (ulaii  idem)  viliis  sc 
sceleribus  contamiiiaverii,  voinptatique  scrvieril,  is 
vcro  damnaius  aeiernam  luet  poenam ;  quam  divinc 


YARIORUM  NOTiE. 


ram ;  nam  si  anima  interirct,  magis  dicenda  estel  con- 
tra ,  quam  secundum  naturam^  cum  virtus  corpus  debi- 
litet,  atquc  variis  afficiat  molestiis, 

Vita  quam ducimus.  Larlantius  aliquoiies  ea 

phrasi  cst  tisns,  lib.  vii ,  cnp.  5  :  Vitam  quam  in  terra  j^ 
ducimus.  Ei  libri  aliquoi  lib.  vni ,  cap.  22  :  Ut  beatam 
possiut  dueere  (al.  agere)  viiam.  Lucretius  lib.    ii, 
vers.  996  : 

El  dulcem  ducnni  vitam,  prolemqne  prupaganl. 

BuN. 

Dissolvit  animantetn,  Mss.  4,  rec.  et  Sodit.  animantes, 

Stuttumque  judicari,  Sic  rcposui  ex  qunmplurimis 
mss.  et  cdiiis.  Iii  8  scriptis  rec.  ei  9  impressis  est  /tc- 
dicare. 

Et  (ugiendo,  Mss.  9  rec.  cl  10  ediii  effugiendo;  5 
ReR.  rec.  et  effugiendo. 

Ei  appetendo  ceque  mala.  Mss.  1  ReR.  rec.  et  Gotli. 
ea  qum  mala.  C;eteri  ul  in  lextu.  jEque,  recte,  pro 
etiam^  vel  pariter,  nt  npiid  Ciceronem. 

Dolorecruciari,  Iia  ineliores  niss.  Yid.  seqq.  Scriptt 
ocio  totidem(|tu!  v(\\i\^dolere,  cruciari, 

Et  mori,  Mss.  Cauc.  el  edit.  Betul.  cruciari,  emorif 
sine  copuln ;  6  vulgnti  et  emori;  1  Clarom.  ac  mori, 

Afft  osternittts,  1  Reg.  rec^  et  6  edit.  nisi  mefniu& 


tis  ;  Golh.  nisi  vita  aiternitatis ;  \  Reff.  nisi  mlertium. 

Sedntur.  Sic  correxi  ex  omnibus  niss.  et  vnlgalis  : 
sic  etinm  veteres  strculi  decimi  qninii  editiones, 
praeter  nis-j.  !  Reg.  et  4  cdil.  rcc.  qiiibus  esl  sedan" 
tur.  At  sednlur  sequeniin  reqnirunl. 

Cuviditatem  aui  satietas,  Itn  oinnos  mss.,  qiiod  csl 
eiegnniius,  titiain  autem  7  scriplorum  rec.  et  edi- 
toriiin. 

Hedibunl  protinus,  H.ec  lectio  cst  vel.  cdit.  Roni. 
Paris.,  Fasit.,  Is.  onininm«|ue  inss.  In  Caiic,  aliis  4 
rec.  el  I2edit.  esl  redeunt. 

Si  deserit.  Mss.  5  rec.  si  desicril. 

Constans,  et.  Hettman.  vcro  logit  constam  csl,  fl. 

Par sibi  semper,  It;»  Plito  lih.  iv  de Republica. 

Virtutis  fructus,  Quod  discrte  pronuntiat  Yirgilios: 

Vivit  apud  snpcros,  et  haliet  sua  munera  virlus. 

(Jt  in  hac  xita  virtutis  prmtinm  nnllum  sU,  Hoc  wm 
absoluie  vernm  est,  immo  Deus  reiiiniiorat  iionDOB* 
quain  bona  opera  ciiam  in  hac.vita  :  cxemplum  lia* 
bemus  in  Jolio,  aliisque.  G\ll.€US. 

Ita  virtus.  Heiim.  legit  virfii/«?m. 

Cicero,  In  epilogo  libri  i  Tiisculanar.  cap.  46. 

Contaminaverit.  Contaminare  $e  scetere  iii  ni  de  OC» 
ficiis»  ContamiHare  se  titiis^  in  iii  Tusculan.  qiyesla 


769  LIBER  VII.  DE  VITA  BEATA.  TTft 

Uiicrx  secundam  morlem  nominani,  qiiac  cst  ei  per-  A  lcstem  religionem  Dei  sequuiitur;  cujus  bona,  sicut 

ipscqui  tribuit,  sempiterna  sunt.  Quid  opera  corpo- 


pelua,  ei  gravissiinrs  craciatrbus  plena.  Nam  siculi 
du£  \itx  proposit;c  sunl  homini,  quarnm  aliera  est 
animx,  aliera  corpot  is  :  ita  ei  mories  duae  proposiUB 
sunl,  una  pertinens  ad  corpus,  qua  cuiictos  secun* 
dum  naluram  fungi  necesse  esl ;  altera  periinens  ad 
animam,  qua;  scclerc  acquiriiur,  viriute  vitatur ;  et 
nt  vila  bxc  temporalis  est,  ceriosque  lerminos  babcl, 
quia  corporis  est :  sic  et  mors  xque  temporalis  esl, 
cerlumque  babet  fiuem,  quia  corpus  attingit. 

CAPUT  XI. 

Dt  Uinporibus  poslremis ,  alque  de  anhna  et  corpore, 

Inipleiis  igilnr  temporibus,  qu.xDeus  morli  staiuil, 
termiiiabiliir  ips.i  mors.  Cl  quia  temporalcm  vitam 


ris  aique  animi?  nonne  indicant  esse  animam  inorlis 
experiem?  Nam  corpus,  quia  ipsum  Tragiie  est  atque 
mortale ,  quxcumque  opera  moliiur  ,  xqiie  ciduca 
sunt.  Nibil  enim  Tuflius  aii  esse,  qiiod  sii  maiiibus 
bumaiiis  laboratum,  quod  non  aliqiiando  ad  interituin 
redigatur,  vel  iiijuria  bominum,  vel  ipsa  confecirice 
reruiii  omnium  vetustaie. 

At  vero  aiiimi  opera  videmiis  oelerna.  Nam  quicum* 
que  contempiiii  praesentium  siudeiitcs,  iii  memoriam 
monimenia  ingcniorum  factorumque  magnorum  reli- 
queruiit,  ii  planc  mentis  ac  virtutis  suae  nomen  inde- 
lebile  qii.csierunt.  Ergo  si  opcra  corporis  ideo  mor- 
talia  sunt,  quia  ipsuin  moriale  esi,  seqnitur  utanima 
lemporalis  niors  sequitur;  consequens  est,  nt  resnr-  B  ex  eo  iminortalis  appareat,  quia  tidemus  operai  ejus 


gantanim;cadvit.im  pcrennem,  quiafinem  mors  (ein- 
poralisaccepil.  Rursum,  sicut  vita  aniini  sempiterna 
est,  iu  qua  divinos  et  ineloquibilcsimmorlalitaiissuse 
fructiis  c.ipit :  ita  et  mors  ejus  perpelua  sit  necesse 
est,  in  qua  perennes  poenas  et  infinita  lomienta  pro 
peccatis  suis  pendet.  Ergo  iii  ea  conditione  res  po- 
sita  est,  ut  qui  beaii  suiit  in  bac  viia  corporali  alque 
terrena,  semper  miseri  sint  futuri;  quia  jnm  bonis  , 
quae  maluerunt,  potiii  sunt :  quod  iisevenit,  qui  deos 
adorant,  ac  Dcum  negligunt.  Deinde  qui  jusiitiam  se- 
quentcs,  in  bnc  vita  miscri  fuerunt  el  contcmpti,  et 
inopcs,  et  ob  ipsaiii  jnstitiam  contumeliis  et  injuriis 
sxpevexati,  quia  nec  aliter  virtus  teneri  polest,  sem- 
per  beati  sunt  fniuri ;  ut,  quia  mala  jam  pertulerunt, 


non  esse  murtalia.  Eodem  modo  desidcria  quoque 
cnrporis  animiqiie  declaranl,  alierum  esse  mortale , 
alteruui  sempilernum.  Corpus  enim  nibil  nisi  tempo- 
rale  dcsiderat ,  id  esl,  cibum,  potum,  indumcnluiny 
quielem,  voliiptatem;  et  lamen  baic  ipsa  sine  nulu  et 
adiiiiiiicuio  animi  nec  ctipere,  nec  assequi  polest. 
Animiis  auleni  per  se  mulia  desiderat,  quae  ad  offi* 
cinin  fructiimve  corporis  non  rcdundent ;  eaqiie  non 
fragilia,  sed  xt^rna  siint,  ut  fama  virtutis,  u(  mcmo- 
ria  nominis.  Nain  cultum  Dei ,  qui  constal  abstinen- 
tia  cupidiiatuin  ac  libidinum ,  palientia  doloris,  con- 
temptu  mortis,  eliam  contra  corpus  aniina  concnpis- 
cit.  Unde  credibile  est,  non  interire  animam,  sed 
dissociari  a  corporc ;  qiiia  corpus  sine  nnima  nihil 


etiam  bonis  fruantiir.  Quod  bis  utique  contingit,  qui  C  potest,  animus  vero  polest  inulta  et  niagna  sine  cor« 
contemptis  terrestribus  diis  ct  fragilibus  bonis,  coe-      pore.  Quid,  qiiod  ea,  qux  visibilia  suntoculis,  ot  tan< 

VAltlORUM  NOTiE, 


Secundam  moriem.  De  bac  nonnihil  est  lib.  n,  c.  15. 
Ilnec  sccunda  mors  non  nisi  posi  baiic  vitain  crit : 
lupc  inur»  declaratur  Apocalyps.  cap.  xx,  v.  H  :  In- 
ferntts  auiem  ae  mors  eonjecli  sunl  in  stagnum  i(fnis, 
qum  esl  mors  secunda.  De  qiia  eiiam  ioquilur  Cbrislus 
Domiuus,  Mnltb.  x,  v.  28. 

Et  ut  vitii  licec.  Oiiities  fore  uifs.  respiiuntcopulam, 
qa?e  in  vulgalis  esl»  el  videiur  necessnria. 

Vt  resnrganl  nuim(e  ad  vitam  perennem.^Xxvpdkor/un 
l0f|uitur  aiictor;  cariiis  eniin,  nonaniiii.i3,rc.suiTectio- 
nem  crediinus  Clirisliani :  aiiimx  ut  non  intereunt , 
ita  nec  resurgum.  Gall 


infeclrice.  Abesl  rerum  a  mss.  2  Reg.  rec,  2  Coll)., 
Em.,  Canl.  eiab  ipso  Cicerone.  —  Confeetrice  Vox 
alinnde  mibi  non  est  iioia.  Suppo.sitam  eiiiin  Ciceroni 
consoialloiiem,  quae  b:ibei  cain  c.  2i,  nihil  moror. 
Conf.  Davis.  ad  Cic.  lib.  i  Tuscul.  c.  25.  Lactamius 
bic  non  verbn,  sed  menteni  Ciceronis  retulit.  Verba 
Lact.  I.  VII,  c.  il,  legas.  Bon. 

Nomen  indelebile.  Kx  Ovidio  Metamorpli.  ult.  snb 
fin. 

Nomenque  eril  indelebile  nostrum. 

Fraiic. 


.    ..w     .      _  .  .  ,        ^       •  •.  r^   p  —Glorice  cnpiditas,  ut  ait  Scipio  npud  Livium,  lonqius 

Accepii.  Mss.  ^  ci  7  imprcssi  feruiit  flccipi/.  De  finc  ^   „^,„         „„,„  „-^^  humana:  spatium  est.  extendUur  , 
moriis  lemiioraiis  vidt»  I  ad  Cormt  i.  xv.  26  et  64.      ^  maximaQue  vars  eius  in  memoriam  ae  vosteritatem  vrol 

Jneloqnibiles.  Id  est,  tneffabiles.  Ladein  vox  estsii- 
pra  bnjiis  Iil)ri  cap.  5. 

In  liac  vita  corporali.  Mss  6  rec.  et  edil.  i^70,  tem- 
porali. 

Qnia  jam  boiiis.  Beluleius  opinatur  Icgendum  esse, 
quijam  bonis;  ncc  qnideni  male,  quia  alhidere  videtur 
:id  bisioriain  Lazari  et  diviiis  apiid  Lucam  cap.  xvi. 

Seiiiper  beati  sint  futuri.  Oinnes  cditi  perperam  , 
scmper  beati  hunt  (indic.  inodo)  Golli.  ct  Reiinin.  sint; 
reclc.  Peiidet  in  boc  altero  menibro  periodi  ex  sec- 
tione  tiTiia  :ib  n^  :cqiie,  ac  illa,  semper  miseri  sinl  fu- 
luri  ;  Uiide  interpunciione  alia  sensuin  adjuvimus. 

BUN. 

lieligionem,  Betuleins  legit  regionem,  quod  iion  im  • 
probo. 

TitUius.  Cicer.  proM.  Marcel.  ut  sup.  lib.  vi,  cap. 
4,  in  fin. 

ipsa  confectrice  rerum  omniuin  vetustate,  i  Colbert. 


maximaque  pars  ejus  m  memortam  ac  postentatem  prO' 
minet. 

Sequitur  ut  nnima  ex  eo,  etc.  2  Rcg.  rec.  et  5  vet. 
edit.  sequitur  ex  eo  ut  anima;  Brun.  sequitur  ex  eo  ani* 
ma;  in  Jun.  dcest  ex  eo. 

Nihil  nisi  teinporule.  Ita  omncs  pene  mss.  et  multi 
edili ,  prvcipuc  sacculi  decimi  qninti.  Verum  unus 
Reg.  rec.  ac  trcsexcusi  itt/n7  nisi  temporalia;  Cauc.  et 
6  iinpressi ,  non  niii  lempuralia. 

Animus  autem  per  se  multa.  Mens  defaecata,  sive  (ut 
Cbrysosioniiisnoininat)(vOso;,diviiiis  acla  impulsibus, 
cocieslia  desiderai  :  utPsalm.  xl:  Sicut  desiderat  cer^ 
vus  ad  fontes  aquarum,  etc,  ubi  apud  lxx  ,  verbum 
esi  cTrtTrodiiv.  De  ulruque  nienlis  desiderio  lege  i  Ba- 
silii  epist.  Betul. 

Sine  anima.  Mss.  i4  rec.  sme  animo. 
Animus  vero  potest.  Caiic.  et  7  rec.  mss.   cum  3 
edd.  animus  autem. 


11\ 


FIRM.  I.4CT4?iTn  DIVIN.  INSTIT. 


77^ 


gibilia  man\^,  guia  cxlamftm  \im  pali  possunl,  Delcrna  A  ci Jii ;  ncc  vini  repellere  polesl,  rjnia  sub  aspeclum  ci 


csse  non  pos^unl.  Ca  vevo  (|uap  ncqne  sub  lactum 
ne«|ue  su\>  visuin  Yen\unl,se;c|  laulummpc|o  yis  ^orun^ 
cl  raiio,  et  elTeclus  appa^-el,  lelerua  sui^,  qui;^  nul- 
lam  vim  paliunlur  exlrinsccus.  Cprpus  aulem  si  id^o 
moriale  esl,  (]uiavisui  pnfilcr  cl  is^clui  subjap^l;  ergq 
cl  iinima  idcirco  jmmorlalis  est,  quia  nec  langi  po- 
lesl,  nec  videri. 

CAPUT  XII. 
De  animQ  et  corpore;  atque  de  conjunclione  eonm,  el 
discessn  ac  redilu. 
Nunc  argumenla  cprum,  qui  conlra  disscrunt ,  re- 
fellamus  ;  quae  Lucrelius  leriio  iibro  execulus  esl. 
Quoniam  curti  corpore.  inquit,  anima  nascilur,  cum 
corpore  inlercat  necesse  esi.  At  non  esl  par  ulrius-  ^ 
que  ralio.  Solidum  cnim  el  compreheiisibiie  corpiis 
cst,  ct  oculis,  et  manu  :  anima  vero  lenuis,  el  tacium 
visumqiie  fugicns.  Corpusc  lcrra  ficlum  aKjue  solida- 
iniu  csl :  anima  in  se  niliil  concreli,  niiiil  lerreni  pon- 
deris  habet ,  ut  Plato  disscrcbat.  Nec  eniin  lahtam 
posset  baiiere  solerliam  ,  lanlam  viiii ,  laiitam  ceieri- 
laiem,  nisi  origincm  Iraberct  e  coelo.  Corpus  igilur 
quoiiiam  Actum  ex  poiideroso  elcorruplibiii  elenien- 
to,  ettaiigibile  esl,  el  visibile,  corruiiipiluratque  oc- 


sub  taclum  venil.  Anima  aulem  ,  quia  tenuilnie  sua 
omncm  lactum  fugit,  nullo  lctu  dissolvi  poiesr.  Ergo 
quamvi$  inier  se  conjuncla  et  sociata  nascantur,  et 
allerum,  quod  est  de  terrena  concretione  formatum , 
quasi  vasculum  sit  alierius,  qiiod  est  a  coelesti  subti- 
litate  deducium  :  cum  vis  aliqua  utriimque  discreve- 
rit,  quo?  discretio  mors  vocaiur;  tum  utnimqiie  in 
naturam  suam  recedii :  quod  ex  lerra  fuit,  id  ih  ler- 
ram  resolvitur;  qiiod  ex  coelesti  spirilu,  id  constat  ac 
vigct  semper,  quoniam  divinus  spiritus  sempitcrnus 
esi.  Denlque  idcm  Lucretius  oblitus  quid  assereret,  et 
quod  dogma  defendcret,  hos  versus  posuit : 

Cedil  item  relro  de  terra  quod  fuit  anle 
Interram,  sed  quod' inissuin  esl  ex  Jtlheris  oris, 
Id  rursus  cocU  fuigenlia  tempta  receptant. 


Quod  ejus  non  crat  diccre  ,  qui  pcri|:e  animas  ciup 
corporibus  disserebat :  sed  yictus  est  veritale,  et  iin- 
priidenti  ralio  vcra  si^rr^psit. 

Prxtcrea  id  ipsum,  qjjod  coliigit,  c^issolvi  anin^aiiu 
hoc  est,  siiiiul  cuin  corpore  inlerire  ,  quoniam  si(^u( 
nascanlur,  ei  falsum  est,  et  in  conirarium  convertipft- 
test.  Non  enim  simul  interit :  sed  aniina  discedenle ,  i(i- 
tegrum  per  dics  mulios  mane^  ct  plerumque  medica- 

VABlQtlUM  NOT.E. 


Ea  vero  quce.  Francius,  enimvero  ea  qua>  erroris  insimulemiis,  non  ipsiim  ignorasse  arbilrabt* 

Quin  nullam.  Quidain  edili,  qui  nuUam.  niur;  ei  paulo  inreriiis  conniebitur  ipse,  cx  orie.  lioc 

Corpus.  Laclaiiliiis  lib.   yii,  cap.  21  ,  de  impiis :  ^  est  ex  virtiitc  contlilori>,  animani  Iminini  inspiraiam 

iujsse.   Iiisufflavit  enim  illi  (iit  Scriplura  inqiiit)  spi 


Rursus  carne  induentur,  ut  in  corporibus  piaculum  <o/- 
vaui.  lluN. 

Corpus  aulem  si  ideo  mortalej  eic.  IIoc  argumentum 
si  siaret,  seipicretur  posl  resurrectionem  corpus  nec 
viMbile,  nec  tanijibiie  ruliiruin.  Rivetus. 

Contra  disserunt,  Ila  qiiampluriini  inss.  ex  quibus 
suntaniiquissiini  ctopi.  Bon.  et  Regio-Put.  In  7  rcc. 
cl  \%  exciisis  esi  conira  dixeruni;  in  5  al.  iniss.  el  £f 
C()il.  contradixerunt,  unico  vocabulo. 

Lucretius.  Lib.  ui  de  Natura  rerum,  inler  caetera  sic 
scribit : 

Konne  falendum  esl. 
Corporea  nalura  aitimum  coustare,  aDimamque  ? 
Praeierea  pariler  fungi  cum  cor|)Crc,  el  una 
Conseniire  aniniuiu  nobis  in  corpore  cernis. 

Atque  eodem  libro  ait  : 

Prielerea  gign>  pariler  cum  corpore,  et  una 
Crescere  seuiimus,  pariierque  senescere  meotem. 


raculum  viicc  :  qiiocl  taineu  qnosdam  de  aninia  duni- 
taxat  vitali  inlelligere,  n<urigii(iro.  Tdfm. 

Qaia  sub  aspectum  et  $ub  lactum  venit!S\c  lego  cum 
l^iss.  ^i  poiiorihus.  In  6  scripiis  et  4  editis  e>l,  $nb 
dipecium  et  sub  ictum  venit;  in  iribus  rec.  luanu  exa- 
r.ilis,  sub  aspectufet  sub  tactu. 
•    Quasiidseulum.  Mss.  7  rec!  vehiculum. — Vqsculum. 
Lib.  n,  cap.  \^:  est  (corpus)  quasi  vasculum,  D.e  0|>i(. 
c.  1  t  Corpui  vas  est  quodammodo  fictile.  BuN. 
Vocatnr.  Nonnulli  editi,  voceftir. 
Hecedit.  Iii  vulgaii  9  et  omnes  mss.  praeter  2  rec. 
et7  edit.  qiiibus  est  redit. 

Quod  ex  terra  fuit,  idin  terram  resolvitur.  Sic  10  im- 
pressi  cuin  omnibus  mss.  prxter  2  rec.  quibus  deiftst 
irf,  ei  ^  BoiiOn.  Tax.  ei  Sedit.  in  quibuscst  iolvitur; 
iii  1  Colb.  revolvitur. 

tdem  Lucretius.  Locus  est  lib.  ii  v.  998^  paulo  ali* 
ter  bodie  scriptiis  in  editis  libris,  et  iu  Lactaniil  edit. 
Et  oculis ,  et  manu.  Edili  oclorcc.  a(idunt,  videtur  et  j^  Ald.,  Cral.,  Grapb.,  in  quibus  est : 
/(i/i'gt<tir.  Absuiit  a  cucteris  impressisel  ab  oninitus 
inss.  et  iiiulilia  omiiino  sunl.  Vide  noi.  ad  iil).  de 
Opif.  Deic.  !. 

Tenuis,  el  tactum  visumqne  fugiens.  Atqui  Lucre- 
liiis  ait,  aiiiinani  eiiam  ia(:tui  subieclani  es>e.  Claud. 
Maiiien.  Viennensis  episcdjius,  qui  niedio  quarto  sa;- 
ciilO  fliiruit ,  (^(^iitra  qiicindain,  qiii  aniniiiiii  (quia  et 
quanlitate  dcierminari,  et  loco  cimcliidi  posset)  coi*- 
p«treumcs>e  asseru^i^al,  tres  difeerios  de  btaiii  aniinic 
libros  pii^teritaii  reliqiiit,  ad  SoFfiuni  Sidoiiiuin  patri- 
ciuiii  scriplos.  Betcl.  '" 

SoUdaium.  Mss.  4  rec.  lolidemque  editi,  consolida- 
tum. 

Pl&to.  Apud  Cic.  1  Tuscul.  et  in  fin.  Calon.  utsup. 
cap.  8. 

Aijst  ortV/ittem  traheret  e  coslo.  Sic  fere  Lacl.  solet 
loqui  :  qubd  eoriim  redolel  errorem,  qui  animaiii  ex 
leriio  coelo  (ibi  enini  parudisum  statuunt)  in  corpura 
detrudicrediderunt.  Sed  ne  temere  noslruin  auctorem 


Cedlt  ilemrelro  de  tcrra  quod  fuU  anle 

Iii  terras,  el  cjuod  inissum  est  ex  retlieris  oris, 

Id  rursus  CGeli  fulgentia  templa  receptaui. 

Quod  coUigit.  2  Rcg.  rec,  i  Colb.  Brun.  et  6  edd. 
qno. 

Et  plerumque  medicatum  diulissime  durat.  Exislima- 
vit  Taciius,  Jiidxos  ab  iOgyptiis  didicisne,  cond^ 
cadavera  poiius,  quain  cremare  Ronianorurfl  hiOff. 
In  qiio  crrasse  illuni  sciiint,  qui  legerunt  in  scrtplo- 
ris  Sara»,  Abrnbami  et  aliorum  sepultUiraS.'  Quod  si 
Taciiusilla  scribens  ulriimqiie  intetiexit',  conJ^reei 
condire,  ex  parie  el  non  in  toium  vera  cjus  fuerit  sen- 
teniia.  Nani  videntur  qiiidem  Hehrxt  ncccpis^e  ^b 
iEgypliis  morem  adinovendi  aromata  cadaveribii^  H 
satis  indicainr  Geii^si  cip.  l,  v.it.  At  nloduuiipstm 
condiendi  cadavera  iEgyptiis  usurpaliim,  neque  dklf^ 
cerunt  Hebr^,ii6que'ttn«{uam,  Ht  puXb^  uibrparlibi : 


lunHiinlissimiulnrnt.Namsiulsimtiliiascunttir,  simul  A  viniialis.  An(|il  igi{ur  ac  (|iscit  omn'a«  ci  ^npien|iani 
iulerirent,  non  disrcdorei  repcnlc  anima ,  corpnsqnc  *  (liscemlo  Ql  audiendo  capil;  el  scneclus  n^n  ininuit 
dcsereret :  sed  uno  temporis  puncto  ulrumcjue  pari-      snpieniiam,  sed  angei,  si  Inmen  jnvonilis  acjas  virlule 


ter  dissiparetur,  et  tam  ccleriier  eiiam  corpns,  adliuc 
spiriiu  in  eo  mnnenle,  delifpiescerei  ac  periret,  quain 
celeriler  anima  scccdit ;  immo  vcro  dissolnlo  corpore 
anima  vanesceret,  velul  hiimor  fracto  vase  diffusus. 
Nam  si  lerrenumet  fragile  corpus  posl  secessum^ 
animrc  non  sialim  diffluit,'  in  lerramque  tabescit,  ex 
qua  ilii  origo  est;  crgo  nmma  ,  quse  fragilis  non  esl, 
in  ocieriinm  manet ,  quoniam  origo  eju^  «'eterna  est. 
Qi|oniam  cresciit,  inqni|,  scnsus  iri  pueris,  el  in  juve- 
nibiis  viget,  et  in  senibus  diminuitur ,  apparet  esse 
niortalem.  Primnm  non  est  idem  niens  et  anima; 
aliud  est  enim  qno  vivimns ,  aliud  quo  cogitamus. 


decursa  esj.  St;d  si  nimia  seneclus  fregrfit  m^ral)r.i, 
non  cs^  anjmsc  yil|nm,  si  yisus  evpnuil,  $i  iingna  lor- 
puij,  sj  .audiius  qbsur(Jujj,  sotj  corporis.  .\i  enim  me- 
moria  deiicit.  Qnid  mirum,  sl  iabeniis  domicilii  ruina 
premitiir  mens,  et  pnclerila  obliyiscit^i^,  nonaiiter  fn- 
lura  divina,  quam  si  carcerem,  qnocobibejin*,  effngcrii? 
Yerum  cadem,  inquii,  doiori  et  Inctu'^  obiioxi^  est, 
ei  ebrietate  demenlit,  uncie  fra^ilis  et  iiio^lalis  9ppa- 
ret.  |dirco  igiiur  virtus  et  sapientia  neccssaria  est, 
ut  et  moeror,  (jui  conlra|)i^ur  indigna  paliencjo  ac 
videndo,  foriiludine  repell.itur,  ctvoluplas  nonmodo 
poiandi,  ^ed  etiam  rerum  cuaerarum  abstineniia  su- 


Nain  dormieiiiium  mcns,  non  anima  sopiiur;  ei  in  R  pcrelur.  Nam  si  careat  viriiite,  si  voluptaiibus  (iedita 


furiosis  mens  extinguiinr ,  aiiima  manet;  et  ideo  non 
cxanimes,  sed  demenles  yocantur.  Mens  ergo,  id  est 
intelligenlia,  vel  augclur,  yel  minuilur  pro  aeiate. 
Anima  in  statu  suo  semper  est,  et  ex  qno  tempore 
spirandi  accipit  facultalem  ,  eadem  usque  a(f  uiti- 
nium  dural,  donecemissa  corporis  ciaustro,  aclseclem 
suam  revolel.  Deinde  quod  anima,  quamvis  a  Deosit 
inspirata,  lamen  quia  lcnebroso  domicilio  terrenoe 
carnis  inclusa  est,  scientiam  non  babet,   qucc  esl  di- 


molli.^tiur,  morti  fiel  obnoxia,  quoniani  e^  virtus,  ut 
docuimus,  immorialitaiis  est  fabricatrix,  el  volnplas 
inorlis.  Mors  autem,  sicnt  oslendi,  non  funditus  pe- 
rimitac  delet,  se(l  xternis  afficit  cruciaiibns.  Nani 
iiiterire  prorsus  anima  non  potest ;  quoniam  ex  Dei 
spirilu,  qui  seiernus  est ,  origiiiem  cepil.  Anima,  in- 
qnit,  ciiam  morbum  corporis  seutit,  et  obiivionein 
sui-  patitur,  et  sicut  icgrescit,  ila  eliam  sappe  saiiatur. 
Iloc  est  ergo,  cur  maxime  virtus  adbibeuda  sit,  iie 


YARIORUM  NOTiE. 


illorum  condiiura  fiel)at  inlrinsecus,  corporc  exente- 
rato,  et  ccrebrrt   per  nan^s  extracto  :  itqu6  hoc 
Taptx^vstv  Grxci  dixerunt  :  Iii  ungucnia  et'Corp()ri 
aruraata  extriusecus  ap;)Iicando,  (leiiide  fasciis  inyol-  C 
vendo  (quod  etiEgyptiis  tribnit  l1ero(iotns),  raortuos 
stios  Curabant,  ut  ducent  iexempla  D6mini  et  Lazarl. 
Ir.CASAUBONOS.  ...... 

Velut  Itnmor  fraclo  vase,  Qnod  ctiam  Lucret.  dixit, 
bis  versibus  : 

Nunc  igilnr  quoniam  qunssatis  undiiiuo  vasis, 
Dltfiuere  huniorefn,  et  Utict»m'd1sce(J^re^cbrfiis, 
El  neljnia*ac  fumns  quoniiun  ilis«:cdit  \n  anras;' 
Crede  aniiiiam  qnoiine  dilfnnJi,  nntiloque  perire 
Ocius,  el  ciliusdis^olvi  corpora  nriiiia, 
Cumseme^omoit)Us  ox  ineuibris  abtaca  recessit. 
f^illppfe  Pteirtm  corpns,  quod  vas  qtiasi  cbiisiitit  ejus, 
Quain  cobibere  ne(|nit,  conqnassjturti  ex  afiqua  re, 
Ac  rarefaclam  detracLo  saiigarue  venis  :  - 

Aere  qui  credas  posse  tiaQC^cohiberier  nllo, 
Cor|>ore  qui  noslro  rarus  magis  iucobibescit? 

Betuleius. 


Quoniam  crcscU,  elc.  Scquitur  apud  Lucret.  lib.  iii, 
de  Saiura  reruin  :  *'         .     •  '  D 

Praelerea  gigni  pariter  cum  corpore,  et  una 
Cr»iscere  sentimns,  pariierque  senescere  mentem. 
Nain  veiut  intirnio  pueri  tenplxMiue  Va;^ntur 
Corpore,  sic  animi  sequilur  senlenlta  lenuis. 
JnUe  ubi  robuslis  adolevil  vinbusaetas,  ' 
Coiisiiiuni  qnoqiie  inajirs  ei  Imctro^  vsl  animi  vis. 
Post  ubi  jain  validis  quassituin  esl  virihus  ae>i 
Corpus,  ei  ol)lusis  cccideruin  viribns  a^lus, 
Claiidicat  ingeniuin,  delirata,  rni^^uacpie,  meusque  : 
Oinnia  dcficinnl,  atque  uno  lenijtore  desunt. 
Er^  dissolvi  quoque  convenit  omnem  animai 
NHiuram,  ceu  funius  in  altas  aeris  auras. " 

Betuleius. 
Non  e$l  idfni  mens.  'Av«).v(rt^,  qua  separat  pariem  a 
toto.  Ksl  emm  iiieiis  pars  anim.e,  sive  S jvaat^ ,  quie 
Grxcis  voO^  appellatur  «tto  tou  vo«rv,  qiiem  alii  intel- 
Jectum  transferunt.  Haceadera  soiuti(ine  uiiiur  infra 
deOpincio  hominis,  cap.  18.  GaetierimaipsQm  non  d(^ 
Sinima  duralaxatvitali  loqui,  sequentiadocent.B^hriTt;.' 


(^>io  vlvimus,  aliud  qno  cogitamus.  Mss.  II  rec.  et  1 
ver.  edfl   Rtitti.quod  vi\}imus,  aliiid  quod  cogilnmus. 

Dormieniium  mens,  etc.  Id  est ,'  quiescft  raiionis 
usus. 

ilt  in  [uriosis  mens  extinguilnr,  Afenlem  extingui 
falsunl,'  etsi  us6s  rali6nis  auiiilatur  propler  brgaiio- 
rnm  defeciura.  Kivittus. 

Yel  augetur,  elc.  Unde,  opinor,  Angusiino  in  nien- 
lcm  venii,  quod  «tto  r-ng  [jLrivngj  (loc  est  a  Inna,  inen- 
Ifsndnicn  deduxit  lib.  de  Spiri^u  ct  aniina  cap.^l, 
quodlnnnrt  instar  angeiui*  al(Juo  minniiur  :  non  igno-. 
rans  interim,  qiiod  alii  a  jtxs/xvyjczat,  sive  /xvijptij.  alii  ab 
ertiineo  dednxferbni.  De  'iViuiwte  lib.  xiv  di(:ii  in('an- 
lis  liieniera  se  ipsam  iguotare  noii  posse,  scd  cogilarc 
iioirposse.  BETCLEkl^s.  *  ■■  '• 

Accipit  [acultatem,  Sic  rcposui  ex  oranibus  rass. 
pra^ter4  rec.  quibns,  ut  ei  impressis,  est,  accepit. 

Ei  senecius,  Ue  ijiio  vide  in  Caione  Giceronis. 

Alemoria  deficil,  Mss.  2  Reg.  ell5  edil.  defecil;  i 
Golb.  de[uit,  .  ,      '  -  .       ;      ..) 

InquU,  ita  Lucretius  libro  iii : 

Uuc  accedit  uii  videamus,  corpus  ut  ipsuiii 
l^uscipere  imiiiaues  Miort>os  duram(]ue  iaborem  : 
Sic  auimuiu  curas  acres,  etc. 

Fabricalrix,  Suggillal  bic  Lactantius  bunc  Lucretii 
versnm ;  '         '  .    ••  •• .      ^  t         >.   .« 

Nam  dolor  ac  morbus  lelhi  fabricator  ulerque  est. 

Et  oblivionem ,  eic.  Expouit  lelliargum.  Sic  eniin 
est  apud  Lucreiium  : 

Inlerdumque  gravi  lelliargo  fertur  iu  allum, 
y£lerjmiuque  soporeni  ocuiis,  uulu^|ue  caKieuti. 

AiiQa/jyof  autera,  ut  Celsus  docct  iib.  iii,  cap,  20,  ma- 
luin  est  pbrenitidi  conrrarium ':  ncinpe'  inQeror,''ei 
ifl^piignabitis  p.M^c  diiMbieiidl  i/Ct^cssitaV."  Nara 
afrof»;;  ^rjfyj?,  id  Hl,  ab  Obllvione  nbincrt  liabef;  ei 
iil  ego  arbitror,  aTT^  ToO  a/syoO  ;*  Itt  Cst,  irterlC;  Lali- 
iipniin  quiddih  Veiernum  liomihantV  de  quo  Caiilids 
Rhodiginiis  in  anti(]uis  Iectionibu8.^  ^   •*    *_' 


m  FIRM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  7?C 

ullo  corporis  dolore  frangalur,  ct  obliviouem  sui  non  ^  extreml  ac  tenuiores  rivi  deGciente  vena  fonlls  ares- 


anima.sed  mens  patiatur.  Quae  quoniam  certac^rpo- 
ris  regione  consistit,  cnm  enm  partem  vis  arK|ua 
morbi  viiiaverit,  movelur  loco,  et  quasi  conquassata, 
de  sede  sua  emigrat»  redilura  scillcet ,  cum  medela 
ci  sanitas  domiciliuui  suum  reformaverit.  Nam  quia 
juncta  est  anima  cum  corpore ,  si  virlute  careat, 
contagio  ejus  a^grescit ,  et  imbecillitas  de  societate 
fragiliiatis  redundat  ad  mentem.  Cum  autem  disso- 
ciata  fiueril  a  corporc,  vigebit  ipsa  per  se ,  nec  ulla 
jnm  fragiiitalis  condilione  tenlabitur,  quia  indu- 
meutum  fragile  projecii.  Sicut  oculus,  iiiquit,  evulsus 
ac  separalas  a  corpore  nihil  potest  videre  :  ita  et  ani- 
nm  separala  nihil  sentire,  quia  et  ipsa  pars  est  corpo- 
ris.  Falsum  lioc,  et  dissimile  est ;  anima  eiiim  non 
pars  corporis,  sed  in  corporc  est.  Sicut  id,  quod  vase  g 
continctur,  vasis  pars  noii  est,  nec  ea  quse  in  domo 
suiit»  partes  domiis  csse  dicunlur  :  ita  nec  aiiima  pars 
est  corporis,  quia  corpiis  vel  vas  animx  esl ,  vel  re- 
ceplaculum. 

Jam  illud  argumentum  multo  magis  inane  est,  quo 
ait  animam,  quia  iion  citius  emittalur  ex  corpore, 
niortalem  videri,  sed  paulatim  se  exomnibus  membris 
cxplicet ,  a  summis  pedibus  iucipiens  :  tanqiiam  si 
csset  aeterng,  uno  teinporis  raomento  erumperet ; 
quod  fit  in  iis,  qui  ferro  iiitereunt.  Quos  autem 
luorbus  interimil,  spiritum  diutius  exhalant ,  ut  pau- 
laiim  frigescentibus  membris  anima  effletur.  Quae 
cuni  materia  sanguinis  contincatur,  sicut  lumen  oleo, 
ca  maieria  febrium  calore  coiisumpia,  necesse  est 


cunt.  Nec  tamen,  quia  sensus  corporis  dcftcit,  am'm» 
sensuin  exlingui  et  occidere  putaiiduro  est.  Non  enim 
aniina  corpore  deficienie ,  sed  corpus  aniroa  dece- 
denie  brutescit,  quia  sensum  omnero  trahit  secum. 
Cum  autem  prscsens  anima  sensuro  suuin  tribual 
corpori,  et  vivere  id  efficiat ;  fieri  non  potest,  ut  non 
ipsa  per  se  et  vivat,  el  sentiat ,  quoniam  ipsa  esl  el 
sensus  et  vita.  Nam  quod  ait : 

Quod  si  immorlalis  nostra  foret  meos, 
NoQ  lam  ae  moriens  dissolvi  conquererelur  : 
Sed  magis  ire  foras,  vestemque  reliaquere»  ut  aDguis, 
Gauderet. 

Equidem  nunquam  vidi,  qui  se  quereretur  in  morte 
dissolvi.  Sed  ille  fortasse  Epicureum  aliquem  videral 
etiam  dum  moritur  philosophantem»  ac  de  sua  dlsso- 
lutione  in  extremo  spiriiu  dissereniem. 

Quomodo  sciri  poiest,  utrum  dissolvi  se  senliac. 
an  corpore  lil>erari,  cum  in  exitu  lingua  mutescai  ? 
Nain  dum  sentit,  et  loqui  polesl,  nondum  dissolutus 
est  :  iibi  dissolutus  est ,  jam  nec  seutire,  nec  loqui 
potest;  ita  queri  de  dissolulione  aut  nondum  potesl,  aol 
jam  non  potest.  At  enim  priusquam  dissolvatui*,  intel- 
ligitse  dissoluium  iri.Quid,quod  videmus  plerosqoe 
morieniium  nou  dissolvi  conquerentes,  ut  ait,  sed 
exire  se,  et  proficisci,  et  amhulare  testantes  ;  Idqae 
aui  gestu  sigiiificant,  aut  si  adhuc  possunt,  el  voce 
pronuntiant  ?  Unde  apparet  non  dissolotionem  fieri, 
sed  separationem,  quse  declarat  animam  permanere. 
Caetera  Epicurei  dogmatis  argtimenla  Pythagor»  re- 
inembrorum  sumina  qiixque  frigescere ;  quoniam  Q  pugnant  disserenii,  niigrare  aiiimas  de  corporibos 
venx  exiliores  iu  exlrema  corporis  porriguntur,  el     veiustate  ac  morte  confectis,  et  insinuare  se  novis  ac 

VARIORUM  NOTiE. 

fectibus  contrariis  ducitur,  firmior  est.  Betuleios. 

Febrium  calore  consumpla,  Est  enim  febris  (dei- 

nienie  Galeno)  nativi  caloris  in  vehemeutiorem  con- 

versio. 


De  $ede  sua  emigral,  Dcest  praepositio  in  mss.  iO 
el  editis  sex.  In  Bonon.,  Jun.  et  5  vulgalis  legilur,  de 
sede  $ua  migrat. 

Evulsu$  ac  $epara{us  a  corpore.  Ita  omnes  fere 
scripti.  At  editi  cum  inss.  6  rcc.  habeiit,  evulsus  a 
corpore  ac  separntus.  Lucret.  amlsus.  —  Sicut  ocu' 
lus  inquil^  evulsus,..  a  corpore,  Esi  hic  senlentia 
poeta^,  non  verba  sunt  expressa.  Scripserai  lib.  iii, 
V.  m: 

Scilicet  avulsus  radicibus  ut  nequit  ullam 
Dispicere  ipse  oculus  rem  seorsum  corpore  toU). 

BUNEMAN. 


Bruiescit,  Mss.  3.  Reg.  rec.,  5Colhert.,  2  Glarom. 
et  cuncti  fere  editi  putrescit^  male.  Cxleri  ul  in  texlo. 
Supra  eodem  seiisii  corpus  brutiim  appeilavit,  hoc 
est  non  sentiens  :  sic  hoc  loco  brutescil;  id  esl,  fC 
sensus  expers.  Et  ita  iib.  ii,  cap.  6. 

Sensum  suum,  Deest  «ttiim  in  15  mss.  rec.  el  16 
edd. 

Utanguis.  Quomodo  serpentes  senectam  exoaBt, 

Vasis  pars  non  est.   Miniis  recie  h.Tc  insiiluiiur  ^  \«K?  ^1!"-  *»*>•  ^'"' «»P-.f  J'  Arisi.  lib.  vra,  de  h\sL 


comparatio;  qiiamvis  congruat  cum  Plaioiiicorum 
Placitis,  qui  duo  imaginali  sunl  corpora,  alie- 
rum  subtilius,  qiiod  animse  sit  vehiculiiin,  alterum 
vero,  quod  fert  sensus,  quodque  tangi  potest  et 
videri. 

Tanquam  si  euet  cslerna.  Ms.  1  Clnrom.  a  secunda 
niaiiu,  et  4  edit.  quce  si,  approbante.  Betoleio. 

Vt  paulatim  frigescenlibus  membris  anima  effletur, 
Iia  oninns  mss.  prxter  1  Clarom.  cui  est  refrigescen^ 
libus  membris;  1  Reg.  rec.  et  5edit.  et  paulalim  fri^ 
gnceniibus.  Vt^  hic  est  ita  ut.  Velus  versio  Gallica, 
tellemeut  que, 

Sicut  lumen  oleo.  Nihil  hac  simdiiiidine  efficiet, 
qiia  lamen  etiani  hodie  vulgo  utimiir.  Nam  deficiente 
pingui  liquore,  vel  materia  flamma^  luuiinis  evanescit 
in  auras.  Si  itaque  mens  sive  aniina  eodem  modo 
extinguatur,  sequetur  eamdein  dum  exhalatur  eva- 
nescere.  Solutio  er^,  qu;s  ex  causis  atquc  ef- 


Animalium,  cap.  17,  ei  lib.  v,  cap.  17.  Ui  versus  ex 
Lucretii  libro  in,  v.  6ll. 

Gauderet.  Est  et  gaudium  istius  vemationis  aped 
Nicaiidrum  expressum. 

Equidem.  Mss.  Cauc.  et  7  edd.  Sed  equidem ;  Regto- 
Put.  Et  qutdem, 

De  sua  dissolutione.  1  Reg.  rec.  et  12  rec.  edd.  if 
sui  dissolutione, 

Quomodo  sciri  potest,  ctc.  Jiigulat  autem  eos  soo 
ip<>orum  Kladio.  Inquit  eiiim  Epicurus  apud  Laen. 
Morsiiihil  ad  nos.  Quod  enim  dissoiviiur,  seiisu  pri- 
vaiur  :  qiiod  auteui  seiisu  caret,  nihil  ad  iios.  Glh 
piuniur  igitur  suo  ipsorum  dilemmate.  Bbtul. 

Ubi  dissolutus  est.  Desunt  haec  in  mss.  7. 

At  enim  priusquam,  Ita  7  vet.  edd.  el  omnes  mss. 
pra;ter  i  rec.  qui  cum  12  excusis  rec.  addil  nfii, 
post  enJm- 


777  LIBER  Vll.  DE 

recens  natis,  et  ensdem  seraper  renasci  modo  in  bo-  A 
mine,  modo  in  pecude,  modo  in  liestia,  modo  in  vo- 
lucre,  el  liac  ratione  imniortales  esse,  quod  s.-epe  va- 
riorum  ac  dissimilinm  corporum  domiciiia  commutent. 
Qux  sententia  deliri  hominis,  quoniam  ridicula  est, 
ct  mimo  dignior  quam  schola  fuit,  ne  refelii  quidem 
serio  debuit  :  quod  qui  facit,  videtur  vereri  ne  quis 
jd  credat.   Prxtereunda  sunt  igitur  nobis  ea,  quae 
pro  falso  contra  falsum  disserebantur  :  salis  esl  ea 
refutasse  quae  contra  verum  disputata  sunt. 
CAPUT  XIII. 
De  Afitma,  ac  testimonia  de  eju$  cstermlate. 

Declaravi,  ui  opinor,  animam  non  esse  solubilem. 
Snperest  citare  testes,  quorumaucloritateargumenta 
finneniur.  Neque  nunc  Prophetas  in  testimonium  vo- 
cabo,  quorum  ratio  et  divinatio  in  hoc  solo  posita 
esl,  utad  cultum  Dei,  et  ad  immorlalitaiem  ab  eoac- 
cipiendam  creari  hominem  doceant  :  sed  eos  polius, 
quibus  istos,  qui  respuunt  veritatem,  credere  sit  ne- 
cesse.  Herines  naturam  Iiominis  describens,  ut  doce- 
ret  quemadmodum  esset  a  Deo  factus,  haec  intulit : 
xai  To  ctuTo  e5  «fA^spwv  ^iiffSft^v  •nic  tf  aOeevaTOu  xai 
rni  &wjT^?  fAtov  STTOUt  yvdtv  avOpwTTot»,  Tov  ouTov  T^  /*iv 

VARIORUM 

Ac  recens  natis,  Mss.  i  rec.  recenler, 

Quam$clwla  fuil.  Mss.  iO  rec.  scholagtico,  Scriptus 
Cant.  quam  scliolastico  fuerlt.  Sed  male  eliam ,  teste 
Heunianno. 

Hwc  intulit,  Ita  legendum  est;  atque  idem  est  ac 
sl  diceretur,  haec  ait :  locutio  Africana ;  sic  TertuHia- 
uus  Apotoffetici  c.  47,  ut  quis  sensit,  ita  et  intuiit,  Sic  C 
infra  cap.  §5,  circa  inedium. 

Kac  t6  outo.  Lntine  :  Ei  idem  ex  utraque  naturaini' 
mortati  atque  mortati  unam  faciebal  naturam  hominiSj 
eumdem  parlim  immorialem,  parlim  mortalem  faciens, 
et  hunc  fereiis  in  medio  divince  et  immortalis  naluroe, 
Bimortalis  mutabilisque  cotlocavit,  ut  oninia  videns, 
omnia  eiiam  miraretur.  Pro  miraretur,  in  i  Bun.  an-  • 
liq.  est,  mirificet.  Trismeg.  in  Asclepiocap.  4. 

Plus  ei  auctoritatis  tribuat,  etc.  Ilujusmodi  legun- 
tur  iii  Asciepio,  Apuleio  interpreie  :  Animat  erao 
homo  non  quidem  est  minor,  quod  ex  parte  mortalis 
sit :  sed  eo  forte  aptius  eficaciusque  compositus,  ut  ad 
eertam  rationem  mortaCuute  auctus  esie  videatur  :  sci- 
licet  qui  utrumque  ubi  ex  utraque  materia  sustinere  non 
potmuet,  ex  utraque  formatus  est,  ut  ^et  terrenorum 
cultum,  et  divinitatis  posset  habere  delectum  ;  el  mirari 
atqueorare  eoelestia,  et  ceterna  incotere,  atquegubernare 
terrena, 

Polites,  Polites,  per  t  legendum  :  a  proprio  civila-  D 
lis  nomine,  ut  Stephanus  format,vel  izokimg,  vel  tto- 
>(Tcuc.  Est  autem  ttoW  Stephano  iGgypti  civiias. 
Betdl.  Sed  poiius  Polites  iiomen  est  appellativum 
hoiiiinis  forte  obscuri,  quale  gessit  uniis  e  filiis 
Priami,  teste  Virgilio  i£neid.  lib.  ii,  v.  526;  et  l.,v, 
v.  564. 

Milesium,  Milesius  Apollo  idem  est  qui  Didymacus; 
de  quo  lege  Plinium  lib.  v,  cap.  29.  Strabonein  ini- 
tio  libri  XIV.  Miletus  vero  est  loniae  civitas  Apollmi 
sacra,  iuxla  Uomerum. 

Andiuolvatur,  Iia  restitui  ex  omnibus  mss.  prscter 
2  Reg.  rec.  in  quibus  Irgitur  an  resolvatur,  ut  in  edi- 
lis.  Vide  iiifra  de  animce  dissolutione, 

His  versibus,  Mss.  9  rec.  his  verbis. 

Yux^ii  ctc.  Iiiicrpret.  Lat. 

Anhna  quidem  quamdiu  vioculis  ad  corpus  lenetur, 
Gorrupiibiles  passiooes  seuiiens ,  morulibus  cedit  do- 

(loribos. 

Patrol.  Yl. 


VITA  BEATA. 


,778 


aOovocToy  tHj  ^i  Ovirrov  nwn^u^,  xai  toOtov  ^s/Mdv  iv  faoru 
Btiuc  xat  aOovaTou  yucfwc,  twI  rHg  Ovijroc,  xai  fttTa- 
€X>rrou  xaTffOTYicaTO  ,  Iva  o/suv  aTravTa ,  aTravra  xac 
OaufiaoTi.  Sed  hunc  fortasse  aliqnis  in  numero  philo- 
sophorum  computet,  qnamvis  in  deos  relatus  Merca- 
rii  nomine  ab  iGgyptiis  honoretur,  nec  plus  ei  aucto- 
ritatis  tribuat,  quam  Platoni,  aut  Pytliagorae.  Majus 
igitnr  tesiimonium  requiramus.  Polites  quidam  con« 
siiiuii  AppoIIinem  Milesium,  uirumne  maneat  anima 
post  mortem,  aii  dissolvatur  ;  et  respondit  his  ver- 
sibus  : 

V^J^^  (llv  (Uxf l  OW   StOyuOli  ICfOf  96\fM   XffltTcTtVl  , 

^«pra  voouffa  «(i6i]»  ^ralf  dXp|^i<riv  ihuu 
HvUa  H'  dlvdXufftv  Pporiiiv  |aT&  «6(ui  (ui^vttlv 
^t«Ti)v  ^fifnu,  i^  tMi^  leAffa  fopclTm 
AUv  iy^faoi  oJtw,  |Uv(t  S'  il<  icd(MCav  ^«ipi^. 
n^iimoi  "fiif  -coOto  OmO  ^iira^c  icf^vota. 

Quid  carmina  Sibyllina?  Nonnehoc  ila  esse  decla- 

raiit,  cum  fore  aliquando  denuntiant,  ut  a  Deo  de  vivis 

ac  mortuis  judicctur?quorum  exempla  paulo  post  infe- 

remus.  Falsa  est  ergo  Democriti ,  et  Epicuri ,  et  Di* 

cxarchi  de  animae  dissotutione  scntentia  :  qui  profecto 

non  auderent  de  interitu  animarum  mago  aliquo  prs- 

sente  disserere ,  qtii  sciret  certis  carminibus  ciere  ab 

inferis  animas ,  et  adesse ,  et  praebere  se  humanis 

NOTiB. 

Com  vero  solutiooem  bumanam  post  corpns  taberactum 
Velocissimam  invenerit,  omois  in  xthera  fertur 
Nuroquamsenescens,  et  manet  in  aBteruum  sine  pceaa. 
Primogenita  enim  hoc  divina  disposuit  providentia. 

Democriti,  et  Epicuri^  et  Dicmrchi,  Vide  supra, 
cap.  7  et  8. 

Carmimbus  dere  ab  inferis  animas,  Defunctorum 
animas,  ut  quidem  vulgo  putabant,  magno  sacrifi- 
ciorum  apparaiu ,  ac  certis  quibusdum  cereinoniis 
solebant  ab  inferis  ciere.  et  futura  ab  ils  exquirere  : 
cujus  rci  insi^iie  exempliim  habemus  apud  Lucaiium, 
lib.  VI  de  brichiboiie  Tiiessala,  insigni  veiienca, 
quae  nigatu  Gn.  Pompeii  militem  recens  occi>um  in 
vitam  revocavit,  ut  eveniuin  belli  Pharsalici  ex  eo 
cogiiosceret.  De  hujiisceniodi  evocaiione  videndi 
lib.  I  Reg.,  cap.  xxix ;  Prudentius  lib.  i,  contra  Sym- 
machum ,  de  Mercurio  : 

Murmure  nam  magico  tenues  excire  figuras, 
Atque  sepulcraies  sciie  Incantare  faviiias, 
Viu  ilideui  spoliare  alios,  ars  noxia  novlt. 

Tibullus,  lib.  i,Eleg.  li  : 

Hec  cantu  fuoditque  solum,  manesque  sepulcris 
Elicit,  et  tepido  devocat  ossa  rogo. 

Propertius,  lib.  iv,  eleg.  1  : 

Umbra  neque  haec  magicis  mortua  prodit  aquis. 

Sedomnium  clarissimedissertissimeque  Tertullianus, 
lib.  de  Anima.  Publica,  iiiqnit,  jam  liiteratura  est  ^ 
qucB  animas  etiamjusta  cstate  sopitas,  etiam  proba  morte 
disjunctas  et  prompta  humatione  dispunctas,  evocaturam 
se  ab  inferorum  incolatu  pollicetur.  Videtiir  autem 
celeherriuius  Afer  necromaiitiani  voluisse  iiitelligere, 
vel  Goetiam,  qu.ne  sic  dicta  ab  ejulatibiis ,  sive  tuv 

Jocov,  (jiios  ad  sepulcra  exercent.  Ad  sepulcra  igiiur 
in  qnibus  unimas  pleruinque  oberrare  vulgo  crede- 
batur,  leste  Lactantio,  lib.  ii,  cap.  2,  ut  sexcenios 
alio:^  prxieream )  magica  hflcc  sacrincia  fiebnnt. 
Qu»  elinm  caiisa  est  cur  hoc  honiinuin  geniis 
busta  solitum  sit  frequentare  :  quod  de  Nasanio- 
nibus  el  Ccltis  menioriu;  prodidit  Tertnltianiis  de 
Anima ,  cap.  57  :  Nasamones ,  ait ,  propria  oracula 
apud  parenium  sepulcra  mansitando  captare ,  Heracti- 
des  scribil,  Celtas  apud  virorum  fortium  busta  ead^i  dc 

35 


m 


FIRM.  ULGTAMTU  DIVIN.  IN»IT. 


780 


Qcn\\%  vidanda« ,  m  loqui ,  a(  (ulura  praBdicere ;  et  sl  A  (ur,  ut  in  boc  quoque  prtvitalis  ae  stuUiti»  soad  per 


audereot,  T$  im  f»t  doGumeuU»  pr«Bsentibu8  vincer 
reniMr.  Sed  quLi  non  p«irYidebap(  ^kuJnfisB  rationem » 
QM»  tam  subillis  est ,  ut  oculos  bumans  meuiis  ef- 
rygiat.  iuterire  dixerunt.  Quid  ArUtoxenus,  quine- 
g4i¥i(  omnino  ullam  esse  animam,  etiam  cum  vivit  in 
corpore?  sed  siout  iu  fidibus  ex  intentione  nervorum 
effid  concordem  sopum,  aique  cantum,  quem  musioi 
darmoniam  vpcant :  iia  in  oorporibus  ex  compnge 
viscerum  ac  vigore  membrorum  vim  sentiendi  exis^ 
tcre;  qno  iiihil  dici  deliriiis  potest.  Ycrum  ille  ocu- 
los  qiiidem  habQii  incolumes,  cor  (amen  cxcum,  quo 
vivere  sc,  et  habere  mentem  qua  id  ipsum  cogila- 
verat,  non  videbat.  Sed  plerisque  boc  pliilosophis  ac- 
cidil ,  ut  putarent  omniiio  non  esse ,  quidquid  oculis 


spiciant  errores,  qui  mortales  quosdam  deeretis  pla« 
citisque  mortalium  dcos  esse  faclos  opiuantiir,  vel 
quod  artes  invenerant,  vel  quod  usum  qiiarumdam 
friigum  docuerant,  vel  quod  uiilia  vit»  hominum  pro- 
dideranl,  vel  quod  immnnes  besiias  Interemerant. 
Qnx  merita  quam  longe  ab  immortaliiate  semoia  sint, 
et  docuimus  in  prioribus  lihrls,  et  nunc  docebimus; 
ut  appareat  solam  esse  justiiiam,  qux  vitam  homini 
pnrial  xternam,  et  solum  Deum,  qui  fetern.ie  vilae 
prxmium  largialur.  Nam  illi ,  qui  suis  mcrilis  im- 
mortales  facii  esse  dicuntup,  quia  nec  jusiiiia ,  nec 
ulla  in  his  vera  virtus  fuit,  non  immorlaliiatem  sibi, 
sed  niortem  peccaiis  ac  libidinibus  quxsierunt ;  pec 
ccclesie  prxmiumi  sed  inrerna  supplicia  meruerunt. 


non  apparct,  cum  menlis  acies  mullo  clarior  deheat  g  quax  pendent  simul  cum  iis  omnibus,  qui  eos  colue- 

runt.  Cujiis  judicii  propinquare  tempus  ostendam,  nt 
et  justis  merces  digua  solvatur,  pt  poena  merita  im- 
piis  irrogetur. 

Piato  et  multi  alii  philosophorum ,  ctim  ignorarent 
origincm  rerum,  supremumque  illud  tempus  quq 
pnundiis  esset  eifecius,  mulia  miHia  saeculorum  fluxis«e 
dixerunt  9^  quo  |uc  pulcherrimus  muudi  extiterit 
ornatus:  seculi  fortasse  Chaldxus,  qui  ( ut  Gcero 


esse    qiiam  corporis,  ad  ea  perspicicnda ,  quornm 
vis  ac  raiio  seniiiur  potius  quam  videtur. 

CAPUT  XIV. 

O^  Uundi  ^mj^ribi^  priniis  (if  postrmi$, 

Quonlam  de  immortalitale  diximus  animx ,  sequi- 
tur  ut  doceamus  qualenus  homini  et  quando  tribu^r 


VARIORUM  NOTiE. 


cauta  abnoclenre ,  Nieander  affirmat,  Et  Erichthonis 
veneflex*  domicilium  in  sepulcralibus  fuisse  mouu- 
menlis,  auctor  esi  Lucanus,  lib.  vi  : 

lUiDamque  npfas  urbis  submiUere  lecto, 
Aut  laribus  ferale  capul,  de:>eriaque  busta 
f ncolil  et  lumutos  expulsis  occupal  uipbris. 

C^lerum  quam  gravis  iu  hujusmodi  magos  sepulcror 
rum  violatore^  poena  fuerit  siatuta,  videre  est  ex  ti« 
tiilo  Cod.  de  Miieiicis  et  Maihemaiicis.  Quein;)dino- 
diim  ctiaip  sub  Constaniio  et  Juliaiio  Lnpp.  si  qui  per 
ip<^uumen(uiii  trqnsissc  vespere  uialevoloruui  argiie- 
rctur  iiidiciis,  ut  venelicus  ,  sepulcrorumquo  horro* 
r^$  et  erraiitium  ibidem  animuruui  tudibria  coiiigenft 
vaiia,  pronuutiatus  reus  capilis  interibat,  test^  Ain. 
Marceliino,  lib.  xix. 

Arisioxenus.  Qiiem  quia  musico!  p^^rilus  oral ,  in 
hac  de  aniiiia  opinione  dicit  Cicero  a  suo  arlilicio  non 
recessisse.  Yide  i  Tusctil.  quxst.  llic  porro  Aristoxc- 
nus  Tareuiiuus  erat,  verum  Maiitiueic  commoraus. 
Piiilosophus  et  iniisicus  fiiit  eximitis  :  auilivii  Lam- 
prtiin  pliilosophiim  Crythneum  ,  dcinde  Zeuopliilum 
Pyiliagon^uin  «  postreuio  AristouHem  ;  ciii  morituiti 
couviiiuui  dixil,  quod  ilti!  Peripateiicorum  priuceps 


pra,  lihro  i. 

Prodiderant,  Mss.  Cant.  et  \  vet.  edit.  previdertmt^ 
male;  nam  Cicero,  de  Senecl.,  cap.  T,  ait,  ea  qum  a 
Q  maioribus  aecepimuB  ,  potteris  prodere  debemu$, 

iieruerunt.  Siepe  nosiro  idein  m^r^r^  quod  accipen^ 
consequi,  ul  lib.  v,  cap.  33,  ot  alibi  ohservatum  :  hie 
consuBia  siguilicatio  meriioria  locum  bab^ra  pottMt. 

fiusi. 

Qm  pendenL  Pmm  pendere ,  inqiiit,  lleumanntis, 
lati«ii  (licuni  :  noster  eliam  dicere  autus  est  pendere 
snppticia ,  diicein  nactus  poeiain.  i£ii.  vi,  vers.  740. 
Addo  hunc  ipsuni  Virgilii  io'*um  fuisse  excitaium  a 
Laclanlio,  lib.  vii,  cap.  ^,  eumdemque  iteruoi 
dixisse,  I.  ii,  c.  17  :  Snpplicia  pensuros.  Eu  facilius 
quo(}iie  Laciaulius  audere  poluil ,  quuiii  idem  fece- 
rinl  plures  ^lii,  e.  g.  Plinius,  cujus  verba  ulrumque 
merere  oi  SHpplicia  pendere  ^  illuslraul.  Lib.  xxix, 
c.  4,  sect.  14  :  Di^  anaerum  honore^  quem  meruere..,. 
diximus,  Eadem  de  causa  suppHcia  annua  cane^  pear 
dunt vivi fixi.  Hu:i. 

Plnio.  Hic  in  Titnrpo  sub  initium  inducit  Sacerdo- 
tcm  ifli^ypiium  cum  Solone  colloqueiUem  •  qui  iutcr 
c.Tlera  ail ,  Athenas  Gr;ecoruin  ei  Siin  iEgyptiorum 


Theoplirastuui  ei  in  sclioLe  successioue  praepouerei.  j^  ab  eadeui  Pallade  esse  coiiditas  ,  ilUm  iiovein  ,  haiic 


Scripsit  iii  omni  gcncre  dtucirino),  seii  in  musica 
pr£>erlim,  atque  opinnius  est  aiiimam  nihil  aiiud 
essttqiiam  haruioni.iui.  Fuii  vero  Aristoxeniis  Dic:car« 
chi,de  quo  supra,  et  xqualis  el  condiscipulus.  Cicero 
ioco  citato. 

/fi  ^dibut  ex  intentione  nervorum,  Mss.  1  Reg.,  I 
Colh.,  Brun.  exiensione, 

Quo  vivere  se.  Sic  euiendavl  ex  omnibus  mss.  co- 
drcibus,  pijtter  i  Reg.  rec.  quibiis  est,  ui  in  42  irq- 
pressis,  qui;  Jun.  et  editis  i,  quin, 

Debeal.  Cx  cunctis  nibS.  prxter  5  rec.  et  5  edit.  in 
quibus  est  debct, 

Decreiis.  Nain  in  xii  Tabulls  lex  erat ,  ubi  stalue- 
batur  quinam  upud  Romaiios  dii  essent  colendi  ;  al 
110  ppregnnos  ullos  pr;fiter  Faunuin  colerent  a  Ro- 
iniilo  inierdictuin  erat. 

Deos  $sse  facios...  vel  quod  artes  invenerant,  v£/,  etc. 
Apollinem,  Pall.,  Cer. ,  Bacch. ,  Minervam,  Viilea- 
num,  Hercul.  Francius.  De  Apotheosi  dieium  est  so- 


ocio  anuoruMi  ipillibus  aiite  sua  tempora.  Sed  adeo 
sunt  iiicerioe  oi)Ut>rum  ^fi^yptiaGQrut^  ruriii£u ,  utali- 
quidcerti  non  pussitdeliniri  de  bacsuppiitaiionet  De 
his  annoruin  apiid  aniiquos  myriadibus  yide  S.  Au- 
gusiiiium  ,  dc  Civii.  Dei ,  lib.  xii ,  cap.  iO. 

Mulia  millinscBcnlorum..,.  exquo.  Antiqua  ele|aD- 
tia :  ex  quo ,  elliptice ,  pro  epp  quo  tempore,  \\\  tkpil., 
cap.  21  :  non  aiuplius,  qiiam  I8o0  e>se  anuoi,  ex 
quo....  humanum  genus  inciUerit  in  errorem.  |u  1.  Ul, 
c.  16,  ciiatus  Scneci  :  Nondum  sunl  mille  anni  ex 
quo  iniiia  Sapieniix  moia  sunt.  Cypriau.  Exitort. 
niaityr.  procem.  .  Sex  millia  annorum  plene  com' 
pleninr,  ex  quo  homiium  diabolus  iuipiigiiat.      pua. 

Ex  qno  hic  pulcherrimus  mundi  extUertL  ornatus,  Uic 
addidi  ex  otniiibus  niss.  et  quamplurimis  editis  :  a 
nonnullis  excusis  abesi.  Scripii  3Reg.  rec,  5  Colb., 
Tornes.,  i  Chirom.  habeut ,  ex  ifiso  kie  fulckerrimus 
mundus  exliterit  erdinaius, 

Secuti  fortatse  Chaldwos,  Ita  omnes  fere  mss.  At- 


%i  MQBR  VI|.  PE  VITA  mhlk.  7«ft 

iradidit  in  libro  dQ  DivinatiQn^  primo )  qiia(]nng$ioia  A  qui  lingua^  Hebrseoriim  4  nutperQ  qom^Q  accepi( 
sepinagiiua  millia  annorum  moiiimc"^*^  comprebensa 


se  habere  delirant  .  in  quo  quia  ?c  possQ  argui  noii 
putabanl ,  libenim  sibi  crediderunt  ^ss^  mcniiri.  Mos 
auiem ,  qiios  divinx  liiter^e  ad  sci^nUam  veritalis 
erudiunt ,  principium  mundi  floemquQ  cognovimu3 » 
de  quonunc  in  (ine  operis  disscremus  \  quoniam  de 
principio  in  secundo  libro  expricayimus.  Sciant  igi- 
lur  pbilosophi,quiab  exordio  qiuiidi  soeculorum  mil- 
lia  enumerant.  nondum  sexlum  millesjmum  anniim 
csse  conclusum  :  quo  numero  eiplcto ,  con^uinma- 
tioiicm  fieri  nccesse  esi ,  et  humanarum  rerum  8(a- 
tuni  in  inelius  rerorniari;  cujus  rei  argumenlum  prius 
enarraiidum  est,  quo  raiio  eliiceat.  Mundum  Deus, 
el  boc  rerum  nalurae  admirabile  optis  (  sicut  arcanis 


unde  sepienariqsi  numern^  legiiimus  ac  plepu^  c;st. 
Nam  et  dies  seplem  sqnt,  quibus  per  vicem  reyoluT 
tis  orbes  conficiuntur  annoruqi ;  et  seplem  Bieiihf^ , 
qiise  noi)  occidunt;  0t  septem  sidera  quae  yocantur 
crraniia,  quorum  dispares  cursus,  ei  inaequabiles 
motus ,  rerum  ac  temporum  yarietates  efHcere  cre- 
dunlur. 

Ergo  quoniam  sei^  diebns  cunc(a  Dei  oper^ 
perrecia  sunt,  per  $$cu1a  S^x  ,  id  est  apnorqqi  sei 
niillia ,  m^nere  boc  statu  mundum  necesse  est. 
Dics  enim  magniis  Dei  mille  annoruin  circulo  lermi< 
natur,  sicul  indicat  proplieta  qiii  dicit  :  Anle  pcif/pi 
tuoSf  Domine^  miUe  anni  lanquam  die^  unu$.  flt 
sictit  Deus  sex  illos  dies  in  taniis  rebus  fabricaii? 


sacrx  Scripturae  conlinetur)  sex  dierum  spaiio  cop-  Q  dis  laboravit :  ita  et  religio,  et  verilas  in  liis  sei 
suinniavii;  diemqiie  sepiimum,  quo  ab  operibus  millibqs  annorum  laboret  necessc  est ,  malitia  proDr 
suis  requieverat ,  san^it*  Hic  est  autem  dies  Sabbati  ^     valenle  ac  dominanMB.  Et  rursus ,  quopiam  perfecii^ 

YABIOflDM  NOTi£. 


quebancgenuinamesselectionem  recte  censentTho- 
niasiiis  ,  Jo.  Caiici  el  Isxns.  In  4  Clar.  etS  vet.  edit. 
leKiinr,  siculi  [orta$$e  Clialdceos ;  \n  2  mss.  rec.  ^f, 
13  vulgatis  ,  sicuii  forla$$e  Uialdcei.  Qiioo  leciio  vitiosa 
esl,  si  qnidein  in  arnrmalione  propnsiiionia  non  Atti^n 
lissettales,  de  qtiurum  asserlioiie  dnbiioret;  non 
dubilabat  eiiim  Cbaldacos  ejusdem  sentenil?!  cufH 
Phitone  csse  ;  verum  Itos  tanliim ,  an  itloSy  sccuti  i%* 
sent  pbiiosopbi  iili.  Gali,. 

IH  Cicero  Iradidit,  Sub  Initium  primi  iibri  seribit , 
iEgyplios  iiiiiunierabilibiis  peiie  sspculis  posi  Cbalduios 
arieiii  di\iuaiidi  fuikse  coiisecHto<).  Locus  Ciceronis 
bic  esl :  Coittemnamus  etiam  Babjilomos ,  et  po$  qui  e 
Caucaso  cosli  signn  servaniet ,  numeru  ti  molibus  $lel- 
iarum  cursu$  persequunlur,  Condemnemus,  inquam  ^ 
bos  uul  slultitHB^  aut  vauitatis  ,  aut  impudentite ,  qui 
CCCCLXX  millia  annorum  ,  ut  ipsi  dicunt,  monumenti$ 
comprehensa  eontinent;  et  mentlri  judicemus  ,  nee  m9- 
eulorum  reiiquorum  judicium ,  quod  de  ip$i$  fulurum 
$it  pertinmcere,  Qtix  illa  nioniimeuta  sint ,  dncet  in 
secundo  liis  verbis  :  iVani  quod  aiunl,  quadringenta 
$eptuaginta  miiHa  annorum  in  periciitandis  experiun- 
disque  pueri$  quicumque  essent  nati ,  Babylonios  po- 
$ui$fe,  falluni,  riaionis  ei  CicerAnis  vesiigia  inveiiies, 
C.  10 ,  lib.  II ,  apiid  Maerob.  de  Somnio  Scip.  Betol. 

Deiirant,  Ideo  Cicero  arguit  eos  stultitias  ct  vani- 
tatis. 

ln$ecundo  libio,  Scilicetcap.  9  et  sequenlibus. 

Sexium  mitiesimuni,  Hic  sequilur  LactantiMS  sep- 
tnagiiita  sacroruin  Bibliorum  interpreies,  sicul  fece- 
mnt  alii  auciores  ecclesiastici ,  ac  eliamnqu)  faciunt 
Graeci  et  quidam  Laiini. 

Quo  numero  expleio ,  etc.  Orpbei  bxc  prppbetla  d^ 
sex  inundi  ^latibus  citalur  a  Piiaione  : 

iElate  in  Mxla  cenabit  machina  nandi. 

H^nc  opinionem  de  miindi  dnraiionesexmiilibut  an- 
nosum  ex  veteri  «luadnm  Uebrasoruin  iraditione  or- 
'  tain  .  de  qua  iii  Tlialmud.  voiuniine  lit.  Saiiedrin , 
prx*ter  Lactantiuin,  aiiiplexi  snnt  Jiisiiniis  mariyr, 
qn.TSt.  7i;  lri>n:iMis  advt*rs.  ba:res.,  ca|i.  iill.;  Iliiar. 
in  Matlb.,  cap.  xvii;  llieron.  in  eipositioiie  Fsabn. 
Lxxxix,  el  siiper  Michse,  cap.  iv;  Aiigustinus,  lib.  xx 
Civit.  Dei,  cap.  7;  Gerinaii.  Coiisiainiiiop.  Cyriii.  in 
lib.  de  Aiiticbrist.  Porro  S.  Augu^lini  h:i;c  veri>a 
8unt :  Primam  resurreclionem  fuiuraiu  tuspicati  sunl 
eorpvralem  ,  inter  ccetera  maxime  numero  annorum 
miile  permoti  $unt ,  tanquam  oparieret  in  $ancti$  eo 
modo  velui  tanti  temporis  fiiri  $abbati$mum ,  vacati<m$ 
$ciiic$l  $ancia  po$i  iabore$  mtnorum  mx  mlihsm ,  ex 


quo  creatu$  e$i  itomo  ,  et  maqpi  iliiu$  peccati  merito  m 
nujm  mortaiitatit  cerumnas  de  paradist  felicitate  dimis^ 
$u$  e$i ;  ut  quoniam  scriptum  est  uVnus  dies  apud  Do- 
minnm  sunt  mille  anui,  et  mille  anni  sjcut  unus  dies,  1 
$ex  annorum  mHiibu^  tanquam  $ex  dieh*$  impieiis ,  $e» 
quatur  veiut  $abbati  $epiimus  in  annis  miile  posiremis  , 
ad  lioe  8ciiicel  $abbalum  ceiebrandnm  resurgentibus 
$aucli$.  Contra  hiinc  erroreni  exlat  alioinin  Patrnin 
auciorilas  Ainbrosii ,  )ib.  vii  in  Liicain  de  Transfl- 
guralione;  Angusiint  in  Psalm.  l\xxix;  B«m1:f  iii  lih. 
p  de  llaiione  temp.  et  ipsiusniet  Salvaioris  M;/tth.  xni 
^  ct  Acl.  I. 

Quo  ratio  eluceat,  Ita  ms^.  Rcg.-Put.,Canc.,  9  Col- 
l)crt.  plnri*sque  alii ,  cnni  5  e(i;t.  boiia*  iiOt;e.  Iii  8 
Boiion.,  7  Kcg.  atiisqiie  ii  et  eJ.  iioin.  HIO  esi  ut , 
raiio  eiuceai ;  in  2  scriptis  rec.  ei  5  vnlgatis,  tif.... 
eiucescul ;  iii  8  impressis  quo  ...  eiucescal. 

Sanxit.  Gen.  11,  Exod.  xx,  Dcut.  v,  llebr.  iv. 

Hic  est  antem  die$  Sabbaii ,  qiii  iingua  HebrmO' 
ruiN,  elc.  llHliucinatur  Aucior  iioster,  non  eniiii  Sab- 
baium  a  niiinero  septemf  sed  a  quiete  nonien  accepit. 

Sepiem  steiice.  llrs;B  vidolicet  niajoris.  De  his  vide 
Auliiin  Gell.,  lib.  n,  cap.  ii. 

Errantia.  n>aviQT0ei.  Sed  Macrobius  de  Somnio  Sci- 
pionis ,  lib.  1 ,  cap.  6,  Septenarii  niiineri  pcrfeciionem 
et  mysterium  plenissime  pioseqiiiiur,  et  Gcllins  ex 
Yarroilis  sententia ,  lib.  Noct.  Altic.  111,  cap.  iO.  Bb- 

TULEIUS. 

Incequabiiet  molus.  Sic  restitui  ex  maxima  ma- 
nuscripiorum  parte ,  inter  qnos  sunt  aniiquissimi  et 
D  opliini,  necnon  edit.  Cellnr.,  Walch.  In  cseieris  im- 
pressis  et  9  rec.  scrtplisi  legilnr  inatquaie$. 

Sex  diebus.  Quae  bic  asseril  Laciaiitins  ,  iui  et  pie- 
raquealia  ad  fiiiem  usqne  iiliri ,  inrerta  siint ,  iiullo- 
que  nituiitur  sacrarum  Scripturarum  fundaniento.    . 

Anie  ocuioe,  etc.  Psalm.  lxxxix.  Petrus  episiola  al- 
tera ,  cap.  5,  v.  8,  adversus  iinpios  ei  pseudopro- 
phetas  haec  dixit  ,et  band  dubie  adverstis  Cerinthum , 
qui  ioriassis  boc  Davidicum  in  diverfi.im  seiilentiam 
torserai.  Uiide  Cliiliasto!  hoc  dictuni  (ul  ex  Lactan- 
tio,  aiqne  item  Augiisiino  palet )  postea  soinper  fn 
ore  b:ibuere.  Est  auu?m  locus  Psalmo  lxxx.  Poiro 
Lacianiins  hic  sensuni  Scripliirj!  noii  atiigii  ;  David 
eiiiin  et  Apostoius  Petrus  nihil  aliud  signiricari  vo^ 
luiit,  qiiani  Denni  nou  re.spicere  ad  teinpus,  alque 
diein  unuin  et  niiile  annos  idem  esse  apud  ipsuin. 

Et$icutDens.  Sicut  8  vel.  ediiOruin  e.st ,  el^  om- 
niiim  mss.  prcler  i  Reg.  rec.  iii  quo,  ut  iii  7  iin- 
pressis  ,  Et  ut  Deu$, 

Laboret  nece$$e  est.  Modus  loqnendi  Lactantio  per- 
faniliaris,  quem  hic  restitui  ex  omnibus  mss.  ei  vei. 


1s% 


FIRM.  LACTANTU  DIVIN.  INSTlt. 


m 


operibus  requievitdie  seplimo,  eumque  benedixit,  Abomo  fingilur;  ut  Yivificatus  a  Deo,!n  boc  eodem 


necesse  est ,  ut  in  fiue  sexti  millesimi  anni  malitia 
omnis  aboleatur  e  (erra ,  et  regnet  per  annos  mille 
justitia;  sitque  tranquilliias ,  et  rcquics  a  laboribus, 
quos  mundtis  j.imdiu  perfert.  Verum  quatenus  id 
eveniat,  ordine  suo  explicabo.  SaDpe  diximus,  mi- 
nora  et  exigua  mngnorum  figuras  et  prai^monsiratio- 
nes  esse;  ut  buiic  diem  nosirum  ,  qui  ortu  solis  oc- 
casuque  finiiur,  diei  magni  speciem  gerere ,  quem 
circuitus  annorum  mille  delerminat. 

Eodem  modo  etiam  figuratio  terreni  hominis  coe- 
lestis  populi  prxferebat  In  posteruni  fictionem.  Nam 
sicut  perfeciis  omnibus,  qux  in  usum  hominis  moii- 
tus  esl  Deus,  ipsum  hominem  sexio  die  ultimum 
lccit,  eumque  induxit  in  hune  mundum,  tanquam  in 
domum  jam  diligenier  inslruclam  :  ita  nunc  sexto  3 
dic  magiio  vcrus  homo  verbo  Dei  fingitur ;  id  est, 
sanctus  popuhis  doctrina  et  prxcepiis  Dei  ad  jusii- 
liam  figuratur.  Et  sicut  tunc  mortalis,  atque  imper- 
fectos  e  terra  fictus  est,  ut  milie  annis  in  boc  mundo 
viveret :  ila  nunc  ex  hoc  tcrrestri  saeculo  perfectus 


muiido  per  aniios  mille  dominciur.  Quomodo  autcm 
consummatio  fulura  sit,  et  qualis  exitus  humanis 
rebus  impendeat,  si  quis  divinas  litteras  ruerit  scru- 
taius,  inveniet.  Sed  et  sa;cu1ariiim  prophetarum  con- 
gruentes  cum  coelestibus  voces ,  finem  rerum  et  oc- 
casum  post  breve  rempus  annnntiant»  describentes 
quasi  faiigati  et  delabentis  mundi  ultimam  scnectu- 
tem.  Qux  vero  a  prophetis  et  vatibus  fntura  esse  di- 
cantur,  priusquam  superveniat  extrema  illa  conclit- 
sio,  collecta  ex  omnibus  et  coacervata  subnectam. 

CAPUT  XV. 

De  Mnndi  vaslalhne  et  mutatione  imperiorum. 

Est  in  arcanis  sanctarum  litterarum,  transcendisse 
in  .^gyptum  cogente  inopia  rei  frumentariae  princi- 
pem  Hebrjporum  cum  omni  domo  et  cognatione. 
Cujus  posteri  curo  diutius  in  iEgypto  commorantes 
in  magiiam  gentem  crevissent,  et  gravi  atqiie  into- 
ierando  servitatis  jugo  premerentur,  percussit  i£- 

VARIORUM  NOTiE. 


edit.  Rom.  1470,  cum  antea  in   ediiis  maniresto 
mendo  legeretiir  :  Verilai  laborare  necene  est. 

Eumque  benedixit,  Ex  Latinitatis  indole  dativuin 
postulaiit  verba  benedicere  el  muledicere  :  junguiitur 
tanien  cum  qiiarto  casu  .npud  noiinullos  auctores, 
apud  Apuleium  ad  Asclepium,  apud  Pclronium  in 
Satyiico,  ct  pnssim  in  Viilgala  noslra  versione 


qui  Cerinthum  hnjus  auctorem  faciunt,  homincm  qui 
ventris  causa  nihil  non  faciebnl,  libidinibus  et  vo- 
iuptati  prorsus  dedilum.  Tertiillianus  quoque  in  libro 
de  S|>e  fideliuin,  et  Victorinus  Piciavionensis,  et 
L*)ctantius  hac  opinioiie  dncuiitur.  Nec  desiini,  qui 
ipsuin  eiiam  Ilieronymiim  hiijus  erroris  insimulanl 
Memnratur  eiiani  ab  Eusebio  Nepos  qiiidnm  Chilia- 


Jamd-H  perfert.  Sic  li'go  cnin  8  vct.  impressis  el  q  sta,  lib.  vii,  cap.  23 ;  Theodoretiis,  lib.  111  Fabulaium 
omnibuj  niss.  prxtcr.  Cauc.  el  i  Reg.  qui,  nt  11      hxreticarum,  in  aliis  quidem  omiiibus  convenissc 
editi,  liabent  perpmws  eil;  Pen.  perm^ii;  Gothanus, 
perjectus  tulit,  Francius,  forie  tam  diu. 

Vt  hunc  diem  nostrum.  Iia  cuin  omnibus  fere  mss. 


editi  vetustiores.  Ut,  pro  sicut.  Scripli  3  et  12  ex- 
cust  rec.  et. 

Per  annos  mille^  etc.  Fuinram  autem  vitam  esse 
aliain,  et  eam  a;iern:im,  hactcniis  contra  eos  docuit, 
qiii  iiiterGciililesanimximmortalitalein  ncg.ivcrunt. 
Doccbit  deinccps,  ubi  pnemlum  illnd  sit  expecian- 
dum;  in  qua  lainon  rc  Cliiliasiarum  crroribus  (qiiod 
jam  sxpe  luoiiuiinus)  se  parum  canlus  involvit,  non 
pertinaci  et  factioso  spiritii  :  sed  quia  temporum  oc- 
casioiie  morbuin  hiinc  quasi  liceredit:irio  ciim  hau- 
sisset,  solido  coelesiis  sitpieniuc  jiulicio  caiens,  a 
vero  aliqunntiilum  aberravii,  Sibyllinis  et  alioriim 
oraculis,  ut  quidani  voluiil,  dccepius.  I)ise  facilius 
erroris  vcniain  meiebitur,  quam  iiostrt  Chiliast:i*, 
qui  dominaiitli  lihidiiie  Chiliadis  lciiipus  conjcciuris 
quibusdain  accelerassc  raii,  Chiliarch.x»  impcriuni  in- 
vHdere  sunt  ausi  satis  tyrannicum.  Tales  ruere  apud 
Batavos  Augu^tin.  Weber.  an  1550  et  Thonias 
Munizerus  an.  152)  iu  Wesiplialia,  atque  Joannes  a 
Leyden  anno  1554.  Ilaiic  doctrinam  ex  loco  Apoca- 
lypsis  cap.  20,  male  iniellecto  hauscrunl;  de  quo 
Justinus  Martyr  advcrsus  Tryphoiiem  Judaeum,  ita 
SCribit  ;  "EarTi  rm  Trap'  nipitv  ovii/j  tcc,  w  ovofue  'la)«w)]C'9 
tle  Twv  'AtrocToXwv  toO  XptffToO,  off  iv  a7roxa).u'|>se  ysvo- 
fUwj  ocwTw  x0.ia  ETn  Trowasw  iv  'lcpoua-aXi}^  Tovf  Tf> 
^ufTtou  XptcTw  Trio-TEuo-avraff  itpotfnrtwrs  '  xat  /xeT« 
Tavra  tijv  xa0o).exnv,  xai  0"yv8).6vTi  ^f^ovai,  acuviav  6/10- 
duuaSov  a/xa  Travrwv  ovacTao-tv  ycviQ^faOat,  Yed  xpiiTt\/, 
HuTPapia!  llieropilitaiii  episcopi  pr.iceptor  fuit,  de 
quo  HieroiiYiniis  in  Catahigo  scripionim  Ecclesiasti- 
corntu  sic  scribit :  c  Hic  dicitur  niille  annoruiii  Jiidai- 
cain  cdidis^c  dsuTtp&xrtv ;  (jiicin  secuti  stint  liciiaeus 
et  ApoHinariiis,  !6.  Mariinus  episc.  Turon.  tesie 
Suip.  Sev.  et  c£teri  qui  post  rosurrectioneni  aiiint, 
iu  carue  cum  sanctis  Douiinum  reguaturum.  Sunt 


cum  dogniatibus  Ecclesix  scribii,  in  divinis  auiem 
promissionibus  errasse,  ut  qui  eas  in  terra  futuras 
crederet,  et  cibum,  ei  potum,  et  festa  Judaica,  ei 
miile  annorum  ambitiis  qtii  in  his  insnmerentur  : 
adversus  eum  scripsisse  Dioiiysium  Alexandrinum 
episco|iuin.  Contra  Chiliastas  illos  antlquos  scripsil 
etiani  Aiigustinus,  lib.  de  Civitate  Dei  xx,  cap.  7,  8 
et  9,  qui  lamen  et  ipse  se  aliqiiando  fuisse  fatetur  in 
hoc  errore.  Quin  Juslinus  martyr  advel^sus  Trypho- 
nem,  de  hoc  £saiae  locum  iiitelligit,  qui  est  cap.  lxv 
et  Lxvi.  Epiphaniiis,  lib.  111,  tomoii,  contra  Chiliastas 
scribit,  miiiinie  quidein  illos  acerhius  insectaiiii,  nc 
forle  iii  Apostolos  stylum  stringere  videatur,  qui  el 
ipsi  vanain  hpcMU  de  restiiutione  regni  Israelitici  ron- 
cepisse  videnlur  :  ui  filii  Zebedaei,  ut  Cleoplias  Lucas 
XXIV,  qiii  dicit,  se  sperasse  Dominum  enm  esbc,  qui 
redenipttirus  esset  Israel ;  et  in  Act.  cx  Doinino  quae- 
runt :  Nnm  in  tempore  hoc  restituturus  esset  regnura 
D  hracli?  ubi  Dominus  non  quideni  id  ncgat,  sed  dicit, 
non  ipsorum  esse  nosse  tempora.  Non  qiiidem  deli- 
nite  de  mille  annis  sciunt :  sed  indefmite  rpgiium  Is- 
raelis  restiiutum  iri  non  impie  sperant.  Betulbius. 
Hieronymus  qui  hanc  opinionem  inanem  esse  osten- 
dit,  ai(|ue  ridet  sappe,  non  audet  tamen  iib.  iv  in 
Jerem.  damnare,  quod  multi  virorum  Ccclesiasiico- 
rum  et  Martyrum  dixerunt. 

Dilabentis  mundi.  Conlirmo  cx  Lact.  I.  ui,  c.  20 : 
Doinus  ab  liabiuiore  deserta  dilabitur.  Lucret  v. 
V.  312  : 

Monumenla  virum  dilapsa  videmus 
Cedere  ....  senescere  casu.  Buiyii. 

Coeunte  in  statum...  pelago.  Lib.  iv,  c.  10  :  lyrau- 
nus...  mare  adhuc  paiens  temere  iiigressiis,  coenn* 
tibus  ai|tiis  cum  omni  exercilu  deletus  est.  BuN. 

Principem  Hebrmrnm.  Jacob  Patriarcliam  iiitei- 
lige,  dc  qiio  Genes.  cap.  xlh. 

Jntolerando.  Mss.  2  Reg.  rec,  Jun.,  Em.,  Caot.  el 


m 


LtDER  VII.  DE  VttA  BEATA. 


1M 


Rdtnulo  faiMe,  a  quo  e(  g^&Kt,  «t  qa«si  ediMta  Btl  A  ^meri  dt^erie  IfKefUurim  €lse  RoUftm  IdqtttiRctif « 


Rotni;  deinde  liiieHiliiiti  lub  edDteris  i-egibus,  &  < 
biid  el  aueta  sil,  el  distiiplittld  plni^ibiis  itisitluiisquii 
fdrntdU  !  aky^roTarqUintDfegtiantei  eum  jam  qUaisi 
adultii  eftsfe  eoepisset,  servltium  non  lulisse,  ei  rrjetito 
superbdg  dotiiitialiohis  Jugo,  mAlni^se  ipgibUs  obletnA 
fmr^  quiim  ft*gibus;  tuuique  «^iet  adolesceuliiai 
«Jus  One  PUtilci  belli  tertiiinata,  tUtn  deniquii  cotiflr- 
Aiails  viribflS  co^ptilid  juVeneseere.  bublaia  ehim 
QHbagiUe,  qUae  UiUidlU  seUiulil  impefil  fUii,  maUds 
suas  in  toiuin  orbem  tcrra  mariqiie  pori^eilt;  donee 
iHfglbus  cutieiis  et  hationlbus  Imperio  sobjugatts, 
edm  jam  bellohim  maicH^  deiieefet,  Viribus  suis 
male  uteretur,  quibus  se  ipsa  confecit.  Ha^c  f\lit 
prima  ejus  senecius »  cum  beilis  lacerata  ctvillbus , 


et  qUldem  judicio  Dei,  quod  nomen  ^jUS  habuerit 
invisutn,  et  inimica  justiiiae  ,  alumtium  veritatis  pO- 
pulom  trucidnrit.  Hystaspes  qnoque ,  qul  fUit  MtS- 
doritm  rex  anliquissimus,  a  quo  amnis  quoque  itU^ 
meh  accepit  qui  nunc  llydaspes  dicituf ,  tldmir:lbil(6 
somnlum  6ub  iitterpreiatione  Vaiicinaniis  pueri  fld 
memoriatn  postet-is  trndidit  ^  sublatum  11*1  et  ortti! 
imperium  nOmenque  Romanum  inuUo  ante  prsefatUi 
est,  quam  illa  Trojana  gens  condefetur. 

tAPUf  XVi. 
De  mundi  vestatlone^  ejusque  prodigiii. 

QuomOdo  auteitt  id  fuiui^um  sit,  ne  quis  incr^diblle 
arbirtreliii^,  osiendam.  In  primis  mnliiplicabiiur  Ireg- 


alque  inlcstino  malo  pressa,  rursus  ad  regimen  sin-  j  num,  et  summa  rerum  poiesias  per  plurimos  dissipiitai 


gularisimpcrii  recidit,  quasi  ad  aheram  infanliam 
revoluta.  Amissa  enim  liberlaie ,  qiiam  brulo  duce 
et  auctore  defenderal,  iiaconsenuit,  ianquamsusien- 
lare  se  ipsa  non  valeret,  nisi  adminiculo  regeniiuni 
niierelur.  Quod  si  \\xc  ita  sunl,  quid  reslal ,  nisi  ut 
sequaiur  intcrilus  senectulem  ?  Et  id  fulurum  brevi 
conciones  proplielarum  denunliant  sub  ambage 
aliorum  nominum,  ne  facile  quis  intelligat.  Sibyllae 


et  concisa  minuetur.  Tunc  discordlx  civiles  in  per- 
petuum  serenlur;  neC  ulla  requies  bellis  exilialibttS 
erit,  donec  reges  decem  pariter  exisiant,  qui  orbeh^ 
terrj^,  non  ad  regendum,  sed  nd  consumehdum  piif- 
tianlur.  tii,exer(.itibusin  immensumauciis,  etagrOrum 
culiibus  destituiis,  quod  est  principium  eversionis  et 
cladis,  dispcrdeiit  omnia,  et  comminuent,  et  voria- 
bunt.  Tum  repente  adversus  eos  bostis  poieniissimus 


VARIORUM  mtJE. 

SMm  enim  Canhagine.  Mss.  6  rec.  ei  ediii  treS  edd.  rec.  suirragnntibus  i.  Reg.  rec.  et  Marm.  « 
^lettiHi.  Impressi  6«  iiro  enim^  ferunt  igitur,  prima  manu,  qui  baliciit  admirabiles  omnium;  Golb. 

QttCB  tamdiuasmulalmperii  fnil,  Abesl  lam  a  i6  ms^.  admirnbile  omnium.  Porro  admirabile  $omnium  Veraifi 
rcc.  et  asexediiis.Posi  tmpeiti 9, mss.  rec.  ct  16  vul-  e^se  lectioneut  asserit  Isa^U^  ut  pntet  (inqiiit)  et 
gali  perperain  addilnt  Aomatti,  qiiod  respiiunt  c:rteri.  G  seqiieniibus,  wticinnnUs  ptterf. Nisi  niaviH  odtttiraoi/M 

" *      - •""      -'   ^-  ^•-"        omnium  ex  i,  Colb.  ei2  Lips.  El  lauien  in  omnibus 


Manut  $uat  in  totum  orb^m...  perresit.  Sic  Giau- 
diaii.  l^orrexil  cum  sole  manus. 

Nationibus  Imperio  subjugatis.  Addidi  Impelrilt  et 
omiiibus  niss.  prxier  5  rec.  quibus  deest,  sicut  ct 
cdiiis. 

Siistentare  se  ipsa  non  valeret.  Sic  anlfquiores  et 
meliorcs  mss.  necnon  editi,  dempio  uhn.  Et  Sic 
passim  loqui  amai  Lactnniiiis ,  et  |)aulo  anie  diklt, 
quibiis  se  ipsa  confecH.  Scfipti  i^  rec.  se  ipgam. 

Pfopheiarnm.  D.ini«^I.  lib.  iiet  vU,  ApoC.  xiv,ei  X\n. 

SibytlcB.  Sermon.  5  ei  8. 

Hystaspes  quoque.  Sic  lcgo  cum  mss.  7  Vnllca- 
nis,  4  Reg.  quorum  unus  osi  Regio  Put.,  alier  re- 
ceiitior,  sed  optiinu;  noi£,  5Colb.,  Lips.,  Pal.  aliis- 
qiiO,  iiecnon  edil.  h.,  Gnll.,  Sparlc.,  Walch.  At 
mss.  lS  rec.  et  i7  vnlgaii  b.ibent  Budaspes.  Sub 
nuinine  Uys\aspisc\\'M\ir  a  S.  JiiSiiiiO  Mariyrc  Apo- 
log.  i,  gra^ce  'rcrraarw,  edil.  Parls.  an.  i636.  p.  66, 


prope  liiss.  el  excusis  veleribus  codicibus  legiiur, 
Hdmirabitis  omnium. 

Sub  interprelaiione.  Quae  verba  delenda  esse  putat 
Ileuman. 

Beltis.  Vide  Maltb.  xxiv,  6,  7;  Marc.  xin,  i8; 
Luc,  XXI,  9,  iO,  ii. 

Reges  decem,  elc.  Per  iO  cornua  snfnguratii  per 
quos  aiii  iimpx^i  intelligiint;  Ireii.miis  et  llieronymus 
cutn  Lactantio  decem  reges  :  nlii  certum  plonitudinis 
niiinerum  pro  incerio  staiiiiint  t  lit  lainen  non  iueptf 
qundrare  concedunt  mnximarum  provinciariim  enu* 
meraiionem.  Nnmerani  lialiam,  llispaniatn.  GalliatUv 
Germaninm.  Iliyricum,  GraTlam,  Arricain,  i£gypiuin, 
Asiam,  Syriam,  atque  singiilis  vicinas  esse  udden- 
das :  ut  Grxcia:  Macedoniam,  lllyrico  P.mnoiiiam,  etc» 

BeTULEIOS. 

Ad  consumendum  parliantur.  Vcra  leciio,  quse  est  tt 


iil.  c.  eiglgiicndicasu  T^TacTTroy,  p.  82,c;  aS.CIe- jxg^iiiorujn  ^i  omnium  pene  mss.  inier  qiios  siint  t 
mentft  Alexandrino,   libro  vi  Stromat.   edll.  Paris.      Boiiou.,  6  Reg.,  5  Colheri.,  3  Lips.,  Juii.  In  RegiQ* 


an.  i6li,  pag.  636.  jtraxe^TffTRcrTnr»;  cum  sic  inquit : 
Librosque  grmos  tumite^  agnoscite  Sibyllam^  qno- 
modo.unum  Denm  significet^  et  ea  qna  sUnt  (uiura} 
et  llyslaspen  sumite  et  legite,  et  invenietis  Dei  fHium 
mutto  ctarius  et  apertius  esse  scriptums  ei  quemadmO' 
dum  adversus  Christwn  muid  reges  instiiuent  aciem  | 
qui  eum  habent  odio,  et  eos  qui  nomen  ejus  gesttintf 
et  eju$  fideles,  et  ejns  tolernntiam  et  adventum.  Vo- 
caiur  quoqiie  llystaspt^t  ab  llisloHcis,  Agaihia  lib.  n, 
uhi  agit  de  Zoroastre,  et  Ammiano  MarceiiinOi 
lib.  ixiii. 

Qni  nunc  llydaspes  dicitur.  Geminus  Hydaspes 
Auvius,  MediJ!  iiniis,  de  quo  Virgilius  Georg.  iv, 
V.  21  i,  Medus  Htdaspes  qui  an  idem  el  Cboast)^il 
sit ,  aiil  quem  Medum  vocani  (uierque  eniin  in  Media 
oritur)  non  lianei;  alier  lnd<trum,  ex  scHploribuS 
reruiii  Alexandri  ahunde  cognitUs.  CeLl. 

^  Adn(tra6i7e»oi/imum.  iia  ms.  i.  Bunon.  auliq.  t\i 


Put.  decsl  ad  eonsumendum ;  u\  3  Golbert.  et  non- 
nullis  impressis  corruple  legitur  ad  eonsummandnm 
patiantur;  in  3  Reg.  rec,  i  (^larom.  a  secuiida  manu, 
ac  9  Yulgatis,  ad  consummandum  partiantur. 

Hi  exercitibus  in  immensum  auctis.  Sic  restilui  cx  i 
editis  cuiictisqiie  mss.  praiier  i  iieg.  rec.  in  quo  cst 
coactisy  ut  in  vulgaiis  pluribus. 

riim  repente,  elc.  Pleraque,  quae  bic  dicuntur.  Tur^ 
carum  doniinaiioni  aplari  possunt.  Aivetds  tn  Af^dl 
WMttuscriptis. 

Ilostis  pvtentissimus,  elc.  Fuere  qui  Antiochum  ifl- 
tellexerunl;  alii  Neronem;  quidam  Mahumeteirt  iri- 
ielligunt,  alii  Antichrisium.  Vlde  inlcrpreies  ad  cap. 
xn  Daniel,  el  xii  Apocalyps. ;  lrena.Mim,  adv.  b:eres. 
lib.  V,  cap.  2^,  26;  Theodoret,  in  Daniel.  Orat.  vii. 
Ilxc  oninia  ad  suam  mentem  pauio,  couttdeuiiua  ih- 
terpreiatut*  LaCiuniius.  ^ 


787  FinM.  b&CTANTll  DlVIII.  INSTIT.  7^8 

▼elat  flumine  0|>erieiur.  Tanc  penigr«bit  gladiUB  or-  A.  tirlbufi  destrui  pos^it,  quoni^H)  ttiorialin  ^unt  opehi 


hem ,  metens  omnia ,  e.t  tanquam  meBsem  cuheta 
prosternens.  Cujus  vaslitalis  et  confusionis  Irjee  e^it 
eaasa ,  quod  Romanum  nomen ,  quo  nanc  regitur 
orbis  (liorret  animus  dicere  !  sed  dicam ,  quia  fuiu- 
rom  est)  tolleiur  de  terra  ^  et  imperium  in  Asiam 
reverietur,  ac  rursus  Oriens  domlnabiiur,  atque  Oc- 
eidens  serviet.  Nec  mirum  culqu.im  debet  videri,  si 
regnum  tanta  mole  fundatum ,  ac  laitdiu  per  lot  et 
tales  viros  auctum «  tantis  denique  opibus  confirma- 
tum ,  aliquando  tamen  corruei.  Nibii  esi  enim  bu- 
fliauis  viribus  laboratum  ^  quod  non  hunt^nls  «que 


mortiilium.  Sic  et  alia  prlus  r^gna ,  ^um  diutius  flo- 
rulssenl»  riibiiominu&  tntben  oi^cidehuni.  N^m  et 
^gyptios,  el  PCrsaS,  et  GnEtios,  et  AssyHos  pHHii- 
lum  esi  regimen  habuisse  terrarutn  ;  quibiis  oinbl- 
bus  deslrucils,  ad  Romahos  quoque  reruitl  Sumth^ 
pervehit.  Qui  qtianto  cfieieris  Otnnibus  regnis  ihagnt- 
tudine  Btitestant^  tanto  majore  decideni  lapsu,  quisi 
plushabent  pOhUeHs  dd  k^uinahi,  qux  sunt  cgeteHs 
^ltiora. 

Non  inscitfe  Senet&a  Bomanft  u^bis  tempora  disiH- 
buit  in  tttnteS.  PHmam  ehhU  diiitinmniiam  sub  rt^gc 


VARiORUM  NOtiE. 


ftis  cultum  ifigyptiis ,  ahiea  etiam  dlxerat  eiim  nb  B 
Oxyryiicbiiis  coli.  Quod  ei  refert  Cleineiis  Alexand* 
Adinonitione  ad  Geiites.  Plutarcbus  item  in  de  tside 
^l  Osiride.  Hadriano  Juhio  in  Nomencl.  cap.  de  t^is- 
cIImis  ,  oxyryticlius  est  rajarum  genus ,  qiiod  |9dr6r 
•gujsvyxo?  ndiicupeiur.  Alii  vnluiit  lucium  esse ,  ut 
Petr.  tielloiiiiis,  Ob^^ervation.  lib.  u,  cap.  5i ,  qui  id 
exinde  colligii ,  quod  NilUs  luclis  abUhdet.  OVom  a 
Snitis  et  Tlielianis  culiam  dicil  Strnbo.  Iloc  eliarh 
(estniur  Cleineiis  AlexaiKlriiiiis  frjDOT^sTrr.  Igiixai  ii 
xai  Bn^aioi  izpoQurw,  Sub<lit  porro  Slrabo  lupnm , 
qiieiii  Lycopoiiiaiii  vencraii  sunt,  lesic  eiiam  PIU- 
tarcbo  ia  de  Iside  ct  O.^iride,  ac  Clementc  Alex.tn- 
driiio  loco  srepius  cit.ito.  Cnlliis  ejus  rationem ,  qiia 
^gyptii  moil  lupiiin  in  boiiore  baberent ,  ait  Diodo- 
riis  Siculiis  lib.  i  esse  <  quia  iis  maxima  cuni  canibus 
arfinitad  adf^t.  Cynorepbali  ciillus  etiam  niemoralur 
Teriiiliiaiio  iii  Apologet.  cap.  6  ,  et  Augustino  lib.  xi 
de  Civiiute  Dei,  cap.  13.  Esivero  Cynocephnlus  ex 
siniiaruni  caudalanim  geuere  :  sed ,  ui  ait  Aristo-  ^ 
teles,  cebo,  sive  cercopiibeco  inajori  validiorqiie  ac  ^ 
eneraiior,  propiits  eiiain  ad  caninalh  rnciom  aoce- 
dena  ;  et  lib.  ii  Hisl.  Aiiimil.  cap.  8 ,  de  ccbis  dicit, 
quod  sunt  simia^  caiidain  gerenies.  UnJe  Mariialis 
lib.  XIV I  Epigianim.  SOl : 

Callidus  emissns  eludefe  simius  haslas, 
Si  miUi  cauda  fbret,  cerco[iiihecus  erani. 

De  cultu  rercopitbeci  Jiivenalis  Satyra  13.  Cercopi- 
tberuin  iiinnit  Prudentiusi  libi  ii  adversus  Syinma- 
ehuni ,  cum  in(|uit : 

tsis  enim«  et  Serapis,  et  grandl  Simla  cauda, 

Et  Crocodilus  id  est,  quod  Juao,  Lkverna,  Priapus. 

Simi.i!  qiioque  cultiis  commemorntur  Luciano  in  Deo- 
ruiii  coiicilio.  Qiiod  de  aquilje  cuUu  ait  Slrabo,  illiid 
eli:iin  legere  est  apud  Diodorum  Siculum  lib.  i.  Siib- 
jicit  poslcn  Slrabo  de  Leoiie  a  Leopolitanis  cullo , 
oiijus  cultus  eti.ini  menlio  estapiid  Plutarchuini  lib. 
ly  Sympos.  quoisl.  5 «  qiii  Leoiiem  Soli  sacntum  di-  J) 
cit,  eo  q!iod  ex  curviungulis  qiiadrupedlbus  sola 
leena  roBinin  edat  videiitem  :  insuper  quod  leo  bre- 
yissimo  temporis  taiitinii  spalio  somnuui  cnpiat^  ocii- 
lique  dormienlis  sufl^ulgeant;  iiem  quod  Leoniini 
fonies  et  liiatus  suos^  cuni  Sol  perLeoiiem  iranseal, 
nova  inveniiiiiL  aqua  repleios.  Caprae  porro  ei  hirci 
veiierntidiiem  iribuii  Siralm  Meiidesiis  :  de  quibus 
asseiitit  et  licrodoius  itt  Euterpe^  De  liirCo  etiam 
Clemens  Alfxnndriinis,  Adinoniiione  ad  Gentes  : 
ll«v5>)(riot  («go'jo-t)  Tov  xp&yo^.  Videnliir  cliain  alii 
i£gyi)lioruiu  bircuui  pru  iiumine  babuisse.  Yide 
Dioiloruin,  lib.  ii.  ilirci  cuUhs  meminit  et  Lucianus 
iu  Deoruiu  concilio.  Ex  Vossio. 

Peragrnbit  glattiAi  orbem.  Ita  r*Slitiil  ex  7  vcl.  ex- 
cusis  Hi  oinnibus  inss.,  exce|ilis  Csiuc.,  Ileg.,  2  rec. 
ot;  edd.  Gyiiiiiic.  et  Fasit.  qiiibus  esl  clades  orbem. 

Tananam  messem  cuncta  prosternens.  Plane  ut  Ca- 
f  uilu:>  de  Nupt.  Peleii  carm.  05. 


Namqule  VelUt  densal  pr«sternebs  mesto  arist^s, 
Sole  sub  ardenli  flavenUa  demKiit  arva, 
Troju^enum  inreslo  proslernuut  corpora  ferro. 

BUN. 

Quod  komanum  nomen ,  etc.  IIoc  Sibyllinum  est  , 
rfH-dtt  pApiii}  pO^>).  Lactnnliiis,  infi-a,  cap.  i?> :  Al  vno 
tum  tttpHl  Hlnd  orbis  acciderii,  Ctc.  Fuit  veius  tradi'- 
tio  illoniui  leiiiporunii  eum  primiim  Rouianum  iin^ 
periuin  defecisset ,  venturum  Aniicbrisium  ,  et  p:iulo 
posl  muiidom  interiiurum.  tta  enim  scribit  et  fer- 
liilliaiius  libro  ad  Scupul.  et  Apoiogetic.  cap.  32,  el 
Upiat.  Milevilnn.  coiiira  Don.ilist.  lib.  n  ,  atqiie  orta 
ejiisinodi  traditio  videtur  ex  proplietia  pnnielis  capi 
II,  el  ex  verbis  Apost.  in  epist.  11  ad  tbessalonic. 
cap.  II ,  secundiim  Autrustiiiuint  iib«  xx  Civit.  Dei, 
cap.  iil.  Sed  id  liiteiligit  l^.  thoiuas  super  d. 
cnp.  II  Cpi^t.  t'auli,  leciione  i ,  de  discessione  a  Ro- 
hliiiib  impi»riO  noh  soluui  temporali ,  sed  etinin  a  spi- 
Hltjali ,  scilicet  a  hde  catbolica  Rbnianae  llcclesiae. 
Ea  Is^o. 

Et  imperium  in  Asiam  reverletur.  Htahumeiicum  im- 
t>crium  intelliui  Beiuleius  :  ita  ut  ex  prx^Critis  Ta- 
cile  coliigas  Laclanrmm  in  futuruin  quoquC  prb- 
plietain  veracem  fore.  toEii. 

Si  tnnla  mole.  Respexisse  videtui*  Lactanlius  ad 
illud  Virgilii : 

Taniee  molis  erat  Itoroanam  condere  genlem ! 

Quod  non  humanis  wque  vxrlbns^  elc.  Mss.  iS  rec. 
et  5  ediii  liabentt  non  ab  humanis^  etc.  Sed  perpo- 
ram  addita  pr<epositio  ab^  quae  a  priori  qUoque  mem- 
bro  abesl. 

Namel  A^gyptio^j  etc.  Non  hoc  agil,  ut  monar- 
cbias,  vel  apud  Danielein ,  vel  in  Apocalypsi  signiA- 
catas  receiiseai,  in  quibus  i£gyptiacuni  ii4»nest,  lie- 
que  Gra:cuni  aliiid  quam  Macedonicum  :  deinde  licet 
popiiliis  Dei  ifDgyptio  atque  Assyrio  servierit,  a  Persa 
laiiien  atqiie  Macedoiie  ruit  tiiius.  Alioqui  erat  etiatn 
Aniiociius  bic  iiumeraiidus.  Quare  auetnr  boc  taiilum 
facit,  ut  exemplo  osteiid.it,  Roni.inam  potentiam 
posse  iiiterire,  qiiia  floreniissima  oibis  imperia  con* 
cideruiit.  Uetul. 

Tanlo  majore  decident  lapsu.,.  ad  ruinam^  qux 
iunt  cceteris  altiora.  Claudian.  : 

Toiluntur  in  altum^ 
Ut  lapsu  graviore  ruant.    FaiocQnrs. 

Non  inscile  Seneca ,  elc.  Quod  hic  ex  ^enecn  Cltat, 
flori  est.  FefellitLactnntiiitii  pnp.noineii  Annasi,  qiiotJ 
Fioro  codices  nonnuiti  aiiribuiint,  hDiinulli  ellam  id 
agiiOsciini ,  omis^o  Floi  i  nominc ,  est  Ciiim  pl-asno- 
men  Anna^i  propriuin  Senecardm.  Errant  etiam  qtli 
hujus  disiribuiionis  iu  xtates  Seuecam  Philosoplium 
aiictorem  auUimant.  Ex  Jo.,  IsaacO  Po.ntaivo  et  SaLma- 
810.  Si  quis  plura  de  bac  re  Velil,  adeat  Clariss.  Vos- 
sium,  de  llistoricis  lati.iiis. 

Distribuii  in  cetates.  MSs.  i  rcc.  tdtideidque  l(dd., 
pe\'  (glatci. 


793  LIBER  TH.  DE 

parsTiODiinum  reliiiqiiatur;  et  unde  mille  processe- 
rtnt,  vix  prodienk  ceutum.  De  cultoribus  etiam  Dei 
du»  partes  interibunt ,  ei  tertia  qus  fuerit  probaia , 
remanebit. 

CAPUT  XVII. 

De  fal$o  propheta  et  incommodit  piorum^  et  Uliui 
internecione. 

Sed  planius,  quomodo  id  eveiiiat,  exponam.  Im- 
minente  jam  temporum  conclusione,  proplieia  ma- 
gnus  initietur  a  Deo,  qui  coiivertat  homiiies  ad  Dei 
agiiiiionem,  etaccipiat  potestaiem  mirabilia  facieiidi. 
Ubicumque  non  audierint  eum  homines,  claudetcoe- 
lum ;  et  abstinebit  imbres,  et  aquam  convertet  in 
sanguinein,  et  cruciabit  illos  siti  ac  fame;  et  quicum- 
que  conabitur  eum  laedere,  procedet  ignis  de  ore 
ejus,  atqiie  amburet  iilum.  His  prodigiis  atque  virtu- 
tibus  coiivertet  niultos  ad  Dei  cu|!um;  peractisque 
operibus  ipsius,  aiterRex  orietur  ex  Syria  inalo  spi- 
ritu  genitus,  eversor  ac  perditor  generis  humaui,  qui 
reliquias  illius  prioris  inali  cum  ipso  simul  deleat. 
Hic  pugnabit  adversus  prophetain  Dei ;  vincet,  et  in- 
lerficiet  eum,  et  insepultum  jacere  paiietur.  Sed  post 
diem  tertium  reviviscet ;  alque  inspectantibus  et  mi- 
rantibus  cunciis,  rapietur  in  coelum.  Rex  vero  ille 
teterrimuseritquidem  etipse,  sed  mendaciorum  pro- 
pheta;  et  seipsum  constituet  ac  vocabit  Deum ,  et  se 
coli  jubebit  ut  Dei  fiiium  :  et  dabiiur  ei  poiesias,  ut 


TITA  BEATA.  794 

A  faciat  signa  et  prodigia ,  quibiis  visis,  irretiat  homi- 
nes  ut  adorent  eum.  Juhebit  ignem  descendere  de 
coelo,  et  solem  a  suis  cursibus  stare,  et  imaginem  lo- 
qui ;  et  fient  haec  sub  verbo  ejus  :  quihus  miraculis 
etiam  sapieniium  plurimi  allicientur  ab  eo.  Tunc 
eruere  templum  Dei  conabitur,  et  justum  populum 
persequetur;  et  eril  pressura  et  contritio,  qualis  num- 
quam  fuit  a  principio  mundi. 

Qiiicumque  credideriut  atque  accesserint  ei,  signa- 
buntur  ab  eo  tanquam  pecudes  :  qui  autem  recusave* 
rint  notam  ejus,  aut  in  montes  fugieni,  aut  compre- 
bensi  exquisitis  cruciatibus  necabuntur.  idem  justos 
homines  obvolvet  lihris  propheiarum ,  alque  ita  cre- 
mabit ;  et  dahitur  ei  desolare  orbem  terrae  mensibus 
quadraginia  duobus.  Id  erit  tempus ,  quo  justiiia 

B  projicietur,  et  innocenlia  odio  erit ;  quo  maii  bonos 
hostiliter  praedahuntur  :  non  lex,  aut  ordo,  aut  mili- 
tiae  disciplina  servabitur;  non  canos  quisqiiam  reve« 
rebitur,  non  officium  pietatis  agnoscet;  non  sexus  aut 
iofantiae  niisercbitur  :  confundentur  omnia  et  misce- 
buntur  contra  fas,  conira  jura  naturae.  Ita  quasi  uno 
communique  latrocinio  terra  universa  vastahitur. 
Cum  haec  iia  cruiit,  lunc  justi  et  sectatores  veriutis 
segregabunt  se  a  malis,  et  fugieni  in  solitudines.  Quo 
audito,  iinpius  rex  inflammatus  ira  veniet  cum  exer- 
cilu  magno,  et  admotis  oinnihus  copiis  circumdahit 
moniem,  in  quo  justi  tnorabuntur,  ut  eos  comprehen- 

C  dat.  Illi  vero,  ubi  sc  clausos  undique  alque  obsessos 


VARIORUM  NOTiE. 


Prodient.  Ita  mss.  et  cditi.  De  hac  forma  dixi  ad 
lib.  IV,  cap.  13,  nnte  finein. 

Quas  fuerit.  Recie,  ex  mss.  et  editis.  In  nonnullis 
excusis,  fuerat. 

Prophela  magnut.  EWnm  Thesbiten  inlelligil,  uti 
conslai  ex  infra  poiieiido  Fragrnenlo  de  extremo  Judi- 
eiOy  sub  nomine  Lactanlii ;  quod  fr.igmentuni  leges 
post  librum.  Plcraqiio.  qiix  hic  recenset  Lactantius, 
sunt  plane  aypoifa.  Vjde  lihrum  de  Aniichristo  R. 
Thom:e  Malvenda:  Theologi  Doininicani,  lib.  ix,  c.  16, 
ad  linem. 

Et  accipiat.  Legitur  accipiet  apiid  Biinemnn.,  qui 
liujus  vocis  sic  ratiimem  leddit.  —  Ila edo iii  fuiuro  ex 
Goih.  et  Reiinm.  Connecte,  Miltetur...  et  accipiet;  por- 
ro,  claudet,  abtiinebit,..  convertet...  comburet.  Ita  de 
mendaciorum  propheta  infra,  etdahiiur  eipotestas^  etc. 
et  de  codciii  iii  cpit.  c.  71  :  accipiet  potestatem  mira- 
bilia  faciendi,  BuN.  jv 

'*  Procedel...  da  ore.  Lips.  2,  3,  ex  ore,  ul  lib.  vi, 
cap.  18  :  ne  verbum  malum  procedat  ex  ore^  etc.  Sed 
aiictor  elegantis  episiolu!  ad  Celaniiain  in  Panliiii 
Niiliiii  Append.  p.  15  (quae  in  Hierony.  ep.  li)  : 
Numquam  malum  verbum  de  ore  tuo  procedat,  Ipse 
Lact.  procedere  ore,  ex  ore,  de  ore.  Bun. 

Amburet  illum,  Hoc  verbum  Laclantio  familinre  est. 
Mss.  Caiic,  Jun.  ei  9  rec.  ac  edit.  sex,  comburet. 
Vide  iiifra  cap.  21 ,  perstringentur  igni ,  atque  ambu- 
rentur. 

Alter  rex  orietur  ex  Syria.  Somiiium,  qno  typus  An- 
ticliristi ,  reges  Syri;e  vexatores  Jii(l:eoriiiii ,  Da- 
niel.  xxt,  cum  antichrislo  cliribliaiiaui  Ecclesiam  vas- 
tante  confundilur.  Bun. 

Hic  pugnabit  advenus  prophelam  Dei.  Niliil  certi  in 
his  ei  &equciitibus  iiiest,  quae  fabulosis  iraditionihus 
debentur.  Cell. 
.    Rex  iUe.  Vide  Matth.  xxiv,  2;  Thessalon.  ii. 


Seipsum  constituet  ac  voeabit  Deum,  et  $e  coli  jubebii, 
Sic  lego  cuin  mss.  6  Reg.,  4  Colb.,  Marm.,  1  Cla- 
rom.,  Brun.  et  12  ediiis.  At2  Bonon..  2Reg.  rec.,1 
Colbert.  ac  vocari  Deuw^  se  coli  jubebit.  Mss.  Regio- 
Put.,  Tonies.,  1  (^olb.,  1  Clarom.  aevocari  Deum  se 
c(Bli  jubebil.  Sed  in  Regio-Put.  deest  se, 

Imaglnem.  Heuinaiin.  vult  legi  imagines^  id  est,  si- 
mulacra. 

Sub  verbo  ejus,  Id  est,  co  adhuc  loquenle.  Vindi- 
cavi  pluribtis  lianc  forinulam  ad  L  iv,  c.  15 :  S/altm- 
que  sub  vcrbo  ejus.  Bun. 

Quibus  miraculis,  Apocal.  xiii,  2;  The^s.  ii. 

Eruere  templum  Dei  conabitur.  1  Beg.,  1  Colb.  et 
Brun.  evertere. 

Desolare  orbem.  Daniei.  vii,  Apocalyps.  ii. 

Quadraginta  duobus.  }iss,  Torn.  sexaginta,  1  Colb. 

XLIII. 

PrcBdabuntur,  Mss.  3  rec.  et  ed.  Rom.  1470,  prop- 
iiabuntur. 

MHitiie  disciplina,  Reiinm.,  malitim  disciplina,  ut 
quoque  prave  Cellar.  editio  iii  Epit.  c.  71,  ubi  Taur. 
etalii  :  rion  irnperii  dignitas  conservabitur,  non  militio! 
disciplina.  Bun. 

Commtinti^tt^  latrocinio.  Jun.,  1  Colb.  et  10  edd. 
communi  gravique  lalrocinio, 

Cum  hmc  ita  erunt.  Sic  lego  ciim  Regio-Put.  et 
muliis  aliis  ac  5  editis;  mss.  5  rec.  Cum  hac  ita  fa- 
cta  erunt.  Scripti  10  rec.  et  7  vulgati,  Cum  hcec  facta 
erunt, 

Tuncjusti,  Mss.  4  totidemque  edd.  tumjusti, 

Ut  eos  comprehendat,  Suffecerit  semel  monuisse 
Lactanlium  pariim  ex  Apocilypscos  libro  :id  suum 
seiisum  deiorio,  prtim  ex  versibus  Sihyllinis,  iie  siio 
dicam  ingenio,  bunc  de  venturi  Autichrisli  signis 
centonem  conflasse. 


70!  FIRM.  LACTANTH  DIVIN.  INSTIT.  7» 

abexlremis  finibiis  plagac  seplenlrionalis  orieiur,  qui  A  fuscabitar,  ut  vix  inler  noctem  diemque  disccrnaiur. 

Luna  jam  non  tribus  deficiet  horis :  sed  perpetuo  san- 
guine  obfiisa,  meatus  extraordinarios  peraget,  ut  non 


tribus  ex  eo  numero  deteiis,  qui  tunc  Asiam  obtine 
bunt,  assumeUir  in  societniem  a  cteteris,  nc  princeps 
omniiim  consliliieiiir.  Ilic  insustenlabili  dominalione 
vexabit  orbem :  diviiia  et  hiimana  miscebii ;  infanda 
dictu  et  execrabilia  molieiiir ;  nova  consiiia  iii  pectore 
suo  volutabii,  ut  proprium  sibi  consiiluat  iinperium, 
leges  commutet^  el  suas  sanciat ;  contaminabit,  diri- 
piely  spoliabit,  occidel.  Deniqiie  immutalo  nomine, 
atque  iinperii,  sede  iraiislala,  confusio  ac  perturbatio 
humani  generis  consequetur.  Tuin  vero  detestabile 
atque  aboininandum  lempus  exisiet,  quo  nulli  bomi- 
num  sit  viia  jiicunda. 

Everlenturfunditusciviiaies,  aique  interibunt,  non 
modo  ferro  atque  igni,  verum  eliam  ierrso  motibus 
assiduis,  et  eluvie  aquarum,  et  morbis  frequeniibtis,  B 
et  Tame  crebra.  Aer  enim  viiiabitur,  ei  corruptus  ac 
pestilens  (iet,  modo  importtinis  imbribus,  modo  iiiu- 
tili  siccilale.  nuiic  frigoribus,  nunc  sestibus  nimiis; 
nec  lerra  homini  dal/it  fruclum:  non  segesquidquam, 
non  arbor,  non  viiis  ferel.  Sed  cum  in  flore  spem 
inaximam  dederint,  in  iruge  decipient.  Fontes  quoque 
cum  fluminibus  arescent,  ut  iie  poius  quidem  sup- 
petat;  etaquae  in  saiiguinem  aut  amariiudinem  muta- 
buntur.  Propter  hac  deficieiit  et  in  terra  qiiadrupe- 
des,  ei  in  aere  volucres,  et  in  mari  pisces.  Prodigia 
quoque  in  coeio  mirabilia  menies  hominum  inaximo 
terrore  confundent,  ei  criiies  comeiarum,  et  solis  te- 
nebrae,  et  color  lunsR,  el  cadentium  siderum  lapsus. 
Nec  tamen  baec  usitato  modo  fient :  sedexistentsubito 


sit  homini  promptum,  aut  siderum  cursus,  aut  ratio- 
ncm  temporum  agnoscere:  fiet  eniin  vel  aesias  In 
hyeme,  vei  hyems  in  aestate.  Tiinc  anniis  breviabimr, 
et  mensis  minuetur,  et  dies  in  angustum  coarctabiiur. 
Steilae  vero  creberrimae  cadent,  ut  ccelum  omne 
caecum  sine  uliis  liiminibus  appareat.  Montes  quoqoe 
altissimi  decideiit,  et  planis  aequabuntur :  mare  inna- 
vigabile  consiituetur. 

Ac  ne  quid  malis  hominum  lerracque  desii,  audietur 
e  coelo  tuba;  quod  hoc  modo  Sibyila  denuntiat, 
dicens : 

Iiaque  trepidabunt  omnes,  et  ad  luctuosum  illum 
sonitum  contremiscent.  Tuni  vero  per  iram  Dei  ad- 
versus  homines  qiii  jiisiitiam  non  agnoverunt,  saeviet 
rerruin,  ignis,  fames,  morbus,  et  super  omnia  metos 
semper  impendens.  Tuiic  orabunt  Deum,  et  non 
exaudiet;  optabitur  mors,  et  non  veniet:  ne  nox 
quidem  reqiiiem  timori  dabit ;  nec  ad  oculos  somnos 
accedet  :  sed  animas  hominum  solliciiudo  ac  vigilia 
macerabit:  plorabunt,  et  gement,  et  dentibus  stri- 
dent;  gratulabiinturmortuis,  etvivosplangeni.  Ilis  et 
aliis  pluribus  malis  solitudo  fiet  in  terra,  et  eril  de- 
formatus  orbis  atque  desertus ;  quod  in  carminibos 
Sibyllinis  ita  dicilur : 

£mu  McjfA^  «KOffifcof,  dxo»Miiiv«f»v  M^innn. 

et  ignota  et  invisa  oculis  astra ;  sol  in  perpetuum  C  Ita  enim  conficietur  humanum  genus,  nt  vix  decUna 

VARIORUM  NOTiE. 


7ri6tif  ex  eo  numero  deletis.  Ex  omnihtis  ferme 
mss.  et  U  vulgatis  addidi  eo,  quod  nonnullis  editis 
deesl.  Iii  2  Colb.  est  ex  eis, 

Leges  commutet^  et  sitas  Mticiai,  Subsiitiito  ( ut  Be- 
tuleiiis  intelligii)  iti  Evaiigelii  iocuiii  Alcorano.  Qiioad 
lectioiiein  textiis«  sequor  aniiiiuiores  et  nieliores 
mss.  1  Boii.,  Rcgio  Pnt.,  2  al.  Rf*g  bonoi  iioloi*.  Al 
scripti  8  rec.  etii  cdil.,  commutabit lanciet, 

Contaminabit.  Forte  respexil  faciiiora  iniliiiim  et 
libidiiiem,  de  qiia  lioc  vcrbum  conianiinare.  Ulitiir 
'  I.  1,  c.  iO :  libidinibui  effrcenalis  omnein  sexum...  con- 
tiiminantibut.  '  Bun. 

Immutato  nomine  alque  imperii  sede,  Subaudi  cx 
proxiino,  immutato  nomine  se   imperii;   iiisi  malis 
transpoiiere,  ul  epitom.  cap.  71:  nomen  imperii  se 
demque  mutabit.  Bun. 

Tumvero,  1  Claroin.  Tunc;  Jun.,  5CoIb.,  Brun.  et  5 
edit.  Tam. 

Evertentur.  Mss.  7  rec.  et  5  vel.  edit.  in  aliis 
eruentur.  Eadem  lectioiium  varietas  inrra ,  cap.  17, 
initio. 

Fame  crebra.  i  Brun.,  morle  crebra. 

Aer  enim  vitiabitur,  Unde  haec  bingularia  habeat 
Lartaiit.  iion  dicii,  quauivis  noniiulia  px  Scripiuris 
haiista  siiil  de  signis  venliiri  judicii.  Rectc  inonet 
Thomasiiis  muita  iii  huc  libro  a  Platonc  el  Origcne 
desuiiipta,  ab  omnibus  esse  cavenda.  Rivetus  m  Not, 
tnanuscript, 

Modo  importunis,  In  mss.  sex  et  editis  8  praecedit 
copiila  et,  qtix*  a  caeteris  ahest. 

fion  seges,  Mss.  4  rec.  et  omnes  fere  impressi, 
mc ;  1  Culb.  non  segetes, 

Amaritttdinem.  Lips.  2  amdritudines,  Epit.  ۥ  71 : 


D 


aqua  omnis  partim  mutabitur  in  cruoremf  partim  anus'' 
ritudine  vitiabitur,  Buii. 

Et  crines  comeiarum,  etc.  Pleonasmus.  Coinetas 
enim,  inquit  Plin.,  Graici  vocant  iiostri  crinitas,  hor- 
renies  criiie  sanguineo,  et  coinarum  modo  in  vertice 
hispitlas.  Betuleius. 

Et  solis  tenebrte,  Apoc.  vi,  Act.  ii,  Joel.  n, 
Matih.  XXIV. 

Invisaocvlis.  Id  est,  nonvisa.  Hodie  fere  pertinet  ad 
laiiniiatem  neglecinm.  Hoc  sensuveteres  sacpe  invisiu 
posuerunt.  Cicero,  Harusp.  resp.  cap.  27:  Occulta  et 
waribus  non  invisa  solum^  sed  etiam  inaudila  sacra,  Bv>, 

Siella:,  Maith.  xxiv,  Murc.  xin. 

Sibylla.  In  Carm.  Acrosiicli.  Scrm.  8. 

SocXTrtyg.  Iiiterpret.  Lat.  ex  Bon.  aiiiiq. 
Tul)a  e  ccblo  vocem  multis  ululatibus  dabit. 

Adversus  homines,  Mss.  3  rec.  et  7  edd.  adversum, 

Quijustitiam  non  agnoverunt,  Expunxi  Dei  ex  ^il. 
Is.  et  oinnibiis  fere  mss.  Est  autein  in  novem  reoen- 
lissimis  mss.  et  in  vuigatis. 

Impendens,  Sic  restitui  ex  cunclis  mss.  et  6  editis. 
Iii  viilgaiis  10  legiiur  impendent,  In  edii.  Gyinnic.  ct 
Betul.  impendet, 

Ne  nox  quidem,  Mss.  6  rec.  ct  16  edd.  nec, 

Deniibus  strident,  Mss.  3  rec.  et  12  edil.  uridebmit, 
Utraque  leclio  bona ;  diciiur  eniin  strideo^  et  ttrido. 

*E(TT«i  xocr/Aoc,  eic.  Interpr.  Lai. 

Erit  mundus  slne  ornaiu,  pereuntibus  hominibus. 

Erroct  xovfAoc,  cic.  Esl  allusio  ad  mundi  signiflcatio- 
neni ;  n.im  sicut  apud  Gra^cos,  ita  apud  Latinos,  mun- 
dus  nomen  ab  ornatu  hahet :  de  quo  Hermes,  Plato, 
Arist.,  Cic.,  Plin.  Hic  Sibyliae  versus  legitur  Ser- 
moue  7. 


793  LIBER  Tll.  DE 

parsTiODiinum  re)iiiquaiur;  et  unde  mille  processe- 
rtnt,  vix  prodient  ceulum.  De  cultoribus  eliam  Dei 
du»  partes  interibunt ,  et  tertia  quae  fuerit  probata , 
remanebit. 

CAPUT  XYII. 

De  falso  propheta  et  incommodh  pimm^  et  Uliui 
intemecione. 

Sed  planius,  quomodo  id  eveniat,  exponam.  Im- 
minenie  jam  tcmporum  conclusione,  propbeia  ma- 
gnus  milietur  a  Deo,  qui  coiivertat  bomines  ad  Dei 
agnilionem,  etaccipiat  potestatem  mirabilia  faciendi. 
Ubicuinque  non  audierint  eum  homines,  claudetcoe- 
lum ;  et  abstinebit  imbres,  et  aquam  converlet  in 
sanguinem,  et  cruciabit  illos  sili  ac  fame;  et  quicum- 
que  conabitur  eum  Isedere,  procedet  ignis  de  ore 
ejus,  atqiie  amburet  illum.  His  prodigiis  alqiie  virtu- 
tibus  convertet  niuhos  ad  Dei  culium;  peraclisque 
operibus  ipsius,  alterRex  orietur  ex  Syria  malo  spi- 
ritu  genitus,  ever.sor  ac  perditor  generis  bumani,  qiii 
reliquias  illius  prioris  inali  cum  ipso  &imul  deleat. 
Hic  pugnabii  adversus  propbetain  Dei ;  vincet,  et  in- 
terficiet  eum,  et  insepulium  jacere  patietur.  Sed  post 
diem  tertium  reviviscet ;  aique  inspectaniibus  et  mi- 
rantibus  cunciis,  rapietur  in  coelum.  Rex  vero  ille 
teterrimuserit  quidem  et  ipse,  sed  mendaciorum  pro- 
pheta;  et  seipsum  consiituet  ac  vocablt  Deum ,  et  se 
coli  jubebit  ut  Dei  Glium  :  et  dabitur  ei  poiesias,  ut 


TITA  BEATA.  794 

A  faciat  signa  et  prodigia  ,  quibus  visis,  Irreliat  bomi- 
nes  ut  adorent  eum.  Jubebit  ignem  descendere  de 
coelo,  et  solem  a  suis  cursibus  siare,  et  imagioem  lo- 
qui ;  et  fient  liaec  sub  verbo  ejus  :  quibus  miraculis 
etiam  sapieniium  plurimi  allicientur  ab  eo.  Tunc 
eruere  templum  Dei  conabiiur,  et  justum  populum 
persequetur;  et  erit  pressura  et  conlriiio,  qualis  num" 
quam  fuit  a  principio  mundi. 

Qiiicumque  credideriiit  atque  accesserint  ei,  signa- 
buntur  ab  eo  tanquam  pecudes  :  qui  autem  recusave* 
rint  notam  ejus,  aut  in  montes  fugieni,  aut  compre- 
hensi  exquisilis  cruciatibus  necabuntur.  Idem  juslos 
homines  obvolvet  libris  propbeiarum ,  atque  ita  cre- 
mabit ;  et  dabitur  ei  desolare  orbem  terrae  mensibug 
quadraginia  duobus.  Id  erit  tempus,  quojustiiia 

B  projicietur,  et  innocentia  odio  erii ;  quo  mali  bonos 
hostiliter  praedabunlur :  non  lex,  aut  ordo,  aut  mili- 
tiae  disciplina  servabiiur;  non  canos  quisqiiam  reve« 
rebilur,  non  officium  pietatis  agnoscei;  non  sexiis  aut 
iofaniiae  miserebitur  :  confundentur  omnia  et  misce- 
buntur  contra  fas,  contra  jura  naturae.  Ita  quasi  uno 
communique  latrocinio  terra  universa  vastabiiur. 
Cum  hxc  iia  eruiit,  tuuc  justi  et  sectatores  veritatis 
segregabuni  se  a  malis,  et  fugieni  in  soiitudines.  Quo 
audito,  iinpius  rex  inflammaius  ira  veniei  cum  exer- 
citu  magno,  ei  adinutis  omnibus  copiis  circumdabit 
moniem,  in  quo  jusii  morabuntur,  ut  eos  comprelien- 

C  dat.  Illl  vero,  ubi  se  clausos  undique  atque  obsessos 


VARIORUM  NOTiE. 


Prodient.  Ita  mss.  et  cditi.  De  hac  forma  dixi  ad 
lib.  IV,  cap.  13,  nnte  riiiem. 

Qiue  fuerit.  Recte ,  ex  mss.  et  ediiis.  In  nonnullis 
excusis,  fuerat, 

Propheta  magnus,  EWnrn  Thesbilen  intelligit,  nli 
conslai  ex  infra  poneiido  Fragmeiito  de  extremo  Judi- 
dOj  sub  nomiiie  Lnclantii ;  quod  frngmentiim  leges 
posi  librum.  Plcraqiio  qiix  hic  recensel  Lactantiiis, 
sunt  plane  Siypafa,  Vide  librum  de  Aniichristo  R. 
Thoin:e  Malvenda;  Theologi  Doininicani,  lib.  ix,  c.  16, 
ad  finem. 

Et  acciffiat.  Legitur  accipiet  apiid  Biineman.,  qiii 
liujus  vocis  sic  raticmcm  leddit.  —  Iia  edo  in  fuiuro  ex 
Goth.  et  Reimin.  Coniiecle,  Mittetur.,.  et  accipiet; por- 
ro,  claudet,  abtiinebit..,  converlet...  combnret.  Ita  de 
mendaciorum  propheia  infra,  enlabiiur  eipoiestas^  etc. 
et  de  codciii  iii  cpii.  c.  71  :  accipiet  potestateni  mira- 
bilia  faciendi.  Bun. 

'*  Procedet...  de.  ore.  Lips.  %  3,  ex  ore,  ut  lib.  vi, 
cap.  iS  :  ne  verbmn  malum  procedat  ex  ore^  etc.  Sed 
aiiclor  eleganiis  epistolo!  ad  Celaniiaiii  in  Paiiliiii 
Nol.ini  Appeiid.  p.  15  (<|U3e  in  Hicrony.  ep.  li)  : 
Numquam  malum  verbum  de  ore  tuo  procedat,  Ipse 
Lact.  procedere  ore,  ex  ore^  de  ore.  Bun. 

Amburetillum,  Hoc  verbum  Lactanlio  familinre  cst. 
Mss.  Canc,  Jun.  ei  9  rec.  ac  edit.  sex,  comburet. 
Vide  iiifra  cap.  21 ,  perstringentur  igni ,  atque  ambu- 
rentur. 

Alter  rex  orietur  ex  Syria.  Somiiiuni,  qno  typus  An- 
tichristi ,  reges  Syri;c  vexalores  Jiidieoriiin ,  Da- 
niel.  XXI,  cum  aniiclirislo  cbribliaiiatn  Ecclesiam  vas- 
tanie  confiindiiur.  Bun. 

Hic  pugnabit  adversus  prophetam  Dei.  Niliil  certi  in 
his  et  sequcntibus  iiiest,  qiiae  fabulosis  traditioiiibus 
debentur.  Cell. 
.    Rex  ille.  Vide  Maitb.  xxiv,  2;  Thessalon.  ii. 


Seipsum  constituet  ac  voeabit  Deum,  et  se  coli  juMit. 
Sic  lego  ciim  mss.  6  Reg.,  4  Colb.,  Marm.,  1  Cla- 
rom.,  Brun.  et  1*2  editis.  At!2  Bonon.,  2Reg.  rec.,1 
Colbert.  ac  vocari  Deum^  se  coii  jubebit.  Mss.  Regio- 
Pnt.,  Tonics.,  1  (iOlb.,  1  Clarom.  ac  vocari  Deum  se 
coeli  jubebit.  Sed  in  Regio-Put.  deest  se. 

Imaginem.  Heuniaiin.  vult  legi  imagines^  id  est,  si- 
mulacra. 

Sub  verbo  ejus,  Id  est,  eo  adbuc  loquente.  Vindi- 
cavi  pluribns  lianc  ronnulam  ad  i.  iv,  c.  13 :  Statim- 
que  sub  vcrbo  ejus.  Bun. 

Quibus  miracuUs.  Apocnl.  xiii,  2;  Thess.  ii. 

Eruere  templum  Dei  conabitur.  1  Reg.,  1  Colb.  et 
Briin.  evertere. 

Desolare  orbem.  Daniel.  vii,  Apocalyps.  ii. 

Quadraginla  duobus.  Mss.  Torn.  sexaginta,  1  Colb. 

XLIII. 

D  Prcedabuntur.  Mss.  3  rec.  et  ed.  Rom.  1470,  pror- 
tiabuntur. 

Militiie  ditciplina.  Reimm.,  malitim  disciolina,  ut 
quoque  prave  Cellar.  edilio  iii  Epil.  c.  71,  nbi  Taur. 
etalii  :  vion  imperii  dignitas  conservabilur,  non  militiai 
disciplina.  Bun. 

Communique  latrocinio.  Jun.,  1  Colb.  ct  10  edd. 
communi  gravique  ktrocinio. 

Cum  h<Bc  ita  erunt.  Sic  lego  ciim  Regio-Put.  et 
muliis  aliis  nc  5  edilis ;  mss.  5  rec.  Cum  haic  ita  fa' 
eta  erunt.  Scripti  10  rec.  et  7  vulgali,  Cum  hcec  facta 
erunt. 

Tuncjusti.  Mss.  4  totidemque  edd.  tumjusti. 

Vt  eos  comprehendat.  SufTecerit  Femcl  mnnuisse 
Laciantiiiin  partiin  cx  Apocilypseos  libro  :id  suum 
sensum  deiorio,  partimex  versibus  Sibyllinis.  nesiio 
dicnm  ingeiiio,  hunc  de  venturi  Auticbristi  signis 
centonem  conflasse. 


m 


FIRIi.  LAOTARTll  Divm.  INBTIT. 


ni 


yfmmi,  6i(>l«mfll»Uhlll(]  mm  fdMfHdKinii  tSt  AWti-  A  if^fi  ^^tk^  ItoK^^tffcc,  IviM  II  t^lfAlif  lt«2  >kt^t 


llUrri  Mlestli  ifflfllOraHtthl;  «t  eftltftili^t  em  D^Us,  «I 
miilet  hig§W  rAlgiiUHi  di>  Mlo,  tjtti  eo^  erl^iat  ao  H-> 
beftt,  ottnCHltJUtf  implU^  feifO  ii;ftiqU«  Ui^perdtft. 

CAPUT  xviif. 

D$  mundi  eoitltls  in  eatremo  <  ae  i<e  tt<  pradiclig  « 

H«t  ilft  fUturfl  e»fte{  eum  propiict:»  ditines  et  t)ei 
spiKtU;  tUid  elidni  Tates  ei  iiistlnetu  difeftiortum  deel* 
nePUfli.  Hysiaspes  tlnlnt,  quem  supefitts  nomihilvl^ 
descHpta  irtiquitate  s«euii  iiujUs  e&tremi|  pidl  M  fi^ 
delds  a  rfoceniibus  segregatbsj  ait  eum  fletd  et  ge^ 
ffiittt  dkierliiirUs  esse  Hd  co^lum  mftriUl^  et  IrtipldlttttM 
m  fldem  Jovls ;  Joterti  respeciUrum  ad  terrdmi  ei 
iiUditurum  Tdces  iiomiuum  i  utque  imfiios  eKtinetu-  ^ 

rum:  Oua)  dmniii  trersi  sunt,  pfxter  Uiium  i  quod  Jo^ 
tem  diiit  illa  ^clorum  (|U32  Deus  raciet.  Bed  et  illiid 
libn  ^lrid  dscmdiium  fTaUde  SUbtraclum  eit;  liiissuttl 
\H  a  Patre  tunc  Flllum  Del,  Qui  deteils  omuibul  ffta^ 
iis,  pios  liberet.  Quod  Hefmes  tamen  nUn  disslmuia-^ 
Yit.  In  eu  enim  llbro,  (]Ui  ^^yop  Tl>ctoHu8Crlbiluri 
|jditt  eUumeratldU&m  maloruiti  de  quibus  dlximUSi 
lulijecit  h;ec  :  EiiSn  W  TocOta  fi5«  yhnfKt,  3i  'AerisXil- 
*li,  Hiz  i  ii^pioi,  xcti  ^at^p.  «tti  Bthg,  *ott  tov  tfpdl»tbO 
tnl  ivbg  9coO  SripLtnnpyhi,  im^i^atg  toc?  ytibiJshbtg ,  M 
tij  IflrtJToO  Pd'J>i5«e  Tof?  rtnnvrbts,  t^  &^96$  Miptitritit 
Hi  dtfft^^a,  t^i  ariweiettX«cr&]ii*jff  rnv  ttXdevDv,  i»i  f^   i»-' 


inirti&tkfi  iiffi*fii  Ifri  rd  d/9;(«rdf  iR^2  lbrliiHrl<nnid>ry  tly 
f0H^roO  K^t^/iu».  Siiiyllffi  quoqne  non  aliter  fof e  ostlHH 
dunt,  qnam  ut  Dei  Filiusa  sunimu  patrc  mlitituri  qill 
et  jusios  liberet  de  manibtis  impiorum,  et  injusios 
cum  tyrannis  sxvieatibus  deleal ;  e  quibus  una  sic 
tradidit : 

Kttl  Mt  4t«  Mlcv  p«#act>«  «Cf^^i)4  1«*  ItiiM  , 
Oavraf  dUl  ^iXtl;  {uydXouf  xaX  fdra^  of latev« ; 
l^t'  ouTtfis  fcfi9i<  ttfxai  u«'  ttflhov  avtfdmoi^. 

llem  alia  Sibylta  : 


KxA  xi-i'  ok'  i[«>.iou  «ifi^ttu  lt^«  ^iXfa, 
0{  mtvdv  YO-tav  icavvci  «oUjtoio  «omIo. 


£t 


rursus  a 


lia: 


Zufiv  ftv9£^«TC»«ov  Ik'  oij^tvi  )ic'.|Uvov  clptl  , 
Ktt  Iko^»!  Mlwf  XMcti  ^t*tt«6i  <ei  ^(«(mc. 


CAt>Ut  XIX. 

beadventu  Chrisii  adjudicium^  et  de  faUo  propkiUt 
deviclo, 

Opprenso  igitur  orbe  terr»,  eum  ikd  destruefidsifii 

immendorUm  vlrium  tyrannidem  humanie  opcA  deA^ 

cerint,  siqUidem  captd  inundo  cum  mdgnis  latrotiUnt 

etiereiiibub  Incubdblt,  divino  iiulilio  tautn  itia  ealt- 

mitlis  indlgeblt.  Commotus  igitur  Deus  et  (lerieulo 

ancipitl»  et  iniseranda  complor&tioue  JuStOrum,  mitw 

tei  protinus  tiberatorcm.  TunC  aperictur  coBlum  m^ 

XC0CV  c/.x0c6ajoaf,  ttq  /xiv  u^aTt  iroklSi  xaToX^o-ac,  n^  Bi  C  diuin  intempesta  et  tenebrosa  iiocte,  ut  in  orbe  toto 

VAItlORUM  NOTiE. 

Ae^.  br)h:t«  nntnf^.  favente  Vet.  ColbeM.  (|ui  liabet  «irv 
xaTa^rrwst.  Piuriinis  inss.  Gl:i'C:i  desuni,  In  edit.  Pa- 
ris*  tdi5,  ei  WhIcIi.  est  «ftoxatcd-Tiio-c ;  itl  ecierts 
iinpressis  aTrcxaTjio-Tuo-s ;  Laliiie,  r«5/f{ttili 

Una  sic  iradidU.  iialmniur  Sermoiie  quiuto»  ubl  ta- 
incn  tectiii  niiridce  variat. 

'H(ee,  elc.  Iiiierpret.  Lat.  : 


Et  mittet  regenu  Sic  restilui  ex  omnibus  mss.  et 
vet.  edit.  Uoin.  cjeierl  impressi,  et  emittet  regpm.  An- 
tiqiiiores  oditi  ileciini  quinti  sseculi  lcgnnl  mittet, 

Bysiaspe$,  lia  siipra  :  vide  Not.  ad  linein,  Cap.  15 
bujus  lib.  vii  lM8tii4  l)iv.  De  llystaspe  philosOithO 
vide  Stanleiuni  liist.  Philos.  Chaldaicae,  lib.  li,  cap.  2. 

Extenturos,  Mii.  4  Glarom.  el  7  edd.  extenturon, 

Missum  iri  a  Paire  tunc  Filium  Dei,  Sic  emendavi 
ex  niss.  el  piurimis  oditis. 

Hermes,  lii  Asciepio  ab  Apulcio  verso,  hoc  modo 
legiiniis  :  Tii;ic  nec  teira  constnbil ,  nee  navigabitur 
mare^  nec  ccelum  astrorum  cursibus ,  nec  siderum  cur^ 
sus  conttabit  in  calo,  Omnis  vox  divina  necessaria  ta- 
citurnitate  mutexcet :  fructus  terrce  corrumpentur^  nec 
foecunda  erit  teilus,  ei  aeripse  moRsto  tempore  laugui^ 
scei.  Hcec  et  talis  senectus  venitt  %nundi,  irreligio  ^  et 
inordinatio^  et  irrationabiUtas  bonorum  hominum, 

Aoyoc  TE>seo;.  Lat.  Sermo  perfectus ,  ciijus  nientio 
fil  l'b.  IV,  >upra,  cdp.  6» 

eV  av  Syj,  elc.  liitcrpretalio  lalina  :  Cum  hwc  ita 
facia  fuermt,  o  Anctepi^  tunc  dominuSt  et  pater^  et  Deus^ 
el  primi^  et  uniut  Dei  creator^  respiciens  qua  facta  iuri^, 
et  suam  voluntatem  in  hujusmodi^  id  esi^  bonum  oppo'- 
nens  temeritati,  ei  errorem  revocansj  matuiam  purgahitf 
partim  aqna  dilitens .  partim  igne  rapido  cremans ,  tu- 
terdum  bellis  et  pestilenliis  extergent,  ad  ttaium  pritti- 
num  perduxil  et  restituit  tuum  mundum.  A^rtepiutli 
paulo  alitor  Vertit  Aputeius;  ctoiiim  pro  et  Dimi,  ef 
primi  et  unius  Dei  creator^  ille  posiiit,  c<  Deus  primipo-' 
tensy  et  unius  gubernator  mundi.  Kx  coliaiione  appa-» 
ret  nec  Gnecain,  nec  Apulei;iiiam  leciioiiem  salvam 
aui  integram  esse.  Trismegiitus  in  Asclepio,  cap.  9. 

KaToXvo-ac.  Davisius,  c.  1,  corrigil ,  xaTaxXuo^c* 
Opliine;  iiain  Apiileiiis,  cap.  1,  illuvione  diluens  i 
binc  diluviiim  xoTaxXio-fAoc,  nostro  Lactantio,  lib.  ii, 
c.ip.  10,  cataclytmus.  iiuif. 

Kat  a7roxaTfo-T)]o-sv.  Sic  loss.  Regio  Put.  6t  8  alii 


Veniet  et  beatorum  volens  urbem  expagiiare ; 
El  quideln  a  Deo  Itex  inissus  ad  suos, 
Orones  perdet  Heges  magnos  et  viros  optimot ; 
£l  sic  judiciuni  erit  ab  immoriali  bomiuitms. 

'En  i^ifofk  In  ms.  RcgioPut.  est  cTti  t60tM|  ad 
istum» 

Kpio^cf  forati  Sic  restllni  ex  mss.  opiimii  Regio* 
Put.  et  aliolteg.  400»nnor.  ;2Colt).,  1  Bniu.  JKifiniiiii 
erit.  h\  4  Reg.  rec,  3  Colb.  et  editis  eat  xjiivtrrM,  jm 
D  dieabiiur, 

A^GiTOj.  hn  iego  cum  M.  Masuro,  propter  raetri 
ratioiiein,  sicut  est  in  6  Reg.,  in  Bonon.  antiq.,  8 
Colb.,  1  Clarom..  in  edit.  vet.  1  Roin.,  in  Isas;ina  ot 
Floreiit.  non  afrGiTot;,  nt  in  aliis  ediiis,  ab  immortali* 
bus  hominibus,  maic.  Sibylia,  Serm.  5,  ovtwc  sctm 
ayOtTov. 

tai  t6t\  Sermone  3,  Inierpr.  Lat. 

Kt  tunc  ex  sole  niittet  Deus  regem, 
Qui  omnem  terram  placabii  a  beUo  malo. 

*UE)iotj.  In  versibus  Sitiytlinis  iegitur  *fit)iidc6,  iu  I 
Reg.  ^HXtffi;  i  Colb.  "Hc^oto. 
'HfAcfijoac  io^ltiag.  Mss.  3  Reg.  rec.  et  ed.  ItOD. 

1470,  iniJitripag  rt  ^iiyov  dov^ca^.  Latine  : 

Noslrap  servitutls 
Jugum  iQt<»lerabile  in  coilo  itositum  tollet^ 
Et  leges  impias  solvet,  Vlucdlaque  vlOientt. 

Oppretto  igitur  orbe  terra*,  eic.  Animadtertio :  Is^ 
ctautius  sacrarum  Scripturarum  noa  Mtti»  ptritailf  «1 


797 


LIBBR  TII.  DB  tlTA  BflATAi 


m 


lumen  descendentis  Dei  tafiquain  fulfiir  afVartat;  AadduceiUur  ad  regem,  et  iri^f^piint  «dl;  lteo&f|iiM; 


quod  Sibylla  his  versibus  locuta  esi  i 

6iHe(JV  iv  IXItI, 

Htfec  est  Mox,  qune  d  nobis  propter  adventunl  regls  ^b  • 
Dei  nostri  pcrvigilio  celebt*at(ir  :  ciijiis  noctis  dupitik 
est  raiio,  qund  in  ea  el  vi(am  tiim  reccpit,  ciitti  t)nssiis 
est,  et  postea  hegnum  orbis  terrflfe  receptdrus  ^st.  Mic 
esi  eniin  iiberntor,  e(  judex,  et  ultof,  et  rek,  el  Deiik 
quem  nos  Clirisium  vocamus,  qui  pHu((quam  d^cen- 
dat,  boc  signum  dabil.  tadel  fepcnie  gladius  e  eoelo, 
ut  scinnt  jusii  ducem  sanctffi  mllitioi  desc^iistifum  ; 
et  descendet  coraitaritibiis  arigelis  iri  medium  terrx; 
et  antecedel  eum  flamma  inexiinguibllis;  ei  virtus 
angelorum  tradet  in  manus  jiistorum  multitudinem 
illain,  quan  montem  circumsederit,  et  concidetur  ab  ft 
hora  lerlia  usquead  vesperuni,  cl  (luel  sanguis  more 
torrentis;  deieiisque  oninibus  copils,  ilnpius  ^olus  ef- 
fUgiei,  ei  peril)it  ab  eo  virlus  sun. 

Ilic  csl  nntem ,  qui  appcllatur  Arilichristus  :  sed 
seipsum  Chrisium  mentieturi  et  conira  verum  dimi- 
cabit,  et  vicius  cfTiigiet,  et  bellum  s;epe  renovabit,  et 
sa!pe  vinceibr ;  ddnfec  quario  praelio  Cbntecds  omni- 
Lus  impiis  dcbcllaias ,  et  captus,  landcm  scelerum 
suorum  iuai  poenas.  Sed  et  c;cieri  principes,  ac  ty- 
ranni,  qui  contriverunt  orbem,  simul  cum  eo  vincti 


el  exprobrabit  his  facinora  ipsorumi  el  damnabit  eos, 
ac  meritis  crueialibus  tradett  6ie  exliricia  ihalilia,  et 
impietate  bompressa,  i^quiescet  6rbis<  qui  per  tot  sae- 
cula  sul)jectus  errori  ac  sceleri  nefnndam  pertulit 
sei^vituiem.  Non  colenlur  ulterius  dii  manu  facii :  sed 
h  teiriplis ,  et  pulvinaHbiis  suis  delui^i^ata  simulacra 
tgni  dabunliif ,  et  cum  doni^  suis  mirabilibus  arde* 
burit ,  qiiod  etiarii  Sibylla  cum  Prophetis  congruens 
fuliirum  es^e  prabdixit : 

T^o^tvw  o*  il^u^  ppoTol  xal  ic>o^Tov  «««vta. 

fcfythi^aea  qudqU6  ideih  stfdpondit : 

tfji  a  jii^oiy^xk  6«6y  xdioMCjlifffoyTW. 

CAPUf  XX. 

De  ChHsti  Judicio  i  de  Chmtianii^  tt/^tii  dBanima. 

Polit  htBit  at^eHeniur  irifbri,  «t  t^festifgtiht  ftioMiii : 
ai$  quibd^  Jiidit^lum  ttill|;iiiitu  idem  ipse  fHt  i^  D^ds 
jreitiet,  6ui  suihmus  pattSr,  «i  judieaiidl{  ii  t^MMl 
dflbil  maxlmam  pot^stmettt  i  de  (ixto  judieid  el  fetrto 
apud  Erythrxam  Sibyllam  sic  iiivenilur  : 

biciixt  iaX  th  "kiX^  ttlof  dtaqtov,  lifSi  Pptirotvi 
Aln  i%'  ovip^ou^  i&CYiXi)  »pl«t4  ^ii  xal  df/^. 

Deinde  apud  aliam  : 

ToptAfto*  tk  x^t^ttfei  til^itTdla  xavoSm 
d;ou<nv  ii  H\  ptj)&a  OwO  ^aatXijo^  (CicavTi^. 


TAHIORDM  NUTiE. 


ait  S.  Hieronymus,  verba  Apocalypsis  xvi  liaud  peni-  C 
tiis  inlrospicieiis,  qusdam  tioc  capile  de  Antichri^ltl 
non  stiiis   cnnsnnn   prodit.  Accnraie  excutiiiniur   a 
Tljomn  M.ilvpiida,  lih.  x  de  Aniicliristo,  cnp.  il  el  15. 

Tdnquain  fultfur.  Hicc  fei  Mallli.i  cnp.  xxiv,  Jtxtii;  ubi 
legilur  :  Sicul  fnlcjur  exil  ob  oriente^  il  apparet  Uiifue 
in  oceidentm,  ita  eliam  erit  ndvehtu$  fitH  hominit. 

Sibylla  hig  ver$ibut.  Nnnduln  Inveni.  S^d  hiliii  fere 
hls  capilihiis  dicitUr,  qund  non  iii  Siliyllinis  carinini- 
bns ,  iieC  semel ,  sed  ciiam  iterum  inveniatnr  i  qtiod 
ille  ob>ervabii,  qiii  Sibyiias  diligenler  eunl  La«!lahllo 
conlulerit. 

'Ottttot'.  Lat. 

Cum  veniet, 
Igiiis  erit,  tenebraeque  ia  media  noct^  obscura. 

HcBC  nt  nox*  Copula  et  praecedit  in  msSk  Cauc.  et  5 
edilis. 

QuiB  a  nobis.  Praeposiiionem  addidi  ex  i5  editis  et 
omnibus  mss.  praeter  i  Colb.  cui  deesi,  ut  et  4  vul-  D 
gaiis. 

pervigHio  celebratur.  Mss.  15  rec.  el  edil.  Rom. 
1470,  pV^/gt/.  Quain  celtrbris  apiid  antiqiios  fiierit 
Vi^ilia  Paschalis ,  leslnntur  ecclestastici  scripiores, 
qni  de  reiius  iilurgicis  egeruiit,  quos,  si  lubel,  eon- 
suiere  poteris. 

Ctidet  repente  gladius  e  ccelo.  Sunt  httsc  plane  apo- 
cryidin. 

Seipsum  Chriatum  mentieittt.  Slc  lego  cum  antiquio- 
rihus  et  ineiioribiis  niss.  In  8  rec.  ei  cditis  ^st  se  ipse; 
in  Briiii.  se  esse.  II  TlieSsalon.  ii. 

Verum.  Snpple,  Christum. 

Yincti  adducentur,  Mss.  Tornes.  cuncti  adducentur; 
1  Colb.  cmcti  ducentnr. 

Et  pulvlnaribus,  eic.  Pulvinaria  erant  proprie  leetu- 
li,  qiii  in  deorum  lempiis  sterni  solebanl,  in  ara  vel 
in  cditiorn  tcmpli  loco.  )n  his  coliocabaiitnr  simulacra 
deorum.  Aique  indc  Leciistcrniis  noineii.  Livius  :  Ck- 
ratum  l^ctisternium  et  per  triduum  habitumf  decemviris 


sacrorum  curantibus ,  ct  pulvinaria  in  conspectu  fuere 
iM  ^i  Junoni.  £l  tum  epulari  solcbant.  Flaccus  Ode 
37.  lib.  1. 

T/9tt^ov(tty.  9ic  vetustisMmhs  cudex  Colbei*llnus. 
Mss.  3  Heg.  r^c,  Bodli«  1  Cnlh.«  1  Cliiromi  ei  t7  lypis 
exenSi  ferunt  TdiAf^oOcrt.  In  Regio-PUt.  «t  2  ul.  M^. 
rcts.  legilur  Tjbitj^dfo-evt  niai^^  ili  Suiijuiictivo  ntdilo;  et 
nihilomihiis  ideiU  Rcgib-Piit;  liat>et  laiiiie  t6\\terent 
in  Indlcaiivo,  ut  el  5  Colb.,  1  Glaf-om.  cl  Bniiii  Upsb- 

taeiiis  et  Isaeus  legere  mallent  if^ov^e;  Iiiierpreiuiio 
latina  : 

Conterenl  ailtem  idola  hoinlhes  et  dlTilia^  biiih^S. 

Ih  Slityllinis  cbrmlnibus  Sermone  8< 
"Bj^  ^;  Serinon.  3;  Ihterprt  Lat^ 

Opera  autem  manufacLa  deorum  exurentur. 

KRTaJi«u6>3(rwTKi.  Sic  emendavi  ex  mss*  Rcgio^Pui. 
et  "i  aliis  Reg.  bono!  nol«;  Oplime*  etiain  ob  nietnim. 
Scripti  4  Reg.  rec:,  9  Golb.»  1  Glarom.  et  15  ediii, 

liesurgent  iiiordct.  Ex  Exechiel.  xxxvii^  5,  etc«,  el 
Apocalyps.  xx. 
WTroTc.  Serm.  5  Sibylian  carmin.  Interprel.  Lnt. 

Ciim  dutem  dies  iste  acciitierlt  diem  fatJilem,  et  ad  diorta- 

[ies 
Yenprit  judicium  iromortaiis  Dei, 
Yeuiet  super  liomines  toaguum  Judicium,  el  imtium. 

I^d  lidec  pai*um  iltimulata  sunt  in  tettu. 
fapxoLpeov,  Laiiiie : 

taftarcum  autem  chaos  lunc  ostendel  terra  d^hlseens  •. 
Veuient  autehi  ad  trU)iioal  Dei  Hegis  omues. 

bvpovov.  {Vide  infra,  M.l^d,  litt,  i.)  B^bmone  8. 

Latiiie  : 

Coelum  volvens  lerrse  latehras  aperiam ; 
£l  lunc  resusciiabo  morluos,  faiiiui  solvcns 
Kl  mortis  siiinulum,  ac  postea  iu  judiciuui  ducam.  - 
Juoicahspiorum  atque  impiorum  vitam  homiuum. 


£t  alio  loco  apud  eamdem : 


FIRM. 


Oup«v^  «(Xl^wv  f«^<  Mu9iUtva{  dvoiEw ; 
K«l  -c^'  «v«vtii«w  vupowf ,  uoIf«v  «iv«X6««( 

K«\    9«udT0U  kivTpOV,  mU  &9t(^V  ll(  xflvw  «^  f 

KpivMv  K^vtffiMv  x«l  ^uovcffUiv  piov  dv^^. 


Nec  lamen  iiniversi  tunca  Deojudicabunlur  :  sed  ii 
tanlmn  qni  suiit  in  Dci  reiigione  versati.  Nam  qui 
Deum  non  agnoverunt,  quoniam  senlentia  de  his  in 
absolulionem  rerri  non  potesi ,  jain  judicatl  damna- 
tique  sunt,  sanciis  liiteris  conlesiantibus,  non  resur- 
rectiiros  esse  impios  iii  judiclum.  Judicabtiniur  ergo 
qui  Deum  scieruiit,  el  facinora  eoruin,  id  e&t  mala 
opera  cum  bonis  collaia  ponderabuntur ;  ut  si  plura 
et  gravia  fiierint  bona  jusiaque,  dentur  ad  viiam 
beaiam  :  si  autem  mala  superaverint,  condemneutur 
ad  poenam.  Hic  foriasse  dixerit  quispiam  ;  Si  est  im- 
mortuiis  aniina,  quomodo  patibilis  indticilur,  ac  poe- 
nam  senticns  ?  Si  enim  ob  meriia  punietur,  sentiet 
utique  dolorem,  atque  ita  etiam  mortem.  Si  morli 
non  est  obnoxia,  nec  dolori  quidem ,  patibilis  igitur 
non  est. 

Huic  qusstioni,  sive  arguinento ,  a  Sioicis  ita  oc- 
curritur  :  Animas  quidein  hominum  permanere,  nec 
interventu  moriis  in  nihilum  resolvi :  sed  eoruro»  qui 
justi  fuernnt,  puras,  et  impaiibiles,  et  beatas  ad  se- 
dem  coclestem,  unde  illis  origosit,  remeare;  vel  in 
campos  quosdani  fortunatos  rapi,  ubi  fruanlur  miris 
voluptatibus  :  impiorum  vero,  quoniom  se  malis  cu- 
piditatibus  inquinaverunt ,  mediam  quamdam  gerere 


LACTANTII  D\m.  INSTIT.  m 

X  inter  immortalem  mortalemque  naturam ,  et  habere 
aliquid  imbecillitatis  ex  conlagione  carnis.  Gujus  de- 
sideriis  ac  libidinibus  addicue  ineluibilem  quemdam 
fucuin  iraliant  labemque  terrenam  ;  qux  cum  tempo- 
ris  diuturnilaie  penitus  inbaeserit ,  ejus  naturae  raldt 
animas,  ut  si  non  extingnibiles  in  totum,  quoniam  ex 
Deo  sunl,  tainen  cruciabiies  iiant  per  corporis  maco- 
iam,  quae  peccatis  inusia,  sensum  doloris  allriboiL 
Quam  senlenliam  poeia  sic  explicavit  : 


Quio  et  supremo  cum  lumine  vila  reliquit, 
Non  lameo  omne  nialuui  niiscris,  nec  luodilus 
Corporea:  excedunt  pestes ;  peniuisque  necesse  eat, 
Mufia  diir  concreta  modts  iDOlescere  roiris. 
Ergo  exerceoiur  poenis,  veterumque  roalorum 
Suppticiaexpendunt. 

Hsec  propemodum  vera  sunt.  Aniina  enim ,  cum  di* 

g  vortium  fecit  a  corpore,  est,  ut  ait  idem  poeia, 

Par  levibus  ventis,  volucrique  simillima  somiio. 

quia  spiritus  est  ipsa  .tenuitaie  incompreheusibilis  : 

sed  nobis,  qui  sumus  corporales ;  Deo  autem,  cui 

subjacet  posse  omnia,  comprehensibilis. 

CAPUT  XXI. 

De  cruciatibug  et  pcents  animttrum. 

Primum  igiiur  dicimus,  tantam  esse  Doi  potestateDs 
ut  etiain  incoriH>ralia  coinprehendat ,  ei  quemadmo- 
dum  voluerit,  afliciat.  Nani  et  Angcli  Deum  metuanty 
qnia  castigari  ab  eo  possunt  inenarrabili  qiiodam 
modo;  et  dtcinones  reformidant,  quia  torquentur  ab 


VARIORUM  NOTiE. 


EeXt^uv.  Ex  variis  lectionibus  hanc  elegi,  quae  est 
manuscriptorum  3  Re^.,  2  Colbert.,  i  Clarom.  et  8 
edit.  Accedunt  Regio-Put.,  2  ai.  Reg.  rec.  et  vet. 
edit.  Roin.  quibus  est  ct^igoi),  elapsa  littera  v.  Edit. 
8  cat|«Cf  non  male;  edit.  Paris.  1525,  ct7i(raf.  In 
Sibviliiiis  legiinr  ct^i^et. 

Etf  xpUrtv  al(a.  Ila-c  lectio  est  mantiscriptorum  6 
Rcg.  aiiiiq.,  i  Colb.,  i  Clarom.  et  iO  vulgatornm. 
In  Rrun.  legitnr  injndicium  ducam;  in  1  Colb.  «gct; 
in  Sibyllinis  et  in  ed.  Is.  -0^11, 

Jam  judicaii.  Juxta  illud  verbum  Dominicum,  Qui 
non  credit ,  jam  condemnatui  e$t.  Joannis  cap.  ni , 
V.  18. 

Non  re$urrecturo$  e$$e  impio$  injudicium.  Psalm.i. 
Scilicet  quoad  disciissionem  meritorum  ,  non  autein 
quoad  distributionem  poenarum.  Alioqiiin  falsuni  boc 
essei,  ex  Ddniel.  cnp.  xii,  v.  2;  Joan.  cap.  v,  v.  29; 
et  Act.  xxiv,  V.  15.  Addidi  e$$e  ex  5  vet.  editis  cunc 
tisqtie  mss.  prccter  i  Reg.  rec.  a  quo  abesi,  ni  ab 
iinpressis  octt».  Non  resurgent  quidem  impii,  ulglo- 
rioR  sint  cum  jusiis  pariicipes,  sed  xierna  inone , 
aeteriiisque  poenis  mulcteniur,  juxta  illud  :  lle,  ma" 
tedicti ,  in  ignem  ceternum.  Vide  infra  Lact.  c.  22 ,  in 
line,etc.  26. 

Bona  ju$taque,  dentur  ad  vitam.  Sic  edit.  Rom. 
U70.  Floreniina,  Egii.,  Paris.  i525,  Crat.,  Graph., 
Is.,  Cellar.,  vetus  Versjo  Gallica  cnm  omnibus  mss. 
pivTter  i  Reg.  rec.  qtii  habet  ju$tificentur^  nt  12  im- 
pressi.  Ki  ju$tificentur  non  est  styli  Laclaiiliani.  Non 
ntimepice  comparabuntur  bona  et  mala  :  inmiineris 
bonis  prxpoiiderabit  vel  uiium  pecratum  mortale,  si 
moricntein  iiiquinaverit. 

Paiibiti$  inducitur.  Sic  infra,  bis  patibiU$^  et  cap. 
2i  ,  ita  antiquiores  editi.  At  mss.  i2  rec.  et  4  edit. 
pa$sibili$. 

Panam  $entien$.  Msa  7.  rec.  totidemque  editi 
rec.  pmn(i69mm9. 


C      Patibiti$.  5  scripti  rec.  pa$sibiU$. 

A  Stoici$.  Epiplianius  aliter  de  Sloicorum  dof^roale 
scribit.  Vide  Pliil.  in  Placiiis,  lil>.  iv,  cap.  7.  Hnjiis 
haec  vcrba  siinl  Ot  iTmy.oi ,  clc.  Dicunt  Sloici  exmm' 
{em  e  corpore  (aniinain)  $imul  cum  noncreto  interire^ 
eam  $cilicet  quee  $it  imbecillior,  quate$  $unt  ineruditomm 
aninias  :  valtdiore$^  quale$  $uut  ^apienlum,  durare  u^ 
que  ad  confiagratiouem. 

lmpatibile$.  Uiius  Rrun.  lmpa$$ibUe$, 

Origo  $it.  Mss.  7  rec.  el5  edd.  Origo  e$L 

In  campo$  quo$dam  fortunato$,  Id  est,  in  eampot 
Elysio$y  quosopinati  fiierani  poeUe. 

Impiorum  vero.  Sic  proreclo  legcndnm,  supplendo 
et  repetendo  e  superiorihus  anima$,  nd  (^uas  se- 
qtienlia  referunliir.  cuju$  de$iderii$  ac  iibidimbut  «f- 
dict<B....  fucum  trahant.  Iii  20  Mss.et  15  editis  legitv 
fnipios,  niendose. 
D  Inetuibilem  quemdam  fucum  trahant  labemque  um- 
nam.  Mss.  3  rec.  ineluibileni  quamdam  $ecum  trakmU 
labem  terrenam.  Uiraqtie  lectio  bona.  Lactant.,  lih.  de 
Ira  Dei,  cap.  23,  ineluibile$  $ibi  macula$  inus$eruut, 

Poela.  Virj?.,  iEneid.,  vi.  v.735. 

Poeta.  Virgil.,  11  iOneid.,  v.  702,  ubiCreus:e  Wi- 
bra  iiisomnoiEiiesecomparuit.qnein  versiiro  traosia- 
lit  Virgilius  ex  uudecimo  Odyssex  : 

ffxif  utcXov,  ^  Mil  ivcl^ 
lirccTO,  etC. 

Corporale$.  Ms.  i  Ronon.  antiq.  earnale$, 
Cui  subjacet  posse  omnia.  Clarom.  cui  $ubjaceut9Uf 
nia. — Cui  $ubjacel  po$$e  oninia.  Iloc  verlKi  sa*pe  usal 
est;  e.  g.de  Ira, c.  i8  :  Sf  Deo  $ubjacet  cogitare^  tapmi 
intelligere,  elc.  Maxime  huc  perlinet,  1. 1,  c.  5  :  cujtt 
(Dei)  pote$taii  ^ubjacent  oiNnid.Omitto  alia  no5Uriloci. 
Sa^pe  ita  utitur  Tertullianiis.  RuN. 

l)wmone$  reformidant.  i  Ronon.  anliq.  et  4  edd. 
rec.  perperam  addmtl  vocem  Deum,  quie  moi  pr»- 


801  LtB&tl  VII.  DE  VlTA  BEATA.  m 

co  ac  puiiiuntur.  Quid  ergo  mirum,  si  cum  sini  ini-  A  lenelur ,  ei  fumus  intermixlus  exilire  cogit,  et  ad 


mortales  animae,  tamen  palibiles  sint  Deo?Nam  cum 
in  se  nihil  liabeant  solidum  et  contreciabile,  a  soli- 
dis  el  corporalibus  nullam  vim  pali  possunt :  sed  quia 
in  solis  spiritibus  vivunt,  a  solo  Deo  troctubiles  sunt, 
cui  virtus  ac  substanlia  spiritalis  est.  Sed  tamen 
docent  nos  sanciai  Litlera^ ,  ({uemadmodum  poenas 
impii  sint  daturi.  Nam  quia  peccata  in  corporibus 
contraxerunt ,  rursus  carne  induentur,  ul  iu  corpo- 
ribus  pinculum  solvant ;  et  tamen  non  erit  caro  illa, 
quam  Deus  bomini  superjccerit,  huic  terrenx  similis  : 
sed  insolubilis  ac  permanens  in  xternum,  ut  sufficere 
possit  cruciniibus,  cl  igni  senipiterno,  cujus  natura 
diversa  est  ab  lioc  nostro,  quo  ad  vit»  necessaria 
ulimur,  qui  nisi  alicujus  materiae  fomiie  alatur,  exlin- 


coelesiem    naluram  cum   trepidatione  mobili  sub« 
volare. 

Idem  igilur  divinus  ignis  una  eademque  vi  atque 
potentia,  et  cremabii  impios,  el  recreabit,  et  quan- 
tum  e  corporibus  absumet,  tanlum  reponet,  ac  sibi 
ipse  scicrnum  pabulum  subministrabit ;  quod  poetae 
in  vulturem  Tiiyi  transtulerunt ;  ita  sine  uUo  revi- 
resceniium  corporum  detrimento  aduret  tanlum,  ac 
sensu  doloris  afliciet.  Sed  et  jusios  cum  judicaverit, 
etiam  in  igni  eos  examiiiabit.  Tum  quorum  peccata 
vel  pondere,  vel  numero  prsevaluerint,  perstringen- 
tur  igni  atque  ambureniur  :  quos  autem  plena  jus- 
lilia  et  ma*turitas  virtulis  incoxerit,  iguem  illum  non 
sentient;  habeni  enim  aliquid  in  se  Dei,  quod  vim 


guitur.  At  ille  divinus  per  seipsum  semper  vivit  ac  B  flammse  repellat,  ac  respuat.  Tanla  vis  est  innocen- 
viget  sine  ullis  alimcntis,  nec  admixtum  liabet  fu-  li^e,  ul  ab  ea  ignis  ille  refugiat  innoxius;  qui  accepit 
mum  :  sed  est  |)urus,  ac  liquidus ,  et  in  aqua:  mo-  a  Deo  hanc  potenliam,  ut  impios  urat,  justis  obtem- 
dum  fluidus.  Non  cnim  vi  aliqua  sursum  versus  ur-  perel.  Nec  tamen  quisquain  pulet  animas  posl  mor- 
gelur,  sicul  nosler,  quem  labes  lerreni  corporis,  quo      tein  protinus  judicari.  Nam  omnes  iii  una  cominuni- 

VARIORUM  NOTiE. 


ecssit.  Deum  (inquit  Lacianliiis)  dcBmones  reformi" 
dant^  quia  torquentur  ab  eo  et  puniuntur.  Hinc  vides 
dxmoiium  punilionem  non  reservatam  usque  ad  ju- 
dlcii  dieni.  Jacobi  Episl.  ii. 

PatibHes  $int  Deo.  Haec  vox  active  et  passive  usur- 
patnr.  Vide  siipra  ter. 


Cui  virtus,  Mss.  3  rec.  cuju$  virtus.  Utraque  leclio  C  p-^rio  Brevilnq.  cap.  4 


Tum  quorum  peccata,  Error  isle  Lactanlii  de  ex- 
purgandis  igni  justorum  corpoi*ibus  piist  universale 
judicium,  rejectiis  esi  a  scbolis  Theologorum.  Vide 
Sixtum  lih.  v  Bibliolh.,  annotat.  i70,  171.  De  hoc 
igne  vide  S.  Thoin.  in  4  Senient.  dislincl.  47,  art.  4, 
ad  3;  et  ibid.  S.  Bonavent.  quxsl.4,  in  fin.,  el  in  7 


boiia. 

Sanct(B  littera.  Vide  Joan.  v,  Cor.  xv. 

Sint  daturi,  In  mss.  2  Regiis  rec.  et  15  editis  est 
^iirf.  Ulraquc  leciio  bona. 

Nam  quia  peccata  in  corporibus  contraxerunt,  rursus 
came  induentur.  Gum  Juslino,  Irenaeo  el  paucis  ex 
priscis  P.itribus  putavit  (perperam)  Lacianiius,  omne 
animarum  jndicium  diflerri  post  corporum  resurrec- 
tionem :  idcirco,  inquii,  licet  Dcus  virlute  sua  possit 
igne  agere  in  animas  ciiam  corpore  exulas,  tainen 
congruentius  vult  eas  pati  cum  corpore,  quia  in  eor^ 
jfore  peccaverunt,  el  ideo  rursus  carne  induenlur,  etc. 
Ex  Ujeo. 

Igni  sempiterno.  Variae  hnjus  ignis  sunt  denomina- 
liones  apnd  Vcieres.  Arnob.,  lib.  ii,  ignem  ferum, 
Idem,  lib.  iv,  inexihiguibUes  gehennce  flammas,  Cy- 
prian.  ad  Denietr.,  vivaces  flammas.  TtTiulI.  Apol., 
cASfjugemignem.  August.  Serni.  17  dePauliconvers., 
ceternas  flammas,  Alii  aliler  dixcrc.  Elmenuorst. 

Divinus.  Scilicei  ignis. 

Ae  liquidns.  Liquidus  ignis,  a  verbo  liquet^  esl  cla- 
rus  ignis,  qtii  nulb)  runio  lurbidus  csl.  Vide  Turncbum* 

Recreubit,  Fnmcins,  de  novo  creabit,  fibris  renatiSf 
ail  Virgilius  vi  iEiieid. 

Quod  poetce  in  vulturem,  ctc.  Hoiner.  Odyss.  ii,  et 
ei  eo  Virgil.  vi  iEueid.  : 

Necnon  et  Tilyon  terrse  omDipolentis  aluinnuin 
Cernere  erat,  etc. 

Tibull.  I,  Elcg.  3,  Ovid.  i  dc  Pont.,  Eleg.  2.  Memine- 
riint  eiiam  alii,  qni  inferoruni  poenas  descripserunt, 
Liicretitis,  Silius,  Lucianus,  Claudianus,  cl  Bocca- 
tius.  Betul. 

Revirescentium.  Ila  rcstitui  ex  edit.  Betul.  et  Cellar. 
el  oinnihiis  fere  niss.  lu  2  Rcg.  rec,  Jiin.,  Pen.  el  6 
vul^aiis  legitiir  r^nviscemtum;  in^l  Ueg.  cl  10  ex- 
cusis  virescentium. 

Sed  et  justos  eum  judicaverity  etiam  in  igni  eos  exa" 
wdnabit.  In  3  mss.  Rcg.  pro  etiamy  legitur  et,  Prx- 
posiiionc  m  carenl  10  mss.  rec.  et  13  ediii.  Per 
jiuios  intelligil  Lactiinlius  Chrislianos. 


Vel  numero,  Videsupra,  col.  799,  notam  0ona  jmla* 
que,  eic  ,  versus  finein. 

Maturiias  virtutis  incoxerit,  Reimm.  maturitas  vir» 
tutis  intoxerit^  prave  :  incoxerit  cst  probe,  penitus 
imbuerit.  Respexil  illa  Persii  citata  Lact.  I.  ii,  c.  4 : 

incoclum  generoso  pectus  honesto. 

hxm. 

Ignem  illum  non  sentient,  Ignis  iUe,  a  S.  Paulino 
Nolano  diciiur  supiens ;  de  quo  sic  ait  epist.  28 . 
alias  9,  ad  Severnm  :  Si  iis  operibus  cives  Sanctorum 
fieri  mereamury  non  ardebit  opus  nostrum ;  et  ignis  ille 
sapiens  transeuntes  nos  per  examen  suum  non  severo 
ardore  ambiet  puniendos  :  sed  ut  commendatos  susci' 
pienSjblando  lambet  attactu,  ut  pouimus  dicere :  Trans^ 
ivimus  per  ignem  et  aquam,  et  induxisti  nos  in  refri^ 
gerium, 

Aliquid  in  seDei,  quod  vim,  Sic  restilui  ex  11  edi- 

tis  el  omnibus  inss.  praeter  Ultr.  et  ed.  Cyinnic.  qui- 

-.  bus  esi,  aliquidin  se  quod ;  in  4  vnlgatis  pravc,  in  se 

^  aliquid  inde  quod  vim.  Veteres  ediiiones  sxculi  xv 

nostrx  lectioni  consentiunt. 

Acrespuat,  Mss.  5  rec.  totidemque  editi,  rejiciau 

Potentiam.  Mss.  rec.  potestatem,  ul  editi. 

Nec  tamen  quisquam  putet,  animas  post  mortem  pro- 
tinus  judicari.  Poenas  aniinarum  et  pra^mia  diflerri 
in  diein  judicii  universalis  post  corporum  resurrec- 
lionem,  atque  eas  inlerim  iii  una  cominuni  custodia 
delineri  Lactantius  est  opinatus»  ut  supra  diximus 
hoc  eodem  capite.  Idem  senserunt  et  qiiidam  anli- 
qiiorum  Patrum ;  ficliiius  Clemens  Romanus,  1  Re- 
cognit.  ad  fin. ;  Justin.  Mart.  colloq.  cum  Tryphon. 
etquaest.76;  Irenxus,  lib.vadv.  hseres.;  Tertullian., 
IV  adv.  Marcion.  el  lib.  de  Anim.,cap.  antepenult. ; 
Origen.  Iloinil.  7  in  Leviiic.  et  ii  et  iv  Priiicipiur.; 
Viciorin.  super  A[)0calyps.  ad  ea,  \idi  sub  altare, 
Aliler  taineii  seiilit  Ecclesia,  teneique  pro  ccrto, 
animas  statiin  ab  egressu  corporum  privatiim  subire 
judicium,  aut  ad  poenam,  aut  ad  vitam  beaiam  In 
cobIo.  Idque  firinaiur  exemplo  mendici  Laznri  iii  sinu 
Abrahae,  el  divitis  epulouis  in  inrerno,  eic.  Luc. 
cap.  XVI.  Partim  ex  tSiEO.  —  Vide  Sixtum  lib.  vi  Bt** 


805 


FtRM.  UCTANTli  DIVIN,  IN$T1T. 


801 


que  custodia  detinenlur,  don^C  teinpqs  adveniat,  quo  ^  (is  in  parte  consentiunt :  quoj  nobis  ad  probationem 

maximus  judex  mcritofum  faciat  ex^men,  Tum  quo-         -  -       - 

rum  fucril  probata  justliia,  ii   pncmium  immorlali' 

latis  accipient :  quorum  autcm  pecc:ita  el  scelera  de- 

tecta  fueriniy  non  resqrgcnt,  sed  cnm  impiis  in  eas- 

dem  tenet)ras  recondentur,  ad  certa  supplicia  desti- 

nati. 

CAPUT  XXU. 


De  mare  poilarum ,  alque  de  ammes  rediiu  ab 
inferis. 


Pigmenla  hsec  esse  poelarum  quidam  putnnl,  igiio- 
ranles  uiide  illa  poel»  acceperint,  ac  negant  baec  fieri 
posse;  noc  roirum  est  ila  illis  videri.  Aliter  enira, 
quam  res  bab#l,  iradilur  a  poelis  :  qui  licel  sint 
mullo  antiquioroi  quam  bislorici,  et  oratores,  et  cai- 
tera  genera  soriptorum ;  lamen  quia  mysterium  di- 
vini  sacravienti  nesciebant,  et  ad  eos  meniio  resur- 
rectionis  futurae  obscuro  runiore  perveneral,  eam 
vero  lemere  ao  ieviter  audiiam  in  modum  commen- 
tiiiaa  fabut»  prodiderunt.  Et  tanien  iidem  lestaii  aunt, 
non  auctorem  se  cerium ,  sed  opiiiionem  sequi ;  ut 
Maro  qui  ail  : 

Sil  mibi  Ua  9udita  ioqui. 
Qitamvis  igitiir  veritaiis  arcana  in  pnrte  corruperint; 
tainen  ipsa  respo  veriQrinycnitury  quod  cum  propbe- 

VAPIORUH  NQT^ 


rei  satis  cst.  Crrori  tamen  eorum  subest  raiio  non<« 
nuila.  Nam  cum  proplietx  assiduis  concionibus  pne- 
dicarent,  judicaturum  esse  de  mqrtuis  Filium  Dei, 
et  bxc  annuntiatio  non  laieret,  quoniaro  rccloreni 
ca'Ii  non  alium  putabant  esse,  quam  Jovem,  judicare 
apud  inferos  Jovis  filium  tradiderunt  :  sed  tamenium 
Apollinem,  aut  Liberum,  aut  Mercurium,  qui  coelea- 
tes  putantur,  sed  eum  qui  et  inortalis  ruerit,  ei  jus- 
tus,  vel  Minoemt  vel  iEacum,  velliiiadaniantum. 

Gorruperunt  igitur  poeiica  liceniia,  quod  accepe- 
rant ;  vel  opinio  veritatem  per  diversa  ora  serroo- 
nesque  varios  dissipata  routavit.  Nam  quod  peractis 
apud  inferos  mille  annis,  rursus  ad  vitain  restitui 
cecinerunt,  Btarone  iiu  diccntc  : 


Hasomues,  ubi  niil)e  rotam  volvere  per  aonof, 
Letbaeum  ad  fluviuin  Deus  evocal  ap^rniQe  magiipy 
Scilicet  immemores  supera  ul  convexa  revlsanl, 
Rursus  et  incipiaut  in  corpora  veiie  reverti : 

bseceos  raiio  fefellil,  quod  resurgent  defunctl,  non 
posl  ntille  annos  morlis  suan  :  sed  ut  restituti  nirsiis 
in  vitam,  mille  annis  cum  Deo  regnent.  Deus  euim 
v^nict,  ut  orbe  boc  ab  ooini  labe  purgalo,  redivivaa 
justorum  animas,  corporibus  innovatis,  ad  aempi* 
tcrnam  beaiitudiiiem  suscilet.  Itaque  pneter  aquaio 
oblivioiiis  vera  $un(  C(£ter9  :  quam  iddrco  finyeriipt, 


bliotb.  annotalione  545 ;  Bellnrminum  llb.  i  de  Sanc- 
toruiu  bealitiidiuc,  cap.  1,2,  3,  4,  5,  6;  Goccium,  Q 
lom.  1  Tbesaiiri  Caibolici,  lib.  v,  nrl.  2. 

Nam  omnes  in  una  communique  cunodla  delinetttur^ 
Hoc  plaiie  aypayov  et  «vrr/payov. 

In  easdem  tenebrat.  Vide  supra,  col.  799,  801. 

Qtti  ticel  sint  mutio  anliquioret  quam  hiilorici  etora- 
tores,  Hx*c  controversia  nou  facile  dirimcnda  est, 
cum  ex  profauis  pociis  ulira  Homerum  nou  assurr 
gilur.  Qiiotquot  eiiiin  fuisse  dicuulur  ante  belluni 
Trojaiium,  ab  ipsis  poeiis  fictos  docet  Vossius  de  Rc 
poclica.  Ilomeruin  lioruisse  circa  Samuelis  tempora 
soouiuiiim  nonnullos  tradil  Eusebius  in  Cbnmicis. 
Histori.e  origo  ad  Cadmum  refertiir  siib  tempus  Ju- 
dicum  llcbraeonim ;  in  quo  calculo  si  quid  sit  veri, 
bisiori:e  deferenda  est  anticiuiiaiis  laurea.  Sed  cum 
antiqiia  hxc  inceria  fere  sint  oiunia,  qux  in  sacris 
liiteris  non  continentur,  sufficial  nobis  longe  aiitea 
Moysen,  seii  bistoriain  spectes,  seu  poesin ,  in  uira- 
qiie  escelluisse.  Ex  Sparkio.  —  Vernm  iuxta  Arun- 
deliiaiia  iiiarmora  Cpocba  xxvui,  vixit  llomerus  dc- 
sineiite  deciruo  ante  vulgarem  aeram  sxcuto,  annos  ^ 
treceiitos  post  Trojanuin  excidium ;  Samuel  vero 
obiii  anie  niediura  undeciini  aiite  vulgurein  :cram  sae- 
cnli ,  videlicct  circa  aunum  1061  anie  Cbristum 
natuiii. 

ObscuTQ  rumore  pervenerat.  ^ic  restilui  ex  anliq.  e^ 
optiiiio  ms.  RegioTPut.  et  edi(.  Betul.,  Sparl^.  ei 
Wulcb.  Ct  ita  Ittgendum  esse  censebat  dootissimus 
Fraucius.  Similiter  apuU  CcerQnepi  lego  ob&i;uro 
sermone  i\\>.  iii,  cpist.  4,  ad  Curiuiiemt  Pleriiiue  lum 
inanu  cXMrati,  tuui  lypi^  eii^ciisi  codices  babent  obr 
ecurorum  or^ ;  ubi  viUes  easdem  esse  liiteras  cum 
obs^uro  rumore.  1  Rtg*  et  1  Coiberi.  (erunt  obscuro 
more;  ed.  is.  obkCurQ  ore;  t  Reg.  oracutorum  more; 
ins.  rorii.  et  4  editi  obscurior  ffervenerat. 

Ut  Maro.  Virgilius,  iEneidus  scilicet  lib.  V|| 
vers.  206, 

Quod  cum  prophelis.  Msa.  t»  rec.  q^o. 

Jiam  c^m  prophetmf  etc.  Joaiiu.  v ,  Cbris^m  ip|$ 


aii.  se  judicandi  provinciam  a  Pafre  accepisse.  Psal. 
Lxxi  :  Deus,  judicium  tuum  regi  da.  Ilulti  suiit  pas- 
sim  apud  proplietas  loci,  tam  dc  iiiagiii  diei  judiciOy 
quara  de  uiiiverbali,  quo  peccatores  verbo  diviauper- 
petuo  coiidemnaniur.  B^tul. 

Heciorem  oBti.  Mss.  1  Bonon.  aniiq.  el  li  aliiRef. 
addqiii  Dominum ;  Cauc.  et  vulgali  4  Deum. 

Sed  eum.  Sic  re>litui  ex  I  Rcg.,  1  Bonon.  anrMi., 
1  Lips.  et  pal.,  1,  faveuie  alio  Reg.  cul  eai  »e4  fi 
eum.  Abtist  eum  a  9  rec.  mss.  lu  8  aliis  et  15  eiM. 
esi  Deum. 

Minoem.  De  judicibus  infenialibus  vide  CieereiiM 
in  1  Tu!<culanar.  qiKvst.  ei  Plaioiiis  aiK>logia.  liic, 
sicui  el  ^acus  et  Rbadamautus,  iilii  Jovis  oraui,  ei 
iia  jusli  et  iutegri,  ul  di$;iii  liabiti  siui,  qui  iuferii 
praelicerentur.  Minos  sedet  arhiler  orci,  ait  Pro^r- 
lius  lib.  111,  Cleg.  19.  De  i£aco  sic  Horatiua,  Ub.  ii, 
Od  13. 

Quam  pene  furvae  ragna  PmserpiuaB, 
£t  judicaulein  vidimus  iEacum. 

Dc  Rbadamanto  Virgil.  lib.  viifinnid.,  v.  566. 

Dissipata.  ileuiii.  et  Buiieiu:in.  legunt  dissipaUmt 
et  liic  ulliiiius  iu  lianc  vari:intem  notam  aeiiuenlem 
exhibet.  —  Sic  non  modo  lib.  vii,  cap.  7  :  Verilaiem 
divisaro...  sparsaiu  dixit,  sed  et  dissipaiam.  Lib.ii. 
cap.  10  :  Verilns  n  vulgo  sotet  variis  sermoiiibus  diS" 
sipala  corrumpi.  Bun. 

Marone,  Virgilio  vi,  i£neid.,  768. 
Hedivivas.  1  Lips.,  1  Colb.»  iQarom.  diwm;ui 
niale. 

Praster    aquam  QbHvionis,    elc.  llinc  iUad  lU- 

roiiis  : 

Securos  lalices  el  ionga  oblivia  potaot. 

Peripbrasis  Lethei  fluminis.  'h  Xiitv  oUiviDnen  «- 

giul|ca( :  uiid^  Leibeus  fluviua.  D^  bpc  Quvio  kfi 
[acrob.  lib.  i,  §opi«  $Qp.  C9p.  S9* 


m  um  vii.  m  \n\  bema.  m 

ne  qnis  illiid  oppon6r0(  {  G(ir  QfgQ  non  meminerunt  4  uUerjus,   nec  violari  uDq  medo  fdi  e$i,  ui  beaUm 


sc  aliqiiando  vixisse,  aut  qui  fucrjut,  aut  qux  gcs- 
serint?  Sed  nihilominus  tamcn  verisimile  non  pula" 
tur;  eiros  loUi  velui  liceuier  ei  fabulose  ficta  re- 
spuitur.  Nobis  autem  da  pesurroetione  bfiirmaiilibus, 
el  doceniibus  animas  ad  alterain  vitam  non  obliiag 
sui,  sed  in  eodem  sensq  ac  figura  esse  redituras,  ii- 
lud  oppoiiiiurt  To(  jani  ft'i£cula  iransieruui :  quis 
unquam  unus  ab  inferis  resurrexit,  ui  exemplo  ejus 
fieri  po&se  credau)U9?  M  cuini  refiurreotio  ftcri  noQ 
poi^st,  d(>mtuainio  adhuc  injusiitia.  Hoo  eniro  sffioulo 
nocaiitur  boii^in^f  vi,  fopru,  iusidiis,  veueois  ;  affi* 
piuntur  iiijuriii,  egesfaie,  cftrceribus,  iorinentis,  pro* 
scripiionibus.  Co  jieoedii,  quod  justiiia  iuvisa  esi; 
qudd  omncs,   qui   Dcum   sequi  Yoliint,  non  tantum 


possiii^  agere  viiam,  quorum  inor^  rosignata  esi.  Poe* 

tj9  vcro  cum  scirenl,  bue  sseoulum  malis  omnibus  rc« 

dundare,  oblivionis  amiiem  induxerunt ,  na  laborum 

ae  malorum  memores  anim»  reverii  ad  superoa  re^ 

eusarenl ;  unde  Yirgilius  1 

0  paier,  aene  aliquas  sd  coelum  hinc  ire  paitndum  est 
Sublim^s  9nipps,  iierui»qu<»  ad  iardH  ri^venl 
Cor|iOra  ?  Ou?;  lucis  paiseris  tam  dira  cupido  ? 

Ignorabant  ^mpi  quomodo,  aui  qu^ndo  id  fieri  opor- 
teret.  iiaqiie  reqa^ci  cas  pulaveruni,  ctdenuo  ad  ute- 
rum  revolvi,  aique  ad  iufautiam  regredi.  Uude  etiam 
Plaio  de  aniina  disserens,  ^%  hoc  aii  posse  cngnosci 
aiiimas  esse  iin.iaorules  aiqtie  divinaa,  quod  in  pue- 
ris  mobilia  sunt  ingenia,  et  ad  percipiendum  facilia; 


odio  habenlur  :  sed  vexantur  omnibus  coiitumeliis,  j  ^"^^  ®*  fl"»  disoanl,  ita  ceieriter  rapianl,  uli  rod 


^i  excrucianiur  multiplioi  geiiere  pceiiaruin,  ei  ad 
impios  cultus  manufaciorum  deorum  non  ratlone, 
aui  veriiaie,  sed  nefanda  ^eorporum  laceratione  co* 
gunlup. 

Num  igiiup  eportei  ad  b»c  eadem  resurgere,  ei 
reverti  iioroines  ad  vliam,  in  qua  luti  esse  non  pos- 
sini?  Cum  ergo  jusli  tam  viles  liabeantur ,  lani  boiJe 
toilaniur ;  qiiid  pntemus  futurum  fuisse,  siquis  ab 
iiireris  redicns  vilam  postliminip  reccpi§sel  ?  Auffir'» 
r^iur  profecto  ab  oc(i)i3  bqminMiro ;  (19  vifio  eo,  ^vel  au-i 
diio,  deos  universi  relinquoreni,  ei  ad  unius  se  Det 
eulium  religlonemque  convericrenl.  Ergo  sero^l  flcrj 
resurrectioncm  nece^se  esi,  cupa  roaluro  fueril  »bla« 


tuuo  priroumdiscere  illa  videantur,  sed  reeognoscere, 
aique  reminisci  :  in  quo  vir  sapiens  poetis  inepiis- 
siraa  eredidit. 

CAPUT  XXIIl. 
Dt  re$urr4ctiane  ammm,  alque  ejus  rei  ieelirMnia, 

Non  igitur  renascentur,  quod  flerl  non  potesi :  sed 
r^iurgeui,  ei  a  Deo  corporibus  indueiiiur;  et  prioris 
vitx  factorumque  omnium  memores  Qrunt ;  et  in  bo- 
Qis  eo^lesiil>u$  callQcati,  ^q  fruenica  jucunditate  in- 
oumepabilium  oopiarum,  prsesentiDfo  ^raiiasagenl, 
qupd  malum  omn^  deleverit,  quodeos  adregnum  vi- 
idroqtie  perpciuaiu  ^ttscitarit.  Qua  do  auastasi  phi- 
losophi  quoque  dicere  aliqiiid  cunati  sunt  lam  cor^ 


ima  i  quQfiiAro  ees ,  qui  r«suprttiepinl,  nec  mori  jam  C  rupte,  quam  poeise.  Naro  Pyiha^oras  iransire  animas 

VARIORUH  NOTifi. 


tie   qMie  ilM  oppaneret,  Mss.  31  ei  edid.   9, 

Tot  jam  tmcuia  tramierunt :  quis  unquam  unus  ab 
inferis,  elc.  Hoc,  ut  jain  olim  Kigaltius  observavti, 
habei  a  Miniicio  ex  cap.  11  :  Tania  ata^  (ibUt,  sce- 
cuta  innumera  (luxerunl :  quis  uiius  ullus  al)  inferis 
vel  Protesitai  sorte  r^meqvi^,  ^orarum  «i/(«w  perWW 
commeatu,  V(;t  ul  px^implu  cr^iderewu*?  Idow  Rigal- 
tius  dictioncm  ullus  in  Lactanlio  oniissiim  dicii  iegi 
in  eoseniplari^  credo,  H«>gio  Farisiensi.  fioN. 

Eo  accedii.  8ic  iiis.  Bonoii.  ei  prisca)  edil.  Ai  mss. 
37  ei  7  od.  leguni  eodem. 

31anu[actorum,  lia  restiliii  ex  vet.  imprcssis  7em- 
oibusque  mss.  proeiier  Harm.  qiii  hahei  Manufahri' 
Moium;  Caiic.  ei  I  Reg.  rec.  ei8  edi i.  fa6ricaloru»i. 
—  Manufactorum  deorwn.  Paris.,  Junt.,  Crat.^  Gymii.,  ^ 
Is.Tus  :  Alanu  faciorum  deorum.  Quod  non  dehuissent  ^ 
editores  reliqui  inuiar^,  l^ib.  vn^  ^p,  t9  ;  iV^n  co- 
lentur  ulterius  dii  manutacii.  BuN. 

Uabeantur;  tamfacile.  Hss.5  Reg«  legiini  et  iam  fa* 
cile ;  1  Bonon.  aiiiiq.  ac  tam  facite;  edii.  5  vi  tam  facile, 

Quorum  mors  re^gnata  est,  L.  iv,  c.  Sli  :  quid  mi- 
fMcuto  dignius^  quam  d»cursam  vitam  resi^nasse^  coni' 
plelisque  hominum  tewporikus  tempora  adjeeisse,  ar» 
cam  moriis  revetasse.  Buneiian. 

Yirgitius,  i£neid.,  lib.  vi,  v.  719.  Verba  ppoferi 
J£iieiu  ad  patrcm. 

Ad  tarda  reverti.  Ms.  Tornes.  remitH. 

Jtaque.  Sic  resiiiui  ex  13  vet.  editis  ei  omnibus  mss. 
pra>ler  i  Culheri.  in  qiio  esi  Item,  In  i  vulgatia  ita. 

Unde  etiam  Ptato.  Plato  iii  Hemnon.  et  iii  Apolog. 
Socpi|t.  ouem  locum  referi  Cicero  1  Tusoul. 

ita  eeieriler  rapiatU.  Hss.  4  ei  8  edd.  eapiant. — Ce^ 
i§iite9  vapiant.  Sic  Gicero  in  Gal.  Hajor.,  0. 8,  da  boe 
Plaionis  argumento  :  Magnoque  eue  argumento  komi' 


nes  scire  pteraque  antequqm  natl  sint,  quod  jam  pueri , 
quam  artes  difficiles  discan^^  ita  celeriler  res  innumera- 
biles  arripiant,  uteas  non  lum  primum  accipere  videan- 
tur,  sed  reminisci  et  recordari.  Bunbman. 

Uti  nQU'  Ikumau.  legii  m  not^, 

Aiqne  reminisci.  il:cc  Plalo  in  Phnedone ;  undc  Ci- 
cero  Tusculan.  i,  cap.  9i  i  Memoriam  Ptuto  recorda- 
tionem  esse  vuU  superioris  vitm.  —  Sed  pecognoseere 
atque  reminisci.  Ha'C  conio^e  refutat  Arnobius,  I.  11 , 
p.  58-64.  Coiif.  Cic.  i  TuscmI.  U  ;  Ha^m  primum 
memoriam^  et  eam  infiniiam  rerum  innumerabittum, 
qmni  quident  Piato  reoordationem  esse  vuti  tuperhuris 

viice ex  quo  effici  vutt   Socraies,  ui  disccre  uiltil 

almd  sii,  pisi  recurdari...  ae  non  ium  iiia  discere, 
&ad  reminisoeudo  recognascere.  Boneiian. 

Sed  resurgent.  Forsan  Inio  ^ai^o  et  ^n  sansu  di« 
cere  poluit  (ut  pulo )  Lactantius.  Id  esl,  denuo  susci- 
tabit  corporibus  aniinandis  aptns  Peus;  sicul  supra 
dixit  recreabit,  pro  de  novovivificabit.  Ilocmetapiioiice 
dictuin.  Resurgent  scilicet,  quando  jnmdiu  niortuis 
corporibiis  suis  a  D^q  rtiri^Mft  iqdu^mr^  t^nn  enim 
mortalcm  auiiuam  esse  crcdidit  Laclantius,  qui  ejiis  im- 
niorinlitaiem  totis  ingenii  viribus  probape  nisus  esi.  ^J 

CoUocaii ,  ac  fruentes.  Ita  antlquiores  ei  poiiores 
mss.  veiusiioresque  edd.  Rom.  etGyinnie.  lu  scriplis 
7  ei  44  iinpressis  est  cotiocatat. 

Qaed  eos.  Supple  homines  anima  ei  corpore  eon- 
stantes. 

AnastasL  Hic  et  infVa  ad  hujusce  caplits  llnem  no- 
mine  gncco  latina  lermiuaiioue  utitur  pro  resurrec- 
tione;  sicui  ei  asystati,  pro  insiabilis,  supra  lib.  iii 
Div.  Iiistit.,cap.  6,  post  medium ;  Sophia  ,'lib  ni  cap. 
iy.  eatoctgsmus^  pro  diluvium,  lib.  v^,  cap.  11. 

Pythaaoras.  De  quo  diciuni  e^l  supra,  libro  iii| 
eap.  ii. 


807 


FIRM.  LACTANTn  DIVIN.  INSTIT. 


m 


in  nova  corpora  dispatavit :  sed  inepte ,  quod  ex  ho-  A 
minibus  in  pecudes,  el  ex  pecudibus  in  homines  ,  et 
scipsum  ex  Euphorbo  esse  reparaium.  Melius  Ghry- 
sippus,  qnem  Gicero  ait  fulcire  porlicum  Sloicorum, 
qni  in  libris,  quos  de  Providenlia  scripsit,  curo  de 
innovalione  mundi  loquerctur,  haec  intulit  :  toutov 
Ofi  ovTwf  r^^ovTOf ,  ^iikw  wf  ovSffv  «SvvaTOv ,  xat  n/xac 
/xeTa  t6  TS^JVTiQO-at,  TroXtv  irtpi6B(av  Ttvwv  £i7iq/x/xcv<uv 
;^/)6vov,  ctV  ov  iffiJL$)t  xaTao-TTQO-JO-Oat  o-x^fta»  Scd  nos  ab 
humanis  ad  divina  redeamus.  Sibylla  dicit  hsec  : 

A^oiciffTOv  7^^  iMUB»  {u^^icMv  7ivo{  :  oXX'  ^tttV  l}^1^ 
Kivyuvj  waX  tvijTAv  Di(^  sflvK«  i^v  ttwf  «c&t&« 
noii{9(i  »f  Ivwv  ^(Cil(  tt*  d[|ta  tua(9U«  Tt , 
Kai  T^TC  ivanSioi  fUv  licl  C^?<^  ^v  *u^\  iciiM}>*t. 
drreoi  S*  tWi9iou9i»  «AXtv  I^ifvouv'  licl  ifalii<, 
DvcCita  Ocou  lofTOf  Tt]i^v  d{ui  kbI  ^lov  outoI;. 

Quod  si  non  modo  propheiae,  sed  etiam  vates,  et  poe- 


CAPUT  XXIV. 
De  renovato  mundo. 


Nunc  reliqua  subnectam.  Veniet  igitur  sumnii  et 
maximi  Dei  Filius,  ut  vivos  ac  mortuos  judicet,  tes- 
tante  atque  dicente  Sibylla : 

ndiffiK  T^P  T*^^<  "^^*  ^tAv  oityjyvi^  trtm  , 
ACrri^  6  «avTOiipdTti^  ot'  av  ^^  ^iilutTi  xflvai 
JUtzw  waX  vwO«M  ^vjj^t  xol  B^qiov  dxmvxtL, 

Verum  ille,  cum  deleverit  injustitiam,  judiciumqae 
maximum  fecerit,  ac  juslos,  qui  a  principio  fueruDt, 
ad  viiam  rcsiauraverit,  mille  annis  intcr  homines  ver- 
sabitur,  eosque  justissimo  imperio  reget.  Quod  alibi 
Sibylla  vaticinans  furensque  proclamat: 

K\Ot(  i^  (iou,  ifcifo«c<y  pavtXsw^  aUwiof  *fX*^- 


tac ,  et  philosophi  anasiasim  niortuorum  futuram  esse  ^  1'um  qui  erunt  in  corporibus  vivi,  non  morientar : 


consentiunt;  nemo  quicral  a  nohis,  queniadmodum 
fieri  possit.  Nec  enim  divinorum  operum  reddi  potest 
ratio.  Sed  si  a  principio  Deus  hominem  nescio  qup  ine- 
nnrrabili  modo  institnit;  credamus  abeodem  restitui 
veterem  posse,  qui  novum  feci. 

VARIORUM  NOTiE 


sed  per  eosdem  mille  annos  inflnitam  muUiiudinem 
generabnnt;  et  erit  soboles  eorum  sancta,  et  Deo 
cara.  Qui  autem  ab  inferis  susciiabuntur,  ii  praperunl 
viventibus  velut  judices.  Gentes  vero  non  extinguen- 
tur  omnino :  sed  quxdam  relinquentiir  in  victorlam 


Cicero,  In  iv  Acndem. ,  num.  75. 

Sioicorum.  li  denominabaiitur  a  £Toa ,  id  est  Por- 
ticu ,  quo  Aihenis  convenire  ac  disserere  solebant 
de  relnis  pliilos«iphicis. 

Quos  de  ProvideiUia  scrip$it.  Uepi  r^i  Trpovoiac.  Gi« 
tatur  ciiam  hic  libcr  a  Ptutarcbo ;  non  autem  a 
Laeriio. 


qnos  Domini  adventus  residuos  ac  superstites  inve- 
niet.  Gnjiis  rei  testimonia  lucnleniissima  babentur  in 
Epistolis  Paulinis:  nam.  ii  Tim.iv,  i,  ait:  Coram  Deo 
et  Jesu  Chrislo,  qui  judicaturus  est  vivos  et  moriuos.  E( 
in  priori  ad  Tbessalonicenses,  cap.  4:  Hoc  enimvoH$ 
dicimus  in  verbo  Domini,  quod  nos  qui  vivimus^  et  resi- 
dui  erimus  in  adventum  Domini^  non  prceveniemus  eos 


TovToii  ^e.  Latine  :  Quod  cum  ita  sit,  apparet  nihil  C  qui  dormierunt,  Quoniam  ipse  Dominus  in  juuu  et  Wkce 


esse  impossibile,  et  nos  cum  vitam  finierimuSy  rursus 
spatiis  quibusdam  revolulis  temporis^  in  hunc  statum  in 
quo  nunc  sumus  reslitui. 

Sibylla  dicit  hcec.  1  Lips.  Sibylta  dicit.  Mss.  5  rec. 
et  7  edit.  Sibylla  iterum  dicit^  expuncto  ha!c,  Libri 
Sibyllini,  Senn.  4,  sub  initium. 

Avo-TrtoTov.  Interpret.  Lat.  : 

Difficile  enim  ad  credcndam  omne  hominum  genus :  sed 

cura  jam 
Mundi  et  mortalium  venerit  judicium,  quod  Deus  ipse 
Faciel  iudicaus  impios  simul  el  impios, 
Tunc  uemum  iiupios  quidem  iu  teuebras  in  ignem  mittet  . 
Oui  auteui  pielatem  coluul,  iterum  vivent  in  lerra, 
S[)iritu  Dei  dante  bonorem  simul  et  vitam  ipsis. 


kkI  totc.  Hi  versus  in  Sibyllino  codice  paulo  aliier 
leguiitnr. 

Tiftiiv  a/xaxaipiov  avTot^.  Iia  mss.  5  Reg.,  2  Golb., 
1  Uaioin.,  edii.  Roin.  1470,  1474,  aliique  editi.  Pro      ,  u       u- .  aa     .  u  •    n    • 

Ti/x«v  honorem  ,  est  ^^xn^  spiritum.  Ms.  a  Golomesio  D  ^'\^l'  ,"if  f ^fi;J!»  ^^  Hieronymum  m  Papia 
vibus  et  Sibyllin.  '  *"^'         ''*'"'* ' 


archangeli  ac  iuba  Dei  descendet  de  costo^  et  mortui  m 
Christo  resurgent  primi :  deinde  nos  qui  vivemus^  qui 
reti(iui  erimus,  simut  cum  ittis  rapiemur  in  nubibus^  m 
occursum  Domini  in  aera^  et  sic  semper  cum  Domino 
erimus.  In  his  verbis  nulliiis  terreiii  regni  fit  nientio. 
Caeterum  per  mortuos  intelligimus  eos  qui  ante  ma- 
gnijndicii  dieni  fuerint  mortui. 
UoLfrn?  y9ip.  Sibylla  Serm.  8.  Lal.  : 

Totius  enim  terrae  tunc  mortaltnm  confusio  erii, 
£t  i|>se  omuipolens  cuin  venerit  in  iribunali  judicare 
Vivorum  niorluorumqoe  animas,  et  mundum  universum. 

Restauraverit.  Ita  mss.  et  editi.  Beluleius  et  Fran- 
cius  lcgendum  censent  instauraverit^  iieganies  verbom 
resfaurareesselalinuin.  Reperitur  taoien  apud  Taci- 
tuin. 

Mitte  <mnis  inter  homines  versabitur^  etc.  Fabobe 
sunt,  et  Millenariorum  error,  de  quo  vide,  Eusebium 


....    Z*n{v  i*  dE|U(  X^?^^  a&ToIc.] 

Lat. : 

Vitam  suDul  et  gratlam  ipsis. 

Et  poetas,  Abest  a  ms.  Torncsiano. 

Anastasm.  MaS.  sepiem  rec.  anastasin. 

Qtti  novum  fecit.  Sic  Prudentius  :  Qui  potui  formare 
novum^  reparabo  peremfftum. —  Credamus...  restilui 
veterem  posse,  qui,..  fecil.  Ita  Minucius  Felix,  c.  54: 
CiSierum  qnis  tam  slullus  aut  brutus  est  ut  audeat  re- 
pugnare,  hominem  a  Deo,  ut  primum  potuisse  fingi,  ila 
posse  denuo  reformari...  sicut  de  nihito  nasci  licuil,  ila 
de  nihito  iicere  reformari  ?  Gonf.  Tertull. ,  Apolog., 
c.  48.  Bqneman. 

Ut  vivos  ac  mortuos,  ctc.  Teste  hoc  Scriptura,  et 
salva  lide  Catholica  dicitur ;  utinain  cscleia  pari  dex- 
teritate  dicerentur.Viventium  uomineillosinteUigirouSy 


KXuTfi  di.  Laiine : 

Audite  me  homines,  rex  sempitemus  domioatar. 

Quae  verba  non  leguntur  in  codice  carminum  SibyUi« 
noriim. 

Tum  qui  erunt.  Error  est  ul  supra. 

Sed  per  eosdem  mitle  annos  infinitam  mullitudinm 
generabunt.  Haec  aiiiinadverte :  Qux  irihus  istis  poe- 
treiuis  hujus  libri  capitibus,  nempe  i4,  25,  2b,  Lac- 
tantius  prolixe  disputatde  resurreciioiie  priiiia  bomi- 
num ;  de  aureo  Ghristi  niille  annorum  regnoin  lerrlt 
post  resurrectionem  priinam ;  de  alligatiuiie  diabo4i 

Ber  niille  aniios,  ejusque  solutione,  ac  pnelio  Gog  et 
lagog,  ex  perperain  iniellectis  vaiiciniis  Apocalypsis 
XX,  buiit  ea  ferme  oiiinia  a  seiisu  Scripturae  Secrs, 
et  ab  Ecclesix  sanctorumqiie  Patruin  docti  ina  pror- 
sus  alieiia,  ac  palam  erronea,  ut  fuse  ostendit  p.  Tho- 
mas  Malvenda  Tbeologus  Doiiiinicanus,  hb.  i,  cap.  de 
Anlicbristo,  a  cap.  5  ad  11. 


809  LIBER  Yll.  DE  VITA  BEATA.  810 

Dei,  ut  iriumpheiUur  a  jusiis,  ac  subjugenlur  perpe-  A  nabilur,  accipilres  et  aquilac  non  nocebunt :  iiifans 


tuae  serviiuti.  Sub  idem  lempus  etiam  princeps  dx- 
monum,  qui  cst  machinator  omnium  mnlorum  ,  ca- 
tenisvincietur;et  eritin  custodia  millc  anniscoelcstis 
imperii,  quo  juslitia  in  orbe  regnabii,  ne  quod  niahim 
adversus  populum  Dei  moliaiur.  Posl  cujus  advcnlum 
congregabuniur  justi  ex  omni  terra;peracloque'ju- 
dicio,  civitas  sancta  constituetur  ia  medio  icrrx,  in 
qua  ipsecondilor  Deus  cum  justis  dominanlibus  com- 
inoretur..Quam  civitatem  Sibylla  designat,  cum  di- 
cil: 

Kal  «oXtv,  T,v  lxoir,(rt  9ci;,  autv^v  Uoiiivc 
AoiltK^ipav  Art^,  xal  i)Xlou,  ^ii  otKivt^i» 

Tuiic  aufereniur  a  mundo  lenebras  ilise,  quibus 
offunditur  alqueobcxcatur  coelum;  et  luna  claritudi- 
ncm  solis  accipiet,  nec  minuetur  ullerius.  Sol  autem  B 
septies  lanio,  quain  nuiicest,  ciariorUel.  Terra  vero 
aperict  foecunditatem  suain,  ct  uberrimas  fruges  sua 
sponie  gencrabil :  rupes  monlium  melle  sudabunt, 
perrivos  vina  decurrent ;  el  flumina  lacie  inundabunt. 
Miindus  denique  ipsc  gaudebit ;  et  omnis  rernin  na*  . 
lura  IsRtabitur,  ercplaet  liberata  dominio  mali,  et 
impiciaiis,  et  scelcris,  et  erroris.  Nonbestix  perhoc 
tempus  sanguinc  alentur,  non  aves  praida :  sedquieta 
et  placida  erunt  omnia.  Leones  et  vituli  ad  praesepe 
simul  stabunt:  lupus  ovem  non  rapiet,  canis  non  ve- 


cum  serpentibus  ludet.  Denique  tunc  fient  illa,  quac 
poetx  aureis  temporibus  facta  esse  jam  Saturno  re- 
gnanlc  diierunt.  Quoruni  error  binc  ciorlus  est, 
quod  prophetae  futurorum  pleraque  sic  prorerunt  et 
enuiitiant,  quasi  jam  peracta.  Visiones  enim  divino 
spiriin  offerebanlur  oculis  eorum,et  videbant  illa  in 
conspectusuo  qnasi  fieri,  ac  lerminari.  Qikc  vaticinia 
eorum  cum  paulatim  fama  vulgasset,  quoniam  pro- 
fani  a  sncramento  ignorabant  quatenus  dicercntur, 
compleia  jam  csse  veteribus  saeculis  illa  omnia  putave* 
runl,  qux  utique  fieri  complerique  non  poierant  ho« 
mine  regnante.  Cum  vero  deletis  religionibus  impiis, 
et  scelere  compresso,  subjccta  erii  Dco  terra, 

Cedct  ct  ipse  mari  veclor,  nec  nautica  piuus 
Mulabil  mcrces :  oronis  fcrcl  omDia  tellus. 
Non  raslros  palielur  bumus,  non  vinca  falcem. 
Robustus  quoque  jam  lauris  juga  solvet  aralor. 
Tunc  eliam  molli  flavescet  campus  arista ; 
Incullisque  rubens  pendebit  sentibus  iiva ; 
Etdurae  quercus  sudabunt  roscida  mella, 
Nec  variosdlscet  mentiri  lana  colores. 
I(ise  sed  in  pralis  aries  jam  suave  rubeuti 
Murice,  jam  croceo  mutabit  vellera  luto. 
Sponte  sua  sandyx  pascentes  vestiet  agnos. 
I|is»  lacte  domum  referent  distenta  capellae 
IJbera,  nec  magaos  metueat  armenta  leones. 

Quae  poeta  secundum  Gumeae  Sibyllac  carmina  pro- 
locutus  est.  Erytraea  vero  sic  ait : 


VARIORUM  mTM. 

Subjugenlur.  De  Mortc  pers.,  c.  16 :  Triumphatores  mini,  de  temporc  Aniicbristi,  lege  Bedam  deNatura 
currui  luo  subjugameni  (sic  uuicusqui  superest  ms.  co-  p  rerum,  cap.  76  et  deinceps  aliquot  ordine  sequenti- 
dex)  victi  ac  virlute  lua  lubjugati  sunt.  Bun.  ^  bus.  Betcl. 


Sub  idem  tempus,  elc.  Uoc  est  seminarium  totius 
Millenarii  erroris,  desumptum  ex  xx  Apocalypseos 
capiie  minus  bene  intellecio.  Vide  ibidem  verba  Joan- 
nis ;  qu»  quomodo  inteHigendasint  anle  caetern  enar- 
favit  atque  edisseruit  S.  Aiigusliuuslib.  xx  Givil.  Dei, 
cap.  7,  et  sequeutibus  aliquot  ordine:  et  post  ipsuin 
retulit  Eugippius,  toin.  i,  cap.  loi  ct  seq.  Betul. 

Eril  in  custodia.  Vide  Apoc.  xx. 

Posl  cujus  adventum.  Cujiis  scil.  Filii  Dei.  Redit  ad 
dicta  infra,  Veniel  summi  et  maximi  Dei  Filiut.  Bun. 

Civitas  sancla.  Apoc.  xi. 

Sibylla^  etc.  Sermone  quinto:  ubi  versus  nonnihil 
▼ariant.  Lactantiana  tainen  Icciioma^isarridet. 

Kai  7ro).iv.  Latine : 

£t  urbem  quam  fecit  Deus,  eam  fecit 
Splendidiorem  stellis,  ct  sole,  et  luna. 

Quibus  offunditur  atque  obcmcatur  coelum.  Ila  restitui 
ex  mss.  Rcgio-Put.,  5  al.  Rcs.,  5  Golberl.  aliisque, 
ct  editis  Rom.  1470,  cl  Ald.  In.  9  scripiis  et  6  im- 

Bressis  est,  offundetur  atque  obcascabiturccetum ;  iii  mss. 
>etul.  et  9  editis,  offundebatur  atque  obctecabatur. 
Claritudinem.  Mss.  9  rec.  clarilatem. 
Sol  autenit  etc.  Locus  est  Isaix  xxx.  Sed  quomodo 
lioc  inteiligendum  sii,docet  idem  Esaias,  cap.  lx,  sic 
inquiens :  Non  erit  tibi  ultra  sol  in  lucem  dierum^  et  in 
splendorem  luna  non  lucebit  libi :  et  erit  tibi  Dominus 
in  lucem  sempitemam,  et  Deus  tuus  in  magnificentiam 
iuam.  Non  occidet  ultra  sol  tuus^  et  luna  tua  non  con» 
trahetur  :  quia  Dominus  erit  tibi  in  tucem  sempiternttm^ 
etc.  Si»9ipi<eniamdlxit  prophelcs,  non  millenariani.  Et 
Joannes  postquam  civitaiein  dcscripsil :  Et  civitas^  in- 
quit,  non  eget  sole  neque  luna^  ut  luceant  in  ea ;  nam 
elaritas  Dei  illuminat  eam,  et  lucerna  ejus  est  Agnus^ 
etc.  Quibus  verbis  x^^^l^^  funditus  lollitur.  Sed  do 
^eptima  et  octava  aetate  saeculi  fuiuri,  sicut  de  die Do- 

Patrol.  VI. 


Rupes  montium  melle  sudubunt.  Vide  Ovidium  dc 
sacculoaureo.  Quceopinio  (milleiiarioriim)  esi^f  u/cum- 
qne  tolerabilis,  ait  Augustinus,  si  aliquas  deliciw  spiri- 
tales  in  illo  sabbato  adfulurtff  sanctisper  Domini  prce- 
sentiam  crederentur.  S.  August.  de  Givit.  Dei  lib.  xx, 
cap.  7.  —  Mella  sudabunt.  In  Epitome,  c.  7i,  baec  et 
proxima  ila  variat :  Stillabunt  mella  de  rupibtis,  lactis 
et  vini  fontes  exuberabunt.  Bun. 

Mali,  et  impietatiSj  et  sceieriSy  et  erroris.  Addidi  et 
sceleris  ex  17  editis  omnibusque  mss.,  nisi  quod  in  Rc- 
gio-Pui.  est  terroris. 

Leones  et  viluli,  etc.  Esaias  c.  lxv  :  Lupus  et  agnus 
pascent  una^  et  teo  sicut  bos  comedet  foenum,  et  ser- 
pentipulvis  panisejus,  etc.  Etin  eaindem  senlentiam 
sunt  eiiam  in  xi  cap.  Qux  omnia  de  Eccle&ia,  Ghrisii 
regno  nimirum  paciflco,  quo  tyranni  ctiam  se  Ghristo 
subjicient,  intelligenda  sunt.  Betul. 

Qtt(vpoefa.Virg.iiGeorg.,infin.;Ovid.iMetam.,inif. 
D  Exortus  est.  Sic  lego  cum  quainplurimis  antiquiori- 
bus  ctmelioribus  mss.  et5vet.  cdd.  In7scriptis  rec. 
et  12  vulgatis  ortus  est. 

Videbant  i7/a.Mss.Jun.,Gant.ct|5  edii., videbanturilla. 

Profaniasacramento.id  est  arcanorum  religionis 
ignari.  Gonf.  lib.  ii,  cap.  15;  ibid,  cap.  16.  Bunem. 

Ignorabant  quatenus  dicerentur.  1  Reg.  rcc.  ct  7  vul- 
gati,  diceretur. 

Cedet  et  ipse.  Vcrsus  hi  sunt  cx  Pollione  Maronis, 
quam  Eelogam  quartam  iutcrpretcs  communi  con- 
scnsu  de  primo  Glirisli  advenlu,  ctiam  vclcrcs  ^heo- 
logi  interprcianlur,  non  sccundo.  Videnda  Euscbii 
vcrba  ex  Constantini  Magni  Vita.  Ncfandum  est  Lnc- 
tantium  non  solum  versuum  ordincm,  scd  ci  voccs 
aiiauas  immutasse. 

Jam  suaverubenti.  Sequor  mss.  et  omnes  fere  edi- 
tos.  In  nonnullis  vulgatis  est  tam  suave.  A\jam  sequen- 
tia  requirunt. 

Prolocutus  est.  Iia  restilui  ex  4  vet.  cdilis  omni- 
busque  mss.  praeter  1  Reg.  rec.  etvct.  cdit.  Paris.| 


811 


riRli.  LACTANTIJ  DIVIN.  WSTIT. 


813 


4  dinein  mensura  libri  Cdpcrel,  lam  mnltis  unospiritu 
similia  diceiiribiis,  siinuli|ue  ne  fasUdiiim  legentibut 
fieret,  si  ex  omnil>us  collecift  eltraDsUtaeongerereni; 
pr.Tierea  ul  en  ipsa  qu«  dicerem,  non  Bostris,  ted 
alienis  polissimum  liiieris  coafinnarem,  doceremqiie 
non  modo  apud  nos,  verum  eiiam  apud  eos  ipfiOf 
qui  uos  inseclantnr,  verlt^iem  conslgnaum  teiieri 
quam  reciisantagnoscere.  Si  quis  auiem  diligeniios, 
baec  volucrit  icire,  ex  ipso  foute  liauriat,  et  plura, 
quam  nos  in  bis  libris  compleii  sumus,  admirabilia 
reperiel.  Fortasse  quispiain  nunc  rei|qirat,  quando, 
ista  qu»  diximus,  sint  futura.  Jam  superius  ostendi, 
completis  annorum  sex  millibus  muiatioiiem  istam 
fieri  oporlere,  et  jam  propinquare  summum  illum 
Vivenl  ilaque  bomines  Iranquillissimam  vilam  et  co-  coiiclusiouis  extrein»  diein.  De  sigiiis  quae  prxdicia 
piosi>siinam,etregnabuutcum  Deo  pariier ;  et  reges  j  g^n^  ^  p^^^pl^gjlg  li^4  noscere;  praedixerunt  eiiim 
geniiumveuieutafinibusterr.Tciimdoiifsacmu»eri-     gig„a^  ^^jbug  consummaiio  lemporum,   et  expee- 


Ol  St  M>xoi  vjv  if^tai'  iv  «vftviv  ajuAX*«vT»i' 
XofTOv  Y«f  *Aixi;  T*  Ijl^oiffiv  ^ui  ^'^vxoviai , 
AfXTOi  tfiiv  (t^9-/ow.v  &^9'j  xai  %tnn  ^^ot^t  I 
■  ZafKo€o^4  T(  \c«iy  faytr*  ^V*9^  *«H^  f^«y«i<  • 
Zuv  Pfi^iait  xt  JpoxovT»;  ajAaTO^vi  Miti^vevrai. 

El  alio  loco  de  iibertale  rerum : 

Kmi  xixt  Hi  x^^^  lUYdXijv  ith;  i.vi^6m  Sitvu,' 
Kol  ][4f  -pi  xa\  £iyjpa,*sal  mmxm  tfi|«(Mts  fKb^ 
^itoonvx  «apieov  tov  oXijtivov  dvtp4*«ei#t 
OlvQu  mI  |U1Uto«  Y^uxtfoO,  XcvxoOtt  YoXoxTef , 
KtU  viTOV ,  chuf  irrl  {Ipetolf  MiXXio-cev  «■ 


£t  alia  eodem  modo  : 

titvtStm  ii  ^vwt  Atw  jiitv  «ivT«  xii'  oUtt 
NS|ia  (ifXiTo;  d«i  «itpi](  i{^*  die^  ««t.'^^  > 
Kol  f£Ui  *'  d{i9foati|«  ^t^t  «dvTtevt  Xuwleif. 


bus,  ul  adoreiil  et  bonorincenl  Rcgem  uiaguuiu,  cu- 
jus  nomen  erit  pKKcIarum  ac  veiierabile  uiiiversis 
iiaiionibus,  quo:  subccelo  erunt,  et  regibus  qui  do- 
miuubuntur  iu  terra. 

CAPUT  XXV. 

De  p&$tremi$  temporibui,  ac  de  urbe  Roma» 

Hxc  sunt,  quse  a  propbelis  futiira  dicuntiir  :  quo- 
rum  leslimoiiia  ei  verba  ponere  opus  non  esse  duxi ; 
quoniam  esset  infinituni,  iiec  (aniaai  rerum  muliiiu- 


tanda  sit  iiobis  in  singiilos  dies,  et  liineiida.  Quando 
taiuen  compleaiur  bun;  summa,  docent  ii  qui  de  lem- 
poriUus  acripserunt,  colligcntes  ea  ex  liueris  saucib 
et  ex  variis  bistorib,  quanlus  sit  numeriis  annoram 
ab  exordio  mundi .  qui  licet  varient,  et  aliquantiim 
numeri  e«)rum  summa  dissentiai,  omiiis  tamen  expeo» 
talio  non  aniplius  quam  ducenioruni  videuir  anno* 
rum.  Etiam  rea  ipsa  declarai,  lapsum  ruiiiaiiiqiie 
reruui  brevi  fore  :  nisi  quod  incoluuii  urbe  Boma 
niliil  isiiusmodi  videiur  esse  meluendum.  At  vero 
cum  caput  illud  orbis  occiderii,  ct  pvfjLTn  esse  coepe- 


VARIORUH  NOTiE. 
quibiis  esl  per/octi/us  «s(.  Mss.  1  Reg.  rec.  i  Co\h,  C  et  copioshtimavita;  iUps.Vivent  tranquiUi  in  copio^ 


et  10  iiiipressi ,  vneloctttus  eit 
ol  U  Xvxot.  Sibylliiia  cariniiia  Serinoue  3.  Latine 


sitsima  vita.  (i.-cterum  leclio,  ul  iu  texiu,  esl  genuuia, 
el  Ciceriiniana. 

Honorificent.  Quie  vox  uon  est  pura".  latiuitatis :  ro» 
perilur  quoi|ue  iibro  de  Ira  Dei,  cap.  23  et  ullimo. 

Si  quis  autem.  Mss.  rec.  el  7  edd.vel.  Qici  autem, 
— Qui  autem.  Si  quis  autem  leciio  iioii  aspiTiianda »  ut 

lib.  V,  c.  ^  :  St   ^tiis  aulem  volet  scire  pleniui 

sumat.  BuN. 

iViiiu;  reqHtrat.  Ms.  i  Bonon.  anliq.  koc  requirat. 

Jam  superius  ostendiy  cotnpUtisanHorum  $es  mUi" 

Eleniuiierra  etarbores  et  iniiumtTabilia  iiccoraterrse      bus  mutalionem    islam  fieri  oportere.   Animadversio. 

DabuDi  fruciuin  verunn  boiiiinibus  yjje  ^^^^^  giiperius  ad   capiit  U.  Qnod  Umen  liic 

addii  Laciantiiis,  a  suo  leiiipore  ad  finem  iisqee 
muiiili  lanluiii  siiperruisse  diK-eulos  aiiuos,  et  espe- 
riiMiiia  ipsa,  et  inamfesia  ranone  erroris  cnnviiicitur. 
Vide  lib.  de  Antirhrisio  P.  Thtmias  Malveudae  iheo- 
logi  homiuieaiii  lib.  ii,  cai>.  30. 
AV7r6TaepWT«v«i«?.  Sicomnescum  ms*.  tnm  t^ialiquautum.SUs.  4  Colbcrt.,  i  Clarom.   ac  6 

edili.  lii  Sil.yll.tiTs  bgiiur  5<r7r£T«  irocavia  f*ii>«v,    id  D  «<!»••  «'  altquantulum. 

est,  innumerabUes  qreges  oviuni.  '  Non  aniplius   qwmi  ducentorum  mdetwr  eiiiiomm. 

rXuxs/>ov.  iia  lesiitiii  cx  tiiss.  Repf..ptit.   ahi^que  %      Qiaede  ruium  niundi  ct.n  uiuuiaii  ine  iradidii,  ridi- 


Nee  lupi  cum  agnis  in  montibiis  diinicabuot; 
Herbaiuque  lyiices  cuui  haed  s  pariler  pasceQlur. 
Drbi  cu.ii  vilulb  simul,  oiuuibuNque  pecoribus. 
Cariiivoriis  leo  coinedcl  paleas  ad  presepia, 
Cuuique  iiitaoiibus  dracooes  malris  orbis  dormient. 

Koi  TOTs.  Eodem  Serm.  3.  Latine  : 
Et  tuiic  gaudiiim  magnum  Deus  hoiniiiilmsdabit ; 


Vini  et  mellis  dulcissinii,  caiididinue  lactis ; 
£l  iritici,  quod  esl  homiuibus  0|.limum  omoium. 

\apiinv.  Sic  repo<Hui  ex  mss.  Reg.-Put.  aliisque  3 
Reg.  bonx  iioi.i>.  tn  6  rec.  etiu  editis  legitur  x^P^'^ 
in  I  Colb.  X«|9«v. 


Rejjii-^,  Sibylliui»  :«cedii.  Rom.  U70,  fiveulibtis  1 
Coilien.  cui  esi  ykvripo^j;  4  Reg.  nc,  1  Clarnm. 
yXuxuTipov,  rejuigiiauie  iiielro ;  i  Colb.  yXvxcTc/Jou.  Iii 
ediiis  fsi  yXwxswj . 

eOo-sScwv.  Seruioue  5.  Sibylliuus  codex,  'E^poiuv. 
Inlerpiet.  Lat.  : 

Piorum  aiitem  solorum  sancta  terra  omaia  haec  feret, 

Flueiituiu  inelli>  de  pelra  el  de  fouie; 

El  lac  immortaiilaiis  mauabit  oinnibus  juSlis. 

Viveni...  trauquiUissiinam  vifam  et  copiosis^mam. 
Sic  editioiies  Tiiomasii  et  Gali.  idqiie  beue.  Mss. 
iiiulti  et  etliii  quauipiurimi  iii  quarto  casu.  Vtdequae 
UDnolavi  ad  tibrum  v  Divin.  lusliiut.  cap.  20,  ante 
lineui.  Mss.  Oxonienses  adduut  ducentes ;  %  Coib.  pro 
vivent   h ubent  «fuc€/i(«s ;  Gotb.  Ffveiil /raii^i7/tfifiiMr 


ciila  es^e  procul  dubio  inielligimiis,  cum  non  ni(»d«i 
ductiili  aiiiii  posi  Lactanlium,  sed pius  niiile  ac  i|ua* 
driiigeiui  trausieriiil,  iifqiH;  orbis  iiiceitdio  alisunip- 
tus  sit,  et  adliiic  expeciare  jutieinur.  Siiuius  anim, 
qiiap  :ib  eo  de  sexttt  inillesinio  dicuntiir,  a  pliiriHiis 
Hebr;eis,  Grircisque  ac  nosiris  pro  certis  affirmati. 
Sed  milii  videmur  (tui  ea  inve^tigaiit ,  qtiae  homi- 
nibiis  iiosse  noii  licct,  quautuui  in  eis  eat,  niaxitnam 
Deo  iiijiiriaiii  f.fcere,  prncier  quem  neminem  futiiri 
nosse  sciiniis.  Ne  vero  aliqueui  excepiuin  cred.imiit» 
cuiii  Cbrisiii^  disiipulis  siiis  omiiii  signa,qii«  saecoU 
consuuimatioiiem  pMK^essura  erant,  :iperuis>el,  eimi 
diein  hominibus  ignotum  esse*  asseveravlt  :  0#  ik 
iUa  et  kora  nemo  setf,  neqne  angeii  cmlansm^  mi^oHsi 
Pater. 
Et  p6p,n  etse  cnepmt.  Ha  lefunt  editi  PlanaD.,  AM. 


8J3  UBER  Yll.  DE  YITA  BEATA.  8U 

ril,quod  Sibyllffi  foreaiunl,  quisdubilet  venis<;ei.ini  A  in  calore,   el  corpora  coiilereulur  in  grandine,  et 


ilnein  rebiis  hiimanis ,  orbi<iue  lerraruin?  Illa,  illa 
esi  civil.as,  qiiae  adhiic  suslental  orania :  precandus- 
que  nobis  et  adorandus  est  Deus  cocli,  si  tamen  sla- 
lula  ejiis  et  pUcit:i  differri  possunt,  ne  citius  quam 
puiemiis  lyrannus  ille  abnminabilis  veniat,  qui  t;m* 
lum  faciniis  moliatiir,  ac  lumen  illud  effudiat,  cnjus 
iiiteritu  mnndiis  ipse  lapsurus  est.  Nunc  ad  c^etera 
exequenda  redeamus,  qiiae  deinceps  seculura  sunt. 
CAPUT  XXVI. 
De  dasmonti  «niiMtone,  aiteroque  maaamo  judicio. 

Diximus  paiilo  aiite,  in  principio  regni  sancli  forc, 
ut  a  Dio  princeps  dxmonum  vinciniur.  Sed  idem, 
cuin  millc  anni  regni,  hoc  est  seplem  millia  coeporiiit 


ipsi  se  invicem  gladio  ferient;  et  roplehuniur  mon- 
tcs  cadavcribns,  ct  canipi  operientur  ossibus.  Populud 
aulem  Dei  tribus  illis  diebus  suh  concavis  lerro:  oc- 
cultabilur;  doncc  ir.i  Dei  adver^us  genles,  et  exire- 
nium  judiciiim  tenitinelur. 

Tuiic  exibiiiit  justi  de  laiebris  suis,  ct  invenient 
omnia  cadaveribns  .itciue  nssibu-i  lecta.  Sed  el  gonus 
omne  iinpiorum  radiciius  iiueiibit;  ncc  eril  in  hoc 
mnndo  tilla  jam  natio  amplius,  pr.^eter  solain  gcniem 
Dci.  Tnm  pcr  uimos  seplcin  perpctes  iiil;icUe  erunt 
silvx  ;  necexcidcturde  monlibns  lignuni.  Sed  arma 
geiitium  coniburcntur ;  eijaiii  non  erii  bcllum  ,  sed 
pax  ,  ct  requies  seinpiterua.  Guni  vcro  completi  fue- 
rint  inille  .innl,  renovabitur  mundus  a  Dco,  ct  c(b« 
termin.iri,  solvetnr  denuo,  et  custodiaemissusexibii;  ||  Inm  coinplicabilur,  et  tena  mntabitur;  et  transfor 


alqne  oinncs  genles,  qnx  tunc  erunt  sub  diiione  jus- 
torum,  concilabil,  ut  inferantbellum  sanctae  civitati; 
el  colligeltir  ex  omni  orbe  terr;e  innumerabilis  pc- 
piilus  n:ilionuni,  el  obsidebit,  et  circurodabit  civita- 
lem.  Tunc  veniet  novissima  ira  Dei  sufier  gentes,  et 
dehellablt  eas  iisque  ad  unum  :  ac  primuin  conctiliet 
terram  qnani  validissime  et  »  motu  cjus  scindentur 
niontes  Syri.i; ;  et  snbsident  colles  in  abruptum  ;  et 
muri  oiiinium  civit:)tiim  concident,  el  statiiel  Deus 
solem  triduo  m  occidat ;  et  inflammabit  enm ;  et  des- 
cendet  apstus  nimins,  el  adustiomagn»  supra  perduei* 
les  et  impiospopnlos,etiinbres  suiruris,  el  grandines 


lapidum,  et  guttx  ignis;  et  liquescent  spirituseoriim  G  bitur  in  acternum. 

YARIORUM  NOTiE. 


mabit  Dens  hoinines  in  similitudinein  angclorum  ;  et 
eruiil  candidi  sicut  nix;et  versabuntur  seinper  in 
con^pcctn  Oinnipotentis,  et  Doinino  suo  sacrificii- 
buni ,  ct  servient  in  a:ternum.  I£odeui  (einpore  fict 
aecunda  illa  el  pnb!ica  omniuin  resnrrectio,  iii  qua 
excilabuntur  injusti  ad  cniciaius  senipiiernos.  li  sunt 
qnimaiiu  facta  colucrunt;  qui  Dominnm  innndi  ac 
parentem  vel  nescierunl ,  vel  abnegaverunt.  Sed  et 
dominns  illornm  cum  miuistris  snis  coniprehcndelnr, 
ad  itoenamqne  daiiinabitnr ;  cuin  quo  pariler  oinuis 
lurba  iinpiorum  pro  suis  facinorlhus ,  in  conspectu 
angelorum  aique  justorum,  perpetuo  igni  creinabi- 


1555,  Gymnie.,  Fasilel.  aliique  novem,  el  anliqniofes 
ac  meiiores  mss.  rndices  Keg.  *Pu^y],  vicu$,  Aliis  est 
irjp  ;  4,  irvpcv  ,  impptt ;  Oxonieiisibus  pyra  ;  Brun. 
pyran;  \  Reg.  pyre. 

Sibyllte.  Garm.  Sihyll.  Serm.  3et  8. 

//(/i,  illa  e$t  civiia$.  Sic  lcgo  ciim  anliqui^^simo  Rc- 
gio  Pnt.,  2  al.  Reg.  bonu;  nniie,  i  Colb.,  Pen.,  Ultr., 
1  Clannn.,  2  Brnn.  lu  ediiis  legitnr  Jlia  e$t  eniin  ;  in 
pluribiis  inss.  ei  2  vei.  editis  iion  repetilur  iila,  iiec 
esl  enim, 

Precandu$que  nobi$,  Istud  verbum  ad  aclivum  et 
inssivuni  L:ict:iiitio  comiiiiioe  e»l.  Sic  et  Ausonius 
passivc  usiis  esi.  Deu$  precandu$  e$t  mihi. 

Abominabilii.  Sic  anntioqiii  Lacl:inliiis,  iil  jam  SU' 
periiis  aiiiio  avi :  qiiod  iilirarii  pcr  ein<Mi'datioiieni  in 
4  inss.  ct  15  edili^  niiilaverimt  iu  abominandu$. 

Diximu$j  etc.  Mnlia^  hoc  in  capite  iieciit  fahnlas 
aucior  nosier  :  quare  lccioreni  moneiiius,  ne  nimis 
crcdulus  bis  fidein  habeat. 

Tunc  veniet  liu;c  ^iiiiilia  sunt  iis  qii»  prophetizat 
Ezeciiiel  c.  xxxviii.  Ac  oescioau  non  sint  prqrsus  e:i- 
dem.  Et  similia,  iiiio  vero  mullo  atroenira  sniil  apnd 
Sihvllas,  S<'riiioiic  5,  qn:v,  qnia  pluscula  snut,  aii- 
noiare  super>edco.  Retuleius. 

Et  debellabii  eu$.  M  s.  i  R  'g.  et  i  Brun.  et  dclebit 
ea$,  Optiina  qnuque  lcctio  7  rcc.  et  li  vulgaii,  et  de- 
bellabit  eo$.  Vide  ApocalY|>.  xvi. 

U$quead  unnm,  i\^g.  z  lec.,  ed.  Roin.  i470,  u$' 
que  ad  imum.  S<hI  Henin.iiiiiiis  rccie  legit  u$que  ad 
unam, —  iJxqiie  ad  uuum.  IIi  C  i'8. 1.  ii  B  civ. ,  c.  i4  : 
Qui  de  $erm  liberi$que  omuibu$  ad  impubere$  $uppli- 
ciuniiumil,  et  ad  unum  interficit,  BuN. 

Concident.  Iia  4  vf  t.  edit.  et  oiniies  mss.  prxter 
I  Reg.  rec,  cui  est  corruent ,  ut  ii  excusis. 

Occultabilur.  Sublac.  occuliatu$  erit. 

Et  extremumjudiciwn  terminelur.  Sle  eorrexi  ex  5 


U 


vet.  ediiis  cunctlsqne  mss.  pr^^ler  i.  Rejr.  rec.,  in  quo 
est  terminel ,  ut  in  9  impressis,  sine  praecedente  co- 
pula. 

Perpete$,  Ut  de  Morl.  pers.  c.  33,  per  annum 
perpetem.   Epit.  cap.  7i  :  Cemilu$  perpete$.  Bun. 

Renovabitur  ^  etc.  Vide  I-aiani  c.  lxv  ei  lxvi;  ct 
Apocalyps.  xxi  :  Erit  coetum  novum ,  et  lerra  nova  ? 
Chiiiiisiae  ansam  emiidi  cx  his  verhis  arriiiinnt. 
ll.ic  vero  sensii  interpretantur  caiholici  bono.  In 
A»)Ocnlypsi  (it  mcnlio  nioriis  prinune  niqiie  seciind.'e  : 
sed  i-esiirrccti<>nis  secund.ne  nuihi  prorsus  est  meniio. 
Cliiliasi;c  vcro  collignnt,  si  prima  sit ,  mr  non  eti:iin 
s«'Cnnd:i?  E.idtMo  r.itione  poierint  colIig«'re,  plures 
esse.  Priin:im  enim  do  pliirihiis ,  priiis  de  diiolMts 
diciiur  npud  eos  qui  lerse  loqiiiiiHiir.  Qnid  qnod 
Joaiioe^  ip>e  dicii ,  sanctuin  qni  liaiiei  pariem  iii  rc- 
surreclioiie  prinin ,  in  eo  secundain  morieni  non  ha- 
t)ere  potcsiatein?  Ex  qno  soqniinr  ex  seconda  inorle 
resurieciionefii  esse  non  po  se.  Betuleius. 

Secunda  illa  et  publica  omnimn  rehurreclio ,  in  qua 
excitnbuniur  iuju$li  ad  crucintui  iempnernoi.  Dixit 
snpri  Lact:uiiiiis,  C.2I,  impio$,  sanctisrcsnrgeniiiHis, 
ul  cuni  Dco  iniilc  aiinis  in  tcrra  doiiiineittnr.  in  tene- 
bras  recondi ,  ad  cerla  $uppliiia  debtinato$,  Qiiare  jaiii 
coinininiscitur  se>  iiiidani  icsurrcciiGiiem,  iii  qn:i  ilii 
a  coiiiinniii  cnstodia  excUaii  dcbcant  ad  cruciatui 
iempiternoi.  Iidc  cniiii  videinr  arnpuissc  crrandi  an- 
sam,  (juodin  Apocalypsi  inentio  li!it  prluKs  rourrcc- 
lioiiis,  in  qiia  cniii  josii  siiani  li:ibcrc  paticm  dic;in- 
lur,  dari  iecundam  mferl,  plcctcudis  iiiiprobis  accoin- 
modaiam ,  qn.ani  qnidem  non  oinuiiio  ineuiorai  D. 
Joaiines.  Spabk. 

Exciiabuntur.  In  9  inss.  rec.  ct  9  editis  cst,  ex- 
citabnnipr  impii,  U\  Plorcnt.  exterminubuntur  ti)i/;fi. 
Sed  eoi  quoqne,  iecunda  re$urrectione  facta^  Deu$  ex* 
citabit ,  eic.  Legitur  in  Epiiomes  capitis  ii  line. 

Injuiti.  Msa.  9  roc.  lotideinqua  •diti  ferunl  im\  " 


815  FIRM.  LAGTANTU 

Hxc  est  doctriiia  sanctorum  prophctnrum  ,  quam  A 
cliristiani  scquimur  :  hxc  nostra  snpieniia ;  quam 
isti  qni  vel  fragiiia  coluat ,  vel  inanem  philosophiam 
tucntur,  tanquani  stuliitiam  vanitatemque  derident , 
quia  nos  defendere  hanc  publice  atque  nsserere  non 
solemus,  Deo  jubente,  ut  quieti  ac  siientes  arcanum 
cjus  in  abdito  atque  intra  nostram  conscientiam  te- 
neamus ;  nec  adversus  istos  veri  profanos ,  qui  non 
discendi ,  sed  arguendi  atque  iliudendigratia ,  incle- 
menicr  Deum  ac  religionem  cjus  impugnant ,  perti- 
naci  contentione  certemus.  Abscondi  enim  tegique 
mysterium  quam  fidelissime  oportet ,  maximc  a  no* 
bis ,  qui  nomen  fldei  gerimus.  Verum  illi  hanc  taci« 
turnitatem   nostram,    veluli  malam  conscientiam,  B 


DIVIN.  INSTIT.  816 

criminantur  :  unde  etiam  quasdam  exccrabiles  opi- 
niones  de  pudicis  et  innocentibus  (ingunt ;  et  libentcr 
his ,  quae  Onierint ,  credunt. 

c  Sed  omnia  jam ,  sanciissime  imperator,  figmen- 
c  ta  sopita  sunt,  exquoteDeus  summiisad  restitiien- 
c  dum  justitix  domiciiium,  et  adtutelnm  gcneiis  hii- 
c  mani  exciiavit  :  quo  gubernante  Romaiix  rcipubli- 
c  cx  stalum,  jam  cullores  Dei  pro  sceleratis  ac  ne* 
c  fariis  iion  habemur.  Jam  emergente  atquc  illus- 
c  trata  veritate ,  non  arguimnr  ut  injusti ,  qui  opera 
c  justiiiae  facere  conamur.  Nemo  jam  nobis  Dei  no- 
c  men  exprobrat.  Nemo  irreiigiosus  uUerius  appeU 
c  latur,  qui  soli  omnium  religiosi  sumus ;  quoniam 
c  contemplis  imaginibus  mortuorum ,  vivum  colifflus 


VARIOUUM  NOT^. 


In  abdito.  Sublac.  in  abscondiio, 
f  l$lo$vm  profanos.  Ila  edit.  Roni.  1470,  et  mss. 
omnes,  prxter  1  Galbert.,  in  quo,  sicut  et  in  editis 
19,  esivere. 

Qui  nomen  fidei  gerimus,  Hinc  Ghrisliani  dicli 
pdeles.  Epit.  c.  66,  princ.  :  Fides.,.  maxime  a  nobiSf 
qui  nomen..,  gerimus  ,  conservanda  esl.  Bun. 

Opiniones.  Vide^  Tertullianum  in    Apologelico. 

Quas  finxerint ,  credunt.  Aniiquiorcs  et  meliores 
mss.  ac  vet.  edit.  habent  finxerint ;  recent.  finxerunt ; 
1  Golb.  finxeranl. 

Imperator.  Hunc  ad  Gonstantinum  impcratorem 
Epilogum  damus  ex  mss.  1  Reg.  n.  r»976,  opt. 
noisc,  400.  anii.,  nec  non  ex  edd.  Antuerp.  1570  et 
1587,  Gymnic,  Fasitel.,  npud  Gryphiuin ,  Paris. 
1561  et  1565,  BeiuI.,Tornes..l579,  Lugd.,Soubron. 
1594,  et  in  lextum  libenier  admitlimus,  quippe  qui 
omnino  Lactantianus  est ,  et  ita  eruditis  viris  ac  no- 
bis  videlur.  Sic  sensere  Betuleius ,  Walchius ,  nec- 
non  FrancJus ,  qui  ad  sui  Lactaiilii  oram  scripsit : 
Oratio  elegans  et  nervosa  ,  nec  dubito  quin  genuina.  El 
sane  L«ictantiicharacterem,  stylum  et  locuiionem  ba- 
bet ,  ut  variis  iii  locis  paiet ;  ac  praecedentibus  op- 
time  quadrat  et  cohxret.  Et  quidem  Lactantium  in 
scriptis  suis  inore  Giceronis  Epilogo  usum  fuisse 
vides  Div.  Iiistit.  lib.  i ,  cap.  1 ,  lib.  ii ,  cap.  1 ,  initio 
librorum  iv  et  v,  lib.  vi ,  cap.  26 ,  lib.  Opif.  Dei , 
cap.  20  ,  et  lib.  de  Ira  Dei  cap.  22 ,  ut  ibidem  in- 
dicat  Lactantius  ipse  :  Uac  (iiiquit)  habui  quce  de  Ira 
Dei  dicerem^  Donate  charisiime...  Restat  ut,  more  Ct- 
ceronis ,  utamur  Epilogo  ad  perorandum ,  elc.  Hanc 
tamcn  orationem  a  textu  removet  Sparkius ,  atque 
in  iiotas  rejicit :  eam  nihjlominus  cuin  aliis  cdilioni- 
bus  a  siio  loco  amoveri  noluimus.  At  monemus  qui- 
bus  in  editionibus  desit ;  diffiieri  eniin  non  possu- 
rous  quiii  haec  oratio ,  quamvis  elegans  cl  Lactantio 
digna  ,  dcsitin  Gamerac,  Rohan.  etSangerinancnsi, 
ciijus  rei  causam  dainus  in  praivia  dissertatione.  — 
Sanctissime  Imperator.  Lactaiitiiis  dc  eodem  Gons- 
lantino  juvcnc,  libro  de  Moriibus  persecutorum,  cap. 
18  ,  Constantinus  sanctissimus  adolcscens. 

Figmenla.  Figmentum  ^  id  esl,  commeii/imi.  Sic 
apud  Lactantium  nostrum  Div.  Insl.  lib.  vii ,  cap. 
22  y  initio  :  Figmenta  hcec  poelarum...  in  modum 
commeniitice  fabuiw^  etc;  ejusdein  libri  vii ,  cnp.  7, 
Poetarum  id  esse  figmentum;  etlib.  ii,  cap.  11  :  Mul» 
tls  argumeniis  hoc  figmentum  poeturum  argui  potest. 

Sopita  suut.  Lactanlius  lib.  i  Div.  Instit.  cap.  1 , 
circa  incdiuiii  :  contentiones  soptren/;  ibid.  :  De  spe^ 
de  viia  ,  de  sntuie ,  de  immortalitate ,  de  Deo  loqnemur, 
ut  superstiiwnes  moriiferas  erroresque  turpissimos  so- 
piamti^.  Et  iiic  idem  :  Sed  omnia  jam,  sanctissime 
Imperator,  figmenta  sopita  sunt ,  ex  guo,  etc 

Deus  summus.  lia  passim  Lactantius  Dif in.  Inst. 
lib.  i,cap.  1,  lib.  iv,cap.  12,13,  29,lib.  vii, 
cap.  2,  3,  4,  lib.  dc  Ira  Dei,  c  11 ,  23,  lib.  de 


Opificio  Dei'cap.  1,  Epitom.  cap.  3,4,  etc  llanc 
locutionem  centies  in  Lactantii  operibus  offendes. 

Ad  restituendum  justitine  domicHium.  Sic  ct  alibi 
Lactantius  dixit  Divinar.  Inst.  lib.  iii ,  cap.  18 ,  ei 
lib.  VII ,  cap.  2  et  8 ,  ex  hoc  domiciiio  corporis , 
et  de  Ira  Dei  c  1;  libro  iv,  cap.  ult.,  domicilium  fidei ; 
Epitom.  cap.  52,  domicilium  pietatis ;  ibid.  cap.  54, 
libertatis  donucilium ;  lib.  de  Opificio  Dci ,  cip.  10.  la 
Epilogo  ad  eumdem  Imperalorem  ,  lib.  i  Div.  Inst., 
cap.  I ,  sic  ait :  Eversam  sublatamque  fustitiam  redu" 
cens  ,  teterrimum  aliorum  facinus  exptasti ;  ct  paulo 
post  :  Cultum  divinum  cupiens  defendere ,  queni  po^ 
lius  appellem  ,  quem  alloquar,  nisi  eum ,  per  quem  re- 
bus  numanis  justitia  et  sapientia  resUtuta  cst  ?  Lib. 
y,  cap.  7  ,  Paucis  assignata  justitia  estl 

Ad  tuielam  generis  humani  excitavit.  Lactanlins 
G  in  suprndicto  lib.  i ,  cap.  1 ,  Epilogo  :  Te  Deus  sitiN- 
mus  adbeatum  Imperii  culmen  evexit...  ut  gubernacU" 
lum  Reipublicas  eiiam  senex  teneas ,  tuisque  liberis  ^  ut 
ivse  a  paire  accepisti ,  tutelam  Homani  nominis  tra-' 
aas.  Sed  et  libro  ii  Div.  InsL  cap.  15  :  Ad  tuteUm 
cuUumque  generis  humani  ;\ib.  v,  cap.  18:flomi- 
nem  justum  inter  discrimina  tempestatum  atque  belb^ 
rum  coelestis  tutela  custodiat;  iib.  de  Opif.  c.  2, 
nullique  munimentum  ad  tutelam  sui  deest;  lib.  t, 
cap.  5j  tutela  sui. 

Cultores  Dei.  Lactantius  lib.  vi  Div.  InslitoL 
cap.  24 ,  Dei  cultor ;  et  paulo  post ,  Bie  cultor  est 
veri  Dei;  lib.  ii  Div.  Inst.  cap.  16,  Jiutos  aniem  ,  id 
est ,  cultores  Dei ;  lib.  v,  cap.  1  et  cap.  2 ,  cl  allbi 
passim. 

Illustrata  veritale.  Lactantius  lib.  i  Div.  losL 
cap.  1  et  cap.  2,  iiiitio  :  Suscepto  igitur  iUustrmidm 
veritatis  officio.  Et  in  Qne  libri  de  Opificio  Dei ,  «e- 
ritatem  ipsam  iUustrare  apud  alios ,  etc.  lib.  it« 
cap.  5,  lib.  VI ,  cap.  1  et  hh.  vii ,  cap.  7. 
D  Dei  nomen  exprobrat.  Laciantius  ,  lib.  i ,  cap. 
xx:Deorum  nomen...  turpissimis  nommbus  ludihio 
habealur ;  lib.  v,  cap.  ullimo,  Det  nomen  cantusneUm 
ac  ludibrio  fuii ;  et  alibi  passim ,  ac  praecipae  lib.  de 
Ira  Dei. 

Irreligiosus.  Lactantius  lib.  v,  cap.  21 ,  mm^s 
irreligiosi. 

Religiesi  sumus.  Lact.  Div.  Instit.  lib.  iii ,  cap. 
28,  Religiosus  ac  pius  cuttus ;  lib.  iv,  cap.  ^, 
Cultores  deorum  dicti  sunt  religiosi ;  et  lib.  vi,  cap.  1, 
reli^iosos  se  putant. 

Contemptis  tmaginibus  mortuorum ,  viwm  caft- 
mus  et  verum  Deum.  Lactanlius  lib.  ii  Div.  Inst. 
cap.  1,  iii  conlrariuni  eadem  utitnr  locutione  :  Adnd' 
rari  soleo...  homines  ipsos  ad  tantam  cacitatem  esu 
deductos ,  ut  vero  ac  vivo  Deo  mortuos  prafemt^ 
etc.lbid.  cap.  2,  Adorent  simulaera^  quas  mortuo* 
rumsunt  imagines ;  ei  MtSi  cap.  18,  ail  inexfMUs 
facinus  esse  deserere  viventem  ,  ut  defunctomm 
mentis  servias. 


817 


LIBER  VII.  DE  VITA  BEATA. 


8i8 


4  et  verum  Deiim.  Te  providenlia  summae  divinilalis  A  «  rat,  siniilitiidlnem  jusiiiiae  asseqnl  poiesi  :  ipsam 


c  ad  fasiigium  principale  provexit,;  qui  posses  vera 
c  pietale  aliorum  male  consulta  rescindcre ,  peccata 
c  corrigere ;  saluti  lioniinum  paterna  clemcnlia  pro- 
c  vidcre ,  ipsos  denique  malos  a  rcpublica  submo- 
c  vere^  quos  summa  pietate  dejectos  in  manus  tuas 
c  Deus  tradidil ,  ut  esset  omnibus  clarum  ,  quse  sit 
c  vera  majestas. 

c  llli  enimyqui  utimpias  religiones  defenderent, 
c  coilestis  ac  singulnris  Dei  cultum  tollere  voluerunt, 
c  profligati  jacent.  Tu  autem  ,  qui  nomen  ejus ,  de* 
c  rendis  et  diligis ,  virtute  ac  felicitate  prxpoll^ns , 
c  immortalibus  tuis  gloriis  beatissime  frueris.  Illi 
c  poenas  sceleris  sui  et  pendunt,  et  pependerunt.  Te 
c  deilera  Dei  potens  ab  omnibus  periculis  protegit : 
c  tibi  quietum  tranquillumque  moderamen  cumsum-  g 
c  ma  omnium  gratulatione  largitur.  Nec  immerilo 
c  rerum  Dominus  ac  rector  te  poiissimum  delegii , 
c  pcr  quem  sanctam  rcligionem  suam  instauraret , 
c  quoniam  unus  ex  omnibus  extitisti ,  qui  praecipua 
c  virtutis  el  sanctiiatis  exempla  prxberes ;  quibus 
c  antiquorum  principum  gloriam ,  quos  tamen  fama 
c  inter  honos  nunierat,  non  modo  aequares,  sed 
c  etiam,  quod  est  maximum,  prxterires.  Illi  qui- 
c  dem  natura  fortasse  tantum  similes  jusiis  fuerunt. 
c  Qui  eoim  moderatorem  universitatis  Deum  igno- 


c  vero  non  poiest.  Tu  vero  el  morum  ingenita  sancii- 
c  late ,  et  veriialis  et  Dei  agniiione  in  omni  actu 
c  jusiitiai  opcra  consunimas.  Krat  igitur  congruens, 
cui  in  formandogenerishumani  siaiu,  le  auctore  ac 
€  niinislro  divinilas  uteretur.  Cui  nosquotidianis  pre- 
c  cibus  supplicamus,  ut  te  in  primis ,  quem  rerum 
c  custodem  voluit  esse,  custodiat;  deinde  inspiret 
c  libi  voluntalem ,  qua  semper  in  amore  divini  no- 
c  niiitis  pcrseveres.  Quod  est  omnibus  salulare,  ct 
c  tibi  ad  felicitatem,  et  cxteris  ad  quietem.  i 

CAPUT   XXVII. 

Adhoriaiio  ei  confirmaiio  piorum, 

Quoniam  decursis  propositi  opcris  septem  spatiis  , 
ad  metam  provccli  sumus,  superest  ut  cxhortemur 
omnes  ad  suscipiendam  cum  vera  religione  sapien- 
tiam,  cujus  vis  et  officium  in  eo  verlitur  ul,  con- 
temptis  lerrestribus,  et  abjectis  erroribus  quibus  an- 
tea  lenebamur,  fragilibiis  scrvientcs,  et  fragilia  con- 
cupiscenles,  ad  xterna  coelesiis  tliesauri  prxmia  di« 
rigamur.  Quxutcapere  possimus,quamprimum  omit- 
tendae  sunt  hujusprxsentisvitaiillicibilesvoluplates, 
qux  animas  hominum  perniciosa  suavitate  deliniunt. 


VARIORUM  NOTiE. 

Te  provideniia  iummas  Divinilalit  ad  fa$tigium  Rerum  Dominus  ae  rector.  Lactanlius,  de  Opiflcio 
principale  provesnt,  Laciant.  lib.  vii ,  cap.  4  :  Provi-  Dei,  cap.  16 :  Quod  universum  ratione  moderatur^  gicut 
dentia  summi  Dei ;  lib.  de   Morlibus  persecutorum  C  ipse  mundi  Dominus  et  rector  in  iummo  eH 


cap.  48  :  IJi  po8$il  nobis  summa  diviniias,  etc, 

Ad  fasligium  principnie  provexii.  Siinile  aliquid 
nil  Lactantius  libro  de  Morlib.  Persec.  cap.  4,  de 
Decio :  El  quati  hujus  rei  gratia  proveriut  ettel  ad 
illud  principaie  fattigium  ;  imperatoriam  scilicet  di- 
gnitatem. 

Male  contulta  retcindere.  De  Morte  Pers.  c.  3, 
retcittit  aciit  tyranm ,  Ibid.  c.  1  :  Qui  tyrannorum 
nefaria  et  cruenta  imperia  rescidcrunt.  Bu«. 

Qua:  tit  vera  mnjettat,  Laclanl.  lib.  i,  cap.  1, 
nd  culliim  vera:  majestatit ;  Wh.  ii,  c.ip.  17,  //o- 
niinibut  quot  nituntitr  a  ciiUiira  ei  notitia  verm  ma- 
jettatit  avertere,  etc,  lib.  v,  cap.  6  ,  quorum  om" 
nium  malorum  font ,  cupiditat  crat  :  qiia  tcilicct  ex 
contemptu  verce  majettalit  erupit. 

Qui  ut  impiat  religionet  defenderent.  Lactant.  lib.  y, 
c^np.  8  :  Sutceptoe  tunt^  conira  quam  fas  est ,  impics 
reiiaionet. 

Loilestis  ac  tingularit  Dei  cullnm  tollere  voluerunt. 
Lnctnnliiis  lib.  v  Div.  Insl.,  cap.  5  :  Qui  juttot  ac  /t- 

delet  Deo  pertequuntur ad  expugnandam  toi- 

iendamque  jnttitiam^  id  est,  Dei  cuUum.  Videsupra 
Nof.  ad  juttities  vocabulum,  et  tingutaris  Deut,  not. 
ad  capiit  i  de  Mortibus  persecutorum. 

Pro/iigati  jacent.  Lactant.  lib.  vi,  cap.  20,  Percut- 
tot  jacentetque  repeti  jubent;  et  lib.  dc  Morlibus 
perseJ.  cap.  i,  Profiigata  nuper  Eccletia;  et  paulo 
posi,  Qui  Hluclati  erant  Deo^jacent. 

lili  paenat  tceterit  sui  el  pendunt  et  perpenderunt, 
l!)pil.  cap.  53 :  Eoriim  omnium  qni  hoc  facinut  auti 
sunt ,  miterabilitcr  exitut  partim  cognovimut ,  partim 
videmut.  Conf.  lib.  iv,  cap.  27.  Iluc  pertiiiet  nostri 
liher  de  Morl.  persec,  qui  cx  hac  oraiione  diulius 
suspecia  egrcgic  hinc  inde  illusiratur.  Bun. 

Te  dextera  Dei  potent  ab  omnibut  perieutit  protegit. 
I^GtaiHius  qtioque  Divin.  Inslit.  lib.  ii,  cap.  15, 
Qnot  Dei  manut  potens  et  cxcetta  protcgit. 


Te  potistimum  delegU^  per  quem  tanctamreiigionem 
suaminttauraret.  De  codem  Lactanlius,  lib.  i,  cap,  i: 
Nam  cum  iiie  diet  feiicissimus  orbi  terrarum  iliuxisset^ 
quo  te  Deut  tummut  ad  bentum  Imperii  culmcn  evexit^ 
saiutarem  universit  et  optabiiem  principatum  prasciaro 
initio  autpicattis  es ,  cum  eversam  subiatamque  justi- 
tiam  reducens^  teterrimum  aiiorum  facinus  expia- 
5/f,  etc 

Aniiqnorum  principumgioriamf  quot  tamen  fama  inier 
bonot  numerai.  Laclant.  de  Mortibus  persccut.  c  3  : 
Multi  ac  boni  principet  Romanif  quamvis  pagnni,  ut 
Norva,  Ti.njaniis,  Iladrianus,  Anioninus  Pius,  el  par^ 
illud  frairiim,  Vcrus  atque  Liicius.  De  bonis-princi  • 
pibus ,  qui  ct  libcrlatein  credendi  nostris  hominibiis 
pcrmiserunl,  ct  conini  ministerio  in  palatio  ct  in 
provinciis  usi  sunl ,  cosque  ad  maximas  dignitales 
evexcrunt,  videndus  Eusebius  in  initio  libri  vin  Ilist. 
Ecclcs.  Partim  ex  Baluzio. 
rk  Qui  enim  moderaiorem  univertitatit  Deum  i^norat. 
Lactant.  lib.  de  Opif.  Dei,  cap.  16 :  Nec  qmdquam 
etse  tubiimiutr  quam  id  quod  univertum  ralione  modc' 
retur  ,  sicut  ipse  mundi  Dominut  et  rector  in  tummo 
esl;  lib.  ii,  cap.  16,  Rector  univerti. 

Simiiitudinem  jutiitice  attequi  potett  :  iptam  non 
potett.  Laclanliiis  lib.  lu',  cap.  27 :  Umbram  quamdam 
virtulit  videbanlf  ipsam  virtutem  non  videbant. 

Provecti  sumus.  Iia  meliores  et  antiquiores  ciim 
mss.  tum  ediii  maxirno  numero.  Mss.  17,  pervecti 
sumut;  Gal.  prccvecii. 

Illicibilet.  Lacianiius  mire  amat  has  formaliones. 
Mss.  8  rec.  aiiicibiiet ;  ed\i.  Belul.  iiiicet.  —  liiices 
voluptatet.  Plura  Elmenh.  cap.  1.  Tertull.  Apolog. 
41  :  \ot  maiorum  iiiicet.  De  Pcenit.  cap.  9  :  Conver- 
taiionem  injungent  misericordias  iUicem.  Ubi  Gypria- 
nus  de  Zelo  et  Livore  in  princ  Olferi  oculit  forma$ 
iilicct.  RuN. 

Perniciosa.  Ha^c  csl  leciio  omnium  mss.  prxter  2 
Rcg.  rec,  in  quibus  cst  pernicioMtima,  ut  ineditis. 


t\9  rmM.  LACTANTII  DIVIN.  INSTIT.  LIBER  VII.  DE  VITA  BEATA.  820 

Qunnta  felicitas  aestimanda  est,  subtractiim  his  labi-  A  (si  nerl  potest)viaperditionis  et  fraudis ,  in  qua  mors 
bus  lcrrae  proficisci  nd  illum  SDquissimiim  jiidicem ,      voliipiatis  illccebris  adoperta  celniur. 


parenleiitqne  indulgeiitissiinum ;  qui  pro  laboribus  re- 
quiein,  pro  nioile  vimm»  pro  tencbris  claritalein,  pro 
terrciii:i  ac  brevlbus  boiiis  xienia  et  coele^tia  lir- 
giatur  :  ciim  qua  nicrcede  aciTbitaies  :ic  miscrix, 
qiiaspcrpeliiniirin  lioc  inundo  facieiiles  opera  justi- 
tiae,  coiiierri  ei  co.i*quari  nullo  inodo  possuiit.  Pro- 
inde  si  supieiites  ,  si  beaii  esse  vohimiis  ,  cogitanda 
et  proponeiida  siintnobis  non  taiiiumTercntiMiia  illa, 
Moleudumeneusquein  pi$lrino,vapulandumj  habendiB 
compedes  :  sed  liis  inulto  airociora  :  carcer,  caleiuc , 
tonnenta  paiieiida  ;  su^tineiidi  dolores;  mors  deiiique 
ipsa  ei  susdpicnda  est,  et  ferenda  :  cuiu  li(|iieal  coii- 
scientue  uostros ,  nec  fragilem  istaAi  volnptaleiii  siiie 
pa^na,  ncc  virluiem  sine  liiNiiio  praeiiiio  fore. 

Uiiiversos  i^itur  oportei  opiTam  dare,  ut  se  quam- 
priiDum  :id  ifClani  viaiii  dirigaiit;  ut,  sii>ce|»tis  ope- 
riilsqiie  virliiiibiis,  et  hiijiis  vit:u  labonbiis  paiiciiter 
exact.s ,  (.onsnlaloreiii  Deiim  habcro  mereantur.  Pa- 
ter  cnim  iiosicr  ac  Domiiius  ,  qiii  condidit  nrmavii- 
que  coelum,  quisolem  cuni  cu^teris  sideribus  induxir, 
qiii  libratam  niagiiitiidine  siia  icrrain  vallavil  monii- 
biis,  mari  cin-umdedit,  ainnibiisquc  distiiixit,  et 
qiiidquid  est  in  lioc  opere  miindi ,  conflavit  ac  per- 
fecit  0  nihilo ,  perspectis  crroribns  hoininum,  Ducem 
misit,  qui  nobis  justitia;  viam  panderet :  bunc  sequ;)- 
miir  omnes ;  hunc  nudiarnus ;  liuic  devotissiine  pa- 
reamus:  quoniam  soliis,  utait  Liicretius, 

Veridicishominum  |!urgavit  pectora  dictis, 
Kt  Qiiein  sialuitcupiiedinls,  kU\ue  limoris; 
Exposuiiqiie  bo  lura  sumiiiuiii,quo  leudiiuusomncs, 
Qiiid  forel;  alqiie  viaiu  mcnstravii  linrnp  parvo, 
Qu:i  posseiiius  ad  id  recto  ooiileiiderc  cursu. 

Nec  monstravit  lantuin,  sed  eliam  praDcessit ,  ne  quis 
ditficuliatit  giatia  iter  virtutis  horrerel.  Deserainr 


Et  qiianto  quisque  aiinis  in  senectutem  vrrgentl* 
bus  appropini)iiare  cernit  iiluin  diem ,  qiio  sii  ei  ex 
hac  vita  demigrandiim,  cogiiet  quam  piiriis  ab<^cedat; 
qiiam  innoceiis  ad  jiidiceiii  veni.it  :  iion  ut  r.iciunt , 
quorum  caxis  mentibns  lux  negatur,  qui  jam  defl- 
cientibus  corpoiis  virihiis  ,  iu  hoc  adnionenlnr  tn-' 
siantis  ultimx  necessitatis ,  ul  cupidius,  ulardenliiis 
hauriendis  libidinibus  intendant.  Qua  ex  voragine  li* 
beret  se  quisquo  dum  licel ,  dum  faculias  adest.  se- 
que  ad  Deuin  tota  meiite  cniiveriat ;  ut  illuui  diem 
securus  exprctct ,  quo  prxses  domiuusque  miindi 
Deus  de  singulorum  fartls  cogitationibusqiie  judici- 
bit.  Qiiiecumque  hic  expctiinlur,  non  laiituiii  negti- 

S  gat ,  sed  ct  fiigiai ;  potioreinque  aiiimam  suam  jiidi- 
cet.  quam  bona  ista  fall:!cia  ,  quorum  incerla  et  ca- 
diica  possesslo  est;  inigraut  eniiii  qiiotidie  :  mutto 
velociiisexeiint,  qiiatn  intravcraiit;  et  tamen,  si  no- 
bis  tisque  ad  uliimum  liceai  istis  frui ,  aliis  certe  re- 
linquenda  sunt.  Nihil  nobisciim  ferre  possunius  ,  nisi 
vitaiii  bene  alque  iniiocenter  actam.  Ille  ad  Doum 
copiosiis,  iile  opiilenius  adveniet ,  cui  astahuiil  con- 
tineniia,  tnisericordia,  piticntla,  chariias, fides.  IIxc 
est  h^Kreditas  nosira ,  quoe  nec  eripi  ciiiquam  ,  ncc 
iratisferri  ad  allerum  potest.  Et  qais  est,  qui  hxc 
bona  pararc,  el  acquircre  sibi  vciit  ? 

Venianl,  qui  csuritint :  ut  coBlcsti  cibo  saiuraii, 
sempiternnm  famem  poiiniit;  veniant,  qui  siliunt :  ut 
aqunm  satuiarem  de  pereniii  fonte  pleuissiniis  fau> 

C  cib  is  trabaut.  Hoc  cibatu  atque  poiu  Del,  et  cacci  vi- 
debiint ,  et  siinli  aiidiciit,  et  muti  loqueiitur,  et 
claiidi  anibulahunt,  et  siiilti  sapient,  ct  a.*gr<»ti  v:i!e- 
biiiii,  el  mortui  reviviscenl.  Quisqnisenim  corrupie- 
ias  terrse  virtuto  calcaveiit,  hunc  arbiter  llle  snm- 

VAHIORUM  NOTiE. 


Milmanda  en.  Ila  omnos  prope  mss.  In  5  rcc. 
ct  iii  iiiipressis  legitiir  pxislimandaest, 
•  Terentiana.  T»t  iil.  Pionn.  act.  ii,  8ceu.  i. 

Usqne  in  pjilrino,  Sic  reposui  i'x  ipsomel  Terentio 
el  niss.  Scripii  5  R*'g.  rec,  i  Colb.  el  10  lypis 
exciisi  haluMit,  usque  in  pfs/n';itim,  et  sic  ferunt  niul- 
ticTerenl.edil. 

Sine  divino  prwmio,  Deest  divino  iii  mss.  rec.  el  ed. 
Rom.  1470. 


illu^lravit.  Lactantinnorum  operum  ms.  IRcg.  honas 
noi:e,  ed.  Tornes.  et  Sotiliton.  I59i,  Ieg<.nt  CMfwdH 
fiia ;  8  edit.  cnvedinis :  1  Regio-Put.  turpidinis  ;  niss. 
ei  viitg;iii  6  torpedinis. 

Limiie  parvo.  Veiiis  versio  Ga'llca  ,  par  un  chenum 
^/rott.  L.ictantius  in  siiocodire  legissevideliir /iiiiiie; 
nec  alitcr  reriint  iinprrssi  cuiicii(|ite  mss.;  uno  dempio 
Jiiit.,  qiii  l»'git  tramite,  sicul  mss.  LiicretiaitiLnnibiiio 
visi,  qui  referunt  prono^  cuui  Vict.  Nav.  et  3  vel. 


Lt  sutceplis  operatisque  virtntibus.  Ms.  Jiin.  vel  ut  D  nlii.  Itoiu.  lnRi'g.-Put.  et  2  al.  Reg.,  Marm.,  Balliol. 
suscei  tis  ;  42  alii  scripii  et  cd.  Rom.  1470,  habeut      et  3  ediiis,  est  Umite  miro. 


vel  suscepiis.  Vel  expiiiixi,  iiipote  iiiutile,  ciini  ntilla 
ibi  sii  aiititlicsis.  *  b'ter  ol»si'rva  verbum  operari 
passive  luisse  a  Lartaolio  posiiiim. 

Qni  solem  cum  coiteris  sideribus  induxit,  &Iss.  octo 
rec.  illuxit. 

Terram  vallnvit  montibns  ,  mnri  circumdcdit ,  amni' 
busque  distinxit.  Sic  legit  Bettiteius;  itcc  aliicr  in 
mss.  tegitur,  nisi  qund  iit  5  niss.  rec.  ei  8  editis  est 
mare  i|iiidquid  dicat  Pricaius  de  verbjrum,  ul  ait, 
trinspositione. 

Lucretius.  Lib.  vi  dc  Natura  reriim,  inilio. 

Veridicis  hominum,  Lucreiius,  Veridicis  iqitur. 

Et  [inem  statuit  cuppedinis.  Ita  cilit.  Gyiuiiic.  Pnris. 
1561  ei  15^5,  ac  Beml.  citin  duplici  pp ,  iit  priina 
sytlahn  nniiira  tircvis  ,  tou;,'a  fiat  iiniiis  liitenn  p  ap- 
positione.  Iia  quoque  Lurretiiis.  Nec  nliicr  in  mss. 
siiis  iiabcri  annoiavit  Lambiuus,  qid  Lucretii  opera 
nd  mss.  5  codlces  rccognovii,  eniendavit,  noilsqtie 


Qnam  innocens  ad  judicem  veniat.  Mss.  16  rec.  et 
7  ctlit.,  ad  judicium  veniat. 

Non  Hi  fnciunt,  qnorum  coicis  mentibus  tux  negatur, 
qui.  Sic  Irgo  cum  nntiquo  ms.  codiceCaiic.,  1  Reg. 
Optiin:t'  iiot;e,  et  edilis  Gyinnic  Fasit.,  2  P:iri«!,,  Be- 
lul.,  Tornos.,  S'Mtl)rou.  ei  Walch.  Nonnulli  edili  lin- 
beiil  quorum  cwcis  mentibus ,  qui.  In  mss.  3i  ct  10 
rxciisis  legitur,  iVo/i  ut  fadunt  quidam  ececis  mentibus 
nixi^  qui. 

Lux  negntur.  Qiiia  ociilos  sponte  ctaudunl. 

IJt  cupidius  ,  ta  ardentius,  Plures  mss.  et  editi  d 
ardentius. 

Et  acquirere.  Et  cx  inss.  Est  in  edd.  ac. 

De  perenni  fonte.  Sic  lego,  ut  in  lexiii,  ciim  omni- 
biis  cdiiis  (pr:i'ier  vei.  Rom.)  ci  mss.  prKtcr  i  Iteg. 
qiii  iiiseruiii  caetestique^  qiiod  inihi  plosseina  videtur, 
jntnque  pr^cessit  coelesii  cibo.  In  Bntn.  est  de  pun 
fonte. 


m 


8.  AD6USTINI  rAAOMENTUM. 

dum  spiritns  hos  regii  artut, 


m 


mus,  et  Terax,  ad  lucem  vitamque  perpetoam  sasci-  A 
labit.  Nemo  divitiis,  nemo  fascibus,  nemo  eliam  re- 
gia  potestate  confidat  :  iminorlalem  l»lci  noi|  laciant. 
Nam  quicuntque  raiionem  liomfnlt  nbjeceril,  ac  prse- 
sentia  secnius,  iu  hiiinum  se  ipse  pn)Slra?erit,  tnm- 
qiiam  deserior  domini ,  et  imperatoi  i>,  et  palris  sui 
punietur.  Inlendamus  ergo  Jiistitisp,  qu»  nos  insepa- 
rabilis  comes  ad  Deum  sola  perducet ;  et, 

VARIORUM  NOTiE. 


inf^ttigAbilem  mililiam  Deo  milltemus  :  stationes  vi- 
gilin9i|tie  celebremiis  ;  congredinmur  cum  hoste, 
qucm  novimtis ,  roniter,  ut  viciures,  ac  devicto  ad- 
verbario  triumphaiites,  praiinium  virtulis,  quod  ipsc 
promisit,  a  Domino  con^equamur. 


InfatigabUem  mUitiam  Deo  mUilemu$,  Lactanllo  fa- 
miliaris  loqtiendi  modiis,  de  quo  dixi  supra  not.  ad 
hiijusce  libri  capitiA  ii  tinem.  Hxe  leclio  e^t  tO  edi- 
loniin  ci  qnainpliiriinoriifn  in>s.,  interquos  suni  an- 
Ii>iniss>mi2  Bonoii.,  Rt^gi -Pni.,  Gauc.,  Jun.,  3  nlil 
Reg  ,  3  Colb.  nilii|ue.  In  15  rec.  scriptis  et  4  vulga- 


tls  est,  infntigabili  militia. 

A  Dumino  conseqnamnr,  M^s.  Cnnt.,  Jiin.,  ediC. 
Ald.,  Paris.,  Crat..  Grapb.  a  Deg  ;  mss.  t  Rcg.  rec. 
ei  3  vel.  adduni,  Amen,  Ms.  Juii.  nJdii :  Qui  mvtt  et 
regnat  Deus  per  immortulia  swcuLa  sa'Culorum,  Amen, 


ADMONITIO 

m  SEQUENS  FRAGMENTUM* 


Primiis  anno  1679  subsequens  fragmentum  vulga- 
vil  StephanuB  Haluziua  sub  nomine  Lactantii,  hoc 
unico  frelug  argumenlOi  qiiod  illud  ad  calcein  manu- 
scriptornin  quorumdam  Divinarum  Institutionum  le- 
gerit  '^.  Sed  pace  tam  docti  viri  dixerim,  id  non  suf- 
flcere.  Nuaquam  enim  his  In  manuscripiis  Lactan- 

■  Reperitur  in  mss.  quibusdam  recentioiibus  : 
i*  in  tribiis  Regiis,  V  in  unn  Viciorino,  3®  iii  Sor- 
boniro  uno,  4»  in  tribus  Anglicanis  ;  sed  sine  Lac- 
kintii  noinine. 


B  tio  tribuitnr,  immo  potius  in  codice  Regio  3977  sub 
S.  Anguslini  nomine  exscribitur,  his  verbis  :  Angu- 
ttinug  in  libro  xx  de  Civitate  Dei.  Al  ideo  scriptor 
amanuensis  frngincntuin  istud  suhjecit  Lactantio,  ut 
ejiis  ac  inillenariorum  depellerct  errores,  quibus  pns- 
sim,  ac  praecipue  libruin  vii  Divinarum  IusiitutiO" 
numspargttauctor  noster.  (Uanc annotationemex Cxa- 
mine  doctrinae  Sanctorum  Palrum  viri  doctits.  D.  dcs 
Cssarts  decerpsimus). 


SUkNCTI  AUGUSTDII  FRAGBIENTUOI 

DE  EXTREMO  JUDICIO. 


Nullus  velnegat,  vel  dubitai,  per  Jesum  Christum  C  bonorum  malorumque  diremptionem,  mundl  confla- 


tale,  qualeSncris  Litteris  pracnuntiatur,  novissimum 
futurum  esse  judicium,  nisi  qni  eisdem  Liitcris  ne- 
8cio  qun  Incredihili  animositate,  seu  c;ccilnte  non 
credit,  qu.T  jam  verilntem  suam  orbi  dcmonslrnvcre 
terrarnm.  In  illo  itaqtie  judicio,  vd  circa  illud  judi- 
cium,  has  res  didicimus  esse  venturns,  Cliain  Thesbi- 
ten,  fldem  Judnorum  Antichristum  persecnlurum, 
Christum  judicaturum,  mortuorum  resurreciionem, 

VARIORUM  NOTiE 


grationem,  ejusdemque  renovationem.  Qux  omnia 
qiiidem  ventura  esse  credendnm  esi.  Sed  quibus 
modis,  et  qno  ordine  veniant,  magis  tnnc  docebit 
rerum  experienlia,  quam  nunc  ad  perfectum  homi- 
num  inielligentia  valet  consequi.  Cxisiimo  tainen, 
eo  quo  a  me  commemorata  sunt,  ordine  esse  ven- 
tura. 


Pramuntiatur.  Sic  reposul  ex  nov.  S.  Augustini 
editione  et  niss.  prxier  1  Colb.,  in  quo  [e^lpronun- 
rta/tir.  nt  in  Balnziana  edilione. 

Esse.  Addiiuin  ex  inss.  i  Reg.,  4  Colb.,  Cm.  et  S. 
Angnstin. 

Oiifl  iwwrfi^i/f . Vide  in  Cpitomc,c.  67,  circa  med., 
alia*;  c.  8,circa  nneni. 

JUud.  Ita  h*go  cnni  niss.  \  Reg.,i  Colh.,  Sorhon., 
Vici.,  Cm.  et  ed.  nov.  S.  Augiistini.  Altcr  Colb.  et 
ed.  Biiluz. 

Thesbiien.  Sic  legiint  S.  Aiigustiniis  et  mss.  Ln- 
cianiiani,  pr:rter  unuin  Colb.,  qui  cuin  edil.  Baluz. 
liabet  Thetbitem. 


Fidem.  Ita  reposui  ex  mss.  \  Reg.,  Colb.,  Sorb., 
Vict.,  Cm.,  Merion.,  S.  Augiistino.Alter  Colb.  et  ed. 
Baliiz.  feriint  fide, 

Dirmptionetn,  Id  est,  separaiionem.Vici.  in  marg. 
discussionem  ;  ni>s.  5  el  e/J.  Ba I ii z.  (/irepffonfiii,  innle. 
Cnm  S.  Angusiino  lego  diremptionem,  qnfl!  vox,  licet 
insolens  ei  miniine  Intiiin,  idem  est  ac  direwptus  Ci- 
CHroni,  qni  ait :  hileritus  est  quusi  disccssus^  el  secre^ 
tio^  et  dirempius  enrum  pariium,  quce  ante  interitum 
junrtione  aliqna  tenebnntur^  i  Tusciil.,  71. 

Ejuhdemque.  Sic  resiiiuoex  inss.  1  Reg.,  Sorbon., 
Vict.,  1  (olb..  F.m.  el  S.'  Augiist.  Altcr  Colb.  eted. 
Baluz.,  ejus  denique. 


m 


DE  DIYIlNIS  INSTITUTIONIBUS 


m 


DISSERTATIO 

DE  SEPTEM  DIVINARUM  INSTITUTIONUM  LIBRIS  , 

AUCTORE  D.  NIG.  LE  NOURRY,  O.  S.  B. 


CAPUT  PRIMUM.  A 

Septem  tibrorum  analysi$, 

ARTtCULUS  PRIMUS. 

Analytis  libri  primi. 

Librum  liunc  Lnclaniius  satis  longa  inchoavil 
pracrationc,  qua  suscepii  operis  causas  in  oculis  con- 
specluquc  oinniuni  exponlL  Narral  auiem  {cap.  1) 
plures  magno  cl  cxcellenli  ingenio  viros,  abjeclis  orani- 
bus  privaiis  facuhalibus,  cl  actionibus  publicis,  totos 
se  ad  inquirendo!  verilatis  studium  contulisse ,  scd 
olcum  prorsus  ))crdidisse  et  operam.  Nam  veritas , 
Inquit ,  ut  potc  Dei  summi  arcanum  ,  nullis  potest 
solius  bumani  ingcnii  viribus  comprebcndi.  Deus 
tamcn  bomiuis  tanlosiudioeaminquircnlis  misertus,  B 
non  passus  e4  i!lum  diuiius  oberrare :  sed  eisa- 
pieniix  lumen  ct  immortalitatis  consequend:e  viam 
monsiravit.  Vcruin  quoniam  illa  summis  adbuc  dif- 
Acultatibus  obsita  est,  idcirco  pauci  boc  coelesti  mii- 
nere  utuniur.  Quapropler  Lacianiius  bis  piitavit  esse 
saccurrcndiim ;  ni  et  docios  ad  ycram  sapicntiam 
dirigat,  ci  indoclos  ad  veram  religionem.  Qiiod 
quidcni  Gr.rconiin  oralorum  pbilosopborumque 
exemplodocet  cssc  longc  utilius  ct  gloriosius,  qiiam 
oratoriam  arlcm ,  in  qua  diu  ipse  versalus,  juvenes 
nonad  virlutem,  scd  ad  argntani  plaiie  n^aliliam 
enulicbal.  Nun  dillitetnr  tnmen  sc  bac  excrriintionc 
id  asscciiriim,  quo  vcrit;itis  causain  in.ijore  diceiidi 
copia  et  facultalc,  sinc  qna  tamcn  dercndi  potcst, 
nunc  lueatur  ac  perorct.  C 

Declarat  itaque  sibi  de  religione  rcbusquc  divinis 
eo  poliori  jurc  instituendam  disputationcm ,  quo 
maximi  oralores  supremo  vitse  suie  tempore  mole- 
fitiorem  in  pbilosophiai  studio  laborem  frustra  et 
inutiliter  consumpserunt.  Ad  bxc  vcro  ,  si  qnidam 
ad  civinm  dissidentium  liles  componendas  edidere 
Imtituliones  milis  juris^  quanto  potius  litieris  man- 
dari  debent  divince  Institutiones ,  qnibus  mortiferac 
superstiiiones  erroresquc  lurpissimi  sopiantfkatque 
cjiiirpeniur.  ',»!r^. 

Si  variis  autem  manuscriplis  ct  editis  /dBiMlibus 
fidcs,  Constnntinum  Magnum  aiictor  noster  ibi*  allo- 
cutus  cst,  cumquc  ob  restitutum  veri  Dei  culium 
laudai,  ipsique  etniiis  ejus  dandam  a  Deo  felicitatem 
haud  dubitanter  pollicetur.  Nostrae  porro  religionis 
vcrilatcm  a  sc  sopicm  voluminibus  brcvitcr  quidem 


pro  argumenti  copia,  sed  ita  clare  et  perspicue  asse* 
rendam  ac  illustrandam  esse  sperat,  ut  roirum  sit 
eam  bominibus,  ac  pr^sertim  sapientibus  sive  pbi- 
losophis  obscuram  videri.  Ubi  vero  iilam  agnove- 
riiit,  tum  eos  mitlet  ad  uberrimum  doctrinx  fontem, 
cujus  haustu,  dummodo  superslitionibus  suis  perti- 
nacius  non  inhxrescani,  omnia  facilia  et  manifesta 
ipsis  fient.  Omnes  autem  facile  tunc  agnoscent  banc 
vcr»  reiigionis  esse  summam  :  Ui  neque  reUgio  ulia 
sine  sapientia  suscipienda  sit ,  nec  ulla  siue  religiane 
probanda   sapientia. 

Prxmissa  autem  Iiac  praefationc ,  palaro  declarat 
visum  sibi  non  fiiisse  bujus  operis  ab  ea  quxstione 
iniiium  sumere,  quae  prima  videlur,  utrum  provi- 
dentia  rebus  omnibus  consnlat ,  vel  fortuito  casu , 
quemadmodum  Epicurei  somniaverunt ,  facla  sint » 
aganturque  omnia  {cap.  2).  Ilorum  enim  error  aut 
atbeoruro,  aut  insipieniium  est,  ab  aliis  gcntilibus 
pbilosopbis ,  praesertim  vero  Stoicis ,  ipsoquc  Cice- 
rone,  elsi  Academico,  saiis  confutaius,  in  biscc  librls 
passim  refelietiir.  Exordium  iuqne  ducit  ab  alia 
quaesiione,  qu.-c  priori  tamen  proximaest.  utrum 
mundns  unius  Dei,  aut  multorum  gubernetur  po- 
lestAte.  Primum  igitur  Lactantius  variis  argumeniis, 
a  naturali  rationc  pelilis,  dcmenstrat  bunc  mundum 
ab  nno  Deo  creatum,  illius  regi  provideiitia ,  et  op- 
posita  advcrsariorum  sopbismata  cvertit  (cap.  3). 
Eamdem  debinc  sentcniiam  probnt  prophctarum 
niictoritate ,  qiiam  qnidcm  ,  eti:imsi  ab  ctbnicis  non 
possit  rcjici,  propter  illurum  nibilominus  c.Tcilatem 
ac  pervicaciaih  brevius  pcrstringit  {cap,  \),  Acriiis 
vero  illos  urgct  {cap.  5),  ipsoruminet,  quoslauda- 
bant ,  gentilium  suorum  auclorum  lestimoniis ;  ac 
prxcipue  quidem  poetarum  Orpbei,  llomcri,  llesiodi; 
dcinde  pbilosopborum  Tbalctis,  Pyihagone,  Anaia- 
gorx,  Anlisthenis,  Cleanthis,  Anaximenis,  Cbrjsippi , 
Aristotelis,  Ciceronis ,  et  Scnccx :  denique  vatuni 
divino ,  uti  iidem  etbnici  opinabantur,  spiritu  afHa- 
torum,  Mercurii,  cognomento  Trismegisti,  qnem 
iEgyptii  Tboyib  vocabant  {cap.  6),  et  alii  uti  deuro 
venerabantur,  ac  Sibyllarum ,  de  quaruni  nomine, 
auctoritate,  numero,  et  asservatis  carminibus  muita 
prxroittit,  pluraque  subiiide,  «Miis  oroissis,  profert 
illarum  carmina,  quibus  subjungitariquodvcnditaium 
Apollinis  Delpbici  oraculuro,  quod  a  Trismcgisto 
confirroaiur  {eap.  7). 

Turo  iis,  qui  ab  illo  post  Cic^ronem  qnssiluri 


m 


DISSERTATIO. 


m 


fortasse  eranl,  qux  esse  queal  unius  Dei  beala  soli-  A     Quin  eiiam  Juplier,  quem  optimum ,  maximom,  et 


tudo,  respondet  Deum,  ut  scribit  Sencca ,  gcnuisse 
regiii  sui  minislros,  nimirum  angelos,  qui  dii  non 
sunt  noluntque  coli  aut  deos  vocari.  Etbnici  vero 
venerandum  diviniiaiis  nomen  ficiiiiis  suis  numinibus 
tribuebant,  falso  decepli  testimonio  Apollinis,  qui 
se  aliquando  in  angelorum  numerum  aggregavit, 
quamvis  alibi  se  dxmonem  esse  conGtcretur.  Quo- 
circa  eosdem  eilniicos  horlatur ,  ut,  depositis  erro- 
ribus,  verum  agnoscant  Deum,  cujus  nec  virtus 
xstimari,  ncc  magnitudo  perspici ,  nec  principium 
comprehendi  potest  (cap.  8).  Apollinis  autem  ,  Si« 
byllae,  et  Platonis  id  testimonio  coDfirmat.  Nulli 
ergo  alii,  quam  sibi  satis  ille  notns  est,  qui  infinita 
potcsiaie  creavit  omnia. 


omnium  patrem  vocant,  a  pueritia  impius  fuii,  patrem 
expulilregno,  viciisque  Titanibus  vitam  egit  lot  tam- 
que  horrendis  flagiiiis  infamem,  ut  numquam  in  terra, 
muliominus  in  ccelo,  regnare  debuerit  (cap.11).  Non 
insulse  igitur  quidam  poeta  cecinit  illum  ante  cur«' 
nim  triumphantis  Cupidinis  catenatum  duci.  Urget 
Lactanlius  eum  ab  ethnicis  omnibus  invocari  tam- 
quam  Deum ,  qui  tamen  a  Saturno,  uti  aiebant ,  et 
Rhea  geniius,  sola  abstinuit  Thetide ,  ne  aliquem 
patre  suo  majorem  haberet ,  qui  jurabat  per  Sty- 
giam  paludem,  qui  fato  Parcarumque  vi  paruit ,  qui 
ideo  ztjg  appellatur,  quod  primus  ex  Salurni  liberis 
servalus  vixeril. 
Alque  ibi  Lactantius  eos  rursum  refellit,  qui  ob- 


Ad  genlilium  deos  inde  delapsus,  falsam  commen-  b  jeciabant  baec  poetarum  esse  commenla  et  mendacja 

Non  enim  res  ipsas  gestas,  sicut  ille  variis  exemplis 
comprobat,  poetx  finxeruni,  sed  poelica  liceniia  iis 
plura  addiderunt ;  ut  hxc  non  de  hominibus,  sed  do 
diis  se  narrasse  persuaderent.  Deinde  vero,  si  poet» 
meniiii  sunt ,  ciir  cthnici  tales  deos  suos  colunt, 
talcsque  reprxsenlant,  quales  ab  illis  ftieranl  figu* 
rati?  Prajlerea  ethnici  negare  non  poterant  ab  Eu- 
hemero  conscriplam  esse  veram  deorum  hisloriam, 
quam  Ennius  postea  inlcrpielatus  est.  Sed  quia 
poetne  inde  ad  carminum  lcporein  plura  iii  deos 
transtulerant,  idcirco  quidam  eos  mcndacii  insimu- 
laverunt.  Variis  aulem  id  ille  probat  exemplis,  ex 
quil)us  concludit  vera  esse  qum  loquunlur  poetm,  sed 
obtenlu  aliquo  speckque  relata.  Al  philosophi  cum 


liliamque  corum  diviniiatem  propterea  explodit, 
qiiod  dicebantur  ex  mare  et  femina  orti ,  alque  id- 
circo  nec  incorporei  nec  immortales  ,  qiialis ,  ut  ait 
Sibylla,  verus  Deus  esse  debei.  Nec  sibi  objici  pa- 
liiur  Deum,  ut  minisiros  habeat,  sexu  indigere. 
Nam  si  ille  quibusdam  animantibus ,  id  esl,  apibus 
dedit,  ut  ex  floribus  nalos  sihi  ore  leganl ,  qu2inio 
magis  ipse  omnipotens  sine  permixtione  sexus  mi- 
nisiros  aliosque,  pro  libilo  creare  polest. 

Prxterea  longiori  inductione  ibi  manifestum  Au- 
ctor  noster  omnibus  facit  ridiculuin  deorum  gregem 
componi  iis  Iiominum  regibus  qui  subdilis  suis  ob 
egregia  facinora,  aut  co]laia  beneficia,  chari  fue- 
rant  (cap,  9).  Aginini  auiem  illorum  prseposuit  Her' 


culem,  qui  ex  Alcmenae  aduUerio  natus ,  shipris  suis  C  f^,,.^  ,,3^0  esse  agnoscerenl ,  duos  qnidem,  sed  non 


et  aduUeriis  orbem  terra^  inqiiinavit.  Niliil  crgo  in 
eo  poluit  esse  divinum  ;  nisi  forle  varii  ejus  labores 
et  cerlamina ,  qux  hic  singiliatim  recenscniur.  Ve« 
rum  hxc ,  teste  etiam  Ciccrone,  foriissimum  quidcm 
virum ,  minime  vero  dcum  fuisse  demonslrant.  Quid 
vero,  quod  imbecillilas  ac  nei|uiiia  in  eo  clarissime 
patcbat,  qtiiindigne  rcgi  Eryihraeo,  ct  turpiiis  inipu- 
dicx  mulicri  Omphalui  scrvivU.  Nec  est  saiic,  qiiod 
dicat  aliquis  nullain  pontis,  qui  hxc  fiiixcmnt,  lia- 
bondain  fidem.  Nani  aiii  scriptotcs  proferri  non  po- 
terant ,  qui  hxc  aut  ncgavcriiit ,  aut  Irndidciint 
quid  in  diis  suissit  admirabile  etdivinum. 

Quid  enimvcro  iEsculnpius,  Apollinis  flagilio  na- 
tus ,  dignum  cgil  divinis  honoribus?  Niim  quia  sanavit 


minori  crrorc,  Joves  finxcrunl,  naturalem  unum , 
allcrum  planc  fabulosum.  Nec  crat  profecto  quod 
quis  respondcret  se  Jovis  nominc  vernm  inielligore , 
ac  colerc  Deuin.  Jupiier  enim  ,  ait  Lactaniius ,  nec 
sinc  conjugis  filiiequc  conlubernio  coli  solct,  ncc 
nomen  cjus  divinam,*  scd  humannm  dtimlaxat  vim 
designal.  Dcniquc  jam  supra  citatis  Ennii,  Sibyll», 
oc  Ciccronis  icslimoniis  plane  convincit  hunc  Jovcm 
in  Creia  insula  morluuin  scpultumque  fuisse ,  ac 
Capiiolium  inane  illiusessc  monimcnlum.  Atgenliles 
probare  numquam  poluerunt  haic  esse  poetarum 
comnicnta. 
Nihil  quoqueinSaturno,  pergit  Lacianiius,  Dei 


„.      ,         o  o  I     u  •  I   •  f  I   •  ^  maiesiale dgnum.  Quamvis  enim  aureum  sasculum 

llippoWium?  Scd  ob  id   ipsum  fulinme  percussusD    ^  °  ...        ,     ^^  ,•..*,  «^«,««  i»rn» 

'*    ^  *  *^  ab  eo  invcctum   venditarent,   ccrtius  tamcn  eral 


est(c«ip.  10).  Ortum  vero  ipsius  ex  incertis  paren- 
tibus ,  aliaquc  humana  facta  narrat  Tarquitius,  si- 
cuti  Ttillius  scpnlcrum  ejus  indicat.  Nec  melior 
ipsius  patcr  Apollo,  qui  grcgem  pavii  alienum ,  Lao- 
niedonti  muros  cxstruxit,  violavitquc  pueruin.  Mars 
auicm  homicida  et  Veneris  adiilter,  ac  Caslor  ct 
Pollux  raptores  sponsarum ,  a  poclis  dccantaiilur 
alternis  viventcs,  et  ab  Homero  dicunlur  sepulti. 
Mcrcurius  clsi  fur  el  nebulo ,  proptcrea  inmen  quod 
ferebatur  lyram  invenisse,  ac  docuisse  pnlxstram , 
numero  adscriptus  est  deorum.  Libcro  idcm  delatus 
honos  ob  expedilionem  in  Indiani ,  scd  insano  mu* 
lierisamoreexarsit. 


illum  cx  Ccelo  et  Terra  genilum  fuisse ,  qucmadmo 
dum  alii  dii  vel  ex  moulibus  et  fliiviis  orli ,  vel  ab 
illis  maria  iiomcn  suum  acccpissc  ferebaniur.  Ex 
Trismegisio  namquc  et  Ennio  discimus  palrem  ejus 
fuisse  Uranum,  cui  Jupiter,  ara  in  monic  posiia, 
sacrificavit  primus ,  Coeloque  nomen  illiiis  dcdil. 
Neque  hoc  tanlummodo,  fccit  sacrificium,  scd  aliud 
eiiam  in  liltore.  cum  ex  Naxo  insnla,  ut  ait  Aglno- 
sthenes,  advcrsus  Titanas  proficisccrclur.  Scd  is 
ipse  Coeliis,  sivc  Uranus  inOccano,  sicuii  Euhe- 
mertispcrhibel,  moriuus  cst,  ct  in  oppido  Aulalia 
sepiilius. 


tt7 
Reete  «rgo  ex 


hln 


DE  DITINIS  INSTlTUTIONiBUS  m 

iti  enamiii  Laetnntias  col-  A     Quae  qufdem  pMtquam  Lictantius  (  eap.  17  )  nos- 


llgii  Saiurnum  non  f^lsse  Deum,  ut  pote  qui  tiomo 
Impiue,  patris  genlialia  abaciilll ,  flliosque  suos  ,  ex 
Rliea  seuOpe  ausceptos,  excepto  Jofe,  niairis  su» 
el  Corybnntum  Trauile  snbhito,  voravli  {cap.  12  et  13). 
Riirstis  vero  Sioicornin  Ibi  exploJii  rcsponsi.oncm , 
qiti  banc  rabulam  ad  pliyKicam  raiioneni  iraducere 
cotiabnntur  {eap.  13).  Saliirnus  eiiimvero  non  me- 
nioratis  taiituin  criininibus  hominem  ae  esseprobavK, 
sed  eiiam  qnla  spoliaius  imperio,  et  profiigiis,  iia- 
vigin  in  linliam  venii.  Ibi  vero  cum  laiuis^et,  ei- 
ceptiis  est  a  Jano ,  ac  primiis  aul  certe  ai)  Urnno 
seciindus  rognavit.  Manifestum  ;iuli*m  aiictnr  nosier 
facit  b:uc  a  variis,  (|uos  noiniiic  suo  nppellnl,  cum 
bistoricis  scriploribus,  tum  poolis  tradit.i  fuiase.  Scd 


ter  Giceronis  testimonlo  stabiltvlt,  coinnieniiiiam 
illoruin  divinitatem,  a  Stoicis  cum  rerum  natnralium 
ratlone  coiijunciam ,  funditus  subveriit  deHlgnaia  in 
eorum  iniaginibus  uiiiu«cujusquescinteet  mone ,  de- 
caniails  ipsorum  sRrumnis,  verbl  gratin  Isidis,  Cere- 
ris,  Laionx  et  Junonis,  ac  divulgntis  scelerihus, 
stupris ,  adnlienls  Veiieris ,  qii»  artem  meretriclam 
instlluit ,  iiidein  Volcani ,  Mlnervae ,  iEscnl  ipii ,  alio- 
rumque  plurium,  quos  nominatim  recenset  {eap,  18). 
Nee  miniis  evideiiter  demonstrat  eos  desipere»  qui 
obcorporis  fortiliidinem,  .lut  propter  friiguni ,  aut 
vlni,  aut  arilum  quarumdnm  inventioncm,  deos  factos 
esseopinabantor  (eap.  19).  Neque  dicendum  iis  ali- 
qiiam  salieni  venerationem  el  cultum  deberi.  Fieri 


qiioniani  ab  illis   paululuin  discrepabat  Eiinius,  ca  B  eienini  nequii,  ut  qui  boscolit,  veriim  Deum  colat. 


idcirco  paucis  dcscriliit,  qusc  de  Satiirni  gestis  ab 
illo  ct  Sibylla  eodem  fere  modo  cominemorantur 
{eap.  U).  ^ 

Daia  autem  ubi  occasione,  narrat  quam  censcl 
fuisse  ido!olatriac  originem  {cap.  15).  Siiturni  bujiis 
teinpore,  inquil,  riides  ndbiic  bomiiics  regem  suum, 
toinniqiie  ejus  projjeiiiem  sive  ob  iniracuiiiin  virtntis, 
sive  in  pr&sentii»  poteiiti:c  adulationein,  sive  ob  be- 
nelicin  accepta.  deos  nppellaverunt.  Tum  deiiidc  alii 
siinulacra  nioriuoruni  regum  suorum  aut  in  solatium 
liicius,  aut  acuendac  vii  tutis  gratia  fabricaruni.  Hinc 
Herciilis,  Castoris ,  Polliicis  ,  iOsculapii,  et  Liberi 
flcia  divinilas.  Iliiic  iCKypiii  i.Hidem,  Mauri  Jubani , 
Macedoiics  Cabyruin,  Poeiii  Uranuin,  Roinani  Qui- 


Deliide  Maro  illoa  omnes  apiid  inferoa  esse  eecinil. 
At  bic  aliique  poet»  eisi  In  deoriim  nomine  •  non  U- 
men  in  enarrandis  variis  iilorum  (licinoribus  ,  bellia, 
adulteriis ,  vulneribus »  el  morle  falluntor. 

Ad  propriasRomanorum  religlones  Lnclantiat  inde 
accedit ,  ac  palam  uiique  facit  ab  ilUa  in  deorum  nii- 
mero  reponi  scorta  et  merelrices,  ac  pr.Tsertim  lu-. 
pani  Roiiiuli  nutricem  ,  sicuti  prliis  ab  Atlieniensibus 
leaeiinin  ( eap.  20).  Sed  major  proculdubio  fuit  illo- 
riiin  impietas,  qui  in  iupiBhonorem  at  dieni  festum 
et  Lareiitinalia  constlliierunt.  Faulam  quoque  ller- 
culisscoriuin  venerabanlur,  ac  meretricem  Floram  , 
iii  ciijus  nieinoriam  obscenissiinos  agebanl  ludoa  Flo- 
rales.  Quid  vero  qiiod  Talius  Cloadnam  ,  TniliisHos- 


riiiuin  Cic^aresque  suos.  Illiic  alii  alios,  tamqiiam  (}  lilius  Pavorem  et  Pallorem ,   Marcellus  lloiiorem  ac 


veros  dc()s  colueront. 

Prxterca  qtiidam  f:ilsa  pielate  ducii,  uii  iEneas  , 
Liber,  Pan,  Mercuriiis  ct  Apoiio,  (liviiiuiu  panmlibus 
suis  bonorem  liabiierunt ,  suoqiie  excmplo  alios  in 
eumdcm  induxeriint  errorem.  Scd  lioc  scelus  ab  iis 
posiea  aiictum  csl ,  qui  poelaruiu  figmentis,  et  pane* 
gyricis  mendacibus  decepti,  siiscepia  a  se  impia  om- 
niiio  sacra  aliis  tradidere  geniibus ,  sed  a  Sibylla 
acritcr  cnsiigantur.  Unus  autem  cx  iis  foii  Cicoro  , 
qoi  qiiidem  cum  post  FlaKmcm  deos  geiitiliuin  siio- 
ruin  ,  liomines  fuisse  pnrdicaret ,  mortiix  nibilomi- 
nns  nii:e  su:c ,  noii  secus  nc  si  dea  rnissot ,  iin:4ginem 
secoosecraturum  professus  csl.  At  ccrte  si  aiiquid 
iis  lam  acurbe  moereiitibus  iiidulgenduiii ,  nulla  cerle 


VirliitiMn ,  Mentem  vero  sciiaius ,  nc,  quod  pejus  esl, 
alii  Riibigineiu  et  Febrein  lamqiiam  veros  deos  conse- 
craveriiiit,  colueninique.  Quid  plura?  Quemadmo- 
dum  Lacedxmonii  simulacrum  Vetieri  arniatae ,  ita 
iidem  Romani  Veneri  Calvse  adem ,  atque  eodein 
tempore  Jovi  Pistoriaram  exslruxerunt.  Deniqiie  di« 
vina  apiid  ipsos  numiiia  erant  Fornav,  Muta,  tive 
Lara ,  Cncn  et  Cunina  ;  deus  Sierculiiis  et  Terminiis, 
atque  alia  mille  caecae  errantisque  bumanaa  menlia 
porlcntn. 

Si  tania  igiiur  crat  gentilium  in  diia  suis  creandia 
ameiiiia ,  major  certe  illn  fdil  in  sacris  illnruni  so* 
lemnibiis  instiluendis  et  celebrandis  (cap,  ti  ).  Quid 
enim  iusnnius  el  criidelius    bumauis   bosiiis ,  qiifle 


potesi  li.ncc  serio  credemilius  venia  concedi.  Qmd  j)  jovl,  Dianae,  llaeso,  Teuiali  ,acSaiumo  immol.iban. 


enim  dementius ,  qtiam  Juliuin  Caesarem  ,  quia  scC' 
lcrato  Anionio  placuit,  ct  Quirinum  sive  Roiuulum  , 
quin  Proculus  pejeravii ,  deos  renuntiare  ac  vene- 
rari  (  cap.  16  )?  Horuin  vcro  ca^terorumque  genii- 
lium  ,  liiijusmodi  dcos  colenlium ,  insauiam  inde  ad- 
biic  redarguit ,  quod  niarcs  ei  feminas  eos  esse  as- 
severabant.  Nam  si  iii  ois  est  diversiias  scxus,  ergo 
cocunt ,  suscipiiiiitque  liberos  ,  ergo  doinos  et  iirbes 
incoluut,  ergo  vicnis  causa  colunt  ngros,  acproinde 
noii  dii  suiit ,  sed  morlales  infirm.Tqiie  creatnnc.  Iluc 
accedit ,  qnml  scxiis  femincus  mascurmo  esl  infir- 
mior.  Atqiii  in  verum  Deuin  iieque  bxc ,  neqiie  alia 
ulla  cadit  innrniilas. 


tiir?  Sacra  vero  Matrig  deum ,  Yirtutis  seu  BeHons,  et 
iCgyptiacae  Isidis  solebant  aut  virilium  abscissione  « 
aut  fuso  cruore  bumano,  aul  deglabrato  corpore  ,  el 
pcctoris  pcrcussione  fieri.  Et  quia  Osiridis  in  iisdem 
sacris  quuisiii  noinen  mutalum  fuerai ,  Lactuntios  ibl 
variis  excmplis  probnt  deorum  nomina  poat  eonim 
mortem  immulata  fuisse.  Sed  pergamus ,  si  placel* 
Cereris,  inquit ,  Eleiisiuie  niystena  non  sine  suinma 
agebanlur  obscenliate  ,  qiiaui  ille  pro  merito  exagK* 
lat ,  aiqiie  ibidem  ostcndil  llerculis  el  Jovis  aaert 
inero  osse  sacrilegia,  Sallustium  porro  aliosque  re- 
fcllii ,  qni  volebant  bxc  iiigenioae  iiiterpretari.  Pon- 
lificum  namque  scripiis  et  Furii  Bibuculi  eiemplo 


m 


DISSERTATIO. 


830 


demonsmt  quanta  creduliUle,  tttrpiladine ,  Imple-  A  pric<^iptie  Giceronis,  qui  eiinmsi  multa  adeveriendas 


tate  i)sec  omnia  ab  etlinicis  celebrabantur. 

ll.irum  autem  vanitaium  auctor  apud  Romanos 
Tuit  S:'binuH  rex  ,  id  esl ,  Numa  Pompilius ,  qui  ut 
pi  pulos  serurius  deciperet ,  liuxit  se  cnm  Egeria,  si- 
cui  olini  Miiios  cuiii  Jove ,  babere  colioqiiiuin  (  cap. 
22  ).  Sed  rrauduleiili  regis  muliiiam  retex^i  uiil  libri 
de  jiire  imntifKit» ,  diu  post  ejus  moriem  inveiili « 
quil)us  impiiis  rex  omnes  religiones  disSfdvtbaL 
Qiianivis  autein  senatusconsullo  bi  libri  cremaii 
fuerini ,  noii  idcirco  l:imeii  abolita ,  sed  poiius  com- 
meiidata  esl  posleris  facli  hujiis  memuria.  Antea  vero 
Fuuuus  in  Laiio  nefaria  Saiurno  avo  sacra  prxscrip- 
sit ,  diisque  aiinumcravii  Picum  patrem  suuni ,  et  so- 
rorem  K.ituum  Faunam  ,  ciijiis  ridicula  niysieria  ibi 
Laciuniiiis  cnarrai.  Ilis  adjecit  ab  Orpbeo  inlroducia  R 
in  Grxciam  sacru  Liberi  palris,  iiiquiritque  ulruro 
iile  Fuunn  sit  amiquior.  Pi;iniini  dcindc  iiobis  facit 
qu;r  fuerint  Didymi  et  Euhemeri  de  idololalriae  ori- 
giiie  opiniones,  el  quomodoiempl:!  Jovi  Aiabyrio,  La- 
bradeo,  Laprio,  M«dioni,  et  Gassio  a^dificulrt  sint. 
Postremo  ex  Tlieopbili  Aiitiuchcni  sciipiis  colligit 
frustra  eihiiicos  de  deorum  saciorumque  suoruui  an- 
tiquitate  gloriari,  qiiandoquidem  Saturnus  omnium 
deorum  saior  anle  annos  1800  nec  amplius  orius 
fuerat ,  quam  bi  bbri  juris  facti  sint  publici  ( cap.  23). 

ARTICOLUS  11. 

Analysis  litfri  ucundi* 
Ad  fceiidum  planeqiie  corruptiim  erroris ,  qno  ho- 


eorumdem  eihnicorum  rcligioncs  siils  passim  in  li- 
bris  congesserit,  Socratis  nihilominus  cnrcerem  ve- 
riius,  ha'C  negat  vulgoesse  disputaiida  (cap.  3  ).  At 
bunc  ineptum  tanti  oraloris,  coiitra  con>cieiiiiam 
suam  ageiiiis,  limorem  auctor  noster  jtire  merito  re- 
darguit.  Minus  haqueillum,  et  alios  ipsi  similes, 
veiiia  digiios  esse  pronuniiat,  qiiam  vulgus  impcriio- 
rum,  qui  simulacrorum  specie  capiutitur.  Suiia  ta- 
men  si  mens  hl^  fuisset ,  itiieHigere  uli(|iie  debebant 
morl.ile  revcra  esse  quidquid  ocnlls  cernimus ,  nec 
illud  proinde  divinum  el  colendum.  Mulio  niilem  mi- 
nus  fus  illis  eral  se  vcriere  .id  lapidem,cumque,  ve- 
lalo  capiie  etcorpore  prostrato,  adorare,ipdi  caidere 
viclimas,  votnque  faceie  peniius  iniitirtu. 

Tum  vero  posiquam  aucior  nosier  evidcntissimc 
conviclt  falsas  religiones  a  prudentioribus  recte  impu- 
gnari  sed  verain,  quam  solns  Deusedoccre  poiest ,  ab 
eis  non  esse  lnNeniam,simulacra  deoruin  rursus  cxa- 
gitat  ( cap.  4  ).  In  honiunculi  enimvero  polestate  si- 
tum  fiiit,  iite.i,  vel  uliud  aliiuid  ,  vel  nihil  facereL 
Gum  autem  facta  sunt ,  in  cis  aves  insidenl ,  nidifl- 
cant,  suisque  illa  inqiiinaiit  sicrcoribus.  Pra>terea 
ha;c  simnlacra  perire  possunt  et  cremari.  Plerum- 
que  etiam  in  cinerem  rcdacta  sunt ,  aui  furihus  ces- 
serunt  in  prxdam.  Frustra  igiiur  ethnlci  illa  auro , 
ebore,  gemmis  el  pretiosis  vestibus  exornabant.  Ni- 
hil  quippe  aliud  erant ,  quain  pupx  iis  ,  quas  piiellac 
Veneri ,  dicabant  ^  grandiores.  Huc  accedit  quod  illa 
a  Dionysio  Sicili.e  lyraiino ,  ei  ab  iinpio  Yerre  iin.- 


minesin  idololniriam  lapsi  suiit,apcrieiidumfotitem,  q  pnne  suni  iirisa  ,  spoliaia,  subiata.  At  ihi  Laclantius 


suminamque  unius  Dei  majestniem  assereitdim,  hoc 
Lactiiilius  in  iibro  nggreditur  (  cap.  i  ).  Ac  primo 
qiiidem  miralur  homines  in  tanlam  cl  Dei  ei  sui 
ipsius  venisse  oblivioiiem ,  ul ,  negnta  Dei  providen- 
tia,  mortuos  ei  pryeferrent ,  animnmque  suam  crede- 
reiit  esse  mortalein.  Meniibus  siquidem  eoruin,  in- 
quit,  adeo  insita  est  veri  Del  noiitia  et  pr:rsenlia ;  ut 
juranies,  opianlcs,  grali:im  agenles,  ac  poiissiinum 
rebiis  in  pdvcrsis,  cutn  solutn  uon  alios  deos  nomi- 
nent.  Verum  crci  homines,  elapso  periculo,  vel  in 
secnndis  rebtis  nd  deorum  tcmpla ,  iiisiigante  dia- 
boli),  alacres  concitrrebant ,  sncriflcabant  his  diis 
falsis ,  eosqiie  coronabant.  Sed  obliti  fuerant  iioini- 
nes  nefarii  se  erccla  in  coeluin  statura  ,  aique  Mpu- 


urget  in  primls  ahlaium  abcodem  Yerre  Gereris  Ga- 
lanensis  vel  Enneiisis  simulacriim. 

Impios  itaque  illos  cultus  deserendos  esse  con- 
cludit, et  oculos  adcoelum  l(dlendos;  ut  illius  rerutn- 
que  omniutn  creatorein  ngnoscamus  ei  honore- 
nius  (  eap.  5  ).  Variis  aiiteiii  nrgumcntis  probal  fal- 
sam  esse  opinionem  philosophomm ,  qui  elemctitis, 
ac  nominaiim  Sioicontm,  qui  astris  aui  mundo 
iribiiebant  animam  et  diviniiatem.  Eos  iu^nper  cor- 
ripit  qui  elenieiiioriim  flgiiras,  hitinaiia  specie  re- 
prasseniatns ,  ornata8(|ue  auro ,  ehore ,  el  gemtnis  lion 
solum  colebant ,  sed  iis  quoqiie  consccistbant  mniiu- 
bias  rapinasqiic  suas  (  cap.  6 ).  Tanta  tamen  perii- 
nacia  al)8urdas  ilias  siipersliiiones  turbntitur,  ut  cas 


iro;  nomtiie  admoncri ,  ut  Deuin  agnoscerent,  nec  ad  p  invesiigare  sccIuk  esse  clamarcnt.  At  Rotnuli  et  Nii- 


simulacra  conversi ,  digitorum  suoruni  opera  time 
rent  ant  veuerarentur. 

Quam  absurda  autem  sit  haec  superstitio,  hinc 
perspiciie  aiictor  noster  demonstrat,  qaod  illa  simu- 
lacra  ahsenies  mortuosque  oliin  homines  reprsesen* 
teiit,  oinnique  careant  sensu  (cap.  2).  Maiiihus  itnque 
efflcta  hqminum  hos  poiius  colere,  quam  ab  illls  coli 
deberent.  Nullam  eiiimvero  accipiunt  potestaiem  ab 
artifice,  qiii  eam,  qtiam  liabet  videndi ,  audiendi, 
loqaendi,autseipsum  inovendi  facullatcm,  dare  illis 
lutn  potest.  Neque  tamcn  indocioruin  lanKimiiiodo 
homiuum  hanc  Lactaniius  ostendit  fiiisse  de  siinula- 
crorum  cuitu  opinionem ,  sed  dociorum  eiiam ,  ac 


mx  exemplo  probat  auctor  noster  iion  iiiiqua  irndi- 
tione ,  aut  alicnis  erroribns ,  sed  ingenio  et  sapienlia 
quaTeiidani  veriiatem  ( cap.  7  ). 

Veruin  elhnici  arbilrabantur  vnlidissimum  ad  reti- 
nendas  reiiglones  suas  argumentum  doci  ex  prodi- 
giis,  somniis,  atiguriis  et  oraculis ,  quibiis  deos  ma- 
jcsiatem  snam  omnibus  mnnifestnm  fecisse  assere- 
bant.  Non  inagno  enim,  iiiquii:bant,  sine  miiaculo 
Acciiis  Navitis  colcm  novaciila  dissecuit ;  Gastor  et 
Pollux  visi  suiii  piignare ,  ac  renuniiare  reponatain 
de  Perse  rege  victoriam.  Simulacra  eiiam  Foriuiias 
muiiehris  ,  ei  Junouis  Moneto!  locuta  suni.  Claudia 
Quintia  navim ,  qua  simnlacrum  Matris  (dcesc  vehe- 


831 


DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS 


852 


balur,  traxit  cingulo.  iEsculapiusRomx  pestem  seda*  A  quoque  duiisse  cx  folliculis  lerrne,  tamquam  illorum 


^it.  Glaudius  Censor  propter  sua  in  deos  sacrilegia 
excaecatus  est,  Fulvius  menie  cnptus  inieriit,  Tu- 
ruUius  occisus  fuit ,  Pyrrhus  fecil  nnurragium  ,  et 
Alexandri  militcs  oculorum  privati  lumine.  Quin 
etiam  Altiiiius ,  qui  Jovi,  per  somnum  viso,  morem 
non  gesserat ,  correptus  cst ,  ac  sua  landem  obedien- 
tia  pristinam  recepit  valeludinem.  Denique  Artorii 
somnio  Augustus  Caesar  ex  periculo  evasit.  Ethnici 
ergo  ex  his  omnibus  prodigiis  ac  miraqulis ,  quae  sine 
deorum  suorum  auxilio  fleri  non  potuisse  opinaban- 
tur,  inde  illos  revera  existere  et  omnlpolentes  esse 
concludebant. 

VerumLaclantiusrespondet  hxc  omnia  neutiquam 
dcorum   illorum   potestate,   sed    dsemonum    facta 


uleris  {cap.  11).  Forluito  enim  casu  quia  hxc  Heri 
non  potuerunt,  ab  eodem  poeta,  etiam  invito,  divina 
provideniia,  qua  homo,  Tullio  Sibyllaque  aitestan- 
tibus,  revcra  conditus  est,  agnosci  debuit. 

Postquam  vcro  Deus  furmavit  liominis  corpus» 
eique  infudit  animam,  tum  feminam  figuravii,  ut  ex 
utroque  proles  propagaretur  {cap,  12).  Qunmvis  au- 
tem  falsa  omniiio  non  sit  Trismegisli  et  EmpedocUs 
opinio  liominem  quatuor  clemeniis  componi,  con- 
tendit  tamcn  Lactantius  hasc  ad  duo  reducl,  ignem  et 
aquam,  hancque  corpore,  iUum  anima  concludi.  lia- 
que  homo  corpore  et  anima,  quae  cceli  et  lerne  effi- 
gies  sunt,  sic  constat;  utanima,  qnae  est  a  Deo,  cor- 


.  ..    ,  ^s   ^     ,      ..  porisdominiumelsuperiorem  pariem :  corpusvero, 

fmsse  pr!Esl.g..s(e<.p.  8).Quod  qu.dem  "l  mani- B  q„od  diaboli  est,  inreriorem  lencai.  Duobus  iiaqi.e 

illis  repugnaniibus  rebus  cum  homo  compositus  sit. 


festum  omnibus  facerel ,  rem  ab  ipsa  sua  origine  sic 
repctit.  Deus  abmundi,  inquit,  principio  produxit 
similem  sibi  spiritum,  cl  alium  fecit  qui,  invidia  ex 
bono  malus  factus  ,  diaboli  nomen  acccpit.  Variis 
autcm  rationum  momenlis ,  ac  vclerum  testimoniis 
aucior  nosler  contra  Epicurum  probut  nec  mundum 
ncc  materiam  ab  aeterno  exsiilisse ,  sed  ex  nihilo 
facta  a  Deo ,  qui  eorum  creationi  suum  prsefecit  Fi- 
lium.  Omnium  auteni  creaturarum  uUimus  conditus 
-est  homo ,  cujus  non  est  arcana  rimari ,  quae  Deus 
occulla  csse  voluit ,  scd  summa  sapientia  ejus  est 
hunc  verum  agnoscere  Deum,  a  quo  iUa  omnia 
facta  sunt  (  cap,  9  ).  Tanlum  vcro  opus  a  coelo, 
luminibus  astrorum  distincto  orditus  est ,  nc  con- 
trarias  constiiuit  lerrae  partes,  orienlem  videlicet  C 
occidenli  oppositum ,  et  scptentrioni  meridicni.  Ab 
oriente  aulem  nosleroritur  dies,  et  nox  ab  occidente, 
atque  hsc  diaboli ,  sicut  ille  Dei  cst.  Quatiior  vero 
iilis  lerrx  partibus  Iribuuntur  calor  et  frigus ,  variac- 
que  lemporis  vicissitudines ;  igni  autem  et  aqux  re- 
rum  omnium  generatio.  Al  inde  proculdubio  quidam 
philosophi  docucrunt  omnia  formari  ex  concordia 
discordi,ve1  cx  igne,  quemadmodum  HcracUlus: 
vel  ex  aqua ,  ut  Thales  Milesius.  Caetcrum  maieria 
corporis  animantium  in  humore ,  animx  vero  in  igne 
est.  Scd  animantcs  aqua ,  ac  solus  homo  igne  uiitur. 
Varii  auiem  gcneris  animantes  Deus  crcavit,  et 
cum  statuisset  innumerabiles  creare  animas,  homi- 
ncm  sihi  similcm  fecit  ex  humo,  unde  ille  nomen 


mutuus  in  ipso  cst  illarum,  sicul  lucis  et  tenebraruro« 
viue  ct  morlis  conflictus,  quo  quideni  si  anima  vlccril, 
flet  immorialis,  sive  beata  fruelur  immortalitate  ;  si 
autem  victa  sil,  morte  secunda,  hoc  est,  aeternis  sup- 
pliciis,  afflcietur. 

Sic  igiiur  factus  homo  inparadiso  esi  collocatus,  ut 
omnis  laboris  expers  Deo  serviret.  Sed  quia  dainm 
ab  eodem  Deo  legem  prima  mulier,  instigante  dia- 
bolo,  ac  deinde  homo  perfregerunt,  eos  e  paradi  o 
ejectos  mors  tecuia  esl.  Vita  autcm  lioroinuni  ad 
mille,  atquc  iis  omnibus  posllincc  diluvio  ob  scelera 
cxiinctis,  ad  cenlum  et  viginli  annos  fuit  prorogata 
{cap,  13).  Posl  illud  autcm  diluvium  Noe,  et  iicqua- 
quam  Bacchus,  manu  sna  sevit  vineau),  ciijus  ine- 
brialus  fiuciu,  jacuit  nudus;  atqueChamum  flUuni 
suum,  qui  nudilatcm  ejus  non  texerat,  abdicavit.  Is 
aulcm  profugus  in  ea  lerrx  parte  scdem  demum  fixit, 
qux  Chananxa  dicta  iest.  Posleri  vero  ejus  Cbananxi 
culium  veri  Dei,  qui  pcnes  llcbrrros  rcmansii,  prtmi 
omniuin  reliqiicrunt.  Poslcn  ^Egyptii  coeperunt  side- 
ra,  ac  dcinde  portcniosas  animaliiim  figuras  adorarc. 
Cxteri,  per  terram  dispcrsi,  elenicnla  sine  iiUis  inia^ 
ginibus  et  templis  honoranles ,  sacrificia  ipsis  in 
aperto  faciebani,  donec  processu  temporis  potentis- 
simis  regibus  lempla  construxcrint. 

Porro  aiitem  cum  Deus  ab  initio  dedisscl  diabolo 
terrx  potesiatcm;  ne  homiiies,  qui  roultiplicari  cce- 


iraxit  suum  {cap,  10).  Mcra;  ergo  suni  poelarum  fa-  j)  peranl,  corrumperet,  ad  corum  cusiodiam  misil  an- 


bulo!,  quibus  homo  dicitur  fictus  a  Prometheo,  patre 
Dcucalionis,  qucm  solum  a  diluvio  servntum  com- 
mciiii  sunl.  Ai  verum  est,  inquit  Lactantins,  ab 
codcm  Promctheo  profectam  artcm  statuas  et  simu- 
lacra  fingendi,  et  ejus  tempore  primum  conslructa 
tcmpla,  ac  inveclos  falsorum  deorum  cultus.  Her- 
mcii«  ctiam  auctoritate  iicrum  confirmat  hominem  a 
Dco  procreatum,  ntque  Insulsos  explodit  errores 
philosophorum,  qui  garriebant  nnimantes  sine  iillo 
ariifice  ex  terra  ortas,  nut  mundum  semper  fuisse, 
aut  scmper  futunim.  Fusius  autem  ibi  insectatur  Lu* 
cretium,  qui  nogas  suo  moreycndit,  dum  canit  ani- 
malin  et  Iiomines  non  modo  aliroenta  sua,  sed  ortum 


gelos  {cap.  14).  Sed  hi,  diabolo  suadente,  curo  mulie- 
ribus  congressi,  lantum  ob  scelus  cccidere  in  terram, 
et  ejusdem  diaboli  facti  suni  satellites.  Ex  iUis  vero 
procreati  sunt  plurimi  immundi  spiritus,  qui  roediaro 
iiiter  angelos  et  homines  naturam  liabent,  ac  sub 
principe  suo  diabolo  malorum  omniuro  auctorcs  suni, 
et  a  poeiis  ac  pbiiosophis  agnoscuntur.  MuHa  porro, 
sed  non  omnia  sciunt,  nlque  idco  ambigua  inlerro* 
gantibusdant  responsn.Custodes  prxterea  hominuBi 
se  videri  cupiunl,  iit  ab  iis  colaniur,  scd  eos  faUiiut 
magicis  arlibus.  I3t  auteni  illos  facilius  dedncantiii 
errorem,  per  omnem  lerram,  assumpto  genionmi 
nomincy  vagantur,  nc  spiritus  sui  tenuitate  sese  iiisi- 


835 


DISSERTATIO. 


834 


nuanl  corporibns  Iioniinum,  quos  niorbis  arfligunt,  A  sludiosi  dici  non  possunt;  quippe  qui  post  longissi- 


lcrrcnlquc  somnns. 

Ncc  dicendum  eos  colendos,  ne  noceant.  Non  enim 
noccnl,  nisi  idolorum  cultoribus,  el  iis  a  quibus  ti- 
nientur  (cap,  15).  Gontra  vero  nietuunt  cultores  veri 
Dci,  cujus  noniine  adjurali  ruganlur,  ac  qui  ipsi  sint, 
cliani  inviti,  proclamanl.  Quin  eiiam  Hcrmes  ct  As- 
clepius  olim  (cslaii  sunt  eosdem  veri  Dei  culiores  ab 
corum  incursionibus  esse  tutos.  Ab  iilis  autem,  ait 
Laclanlius,  astrologia,  aruspicina,  auguraiio,  necro- 
manlia,  aliaequc  malas  artes  invenlse  sun(;  iisqiie 
omnibus  dolis  sc  dcos  essc  mentiuntur,  et  in^ecta 
idololalria,  bominibus  illudunt  (cap.  46).Magi  lamen 
cxecranda  sua  ar(c  illos  veris  suis  nominibus  cient. 
Ycrumiamen  vagi  iili  et  incesti  spiritus  sic  omnia 


mum  per  loi  sxcula  siudium,  illam  non  sunt  conse- 
cu(i. 

Tres  autem  sunt  pliilosopbix  partes,  pbysica,  lo- 
gica,  etbica,  quae  ,vel  scieiitia,  vel  opinatione  con- 
siare  debent  (cap,  5).  At  in  pbysica  quae  scientia 
esse  potcst,  cum  rerum  naturalium  causas  perspicere 
nequeamus?  Gui  namque  plane  cxploratum  umquam 
fuit  quantum  solis,  et  quale  lunae  sit  corpus,  quis 
siellarum  slatus,  quanta  lerr»  crassitudo?  Jure  igi- 
tur  merito  Socrates  et  Academici  omnibus  pbiloso- 
pbis  scienliam  sustulerunt.  Sola  itaque  opinado  in 
hac  prima  pliilosophiae  parte  babetur  (cap.  4  ei  5). 
Atqui  opinalio  nibil  affert  certi,  nosque  dubios  i(a 
reddit»  ut  nihil  pro  utravis  parle  assererc  liceat. 


(urbanl,  ac  cum  vcris  falsa  misceiil;  ut  quamvis  alii  £  Uecle  ergo  a  Zenone  et  Stoicis  hxc  ipsa  opinatio  re- 


pudiata  est.  Fallunlur  itaque  qui  in  physica  aliquod 
sapientia:  siudium  esse  jactitarunt. 

Ad  baec  vero,  philosophi  in  tot  lamque  a  sc  invi- 
cein  discrepantes  secias  divisi  sunt,  defensoresque 
illarum  sic  inler  se  digladiantur ;  ut  mutuis  vulne- 
ribus  seipsos  toiamque  secum  philosophiain  jugulenl 
ac  conficiant.  Ex  bis  autem  concertatiouibus  emersit 
Arcesilaus,  qui  asseverabat  nihil  oninino  posse  sciri. 
Sed  bic  aliorum  opiniones  evertendo,  suam  non  Or- 
mius,  quain  alii,  stabilivit.  MuUa  quippe  sicut  iguo* 
ramus,  iia  et  plura  alia  perspecta  habemus  (cap.  6). 
Neque  enim  putandum  nos  omnia  scirc,  quod  Dei 
e»t,  iieque  omnia  nescire,  quod  est  pecudis.  Homo 
itaque  habet  scientiam  cum  ignora(ione  coiijunctam. 
C  Haec  a  corpore,  illa  oritur  ab  animo'  Tola  ergo 
errant  via  pliysici  qui  omnia  scire  se  posse  garrie- 
bani,  et  Arcesilaus  decipitur,  cuni  Academicis,  qui 
nibii  sciri  posse  arbi(raba(ur. 

Transit  inde  Lactantius  ad  alleram  pliilosopbiae 
partem,  quam  e(hicam  nuncupant,  el  in  qua  longe 
inajori  periculo  erratur  (cap.  7).  Quantum  tamen 
in  ca  pbilosophi  a  veritate  recesseriiit,  ille  evidenter 
ostcndit  Gx  variis  illorum  opinionibus  de  summo 
bono,  in  quo  tolius  sapientiae  cardo  vertitur.  Quol 
autem  fuerint  binc  conjice,  quod  non  eas  quidem 
omnes,  sed  decem  prxcipuas  singillatim  recensct  ac 
refellit  (cap.  8).  Anaxagoram  deindc  castignt»  qui 
sumnium  lionuni  iii  eo  situm  esse  somniaverat,  quod 
coeli  ac  so1is  videndi  causa  natum  se  esse  credcret 
Laclaniius  Iioc  iii  libro  contra  gen(iles  philosophos  D  (^«P-  ^)-  Nasciiur  siquidem  liomo,  u(  coeli  rerumque 


sanc(i  immortalesquc  angeJi  deos  se  dici  nec  velint 
nec  padantur,  hi  (amen  spiritu^  nequissimi  nomen 
cuKumque  deorum  sibi  saepissimc  vindicaverint. 

Alque  ex  his  i(a  explicalis  auctor  noster  eam  sol- 
vit,  quam  superius  proposuimus,  argiimen(aiionem, 
qua  ethnici  cx  memorads  prodigiis,  somniis,  augu« 
riis,  oraculis  deos  suos  exis(cre,  et  colendos  csse 
perperam  iitferre  moliebantur.  Nam  bxc  tacia  esse 
asseverat  iis,  quo)  enarravimus,  malis  dsenionum  ar- 
tibus,  praestigiis,  dolis,  ct  fraudibus,  quibus  se  in 
(einplis  occuUan(,  a(que  impiorum  praesto  sunt  sa- 
crificiis.  Quod  quidem  ille  repetitis  et  examinatis 
singulatini  objeclis  omnibus,  uti  aiebant,  prodigiis 
et  miraculis,  cuilibet  planum  ulique  facit  ac  mani- 
fesium. 

Gur  ergo,  inquieban(  e(hnici,  bxc  Deus  fieri  per- 
mUtit?  Ut  mala,  respondct  Lnctantius,  cum  bonis 
piignent,  et  Deus,cujus  pcrfccta  paUentia  e(  ira  est, 
piis  et  impiis  hominibus  sempiterna,  post  mundi  ^- 
Dcm  persolvat,  aut  praemia  aut  supplicia  (cap.  17). 
Denique  facta  eorum,  qux  in  hoc  libro  scripserat, 
brevi  repetiiione  concludit  Deum  nec  in  terra,  nec 
in  simulacris,  qnx  nihil  nisi  simiilalum  ct  falsum 
cxhibcnt,  qnscrendum,  scd  in  coelo,  unde  animarum 
nostrarum  origo  es(.  Tum  proposito  ibi  seqnentis 
libri  argumento,  hunc  absolvit. 

ARTICULUS  ill. 

Anabisis  libri  lerlVu 


disputalurus ,  oplat  aUquam  Tullianx  eloquentia: 
proximam  faciiltaiem,  qua  philosophiac  philosoplio* 
rumquc  vani(a(em  facilius  dcmonstret  (cap.  i).  Ye- 
rilatis  (amcn,  qux  sc  ipsam  sua  clari(a(e  prodit, 
poleiilia  frel!is,spcrai  fore  ul  ceriissiniis  argumentis 
convincat  (am  falsas  csse  illorum  pbilosophorum 
opiniones,  quam  vera  esi  eorumdem  ipsorum  de  sua 
ignora(ione  confessio. 

Primum  iiaque  argumen(um  ducit  a  pliilosophiae 
nomine,  sive  sapientise  s(udio,  quo  Pytbagoras,  illius 
auctor,  tametsi  paulo  plus  aliis  sapcret,  significavil 
nullo  humnno  studio  posse  ad  vcram  sapicntiam  per- 
veniri  {cdp.  2).  Pbilosophi  enim  sapientisc  revera 


omnium  conditorem  contemplctur,  honoret,  et  illi 
soli  serviat.  E^  iis  porro  auctor  noster  concludit 
summum  bonum  ab  iis  dunitaxat  agnosci,  qui  veri 
Dei  cultum  et  veram  religionem  profitentur  (cap.  10). 
Quibusdam  insuper,  nec  sane  invalidis,  ralionum 
momeniis  evincit  summum  illud  bonum  non  posse 
ab  aliis  comparari,  quam  cultoribus  verae  religionis, 
quae  ab  omnibus  idcirco  suscipienda  est.  Neque 
etiam  negabant  philosophi  veram  religionem  suscipi 
debere  :  sed  quia  nesciebant  illam  a  sapicnlia  noQ 
posse  separari,  non  perspexerunt  quae  ea  sit ,  ex 
qua  requirendum  est  summum  illud  bonuin ,  quod 
nec  in  voluptate,  nec  diviliis,  nec  regno,  ncc  gioria 


855  DE  DIYiNIS  IMSTITUTIONIBUS  M6 

pnsilum  esse  potesl  (cap.  II).  Nam  virius,  qua  niliil  A  obieciaiionem.  Deniqiie  Cicero  ,  Lucreiius  el  Seneca 


esi  |>iilctiriii8,  el  iioneslius,  caduca  li:cc  et  fragilia 
qualiUel  hoiia  conieninii,  aique  adversus  illiciias 
cupidilaies  ac  vitia  pugnal;  ui,  iis  siiperalis,  homo 
iliii  iniiitaculaius,  beatamque  assequalur  immortali- 
(aiem  (cap,  i3). 

Iii  iiac  auiem  ipsa  immortalitnle  situm  esse  illud 
boniim  probat  Laclaniius  aucloriiate  Euclidis,  Se- 
nccv,  Stoicoruni  et  Aiia\agorx,  variisqtie  rniioiiibus 
asserii.  Quin  etiam  Menecaeus,  uli  ille  subjungii, 
Codrus,  Curtius,  et  Muros  spe  iinmortalitalis  morleiu 
constaiiter  obierunt.  Al  cerie  philosophis,  qui  aiii* 
mum  ceiisent  esse  immorialem,  nisi  erroribns  nimiu 
obstinaiioiie  adh;vsisseiil,  illiid  plane  probari  debuit. 
Alii  vero,  qiii  sumiuum  boniim  in  scientia  aiil  virtute 


faiciitnr  receniem  esse  philo  oplii;e  origiiiem.  Per- 
sius  vero  eam  pi>sieriori  aelate  Romam  cum  pipere  et 
palniis  adveciam  cecinit.  At  sapieniia  coepit  cum  ho- 
mine,  muliisque  aetatibus  prxcessit  etbnicorum  phi- 
losophiam. 

Gradum  Inde  Laclantiiis  facit  ad  ip<%os  philosophos, 
ac  praecipua  illorum  ducnmeiita  runditus  everiii.  Ab 
Epicuro  aulem ,  cujus  celebrior  cspleris  erat  disci- 
plina,  exorsus  oslendit  illum  unicuique,  quod  inge- 
nio  mngis  congrucbai,  indulsisse,  sil)i(|ue  iiiepie  con- 
Iradixisse ,  ciim  voluptatein  suminum  bonuin  esse 
coniendebal.  Dehinc  auctor  noster  exponii  qiia  ille 
ratione  negaveril  providenliam,  et  pluribus  argumen- 
lis  hunc  expiignat  errorem.  Similibus  rationiim  mo- 


4H)suere,  lenueruiit  quidem  vi;iin  veiilatis,  sed  non  B  nieniis  radicilus  evellii  aliam  ,  quuin  ille  a  Leucippo 


pervciienint  ad  veruiu  suinmum  bouuin.  Eieniin  si- 
luiii  illiid  cst  in  hac,  »d  quaui  virlus  ducit,  felici  im- 
niorlaiiiate,  qua:  solis  vene  religionis  cutioribus  con- 
ccditur. 

Tu.u  Lactanlius  dilnta  de  animae  immortalitate 
qudcsiione,  docet  nliam  philosophiic  parteni,  quae  lo- 
gicanppell:ilfir,ad  diviiiam  erudilionem  comp:irandam 
noti  desiderari ;  qiiia  noii  in  verbis,  sed  iii  rehus  et 
corde  sapienlia  est  (cap.  13).  At  si  ha*c  philosophiae 
pars,  at(|ue  etiam  physica,  quse  beatuin  facere  ne- 
queuiit,  necessari»  non  siiit;  si  in  liac,  ntque  eihica 
ad  quam  Socraies  se  contutii,  taiiti,  ul  dicium  est, 
sinl  errores,  quid  aliud  resiat,  nisi  concludamus  fal- 
sain  el  inaneni  esse  genlilium  ph[losophiain. 

Falliintur  ergo,  qui  philosopliiam  putant  esse  sa- 
pieiitiam,  atque  in  primis  Cicero,  qui  dixerat  eam 
vituperari  noii  posse,  ac  ▼irliitis  et  jusiiiiae  esse 
niagistram.  Mnjoris  siquidem  hoc  ipso  iiicimstanliae 
quain  Lucretius  redarguitur.  Nam  liic  poela  princi- 
pem  secta^  suae  l!!picuruin  niiniis  et  insiilsis  quidem, 
sed  iisdem  semper  laiidihus  exiollit.  At  Cicero  qiios 
laudat  et  sequiturGrxcos,  iutoterandae  numqiiam  non 
accusat  levitatis  (cap.  14).  Philosopliiam  quoque 
vits  pareiitein  vocat,  negat  lamen  ullum  uniquam 
fuisse  sapientem.  S;epe  vero  gloriaiur  se  diligenier 
stiiduisse  philosophi:e  :  sed  Academicoruin  |iarles  se- 
cuius ,  nihit  profecto  cerii  tanto  studio  assequi 
poiuit. 


et  Democrito  acceperal  non  minus  ahsurdam  opinio- 
nem ,  nimirum  oumia  forluitn  atoinurum  concursu 
fieri,  ei(|ue  adulantein  Lucretium  adhuc  insectaiur. 
Deniqiie  fatso  falsius  esse  asseril,  quod  Impius  bomo 
prsedicabat,  mortales  esse  nostras  aiiimas. 

Nec  niagis  lolerandos  esse  ceuset  rylhagoricos  et 
Stoicos ,  qui  docehant  aniinas  quidem  iiisinuari  in 
corpus,  scd  de  uiio  luigrare  in  aliuJ  (cap.  18).  Qui 
vero  eas,  inquit,  iminortales  suspicabaniur,  sibi  ip- 
sis,  tanquain  hi  coelum  migraiiiris ,  cruentrs  maniis 
iniuleriint,  uii  Cle.iniheN,  Chry>ippiis,  Zeiioii,  Em|>e- 
docles,  et  Caio,  quos  D^^mocriius,  lametsi  alia  opi- 
nione  ducereiur,  et  Auibracioles ,  lecto  Ptatonis  de 
,  aiiiinx  immortalitaie  libro,  imilati  simt.  At  quae  , 
'  aiiiabo  le,  major  quam  horumce  homicidarum  deli- 
ratio,  iusauia  eifuror? 

In  eos  eiiam,  atque  in  Ciceronem  in  primis  Lactan- 
tius  invehiiur,  qui  docetiant  vium  esse  malam ,  et 
mortem  bunain,  aut  primum  bouiinis  bonum  essenon 
nasci ,  et  ciliiis  mori  secundum  (cap.  19;.  Non  levi 
autem  bracbio  hunc  errorem  concutil,  ac  recie  coa- 
cludii  inortein  ex  viiae  praeteritae  aciibus  aui  bonam 
esse  aut  malam.  Nec  niagis  snpiebat  Plaio,  qui  Py- 
thagorae  animarum  iransinigraiion^^m,  seqiie  Guphor- 
buiu  fuisse  stnUe  praidicaniis,  errorem  amplcxatus , 
gralias  naiurx  agebat,  qiiod  hoino,  quod  masculus, 
quod  Aihciiiensis ,  quud  Socratis  tempore  vixerit. 
Noniie   enim  Alcibiades  el  Critias  Piatonem  assidue 


Errante  autem  Cicerone,  quis  unquain  veritatem  se  p  audieruni?  At  ille  lamen  hoslis  patri*  fuit,  liic  lyran- 
obiiiiuisse  certo  asseverahil?  Non  snne  quidcm  Se- 
neca,  qui  perperam  definivit  phildsophiani  esse  recie 


nus. 


ei  hoiieste  vivemli  raliouem ,  aut  arlem,  aut  scien- 
tiain  (cap.  i5).  Falsa  siqiiidein  illa  esi,  varia,  mulii- 
plex,  ei  sihi  ipsi  coniraria.  Boiii  insuper  ahsque  plii- 
losophla  sunt  hominf^s.  Philosoplii  e  coiitrario  sunt 
iiacuiidi,  ctipidi,  libidinosi,  arrogantes  ;  idque  Lac- 
fuiitius  denioiislr.it  Ciceroniii,  Cornelii  Nepotis,  Aris- 
tippi,  Cynicorum,  et  ipsiusmet  eltam  Senecae  exem- 
plis. 

Quid  pUira?  Philosophi  non  in  vlrlutum  operibu^. 
sed  in  eloqueniiae  studio  vitam  agebant  (cap,  16).  Ex 
ijisa  vero  philosophia  non  quaerebant  uiilitatem,  sed 


Non  diffiletur  tamen  Lacianlius  Socratem  aliis 
pauloesse  cordaliorem  philosophis,  qui  asseverabant 
rerum  naturam  ingenio  posse  compreheiidi  (cap.  20). 
Nain  bi  proculduhio  sceleratiores  erant  iilis  iiiinium 
curiosis  homiiiihus,  qui  contra  vet  tuin  in  uniem  Yes- 
139,  aut  Boii:e  Deu^,  aut  Cereris  iutraverunt.  Couteo- 
dii  laiiicii  ille  mulia  Socratis  doginata  repreheosi«»iie 
esse  dignissinii,  atqiie  illud  in  priniia  eCralum  ;  Quod 
tupra  noSf  tiihil  ad  no$.  Laudaiidus  quidem  esi  si  boc 
pronuntiaio  puhlicas  ethiiicorum  religiones  subver- 
tere  voluit :  sed  in  hoc,  sicut  iEgyptii,  fuit  supersti- 
liosus,  quod  dejerabat  per  canem  et  ansereoi,  aifM 


S57 


Di$sefeTATlO. 


858 


:iiiic  niorlcin  jiisscri(  iEsculapio  galluin,  quem  vove-  Ji  li,  ul  nullus  idcirco  illi«  oi»iciu|)erel  {cap,  97).  Ii»i  nu« 


rul,  pro  se  sacrari. 

A(l  Plaioiiein  vero  quod  alliuct,  quid ,  qu;eso,  ma- 
gis  pudori,  lideicoiijugali,  humauac  socieiaii ,  el  jiis- 
tiliie  repugnai,  quam  iliius  placilum,  quo  staiuebat 
coininuiiia  esse  debcre  malrimonia?  Sic  enim  huma- 
nain  vinun  ad  belluarum  similiiudiuem  redegil  (cap. 
21  et  22).  Nuinqiiid  etiam  sanus  erat,  quicum  vide* 
rel  earumdent  belluarum ,  seu  mariiim ,  seu  femina- 
ruin  couimunia  es!>e  offlLia,  inde  intulit  a  nosiiis 
eiiam  miilieribiis,arina  tracUinda,  alqiie  magis(r.itum, 
et  imperium  suscipieoduin  ?  Quidni  euiin  pari  jure 
ailribuii  viris  et  [anain  et  iitfantium  gesiatiooes? 

Noniie  eiiam  inter  minores  philosoidios  de:»ipiel)at 
Dcniocritus,  qiii  agros  suos  pa.scua  fecii  publica  (cap. 


tein  Sioic.os,  qui  sola  \irluie  beatam  vitam  etlici,  et 
Epicoruin,  qui  sapieuleni  eiiain  inannneutis  beaium 
prjedicabani,  plaiie  refellit ,  tuin  quia  non  qu»libet 
toruieula,  sed  ea  lantiim ,  (\uxi  pru  fide,  jiigiiiia,  et 
Deo  loleraniur,  bealuin  edieianl;  luin  eiiam  quia  so- 
lus  Deus  dare  poiesl  debiium  viriuti  |iraHmiiim,  vide- 
licet  immorialilaiein  fciif  iiatcinquu  a*ternaiii.  Pliilo- 
fiophi  igilor,  qiii  hanc  appetuiii,  nec  veram  religionem 
teneiit,  vhrluiis  vim ,  ei  niercedem  prorsus»  ignorant. 
Hac  porro  verx  religiouis,  uiiiiis  sumiiii  Dei,  et 
cuiius  ei  debili  ignoraiione  iideni  philosophi  in  ma&i- 
inos  Upsi  suiit  errores  (cap.  28).  lude  fiMxerunt  natu- 
ram  esse  oinnium  nuirem,  aut  fortunain  esse  deain. 
Hiiic  Einpedoch  s  qiier>tur  angusias  es&e  nobiiorum 


23)?  Noune  illo  insanior  is  fuii  qui  palrimoiiium,  iu  B  scnsuuin  seinilas.  Inde  Aitaiagoras  somniavii  oiooia 


iiummos  redaciuin,  projecit  iii  iiiare?  Gerte  ea  uier- 
que,  uii  Tudilanus,  spargere  populo,  aiit  egeniibus 
poiiuslargiridebebai.  Noniieirrideodusquoqoe  Zeiio, 
qui  doccbat  pnria  e>se  peccata,  et  inier  vitia  etmor- 
bos  poiiebai  inisericordiam  ?  Quid  aiicri  philosnpho 
facias,  qui  nivem  asserebai  esse  nigrain?  Qnid  Xe- 
'nopbani,  (|ni  pulavit  \m\x  globuin  duodeviginii  par- 
tibus  esse  terra  niajorem,eamque  ab  aliis,  quain  bu- 
jusce  ternc  homiiiibus  inhabitari  ?  Quid  iandem  facias 
Senecae,  qui  dubiiavit  uirum  in  globo  soiis  quidam 
incolae  es.sent  populi  ? 

A  vero  etiam  eos  Lacianiius  aberrareexisiimat, 
qui  asseveranier  affirmabaut  esse  antipodas,  et 
pendulos,  ut  ille  loquitur,  homine&(cap.  24).  Nam  hi, 
jiiquil,  majorem  nobis  adiniraiioiiein  movere  delmis-  G 
seni,  quaiii  horii  pensiles  ab  omuibus  iam  mulio  ser- 
mone  olim  cclebraii. 

Ad  phii  ibopliiam  inde  reverlitur,  quam  Ciccro  de- 
clarai  fugere  inuliitudinem»  et  a  dociis  tatiium  com- 
parari  {cap,  25).  N(m  i!la  ergo,  ail  Lactaniius,  estsa- 
pientia,  qu;e  hominibus  sine  uUo  discrimine  diia,  ab 
omiiibus  percipi  poicsi.  Sioici  quidem  coiitra  Cicero- 
nis  sententiam  servis  et  mulieribus,  Epicurus  vero  ru- 
dibus  philosophandum,  el  Plalo  civiiatem  sapieoiibiis 
componendam  esse  censuerunt.  Scd  ncmo  ex  iilis  id 
perdiixii  ad  exituin.  Naiii  prius  disceiida  estgramma- 
lica/rheiorica,  geomelria,  inusica,  et  asirologia.  Ai- 
qui  has  scieiilias  et  arles  discere  nec  mulieribus,  ncc 
rudibus  coiices^uin  esi.   Quamobrem  nulla   roulier 


lciiebriscircumfosa,  Democritus  veriiaiem  iii  puieo 
es^e  demers^Mii,  Academici  niliil  posse  sciri.  Sed  Lac- 
laniius  bas  oiniies  cuiiveilit  faisas  opinioues,  aiqiie 
eain  potissiiiiuin,  qua  forlunaiii  deain  ouiuibus  doini- 
nari  garriebaut,  illiusqiie  defensorcin  Tuilium  plane 
confulat  {cap,  29).  Atchrisliaiii,  inqiiii,  prol)enovc- 
runl  iiullam  esse  ijusmodi  foriuoam ,  eed  spiriium 
pravuiu,  hosicm  juiiiiu.i:,  oiiiniombouoruin  insidiaio- 
rem,  qui  ui  hinniiiein  exerceat  ad  viriiitem,  non  sta- 
tim  a  Deo  delrusiis  eaiad  |i<enam-  Denii|ue  facta  eo- 
ruin,  quuiin  hoc  libro  dixerai,re|ieiiliooe,  alqueex- 
posito  sui»eriorum  ac  ^ubsequeniis  libri  argumeuio , 
buic  fiiiem  iaiponit. 

ARTICCUJS  IV. 

Analysis  libri  qnartL 

Miratur  Lactaniius,  ac  deplorat  cdBcitatem  hoBii* 
num ,  qui  relicto  veri  Dei  cultu  ,  ficiitios  plures 
alios,  eorumquesimulacraveiierari  cceperuni  {eap,t). 
lude  euimveroprodierunt  injusliiia  ,  impiet^ia,  dissi- 
dia ,  fraiides ,  scelcra,  caligo  et  teiiebr;e.  Septem  ta- 
jaien  ,  sublata  sapicutia,  de  rebus  naiuraiibus  dispu- 
taveruni,  qui  per  antonomasiam  cognoininaii  sunt  sa- 
pienies.  Sed  parvus  faorum,  ab  aliis  arroganii»  et  iii- 
scientix  coiidenmatorum,  numerus  iusipieutiam  cx- 
terorum  omnuiii  redarguebai.  Alii  auteui  posl  eos 
phiiosoplii  Irusira  iibi  quxsierunt  sapientiam,  ubitton 
erat  {cap,  2).  Pyibigoras  euiin  et  Plalo  iilius  ei  veri- 
tatis  indagaodje  causa  accesseriini  ad  iEgypiios^  Ma- 


pr;eter  Tliemislen  ,  nulliis  sei  vus  prxter  Pha;donem,  D  gos  el  Persas,  minime  vero  ad  Judoios,  apud  quos  so- 


nemo  harltarus  prxier  Anacliarsim  culuere  philoso- 
phiam.  Plaio  autein  et  Diogenes,  qui  operaui  ei  de- 
derunt,  nonservi,  qucmadmodumoonnulliopiiiautur, 
fueruiii,  sed  illis  cvenit  serviius. 

Contra  vero  omnes  doctrinam  coelestem ,  in  cbris- 
liana  religione  traditam  ,  facile  coiiscquuniur;  atque 
ilhus,  qu;£  sola  sapieiitia  est,  servatis  decrelis  cx  ho- 
minibus  improbis  ci  inju^iiis  nuot  jusii  ei  boiii  {cap, 
26).  Uno  enim ,  quod  giaiis  datur,  lavacro  omnis 
aboletur  malitia ,  posiioque  vetere  homiue  ,  novus 
redditur. 

Fatetm'  quidem  Lactaniius  mulu  esse  pra^cepta 
fhilosopborum  ;  sed  tam  parvi,  inquit^  ^unt  momio- 


los  illa  remaiiscrai.  Arbitraiur  aulem  Lactaiiiius  iilos 
inde  diviiia  proxidetiiia  aversos,  uescireiit  veriiatem, 
quam  Deus  consliiuerai,  appropinqoaiite  uliinio  lem- 
pore,  per  Ducem  magnum  pateracere.  Quod  qiiideui  in 
hoc  libro  demonsirandum  aggrediiury  posiquam  os- 
tenderit  s.ipieiitiam  uon  pos^  a  religione  divelli. 

Maiiifei^tum  ilaquc  piius  id  f.icit,  quod  jam  in  libro 
prinio  deuioiisiraverat,  sapieiiliam  non  inveniri  in 
muliorum  deoruiii  culiu  ,  sed  in  vera  religitme,  qua 
unus  dumiaxat  Deus  coiiiur,  uec  idcirco  a  ^apiejniia 
separari  potest  {cap,  3).  Plurium  siquidein  deorum 
cultus  et  raiioni  et  fialune  adversalury  quia  sicut  unius 
bominis  uuus  pater ,  et  uous  domiau» ,  ita  e^  iiaMS 


839 


DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS 


8i0 


tantum  Deus  e$l.  Quin  eiiam  sicul  malrimonium  ve-  A     Suprema  porro  Dei  disposilione  oportuit  eum ,  aiH 


rum  esse  non  poiest,  ubi  una  mulier  mulios  viros  ha- 
bet,  sic  nec  religio  vera  esi  qux  multos  dcos  vene- 
ratur.  Sapieniia  igilur  jubet  ut  unum  tantum  Deum 
amemus,  sicut  patrem ,  et  religio  ut  eum  timeamus  , 
tamquam  Deum  (cap,  4).  Neuira  itaque  potest  a  se  in- 
vicem  separari.  Quamobrem  philosophi,  Hiiis  abdica- 
tis  aut  servis  fugiiivis  similes ,  non  accipient  haere- 
dilatem  coelestis  regni ,  quia  verum  sapienii»  et 
individu»  comitis  cjus  religionis  fonlem  Deum  igno- 
raverunt.  Neitue  respondeas  hanc  a  Platone  et  Tullio 
agnitam.  Non  enim  eum  uni  veroque  Deo  cnltum 
reddiderunt,  qui  debeiur  omnium  soli  patri,  domino, 
rectori,  ac  vitae  el  necis  poteslatem  habenli. 
Nobis  autem  hanc  sapieniiam  et  religionem  pate- 


propinquantesoeculi  lermino,in  lerraro,  non  in  virtuie 
angeli  (ipsa  Auctoris  nostri  verbasunt),  aut  poteslate 
cosleiti,  sed  in  figura  hominit  et  conditione  mortali 
descendere ,  ut  homines  doceret  jusiitiam  ,  et  tem- 
plum,  id  est,  Ecclesiam  Deo  consiilueret  {cap.  10). 
Ut  omnes  autem  facilius  agnoscant  in  hac  sola  Ec« 
clesia,  seureligione,  sapientiam  inveniri,  demonstra- 
turum  se  esse  pollicetur  ea  smim  soriitum  esse  effec- 
tum  oracula,  quibus  sacri  prophetae  prsenuntiaverunt 
[ore  ut  Fiiiu$  Dei  nasceretur  $icttt  homo ,  miratnlia 
faceret,  cuUttmDei  per  totam  terram  di$$eminaret,  pati' 
bttto  figeretttr,  et  tertia  diere$ttrgeret, 

Rem   itaqne  a  prima  origine  sic  repetit.  Majores 
nostri  principes  Hebraeorum,  relictis  proptcr  steri- 


fecit  Deus  verus,  dc  quo  et  operibus  ejus  antequam  b  lit^tem  pairiis  sedibus,  in  iEgyptum  migraverunt. 


auctor  noster  dispuiet,  sacrorum  prophelarum  nos- 
trorum,  qui  plura  de  illo  praenuntiarunt,  a^tatem  bre- 
viter  cxplanandamesseccnsuit (cap.  5).  Exhacquip- 
pe  narrationo  omnes  faciie  intelligent  primo  illos 
graecis  scriptoribus  csse  aniiquiores  :  secundo  vera 
esse ,  qux  de  Ghristo  vaticinaii  sunt,  qoandoquidem 
haec  quomodo  prsedixerant  completa  vidimus. 

Quibus  praemissis,  narrat  Deum ,  antequam  mundi 
opus  adoriretur,  genuisse  spiritum,  patria  virtute 
poilentem  ,  quem  filium  suum  et  Deum  appellavit 
{cap.  6).  Ab  omnibus  autem  sive  profanis ,  sive  sa- 
cris  vatibus  hanc  generaiionem  annuntiatam  fuisse 
comprobai,  ac  nominatim  Trismegisii,  Sybiilae  et  Sa- 
lomonis  lestimonio.  Tametsi  vero  nomcn  lilii  Dei,  qui 


Sed  quia  intolerabili  serviiutis  jugo  premebantur, 
inde,  duce  Moyse,  post  annos  430 ,  educti,  cum  eo 
transierunt  per  divisos  mirabiliter  Rubri  maris  fluc- 
tus.  Cum  vaalissimas  dehinc  solitudines  peragrarinty 
miraculis  ab  eodem  Moyse  patratis  minime  com* 
moti,  profanos  susceperunt  iEgypiiorum  ritus.Quam* 
obrem  gravissimas  tam  ingrati  animi,  lantorum- 
que  sceleruro  dederunt  poenas,  missiquc  sunt  sub 
legis  Mosaicae  jugum.  Postea  vero  cum  in  qua- 
dam  Syriae  parte  consedissent ,  haec  terra  Judaea,  et 
ipsi  Judxi  appellaii  sunt.  Ibi  sub  judicibusac  deiude 
regibus  consiituti,  ob  peccata,  et  susceptas  prayaa 
religiones  vexati  sunt  l>ellis,  et  variis  servitutis  ge- 
neribus,  quarum  ultima  Babylone  contigii.   Exinde 


sua  poteslate  ac  prudenlia  mundum  condidit,  soli  ipsi  q  lelrarchas  liabuerunt  usque  ad  Herodem  ,  et  quiiH 


et  Patri  suo  sit  cogniium,  ille  nihilominus  Jesus  voca- 
tur  ab  hominibus  {cap,  7).  Yarias  autem  reddit  ratio- 
nes  cur  neutiquam  propria ,  sed  potestatis  et  regni 
nuncupalionecognumineturChristus,  non  veroChres- 
tiis,  quemadmodum  ignari  quidam  diciitabant. 

Ad  baec  vero,  ilie  luculenter  ostendit  non  primam 
tantum  aeternamqueChristigenerationem,  sed  secun- 
dam  quoquc,  qua  homo  factus  est,  ab  Hieremia  semel 
et  iterum  renuntiari  (cap,  8).  Sed  quia  duplex  illa 
gen^ationon  minimas  animis  plerorumque  hominum, 
ac  quorumdam  quoque  christianorum  obduxerat  te- 
nebras,  priorem  sic  explicat :  Filius  Dei  a  suo  Patre 
solo  sine  feminae  permixiione  genitus  fuit.  Quo  autem 
modo  genitus  sit,  etiarosi  nemo  scire,  aut  cnarrare 


tum  decimum  Tiberii  imperatoris  annum,  quo  Chrif* 
lum  crucis  affecerunt  supplicio. 

Itaque  postcaquam  ^Judaei  iia  ad  impios  deornm 
culius  descivissent»  ac  sibi  a  Deo  missos,  qui  ad  me- 
liorem  frugem  horiabantur,  sacros  prophetas  spie- 
visseiit  occidissentque ,  tum  Deus ,  quemadmodum 
Uieremias,  Esdras,  Helias,  Malachias,  David,  Isaias 
praedixerant,  Filium  suum,  opiricem  rerum,  el  suoffl 
consiliatorem  misit,  ut  sanctam  religionem  transfer- 
ret  ad  genies  {cap,  11).  At  is  tamen  Dei  Filius,  «t 
liberam  iisdem  Judaeis  Deum  sequendi  faceref  po- 
testaltem,  ex  eorum  gente  virginem  elegit ,  ejusque 
se  insinuavit  utero,  quemadmodum  a  Salomone» 
Isaia,  Davide  et  Daniele  longe  antea  praenuntiatom 


homo  queat,  ex  sacris  tamen  litteris  discimus  eum  j)  fuerat  {cap,  12).  Jure  igitur  merito  illos  Aucior  i 


Dei  esse  sermonem  et  rationem.  Is  vero  spiriius  est , 
quem  DeusPater  ex  Deo  Deura,  non  tacite,  sicut  an- 
gelos,  sed  de  ore  $uo  vocalem,  iion  utero ,  sed  mente 
concepit  et  |;eneravit.  Quamobrem  jure  merito  sermo 
et  verbum  Dei  dicitur,  manetque  in  aeternum.  Quod 
quidem  Auctor  noster  clarius  enucleare  conatur  facta 
cum  angelorum  creatione  et  horoinum  voce  compa- 
ratione ;  ac  propheiarum  Davidis,  Salomonis,  ct  Jo- 
hannis  evangelistae  verbis  stabilit  ac  conlirmal.  Quia 
vero  ille  vox  et  saplentia  Dei  est,  Graeci  idcirco  ip- 
sum  melius  ^ioyov,  quam  Latini  verbttm  sive  sermonem 
appellavere.  Addit  Laclantius  ^oyov  hunc  Zenoni  et 
Trismegisto  non  fuisse  pcuitus  incognilum  {cap.  9). 


ter  proptcrea  coarguit,  quod  aliuni  Messiam  expee- 
tent  Christum  quippe  verum  esse  Messiam ,  ex  hK 
virgine  natum ,  et  yerum  hominem  factum ,  aliii 
adliuc  Danielis,  Davidis,  et  Isaix  verbis  plane  coo- 
viiicit.  Praeterea  hunc  prima  generaiionc  ab  acterao 
Paire  sine  matris,  sicuti  secnnda  sine  pairis  ofHciea 
mairesuaortum  esse  veruni  Deumet  homiiiem ,  noa 
modo  facta  ejus  comprobarunt,  sed  citata  ctiani  t 
Lactantio  Isaiae,  Hieremiso ,  Davidis  ,  Moysis^ 
verba ,  imo  etiam  Apollinis  Milesii ,  tametsi  iste  <e 
illiusdivinilale  obscurius  loquatur  (cnp.  13). 

Planum  dehinc  ille  facit  eosdem  prophetas  oraei- 
lis  suis  praemonstrasse  fore  ut  Chiristu»  e^t  DiTidl 


8il 


DISSERTATIO. 


m 


familianascerclur.Nanihoc8igniricaiUls.iix  et  Na-AEsdra,  Isaia,  Davide,  Hieremin,  Moyse,  Amos,  et 


Ihan  verbn,  qunc  Judxi  prxpostere  ad  Snlomoiiem 
delorquei^e  moliti  sunt.  Nec  minori  evidentia  docet 
sacerdotium  ejusdem  Ghrisli  in  fundata  ab  ilio  Ec- 
ciesia  prxdiciuin  Tuisse  divinis  Davidis,  et  aucloris 
primi  Regum  libri,  acZacliariseoracuIis;  qiix  Jiidaei 
de  Josu^  aut  sncerdote  Jesu,  (ilio  Josedecb,  explicare 
Trusira  conabaniur  {cap,  l4). 

Ad  prsecanlata  ab  iisdem  sacris  vatibus  mirncula 
Chrisii  inde  delabilur,  poslqiiam  dcmonslravit  ab 
illis  pariter  prxnunlinlam  ▼ocem  iii  ejus  baptismate 
audilam  {cap,  15).  Eoquippe  lavacro  abiulus,  innu- 
meris  mir;jciilis,  quae  ab  ApoIIine  portentific»  virtu- 
tes  appellaniur,  paralyticos,  claudos,  cxcos,  mutos, 
surdos,  leprosos  et  qiiolibet  morborum  genere  af- 


Sibylla  scripds  prius  Iradiu  legimus  {cap.  49). 

Nec  minns  persplcue  sacii  prophelx  nostri  dudum 
anita  enuntiaverunt  Chrisium  leriia  post  mortem 
dic  ad  viiam  revocanduin.  E\  his  auteni  aucior  nos- 
ter  cilai  Davidem,  Oseam,  ac  Sibyllam  {cap.  20). 
Tiim  illc  narrat  quomodo  Christiis  redivivus  iii  Gali- 
Iseam  profectus  sit,  ubi  non  Judaeis,  ne  eos  in  poeui- 
lcniiam  adducerei,  sed  discipulis  suis  vidcndum  se 
prsebuit,  eisque  palefccil  sacrae  Scripturx  arcana, 
qiix  hiic  usqiie  a  ncmiiie  poleranl  perspici.  Sacra 
autem  h:cc  Scriptura  Vctus  Tesiamenlum  vocaiur,  a 
Nuvo  minime  disiinctum.  Iliius  qitippe  hoc  adimplc- 
tioest,  et  in  utroquc  idem  lesialor  Ghrislus,  qui  morle 
siia  Ghristiaiios,  rejectis  Judxis,   fecit,   Hiercinia 


ilictos,.  non  manu  aut  medicamenlis,  sed  soloverbo  B  teste,  xicrni  regni  haeredcs. 


sanavit  pluresque  moriuos  revocavit  ad  vitam.  Ad 
lixc  vcro,  quin(|ue  inillia  homiuum  quinque  paiiibus 
et  duobus  piscibus  in  deserlo  saliiravit,  sedavii  tem- 
pesiates,  eisuper  mnresiccis  ambulavit  pedibus.  Os- 
tendil  auiein  Laciantiiis  hxc  antea  annuniiala  fuisse, 
aut  prophelarum  nostroruin  vaiiciniis,  aut  Sibylla- 
ruin  carminibus,  qiiorum  auciorilaiem  elevaregenti- 
les  luin  perperam  moiiebantur. 

At  plurimi  his  longe  inlquiores  objeclabanl  boml- 
Dem  infami  morlis  supplicio  intereinplum,  ab  aliis 
hominibus  sineinsania  coli  non  posse  (cap.  16).  Ye> 
nim  prxierquam  quod  neino  credidisset  Ghristum 
esse  Deum,  aui  divino  honorc  dignuin,  si  felicissi- 
mam  in  lioc  mundo  vitam  vixissei;  moriis  cene  il- 


Taiidem  illequadrngesimopost  mortem  die  in  coe- 
4um,  uli  anlea  scripserat  Daniel,  conscendit  {cap. 
21).  Discipuli  vero  illius  per  toiuin  mnndum  posiea 
dispersi,  niagna  peneque  innunierabilia  miracula  fe- 
cerunt,  posueruniqiie  Ecclcsix  fundainenla.  Ex  his 
Pelrus  et  Paulus  Romx  prxdicantes,  a  Nerone  oc- 
cisi  sunt.  Exiat  auiem,  ait  Lactaniius,  ea  Petri  prx- 
dicalio,  qux  Judaicx  gentis  ruinam  ,  Vespasiano 
imperantc,  futuram  prxnoiavit. 

Gontra  tameii  chrisiianx  religionis  hostes  insla- 
bant  (ieri  non  posse,  ui  qiiid  unqiiam  de  naiura  im- 
mortali  decedat,  Dcoque  indignnm,  ul  qui  homines 
dociurus  erat,  fieret  homo,  infirmiiatibus  carnis  nos- 
trx  et  morii  subjectus  {cap.  22).  Nonne  enim  Ghrt- 


liusgenus,  magna  ei  divina  virtuie  susceptum,  pluri-  C  ^^"^  homines  majori  et  cfficaciori  aucioriiate  docuis- 


bus  anie  saxulis  David ei Salomon  vaticinati  fueranl. 
Judxi  vero  ira  et  invidia  obcxcati,  ideo  cruci  illuin 
suffixerunt,  quod  nescirent  duos  fore  cjiis  in  hunc 
luundum  adventus,  quorum  priorsicut  David,  Isaias, 
et  Sibylla  prxdixerant,  non  sine  dcdecore  et  igno- 
minia  esse  debuit. 

Urgebant  lamen  Judxi  Cbristum  hominem  fuisse 
impium ;  quippe  qui  abrogavit  Moysis  legem ,  suillx 
camis  interdiclum  ac  circumcisionem  {capAl).  Sed 
neqiiidquain,  ailLactitntius.  Nam  sicul  Michxas,  Si- 
bylla,  et  ipsemet  Moyses ,  iia  Isaias ;  idemqiie  Moy- 
ses,  et  Jesus  Nave  Ghrisii  lypus,  prxcineranl  feren- 
dain  esse  novam  legem,  qua  vetus,  ac  circumcisio 


sei,  si  venisset  utDeus? 

Nequaquam,  ait  Lacianlius.  Doctor  cnim  et  prx- 
ceptor  dcbet  iradiia  a  se  morum  viixque  prxcepta 
non  verbo  lantuin  docere,  sed  implere  etiam  exem- 
plo  {cap.  23).  Quodsane  posimundum  conditum  so- 
lus  Chrisius,  uipote  Deus  et  liomo,  exsecutus  est. 
Terrenus  namque  docior  summain  doctrinam  et  vir- 
tutein  caperenon  potest,  nisi  abaliis  doceaiur  {cap. 
24).  Goelestis  vero  magisler,  nisi  homo,  non  potest 
faominibus  prxire  exemplo,  ac  quid  agenduin  slt 
prxmonstrare.  Dehuilergo  Ghristus  ex  virgine  nasci , 
et  simul  homo  esse  et  Deus ;  ut  inter  Deum  ethomines 
mediator  sive,  utaiuniGrxci,fao-iT)3cConstiiutus,  Ec- 


tolleretur.  Quid  vero,  quod  illa  circumcisio  Judaica  ])  clesiam  conderei,  doceret  honiines,eosqueadimmor- 
praenotabat  annuniiaiam  a  propheiis  sanctam  cordis      talitatem  perducerel  (cap.  25). 


et  spiritus  circumcisionem ,  quemadraodum  suillx 
Gamis  interdictio  demonstrabat  a  peccaiis,  et  foedis 
aclibus  esse  abstinendum  ? 

Prxierea  Chrisius  Judx  prodiiionem  ac  necem 
Buam  prxdixerai ,  nec  aniicipato  tempore,  Pilaius 
illuni  faiso  accusalum  trndidit  Judxis  {cap.  18).  Ab 
his  autem,  quemadmodum  Isaias,  Sibyilx  et  David 
prxiiuntiaverant,  flagellis  cxsus,  derormaius  sputis, 
felle  et  aceto  poialus,  tamquam  agnus  obmutuit ,  et 
duclus  ad  viclimam  lignoque  crucis  suspensiis,  ullro 
mortem  obiit  Gavtana  crudeliorem,  et,  qiix  nulla 
eloquentix  vi  saiis  deplorari  poiest.  Porro  autem  il- 
lam  Ghrisli  mortem,  et  qux  poslea  contigerunt  ab 
Patrol.  VI. 


Gur  auiem  cruci  affixus  mori  voluerit,  duplicem 
Lactantius  profert  rationem  {cap.  26).  Primo  qula 
hoc  necis  illius  genus  a  prophetis  fuerat  prxnuntia- 
tom.  Secundo,  sicut  edila  a  Ghrislo  niiracula ,  qux 
auctor  noster  singulatim  cnarral,  ita  ielinm  aceli  po- 
tus,  spinea  corona ,  et  alia  qiix  pertulit  tormenta, 
magnum  aliquid  significabant.  Denique  tot  tantisque 
cruciaiibus  ,  tam  |ue  crudeli  inorle,  homines  et  pa- 
tienliam  docuit,  et  moriis  contempium. 

At,  iiiquiebant,  cur  supplicio  crucis  potius,  quam 
alia  bonesiiori  morte  viiam  finire  maluit?  Respondet 
Lactantias,  ut  infirmis  et  humilibus  opem  ferret ;  ut 
prxberet  omnibus  exempium ;  ut  corpus  ejus  inte* 

*T 


843 


DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS 


8U 


grum ,  et  nd  resurgendum  habile  servaretur ;    ut  A  lecto  rortasse  ejus  aliorumque  principio,  illos  siaiim 


mors  ejus  omnibus  inuotesceret;  u(  osienderet  ex 
omni  terrarum  orbc  congreganduro  sub  alas  suas 
populum,  qui  signum  crucis  erat  suscepturus.  Adjecit 
ille  figuram  morlis  Christi  fuisse  agnum  ,  qui  a  Ju* 
doeis  ex  iCgypto  eieunlibus  immolatus  est. 

Ostendil  deinde  miram  esse  potentiam  signi  cru- 
cis,  quo  quidem,  ac  Clirisii  nomine  daemones  expel- 
lunlur,  necconsulli  possnnt  dare  responsa  {cap.  27). 
Neque  diccndum  id  ab  iis  non  meiu ,  sed  odio  fieri. 
Chiistianos  quippe,  hoc  crucis  signo  munitos,  polius 
punire  quam  fugere  deberent.  Ad  liaec  vero,  si  dae- 
mones,  qui  geniiiium  dii  revera  erant,  chrislianis, 
crucis  signum  praeferentibus,  nocere  non  possint,  et 
ab  iis  vincaniur,  vera  profecto  et  viclrix  est  cliris- 


projiciant  et  exsecrentur,  (cap.  4).  Ab  his  tamen  hu- 
maniintis  jiire  postulat,  ut  eos  prius  legant,  quam 
condemnenl.  Sed  faletur  se  hoc  ab  illis  non  impelra* 
turum»  qui  chrisiianos,  inaudita  causa,  quibusUbet 
suppliciis  excarnificatos  trucidabant.  Sperat  lamen 
se  non  omnein  prorsus  operam  perdituruin.  Nutanies 
enimvero  christianos  confirmabil,  aut  saltem  gaude- 
bit  se  in  verilatis  luce  versari.  Neque  eiiam  omnino 
desperandum  fore  ominaiur,  ut  orationis  dulcedo  et 
suavilas  mentes  sanas  ad  ipsum  audiendum  alliciai. 
Elhnici  siquidem  sacris  nostris  scriptoribus  ob  rudem 
impoliinmque  loquendi  modum  non  crediderunl. 
Sapientia  iiaque  et  chrisiian.-e  religionis  veritas  ido- 
ncis  praecoiiibus  cum  indigeat ,  nec  qui  hacienus  ad 


tinna  religio.  Al  hosce  d;croones  eosdem  esse,  ac  B  eain  tuendam,  uti  llinucius  Felix  ,  Tertuilianus ,  et 


elhnicorum  deos,  variis  Lacianlius  probat  argumen- 

tis,  aique  eo  potissimum,  quod  iili  necromantiae  arti- 

bus  evocali,  de  se ,  ei  de  Deo  respondebant  quidem  , 

sed  non  aliundc,  quam  ab  inferis,  ubi  Chrislus  biduo 

tanlum  fuil. 

Trismegistus  autem  plura  locutus  est  de  illo,  ei  Deo 

Palre  ejus,  quem  agnoscere,  ei  cui  servire  oinnino 

teneniur  (cap.  28).  Alqiie  inde  religio,  id  est,  a  pie- 

tatis  viiiculo,  quo  religati  sumus,   non   a  religendo, 

uli  opiiiabaiur  Cicero ,  nomen  soriita  est.  Al  sicut 

religio  veri   Dei,  sic  superslilio ,  qu;e  a  voce  iuper- 

aes  nomcnclationeix)  habet,  fulsorum  deorum  impius 

est  culius. 
Post  hsec  docet  Lnctantius  Christum,  Dei  Filium, 


Cypriaiius  se  conlulere ,  ejus  suffecerint  defensioni» 
pluresidcirco  ausi  sunt  conira  ignoiam  sibi  veritatem 
scribere. 

Duos  autem  ex  illis  eosque  sibi  noiissimos  ac  coae- 
vos  memorat,  qiiorum  alter  pbilosophi  officium  pro- 
fessus ,  dispuiaiiones  suas  qorruptissimis  morilHis 
desiruxil  (cap,  2).  Tribus  vero  in  libris,  quos  conlra 
religionem  christianain  evomuit,  tam  in  propiignando 
deorum  cultu,  quam  in  nostra  religione  impugnanda, 
vanus  apparuit,  ineptus,  et  ridiculus.  Alier  autem  e 
nuinero  judicum,  atque  m  primi»  faciendte  perftcutio^ 
nit  auclor,  duos  composuit  libelios,  graeco  ^ iXeiXqOcK 
noniine  iiisciiplos,  quibus  nisus  esi  demoiisirare  8a« 
crnm  Scripturam  sibi  esse  conirariam ;  Pauluin  et 


unum  el  ejusdem  cum  summo  Paire  suo  subsiantiae  q  ^^irKm  aliosque  Cliristi  discipulos  fuisse  piscalorca, 


esse  Deum  (cap,  29).  Ab  illo  siquidein  tamquam  a 
foiiie  rivus,  ei  radius  a  sole  procedil,  nec  potest  ab 
eo  separari.  Quod  quidem  quibusdam  exemplis  ei- 
plicatum  ,  duplici  confirmat  Isaix  testimonio.  Ex 
quibus  concludit  suminuro  Patrcm  Peum  cum  Filio 
colendum. 

Terain  autem  hanc  doctrinam  non  solum  inrensis- 
simi  chrtstianx  religionis  inimici  genliles  ntque  Ju- 
daei  impugnabant;  sed  hxreiici  quoque,  ull  prxdic- 
tum  fuerat,  labefaclare  niiebanlur  (cap,  30).  Quidam 
eienim  ex  his,  qui  lubrica  fide ,  erroribusque  suis 
lecerunt  ecclesiaslicae  unitatis  dissidium ,  augendjs 
Opibus  et  honori  sludebant ,  maxiinuinque  affecta- 
bant  sacerdotium;  vel  credebant  aut  esse  iiicon- 


rudes,  indoctos,  el  fallaciaruin  disseininatores ;  Chri« 
stum  a  Judacis  fiigaium,  nc  collecta  iM)ngentorum 
hominum  manu,  furta  fecisse  et  lairocinia ;  ab  Apol- 
lonio  vel  paria  vel  niajora,  quam  ab  ilio,  ediia  mira- 
cula ;  ac  tandem  huno  ApoIIonium  qui  divinilateffl 
sibi  non  arrogavit ,  Chrislo  riiisse  modestiorem  (cap, 
3).  Scd  bis  omnibus  tam  invicie  quam  breviier  infir- 
maiis  fundiiusqiie  eversis,  nos  auctor  noster  admonet 
se  inipiis  sacrilegorum  borunice  Scriplorum  divuU 
gatis  commentationibus  siimulatum,  manum  hia  ad- 
movisse  libris  conscribendis,  iii  quibus  cbrislian« 
religionis  veritatcm  plenius  et  uberius,  quam  Tertul- 
4ianus  in  Apologetico,  ac  Cyprianus  in  sua  ad  Denie- 
trianum  oratione ,  tuebitur  et  demonstrailiit  (cap,  4). 


gruum,auinerineuiiquamposse;ulDeuscarne  hu.©Suo  auieni  si  hortaiu  et  ciemplo  pnemonsiraUm 

mana  induereiur,  vcl  falsorum  tandem  prophetarum 

vaticinallone  decepii  sunt.  Singulos  autem  haere- 

siim  auclores,  utab  ils  diligentius  cavcamus,  uomini- 

bus  stils  Lactaniius  appellat ,  pnlanique  facit  qiiae 

vera  sii  calholica  Ecclesia.  Spondet  denique  se  con- 

tra  oinncs  haDreiicos  peculiari  in  opere  disputalu- 

rum,  nobisque  hujus  et  sequentis  libri  argumenlum 

proponit. 


ARTICULUS  V. 


AnattfBii  libri  quinti. 

In  bi^us  libri  prologo  Lactanliut  declarat  nullum 
libi  esse  dubium,  quin  homines  inepte  reiigiosi,  vis 


viain  docti  homines  inierinli  non  dubitat,  quln  brevi 
tempore  pravae  reli^iones  evanescant,  solaque  euper- 
sit  christiana  religio. 

Finitahac  pra^fatlone,  venil  ad  propositam  de  Jus- 
titia  dispuiationem  (cap,  5).  Summa  vero,  inquii  ille, 
virius  aut  virtuiis  foos  est  baec  juslitia,  quam  poetae  el 
philosophi  frustra  quaesitam  finxeruni  e  territ  mi- 
grasse  in  coeluro.  Saturno  siquidem  regnanie ,  cullos 
veri  Dei,  pax  sumroa,  et  temperantia  ubiqoe  regna- 
bant.  At  Jupiter  postquam  regnum  eidem  SatnrBO 
pairi  suo  eripuit,  terrore  Insolentissim»  poiestalis 
homines  a  Deo  abduxil,  ui  ipsum  adorarenl  {eap.  6). 
Tum  ?ero  sublatus  etl  ?eri  Dei  eollus,  el  Ignoranliny 


S*S  DISSERTATIO.  Si6 

c.xcllas,  error,  viiium,  avarilia,  idololalria,  roalaque  A  sluiio  invideai?  Al  iidem  eibnlci  cum  iii  chrisiianos 


oiiinia  poslca  ila  inundaverunt,  ul  nulluni  amplius 
exstiierit  juslilias  vesiigium.  Verura  Deus  indulgen- 
lissiinus  suum,  uliimo  appropinquanle  lempore,  nii- 
sit  nuniium,  qui  liancce  jusiitiain,  qux  ipsa  Dii  unid 
pia  et  religiosa  cuUora  esl ,  ad  nos  tandem  reduxit 
{cap,  7J. 

Cur  ergo,  fnquies,  illam  non  omnibus  pariler  dedll? 
Qunmvis  Lacianlius  liuic  qua^slioni  jain  fecissel  satis, 
rursus  tamen  respondei  Deum  non  exclusisse  peni- 
tus  inaia,  eaqiie  permisisse,  ut  virtus  suiim,  sine  quo 
constare  nequil,  adversariura  liaberet,  ac  chrisliano- 
riiin  fides  el  conslantia  exerceretur.  Fallunlur  ergo, 
qni  putabani  a  mundo  abesse  juslitiam.  Ante  eorum 
eiiiiii  oculos  erat,  et  ab  onmibus  facile  suscipi  potest, 


lam  crudeliler  saeviunt,  rateiilur  quidem  illos  non  esse 
stullos,  sed  meluunt  ne,  iiivalescontu  iu  dics  illorura 
justiiia,  ipsi  cum  dii$  suis  narinosis  dcscranlur.  EX 
certe  cbristianorum  nuraerus  nec  tormentis,  nec 
morie  imminuius,  semper  crescebat  (cap,  13).  Quis 
auiein  non  viroriira  laijtum,  sed  mulieruin  eii;ira  et 
puerorum  invictara  ubique  gcntium  in  immanissiraig 
el  liorreiidis  suppliciis  paiienliam,  auctumquc  scm- 
pcr  corum  numerum  considerando,  conrcstiin  nou  in- 
teliigebat  et  iilos  minime  siultos ,  et  verain  esse 
eorum  religionem? 

Nec  sibi  olijici  Lactantius  paiitur  quosdara  cessisse 
siippliciis.  Dala  enimvero  sibi  facultate ,  et  Ecclesiis 
pace,  ad  clirisiianam  professionem  protinus  rediere» 


si  veriim  Deum  colere  et  pracepta  illiiis  Implere  vo-  B  et  acia  peccati  poeniteniia,  firmior  fjcia  est  eoruin 


liieriiii.  Si  rile  enim  observarentur,  nuUa  plane  fb- 
rent  beJla,  nullae  dissensiones,  insidi»  ,  fraudes ,  ra- 
pinae,  iiulla  slupra,  aduUeria,  aliaquecrimina;  nullos 
essel  extra  generandi  cupidiiatem  concubilus,  ac  per 
lotum  lerrarum  orbem  mansiieludo,  pietas,  pax,  in- 
nocontia,  sefiuitas,  temperantia ,  fldes  vigerent. 
Universn  siqmdcm  raala  Impius  deorum  cultus  secum 
invexit  {cap,  8). 

Nulla  igiiur  apud  falsorura  deorura  cullores  pole- 
rat  esse  jusiitia ,  quippe  qul  innocentes  cbribtianos, 
aique  ut  ipsi  falebanlur,  juslorum  imitatores,  qui- 
buscumque  Iiorrendis  suppliciis  vexando,  ct  occi- 
dendo,  belluas  feritale  superabanl  {cap,  9).  Tanlam 
auiem  cruddilatem,  tantumqueodium  pepererat  vc- 


fides.  Nosiri  porro  mariyres  illalam  sibi  immanissi- 
raiscrucialibiis  mortem  cura  facillime  vitare  possenC» 
eam  longe  gioriosiiis,  quam  Mulius  el  Rcguius,  sponte 
sua  oppelierunl.  In  iis  ilaquc  marlyribus  vera ,  quae 
ab  Horaiio  ei  Sencca  laudatur,  virtus  et  sapientia, 
quemndmodura  mera,  ut  canunl  Sibyll» ,  in  genlill- 
Jibus,  ficiiiios  deos  coleniibus ,  impietas  et  stuliiiia 
fuit. 

Cur  vcro  chrisUanos  laraelsi  sapientes,  ab  etlinicis 
sluhi  dicerentur ,  hanc  Laclaniius  reddit  raiionera» 
quin  justitia  quamdam  pia^  se  fert  stuliiiiae  speciera 
{cap,  14).  Scd  anlcqiiam  id  ille  Carncadis  Acadeniici\ 
ab  Cicerone  et  Lucilio  plurimum  laudali,  du|iiici  |iro 
jusiiiia,  el  contra  justitiam  oraiione  osiendat,  raani- 


rim,  chrisiianoru.nq„e  pie.as.  et  s.nc.imonia .  qui- C  '«;'"""'  "«'''^  "!'''"«  '^^''^"'^  i»*"''=«  «"^  par.es 


bus  solent  malorum  hominum  scelera  argni  ct  con- 
demnaii.  Tam  pii  enimvero  eranl  chrisliani,  quam 
irapii  gentiles,  uti  auclor  noster  longa  scelerura  et 
criminum,  in  quibus  hi  quolidie  volulabantur,  enu- 
roeratione,  atque  Senecoe  et  Lucilli  tesiimonio  con- 
vincit.  Quid  vero,  quod  JEuex  exemplo  ostendit  lum 
etiuin  eos  esse  maxiiiie  inipios,  cura  vellcnt  pii  orani- 
bus  videri  {cap.  10). 

Pro  irapietaiis  iiaqne  raerito  gravioribus  saepe 
vexabanlnr  nialis,  qux  illi  rortunx  perjperam  tribue- 
bant.  OfTenso  elenim  vero  Deo,  poenas  hi  aliique,  qui 
apud  ilios  religiosi  et  iialura  buni  videbantur,  jure 
meritissinio  solverunt.  Jovera  namque  colebant,  et 


pietaiem  et  aequilatem.  PieUs  aulem  est  Dei  cognilio 
etcultus.  iEquitas  vero  scu  xquabiliias,  omnes  lio- 
mines  xquos  et  pares  facit.  Atqui  elhnici  Deum  verura 
neqiie  cognoscunt  neque  veiieranlur.  Apud  ipsos 
quoquo  erant  pauperes  et  divites,  ac  diversx  omnino 
hoiniiium  condilioncs,  sicut  et  diversi  honorum  di- 
gniialumqiie  gradus.  Nulla  igitur  apud  illos  fuil  pib- 
tas  et  xquitas,  ac  proindc  nulla  Justiiia.  Omiics  vero 
christiani  veriiin  Deuin  colunt,  ac  quamvis  corporura 
conditione  diversi,  spiritu  nibilomiuus,  et  sincera  aiii- 
rai  demissione,  seu  humilitaic,  rerumque  hunianarura 
conteniptu,  opum  alqiie  utiliiatum  communicaiione» 
pares  erant  et  aeqiiaies  {cap.  15).  Tum  deinde  ora* 
tionis  a  Carneade  conlra  justiiiam  ,  quanr  philosophi 


Venerera,  aliosque  deos  delestandis  iiifames  sceleri-  p  nec  invenire  nec  defeiidere  potuerunt,  habitae  hanc 

summara  exhibet  {cap,  16).  Iii  ea  Carneades  jus« 
titiara  in  civilera  et  naturalera  divisit.  Ulramque 
vero  subveriere  eo  conatiis  est,  quod  civilis  sit 
quidem  sapienlia  ,  sed  ,  justiiia  non  sit ,  natura- 
iis  auu^ra  sil  justilia,  sed  iion  sapienlin.  Pluiiraa 
enim,  iuquiebat  ille,  quse  sapienter  ncta  videbantur, 
injusta  plaiie  crant,  uli  palet  cxemplo  iiominis,  qui 
vel  veiialis  domns  celal  vilia,  vel  ul  vii.ne  su:e  consu- 
lat,  labulain  alleri  secum  iiaufragium  facienii  ,  vel 
equum  alteri  secuni  in  commuui  ceriaminc  ab  Iiosii- 
bus  vulneralo  cripit.  Ycrura  lola  h:vc  Carneadis  ora- 
lio,  cui  doctiores  ethnici  respondcre  non  poicrant, 
ab  aiictore  nostro  fi rmit  rationibus,  dataque  vera 


bus.  Quae  quidem  omnia  ut  eorura  culiores  possent 
impune  iraitari,  in  theatrls  repraesentare  non  erubes- 
cebant. 

Itaque  ea  fuit  illorura  impietas ,  et  crudelitas ,  ut 
imraanissiraam,  dicluque  plane  horreiidam,  quam 
Lactanlius  graphice  depingit,  in  christianos  commo- 
veriiit  perseculionem  {cap,  11).  Quin  eiiam  scelera- 
lissimi  horaines  sacrilcgas  et  a  Domitio  collectas 
leges  cOndideruiil;  ut  scirent  omnes  quibus  poenis 
christianos  inullaii  oporteret.  Sed  lios  iinilari  debe- 
banl  ethnici,  si  sapieutes  fuissent,  si  vero  siulii,  illos 
spernere  et  irridere,  vel  suam  illis  relinquere  stubi- 
tiara  {cap.  12).  Quis  enimvero,  nisi  stuItisftirauSy 


S47 


DE  DIYINIS  INSTiTUTIONlBUS. 


84S 


sapieniicc  ct  stuliitiae  dcfinilione  conrutittur,  pcnitus-  A  fragilia  corporis,  sed  nd  perpetua  animi  bona  respi- 


que  destniitiir  {cap,  17). 

Allera  Carneades  pro  justilia  oralionc  probare  ni- 
titur  ideo  eam  ab  hominibus  coli,  et  comparari,  quia 
boiior  est  debiia  virtuii  merces  {cap,  18).  Sed  banc 
quoque  orationem  refellit  Laclantius,  quia  Acadcmi- 
eus  ille  homo  sibi  al)surde  contradixit ,  nec  comper- 
tum  habuitquod  sit  viriulis  praemium.  Ab  solo  siqui- 
dem  illiid  dari  poiest  Deo  vero ,  qui  voluit  virluiem 
sub  stultiliae  specie  esse  celaiam.  Nec  miiuis  clare 
auctor  noster  ostendit  ab  eihnicis  demcntibus  chri- 
tiaiios  iii  stullorum  nuinero  propterea  censeri ,  quod 
torqueri  et  interfici  mallent,  quam  iribus  digitis  thura 
falsis  diis  iiiceiidere. 

Iiiexpiabilis  auiem  facinoris  reos  esse  probat,  qui 


ciciidum  esl.  Dcinde  Deussinit  christianos  his  advcr* 
sis  tentari,  iie  rebus  prosperis  corrunip.nilur,  ul  illo- 
rum  probet  fidem  ac  devotionem,  ut  eorum  nuincrus 
augeatiir,  et  plurimi  reliclo  landem  deorum  cultii, 
illorum  scquanlur  exemplum.  Neqiie  lamen  lyraniii, 
qui  iii  illos  t.intainhumaniiaiesaeviebani,  i<l  ferent  im- 
pune,  sed  iii  exlremo  judicio  punieniur.  Recte  ci^o 
Iiiiic  concludil  daiidam  ab  omnibus  boniinibus  justi- 
tiae,  patientiae,  aliisqiie  virtuiibus  operani ;  ut  Unito 
bujus  viix  decursu,  aeternain  mercedem  accipiaiil. 

ARTICULUS  vi. 
Analy$i$   libri   texti. 
Docet  in  hoc  libro  Lactantius  quo  rilu,  quovc  sa- 


hiijiiscemodi  diis,  sive  polius  diumonibus,  qnoruro  nec  B  crificio  Deum  coli  oporteat,  ac  quis  sil  verus  in  quo 


origincm  nec  noineii  noverant ,  iinpie  servienies, 
Deuin  verum  ab  aliis  coli  non  patiuiitur  {cap.  19). 
Prius  siquidem  quain  christiaiiis  vim  inrcrrent,  pro- 
bare  ulique  debebani ,  qui  qualesve  sint  eoruin  dii, 
quo  cuitu  honurandi,  et  utrum  illorum  providentia 
mundus  regatur.  Religio  eniin  cogi,  inquit,  non  poiest : 
non  vi  et  armis,  non  scelere  ei  sxvitia,  non  cruciati- 
bus  et  coide,  sed  inviciis  raiionum  inonieuiis,  pa- 
tieniia  et  sponianea  inorte  defendi  persuaderique 
debet.  Yoiuntaria  autcm  idcirco  est,  quia  Deus  nec 
amat  nisi  ainamem,  nec  au<iit,  nisi  cx  animo  pre- 
caiiteui.  Atqui  elhiiicorum  reiigio  tola  esl  iii  ritibus 
exiernis ,  quibus  falsos  deos ,  christianorum  vero 
tota  in  animo,  quo  verum  Deum  adorant  nc  pre- 
canlur. 

Qui  ergo  deos  noii  colil  nuliam  illis  facit  injuriam, 
aul  si  quam  faciat,  huccab  ipsismetdiis,  nun  vero  ab 
aliis  propulsanda  eral  {cap.  20).  Nequeetiamcliristia- 
nos  ad  sacrificia  illis  facieiida  cngcre  ulli  licebat. 
Exsecratio  nanique  est,  iioii  sacrificium,  qiiod  ab  in- 
vito  exlorqueuir  :  ncc  illud  aut  volentibus  diis ,  aut 
chrislianis  noleniibus  prodesse  poterat. 

At  objiciebani  cihnici  punieiidosesse,  qui  rcligio- 
nem  evertunt.  Sed  chrisliani,  rcponii  Laciantius, 
eam  minus  desiruchani,  qiiam  iEgyptii,  qni  iiesiias 
et  dictu  pudenda  vcncrabanlur;  qiiain  nlii  cthnici, 
qui  dcos  siios  in  leinplis  adorabant ,  et  deridcbant  in 
thcatris  :  quain  philosophi,  qui  doccbanl  ant  nullos 
esse  deos,  aut  oiniiia  sua  sponie  vcl  fortuiiu  fieri : 


sumina  rerum  consistit,  Dei  cultus  {cap,  1).  Nullus 
autem,  inquit,  alius  hic  est ,  nisi  innocentia,  quam 
solam  Dcus  ab  hoinine  desiderat.  Tota  iiaqiie  via 
ethnicos  errasse  demonstrat,  qui  deos  suos  hostiis, 
sacrificiis,  libationibus,  aliisque  externis  rilibus, 
tamquam  iis  indigcrenl,  colendos  censehant  {cap.  i), 
Yerus  ctenim  Dei  cultus  est ,  qiio  meiis  colentis  se 
ipsain  illi  immaculatam  hosiiam  sistii.  Quoniodo  nu- 
tem  id  praestandum  sit ,  deinceps  a  se  auctor  nosier 
dicit  esse  paiefacienduin,  ut  ad  justitiam,  qun,  icste 
Giceroiie,  nihil  melius,  homiiies  erudiantur.  Primo 
autein  docet  duas  csse  human:c  vilae  vias,  quarum 
una  virlutis  est,et  ducit  ad  coefium  ;  altern  vitioruin, 
et  ad  inferos  depriinii  {cap.  3).  Nobis  autem  enocieate 
G  explicat  quam  incogniti  philosophis,  poetisque  fucriiit 
utriusquc  vix  exitus,  quantumque  illi  in  utraque  ex- 
plicanda  a  christianis  dissideani.  Dehinc  osteiidit  lam 
planain,  facilem  et  jucundam  esie  vitiorum  viam, 
quam  virtutuin  iler  difficile,  spinosuin  et  asperum ; 
sed  finem  iJlius  sempiternam  esse  poenam,  et  hujus 
beaiain  iinmorlalitatem  {cap.  4).  Nam  haec  ancriia 
felicitas  maxiinis  tantiim  laboribus ,  in  hac  vita  con- 
stanter  toleratis,  coticeditur.  Quapropter  Deus  voluit 
communem  honiinibus  esse  advcrsarium ,  qui  eis 
omni  doio  et  arte  insidietur,  coneturque  illos  ad 
peccatum  allicere  atque  avocare  a  recta  virtutam 
semlia. 

Ad  singulas  aulem  virtiites  exponendas  priusquam 
ille  veniat,  rejicitac  refellit  datas  a  poeta  Luciliovir- 


quain  alii  landcin,  qui  venditabant  deos  de  terrenis  J)  tuiis  descriptiones,  ex  quibus  Gicero  vivendi  crBcia, 


rcbus  nullam  habere  curam,  ncc  unqtiam  ira  aut  gra- 
tia  commoveri,  nec  ab  ullo  hoiniiic  timendos.  Verum 
insaiii  revera  gcniiles,  el  furore  a  daemonibus  inspi- 
rato  excxcaii  chrisliaiios,  fictis  diis  sacrificare  recu- 
saiites,  quibuslibct  airocissimis  suppliciis  enecabant 
(c«p.  2i). 

Verum  lii  nb  iisdeni  chrislianis  sciscitabantur  cur 
illorum  Deus  paiiaiiir  suos  ciiltores  non  sulum  cru- 
ciari,  sed  pniiperes  essc,  miseros  et  inhonoratos 
{cap.  2i).  Sed  I.uic  quxslioni  facile  rcspondet  Lac- 
tantius.  Proposita  eieniin  paiientiue,  qiiam  virlutem 
roaximam  esse  negare  nemo  potcst,  definiiione,  evi- 
dentissime  ostendil  hscc  a  Deo  perinitti ;  quia  non  ad 


suis  in  libris  explicata,  traxerat  {cap.  5  et  6).  Planum 
deliinc  facit  virtutem  praecise  posiiam  non  esse,  uil 
putabant,  in  boni  et  roali  scientia,  vel  in  «lugenda  re 
fainiliari,  vel  opibus  quarendis,  vel  pretio  diviltis 
persolvendo;  aut  bonoruin  malorumve  defensione, 
aut  commodis  patrix  parandis.  Luciliiim  porro  nlios- 
que  in  tradendis  virtutis  definitionibus  ideo  decepios 
esse  colligit;  quia  cum  neino,  nisi  a  Deo  oruditns, 
quae  vera  sit  virius,  scire  queai,  hi  umbram  laniuoi 
et  imagines  ejus  consectati  sunt  {cap,  7).  Huc  accr- 
dit,  qiiod  falsa  virtuiis^et  sapieniiae  specie  deliisi, 
non  animadverterunt  varios  viiiorum  ct  inferni  tra- 
roites,  quibus  diabolus  homlncs  pro  sua  cujusqiid 


m 


DISSERTATIO. 


m 


animi  propcnsione  ad  perniciem  inducii  ac  perlra-  A  norum  el  pauperum  sepuUiira  :  quod  quidcm  uUimum 


hit.  Neque  eliam  magis  comperlum  ipsis  fuit  unicam 
esse  virtutis  ci  veriiniis  semilam ,  cuUum  videlicet 
veri  Dei ,  quo  solo  in  salulis  portum  pcnelrare  pos- 
sumiis. 

Ttim  docet  LaciaiUius  suscipicndam  esse  Dci  le- 
gem«  mirum  in  modum  a  Cicerone  laudalam,  sed  cu- 
jus  ille  niinqiiam  agnovil  praecepta  {cap,  8).  Illorum 
primuni,  caputque  est  Deum  nosse,  colere,  eique  ob- 
temperare  soli.  Quamobrem  illius  ignoraiio  summum 
est  nialiim.  Jus  vero  civile,  alinsqiie  peculiares  gen- 
linm  leges  ulililas  invenit  {cap,  9).  Qiii  eas  igilur  di- 
vin»  legis  ignarus  sequitur,  is  juslus  Geri  non  poiest. 
Quorum  etiam,  uti  Cimonis,  qua^cumque  virtuies, 
naiiirnli  ingenio,  ei  sine  cogmtione  veri  Dei  compa- 


misericordix  officinm  ab  etlmicis  praetermissum  fue- 
rat  {cap.  12). 

Tutn  variis  illc  ralionibus  elhnicos  redarguit,  qui 
objiciebant  bis  pictalis  el  mi>ericordi«e  orficiis  una 
die  exhauriri  unius  bominis  patrimonium.  Ynriis  si- 
quidem  rniionibus  eVincit  iion  liincndam  bujusmodi 
pauperiatem,  alque  ca  saltem,  quae  superfluuut,  ero- 
gnnda. 

Magnam  aulem  docei  cs.se  mercedem  misericor- 
diae,  ob  quam  Deus  bomini  polliceiur,  si  tamen  non 
peccandi  deinceps  propositum  adsit,  oinnia  se  pec- 
cata  remissurum  {cap,  13).  Ncque  ulli  fas  est 
aniinum  pro^texere  nullius  peccnti  conscium.  Nam 
prxierqiiain  quod  is  inde  mnjorem  jiistilia*  operam 


ratx  videniur,   horum  supervacua  sunt  et  inania  B  ^'"P^^^^^cre  deberet,  nuliiis  profecio  est  ab  omni  pror- 


bona  opera,  ac  similia  bumano  corpori  capite  ca- 
renli.  Vcra  ilaqiie  pietate  caret  quisquis  Deum  non 
agnovit,  omnesque  ejus,  quae  bonae  apparent,  aciio- 
nes  in  mortifera  et  tenebrarum  via  inveniuntur.  Qui 
autem  Deum  aguoscit,  et  vivit  injnsie,  hic  tnmquam 
animal  quoddam  viiiosum,  acdebile  est,  sed  potest 
sanari.  Ut  perfecte  auiem  sanus  bomo  jiiste  vivat, 
huic  cogniiio  Dei,  sicut  corpori  cnpui,  et  virtutes,  ut 
eidem  corpori  membra  plane  necessaria  sunt.  Pri- 
mum  ergo  jusiiti:e  orficium,  in  qiio  salus  bominis  et 
sumina  rerum  versatur,  est  venim  Deum  agiioscere, 
et  illum  debitocultu  prosequi,  semper  ei  parerc,  de- 
votissime  servire,  et  in  illo  promerendo  omncm  coU 
locare  opemm. 


sus  (iijuslibet  peccati  labe  vacuus  et  purus.  In  sola 
porro  justitia,  qua  qui  eget ,  pnuper  est,  collocandae 
dlvitiae.  Et  vero  si  eihnici  in  fabricnndis  exornnndis- 
que  deorum  simulacris  opes  consumunt ,  quanlo 
aequiiis  est  illas  boii>inii»us  egenis,  qui  viva  ac  spi- 
rantia  sunt  Dei  simulacra,  liberaliier  imperiiri. 

Posl  haec  Laclaniius  insectatur  impugiiuique  Stoi- 
cos,  qui  misericordiam,  umnesque  alios  animi  affec- 
tus  ab  bomine  lolleiidos  essc  opinabantur  {cap,  13 
el  14).  Perspicue  autem  osicndit  singulos  miitis  ani- 
malibus  singiilis,  et  univcrsos  boinini  a  nalura  insitos 
esse,  bancquc  Stoicorum  opinionem  reciderc  iii  erro- 
rem  Peripatelicorum  qui  viiia,  quoniam,  uti  inquie- 
baiit,  toUi  non  possunt^  medielate  temperanda  csse 


Sicut  auiem  primum  justitiai  ofTicium  est  con-  G  somniaverant  {cap.  15  et  16).  NamconiendU  illenec 


jungi  cum  Deo,  et  boc  vocalur  religio  :  iia  secundum 
est  cuin  homine  consociari ,  ct  illud  appeliaiur 
misericordia  vei  bumanitas  ( cap,  20 ).  Propria 
vero  justorum  baec  virtiis  coiitinet  vii»  commu- 
nis  sociclntem.  Deus  eiiim  bomines  ideo  inermes 
creavit,  instriixilque  sapicnlia,  ut  sese  inviocm  dili- 
gant,  ac  nuitiiis  orficiis  itieaiitur.  Quocirca  lollendae 
sunt,  uti  Deus  jiibcl,  inimicitiae,  et  aliis  semper  be- 
nefacienduin.  Plautuiniiaque  et  Ciceroiiem  recie  Lac- 
tantiiiscastigai,  qui  opcm  negabantogentibus  fcren- 
dam,  ei  alios  refellit  misericordiae  osores,  qui  iiole- 
hant  liominciii  alteri  eiiam  mox  periiuro  succurrere 
{cap.  11).  Cicero  tanien  poslniodum  peenitenlia  quasi 
actus,  confessns  est  idoneii  bominibus  indigeiilibus 


immerito  fugienda  vitia  etiam  mediocria.  Ad  baec 
vero,  in  niniimis  qiicniadmodum  in  miiiimis  afiecti- 
bus  potesi  esse  viiiuni  et  virtus.  Praeterea  nec  mor- 
bus,  nec  viiiuin  eslira,  libidineet  cupidiiale  movcri, 
sed  esse  iracundum,  Ubidinosuin  et  cupidum.  {cap. 
17.)  Quin  etinm  inetus  aliqiiando  summa  roriitudo  est« 
Nonne  enim  Det  timor  invicios  in  borrendis  crudeiis- 
simisque  (-ruciatibus  ac  ipsa  morte  facii.  Non  evel- 
lendus  ergo  limor,  ut  stoici,  neque  moderandus,  si- 
cui  Peripaietici  arbitrnbanlur,  sed  in  veram  viam  di- 
rigendus.  Simililer  cnpidiias  vilium  non  esl,  si  non 
lerrena,  sed  coelesiia  coiicupiscanius.  Sloicos  itaque 
rursus  refellii,  qui  ba»c  non  cupidiiale,  sed  volun- 
tate  fieri,  cl  hoinines,  ad  immobilem  menlis  stupo- 


de  re  fnmiliaii  aliqiiid  imperiiendiim.  Sed  bunc  con-  D  rem  sive  a7ra©«av  deduci  posse  garriebant.  Nam  vis 


fnlat  Lactantius,  qnia  idoneoruni  nomine  bomines 
intelligit,  qui  possint  graliam  referre.  Falelur  qui- 
dem  melius  esse  largiri  iribulibus  suis,  sed  con- 
tcndit  vernm  misericordise  el  Inrgilionis  oflicium 
esse  egenles  et  inuiiles  alere,  aliisque  in  necessitate 
opitulari,  sed  sine  ulla  spe  aut  bumana;  gloriae  au- 
cupandae ,  aut  foenoris  ulliiis  recipiendi.  Bene  enim- 
Tcro  alteri  facienles,  mercedem  a  solo  Deo  exspcc- 
tare  debent. 

Dehinc  auctor  noster  conlra  eumdem  Ciceronem 
dispuiai  de  hospiiaIitate,deredemptione  capiivorum, 
de  pupillorum,  viduarum  et  ali(trum  auxilio  desiitu- 
torum  defensione,  de  cura  angrorum  ac  de  peregri- 


et  ratio  animi  est  in  moiu,  ac  sicut  cogitaiio  est 
meniis  agiiatio,  ac  viia  aciuosa,  ita  mors  est  quieta. 
Sed  iliorum  error  inde  ortus  erat,  quod  ignoraverint 
praescriptos  virtuiis  limitcs.  Non  virlus  quippts  est 
mortcm  more  philosopborum  quorumdam  contem- 
nere,  sed  eam  constanter  suslinere,  cum  aliqui  ad 
Deum  relinqueiidum,  aut  veram  fidem  prodendam , 
adigere  nos  voluiit.  Ciceronis  autcm  ac  Scnecae  lcs- 
timonio  id  Lactaniius  asseril  et  corroboral. 

Redit  inde  ad  explicanda  alia  Dei  praecepla,  quibus 
probibeiur,  ne  quis  fragilem  boni  Operis  gloriam 
captet,  vel  mcniialur,  vel  accipiat  crediiae  pecuniae 
usurami  aut  aliquod  a  paupere  mbnus,^utmaltHU- 


S5I  DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS  85i 

centi  nisi  benedlcendo  respondeat ;  aut  culpa  sua  x  plurcs  viros  uUo  plane  modo  siinul  habere  licei.  Ab 


alium  homiuem  facial  sibi  inimicum,  aut  injuriam 
iilli  facial,  aul  iilalam  ferai  impaljenter  (cap,  18). 
Ibi  autem  Ciccro  recte  corripiiur,  qui  decernit  poe- 
nas  ab  eo,  qui  nos  lacessivit,  posse  merilo  Jure  re- 
posci.  Qui  enim  poenas  a  Isedente  repetit,  jam  viclus 
est.  Ad  haec  vero  Deus  prohibct,  ne  soi  super  iram 
nostram  occidat.  Nec  immerilo  Ciccro  Crcsarem  in 
hoc  polissimum  laudat ,  quud  nihil  nisi  injuriarum 
soleret  oblivisci. 

In  Peripateticos  Ibi  auctor  nosier  adhuc  rccidit, 
eosque  propierea  insciiioe  condemnal,  quia  docebani 
iram  esse  virtutis  fomiiem.qua  fortlusadversus  hos- 
tes  dimicetur  (cap,  19).  Ira  enimvero,  cupiditas,  et 
libido,  unde  fict;c  a  poetis  tres  furix,  hominem  in 


uiroque  autem  conjuge  servanda  est  eonjugii  fides, 
ac  ncfas  omnihus  legilima  illius  voluptate  uti,  nisi 
suscipiendx  sobolis  causa.  Vilaiidum  itaque  non  tan- 
tum  onine  adultcrium,  sed  prava  cogitatio,  itautnul- 
lus  nlicnam  muliercm  videndo,  illam  nnimo  concii- 
piscat.  Neque  objiciendum  difncile  esse  frxnos  inji- 
cere  voluplati.  Plurimi  etenim,  ail  auctor  noster, 
beaiani  et  incorruptam  corporis  integritatem  reti- 
nuerunt.  At  boc  coniinentiae  genus,  quod  Dens  non 
pnecipit,  sed  dumlaxat  consuIil,est  virtulis  tam- 
quam  consummaiio,  qua  homo  ipsi  Deo  fit  simitis. 

Si  quis  porro  libidine,  cupidilate,  aut  alio  quovis 
modo  peccaverlt,  non  desperanda  peccaii  vcnia, 
quam  Deus  sinccre  vereqtie  poenitenil  concedit.  Ncc 


omnia  peccala  prsecipitcm  agunt;  nisi  earum  limltes  jj  est  sane  quodquis  sibi  de  peccaloocculto  blandiatur. 


a  Deo  constiiuti  recte  serventur.  Atsicuti  gentiies 
eos  prseiergressi  sunt,  sic  qui  inira  illus  se  continel 
is  paiiens  esi,  fonis  et  justus. 

Gradum  inde  facii  ad  quinque.  corporeornm  sen- 
suum  voluptates,  quae  coerceri  debent,  aut  quemad- 
modum  animi  affectus,  ad  rectam  rationem  revocari 
{cap.  20).  in  bcliuis  auiem  unam  tantummodo,  quui 
ad  generandum  perliiict,  esse  arbitralur;  iniinitas 
vero  in  bomine  sed  virtule  comprimendas.  Una  ex 
lis  est  oculorum,  quam  nonnulli  philosophi  jure  me- 
rilo  proscribunt,  nisi  publica  probarent  spcclacula, 
lisque  deleciarcntur.  Ludos  vero  circcnses,  ac  no- 
minalim  spectacula  gladialorum  veiita  esse  docel 
generali  Dei  lege,  (pia  qtiodlihel  homi(  idium  facere. 


Nam  nibil ,  uti  ibi  Lactantius  variis  Senec£  Cicero* 
nisque  verbis  confirmat,  est  Deo  absconditum. 
Omni  iiaque  peccali  labc  expnrganda  est  conscientia, 
illiqne  soli  aperienda ,  qui  eam  sanare  potest  (cap. 
Sllei25). 

Qiiisquis  autem  virtute  omnt  prseditus ,  Dei  prac- 
eeptls  paret  et  obedit ,  hic  verus  illius  cnltor  cst,  ac 
vere  illi  sacrificat.  Non  enim  Dcus  vcrbena!$,  fibras, 
ccspitem ,  ebur,  aut  ullum  texturae  ac  picturx  opus, 
non  immolationes,  et  sangitinem  pecudum  ,  non  ma- 
gnifica  lempla  exigii ,  sed  purain  meniem ,  castam 
innocentcinque  vituin,  laitdes ,  livmnos  et  gratlarum 
acilones,  qux*,  uii  Trismegistus  memorat,  vera  dona 
sunt ,  ei  sacrificia  ,  quae  Deus  ab  homjne ,  ad  Jaslt- 


anl  videre,  aut  filios  rcccnter  nat09  expoiierc  oiniii-  q  tiam,  sicut  ail  Tuliius,  nato  poslulat.  Hac  porro  jus- 

liiia  et  virlole  constat  verus  Dei  cultus,  vemque  re* 
ligio.  Cieterum  ab  omnibus  misericordia  Dei  iinplo* 
randa  est,  peienda  venia  peccalorum,  et  ipse  Deus 
in  corde  nosiro  consecrandns. 


bus  omnino  interdicilur.  Ncc  minori  severiiatc  itn- 
probat  comoedias,  tragoedias,  veiiationes  Saturno  di- 
catas ,  scenicos  liidos  Libero ,  memoratos  circenses 
Ncptuno  consecratos,  csterasque  ejuscemodl  ludo- 
rum  cclebrationes. 

Ncque  etiam  minus,  inquii,  viiiosa  est  aurium  vo- 
luplas,  quoe  cx  suavitate  vocis,  sermonis  et  canlus 
waxime  in  scena  et  tbealro  percipitur  (cap.  2i).  Eam 
sane  ob  causam  voluit  Deus  divinas  scripluras  sim- 
plici  sermone  conscribi.  Si  cui  auiem  bomini  volup- 
taii  sint  caiitus  et  carmina,  huic,  aii  Laciantius  lau- 
tlcs  Dei  canere  el  audire  debet  esse  jucundum. 

Gusiaius  autem  et  odoratus  oblectamenta  siinililer 


ARTICULUS  VII. 

Analysis  libri  teptinu, 

llujus  libri  iniiio  Lactaniius  palam  declaral  insil- 
tiiendam  a  se  dispuiaiionem  de  divino  perpetoae  feli- 
cilaiis  prsemio,  quod  variis  sacrarum  Scripiurarum 
teslimoniis,  et  argiimentis  probabilibus  se  demonslra- 
lurum  esse  confidit  (  eap,  1 ).  Sed  aniea  probandom 
esse  pulavit  qiiam  ob  cnusam  factus  sii  mundus ,  ao 
refellendam  opinioncm  Platonis,  qui  eum  semper 


cavenda  sunt  (cap.  22).Turpe  siquidembono  sapien- 

tique  viro  est,  si  vcniri  et  gulae  serviat,  aui  floribus  |^  niansurum,  et  Arisioielis,  qui  semper  fuisse,  ae  sero* 

incedat  coronatus.  Vohiptatum  praeterea  iilecebroe      per  futurum  praedicavit.  Veriorem  quidero  esse  exis- 


ii'oInptatum  praeterea 
arma  diabolo  subministrant,  quibus  tiliilat  animas, 
earumque  virtiitem  expngnare  coiiatur. 

Fatetur  quidein  Laciantius  voluptatem  tacius  esse 
toiius  corporis  sensuin  :  sed  de  sola  libidine  disseril 
{cap,  25).  Quamvis  autem  iixc  in  hominibus  longe 
major  et  ardenlior,  quain  in  caeleris  anitnantihus  sil; 
eain  tamen  diabolus  variis  modis,  ac  maxime  lupa- 
naribiis,  p.ilam  et  iinpune  consiiiulis,  acuit  et  in- 
ilaminat.  Contra  ejiis  ilaque  impeius  maxima  viriute 
armari  dvbcnius.  Atsi  qnis  ejus  affecius  frsenare  non 
possit,  illaiii  iiitra  legilimi  thori  contineat  prxscriptum. 
Nulti  eiiiin  viro  plures  mulieres,  neqiie  ulli  jnulieri 


per  ruturum  praedicavit.  Veriorem  quidero 
limal  senteniiam  Epicuri ,  qui  auclore  Democrito , 
mundum  et  ortum  esse,  et  periturum  asseverai.  Sed 
nec  ille,  nec  alii ,  iuqnit,  philosopbi  veritaiem  levi- 
ter  odorali ,  raiionem  reddere  poiueruni  cur  muDdus 
resolvetur.  Quin  eiiain  hi  vitiis  et  cupiditaiibua  irre- 
titi ,  ea  nuniqnam  vera  esse  inteliexerunt ,  quae  a 
chrislianis  traduntur. 

Toi  vero  tantorumque  errorum  praecipna  procul  dv- 
bio  origo  fonsqiie  fuit ,  quod  propriis  ingenii  viribns 
ea  comprehendere  voluerint ,  quae  ab  homine ,  nisi  a 
Deo  edoctus  fuerit ,  non  possunt  inleliigi  ( eap.  %  )• 
Sioicos  vero  nominatim  corripit ,  qui  modo  naturam 


853  DISSERTATIO.  854 

dividebant  in  duas  partes ,  enicientem  et  effectam ,  A  esse  inferos,  pessime  Epicurus  id  tnnquam  poetarum 
qnarum  una  non  possit  esse  sine  altera  :  modo  asse-      iigmenlum  repudiavit. 


rebaiit  Deum  esse  mcniem  mundi ,  et  mundum  Dei 
corpus  [cap.  7*),  Plato  quidem  eis  prxiverni,  qui  do- 
cuic  muiidum  a  Deo  facium ,  et  cjus  provideniia  gu- 
bcrnari  :  sed  is  non  cxplical  cur  et  cujus  graiia  fac- 
tus  sil.  Sloici  vero  prxdicabnnt  illum  esse  condilum 
liominum  causa.  Vcrum  Epicurus  banc  opinioncm 
rejecit,  asseruilque  illum  orlum  sponle  sua,  ac  for- 
tuiio  alomorum  concursu.  Sed  se  nescire  fatebalur 
quam  faclus  sit  ob  causam.  Omnes  ilaque  errores  il- 
los  aiiclor  noster  impugnat  et  deslruit  {cap.  4).  Va- 
riis  auiem  rationibus  demonslrai  mundum  creatum  a 
Deo  fuisse,  non  quidem  propler  ilUim  ipsum,  ncque 
propler  se ,  qui  eum  crcavit,  et  sine  illo  esse  polest^ 


Ad  probandam  detiinc  animx  bumanne  immortali- 
talem  Laclantius  accedit.  Eam  aulem  Plato  indede- 
monslral,  quia  illa  per  se  ipsain  seitlit ,  ct  scmper 
movelur  {cap.  8).  Ne  vero  earodcm  immorialiialem 
muiis  animalibus  darct ,  buic  perpeluo,  quem  bomo 
per  se  babet ,  motui  opliine  odjccii  sapientiam.  In 
eadcm  senleniia  fueruiit  ei  Pyibagoras,  et  Pbe- 
recydes ,  quam  frusira  Dicxarcbus ,  Dcmocritus  , 
Epicuriis,  atque  eiiam  Cicero  dubiam  et  inceriam 
facere  conaii  sunt. 

Nec  objiciendum  esl  animam  posl  corporis  mortem 
non  videri  ampUiis.  Nam  vox,  ventus,  odor,  et  ipse  • 
met  Deus,  eisi  sub  ocuios  nostros  non  cadant,  meniis 


sed  aiiimaniium  causa,  et  animantes  propier  bomi- B  tamen  nostraeacie,  alque  ex  coruin  cffectibus  ccr- 


nem.  Cur  ergo,  inquicbant  pbilosopbi  et  cuin  eis  Ci- 
cero ,  creaia  esi  pestiferarum  bcsiiarum  et  natricum 
tania  muIiiludo?Respondel  Laclaniius  bomini  sapien- 
tin  piu'diio  bona  et  mala  esse  proposiia,  ul  bo^c  viia- 
ret,  et  illis  uicretur.  Quam  quidem  respoiisionem 
poslquam  Asclepiadis  tesliuionio  corroboravit ,  docet 
uliqiie  propler  ipsummet  Deumcreatum  fuisse  homi- 
nem,  ut  opera  ejus  inlelligat,  mlretur,  praedlcet  et 
ilhim  tainquam  verum  patrcm  suum  colatac  venere- 
tur  {cap.  5).  Alque  binc  facile  salisfacit  Epicuro 
pcrperam  roganii  quae  ex  boininis  creatione  Deo  uti- 
litas. 

Urgebat  vero  impius  ille  pbilosopbus  hominem ,  sl 
haec  vera  sinl,  non  debuisse  mortalem,  ct  tot  inorbis 


nunlur.  Quapropter  nemo  urgere  debebat  inleileclu 
esse  difGcile  quomodo  nnima  sine  corporeis  organis 
sensum  retinere  possii.  Non  enim  facilius  intelligi- 
tur  quomodo  Deus  vigeat  sine  corpore.  Quid  vero 
quod  ellinici  credere  utique  cogebantur  deos  suos 
exsislere ,  tametsi  eos  corporis  expertes  esse  praedi- 
carent  (cap.  9). 

Aliis  vero  argumenlis  Laclantius  immortalitatem 
animse  dcmonsirat.  Ac  primo  quideni  quia  nullum 
est  aliud  prxter  liominein  animal,  quod  leneat  Dei 
noiiliam,  cultum  et  religionein.  Secundo,  quia  bomo 
igne ,  qui  coelesie  atque  lucis  et  viiae  elementuni  est, 
solus  ex  animaiibus  ulilur.  Tertio,  quia  virlus^  inqnit, 
lo/i  homini  dala ,  magno  argumento  e$t  immorlalci  et$e 


obnoxium  crcari.  Al  priusqunm  Laclantius  lam  fri-  G  anima$.  Ea  enim  virlule  bomo  dulces  et  jucundas 


TolaR  arguinentalioni,  jam  iii  supcrioribus  libris  ever- 
sx  respondeal,  rursus  mundi  cre.ilionem  breviier  ex- 
ponlt,  ailque  homincm  posicmlcras  omnes creaturas 
morialein  condiluni ;  ul  infmlia  tfi$ ,  sive  muUitudo 
gigneretur  animarum ,  et  ipsc  homo  laborum  malo- 
rumque  toleraniia  summum  immortaliialisbonum,  non 
naturae ,  sed  virtuti  tribuendum  consequaiur.  Moria* 
lis  ilaqiie  primum  nascitur,  et  postea  At  immortalis, 
el  immoriali  felicitale  doiiabilur,  si  tamen  jiisiitiam, 
vcri  Dei  culiu  contenlam ,  et  coelesii  lavacro  accep- 
Uin ,  spreiis  lerreslribus  bonis ,  ac  sanciis  operibus 
sartam  lectam  et  inlegram  servaverit. 

Erranl  igliur,  qui  plores  deos  colunt,  garriuntque 
mundum  nulla  raiione  ,  sed  voluptalis  nostrx  causa 


bujus  vilae  voluplalcs  contcmnit ,  immo  ndversus  il- 
las  nsque  ad  mortem  pugiial.  Al  hu]us  pugiiac  ei  vic- 
toriai  debetur,  et  a  Deo  dabilur  aliquod  pracmium , 
quod  aliud  esse  nequit,  nisi  benta  post  banc  vitam 
immortalilas» 

Quarto ,  viiia ,  et  quae  ex  eis  percipitur  volupias , 
finem  accipiunt,  virius  vero  perpelua  esse  debel 
( cap.  iO).  Ergo  ejus  merces,  et  bumanus  animus,  qui 
illaiu  soliis  inler  animantes  cupit,  debel,  uti  ail  Ci- 
cero ,  esse  immortalis.  Quinto,  qui  virtutem  et  jusii- 
liam  sequuntur,  quia  in  Iiac  corporali  vita  plcrumque 
miseri  sunt ,  debent  in  allera ,  sicut  ipse  Deus ,  qui 
aelerna  bona  tribuit,  esse  in  aeternum  beati.  Scxto , 
sicut  corporis  opera  caduca  et  mortalia  sunt ;  iia 


factum ,  nulla  Dei  providentia  administrari ,  et  ani-  ])  animi  aeternn  esse  debent,  quemadmodum  ingenio- 


mam  bominis  cum  corpore  interiiuram  {eap.  6). 

Quamvis  aulein  coelesiis  biijus  doctrinae  summam 
non  intellexerinl  philosopbi  geniiles;  nulla  lamen  eo- 
rum  fuii  secta ,  quae  veri  aliquid  non  viderit ;  sed 
quod  ejus  fautores  vilio  suo ,  et  siudio  conlradiccndl 
corrupisse  convincunlur  {cap.  7).  Plaio  enimvero  recie 
mundum  a  Deo,  alii  pessime  sponte  sua  vel  ex  aiomis 
factum  dixerunt.  Rccle  sloici  illuin  bominis  cansa 
creaium  praedlcabant ;  Democrilus  pessime  homines 
nulla  ratione,  nulloque  auctore,  instar  vermirulorum 
cx  terra  effossos  puiavii.  Recte  Aristoteles  asseruit 
bominem  ad  virlutem ,  pessime  Arisiarcbus  ad  vo- 
luptatem  capcssendam  natum,  Recte  Zenon  docuii 


rum  ac  praeclare  actorum  monimenla  sempilerna  esse 
nemo  non  videt  {cap.  il).  Sepiimo,  corpus  nihil  pe- 
nitus ,  nisi  temporale  aliquid,  anima  vero  mulia  nec 
corporea ,  nec  fragilia,  sed  aeierna  dcsiderai.  At  non 
fruslra  illi  insilum  est  boc  desiderium.  Ergo  acterna 
esse  debet.  Denique  visui  ac  taclui  corpus  subjacet , 
aniina  auiem  iion  potest  aui  tangi  aut  videri.  Ergo  si- 
cut  illud  mortale ,  ita  bacc  immortalis  est. 

Posibxc  Lactantius  opposita  Lucreiii  argumenta 
infirmat,  planeque  diluit  (cap.  12).  Objiciebat  enim 
ille  :  Anima  cum  corpore  nascitur:  ergo  cum  illo  in 
tereat  necesse  est.  Fatetur  quidem  Lactantius  naM} 
corpusy  uipote  solidum,  terrenaque  concretioae  fr 


85r» 


DE  DIV1NIS  INSTITUTIONIBUS 


8^G 


maium  :  scd  conlpndii  nnimam,  qiiae  tcniiissima  est,  A  loxenum  ,  qui  cum  nullam  esse  animam  dicerei^  se 


ncc  ulluin  sub  corporis  sensitm  cndit,  a  coelesli  sub- 
tilit.nte,  u\  nlibi  ipse  Lucretius  cecinil,  deduci ,  sive 
a  Deo  creari.  Falsum  voro  cst  corpiis  inlerire  simul 
atque  discedit  nnima.  Pcr  mullos  etenim  dies  poslea 
inlegrtim  manot ,  ac  cerlis  qiiibiisdam  aromatibiis 
conditum  ,  durat  perijuam  diiiiissitne. 

Insiabat  Lucrelius  :  Sensus  in  piteris  crescit ,  vi- 
get  in  juvcnibiis,  in  senibns  nuniiilur.  Ergo  sensiis, 
sive  :inima  morlalis  est.  Respondet  Laciantiits  aliud 
esscmentem,  qita  vivimus;  et  aliud  anlmam,  qua 
cogiiamus.  Al  mens ,  inquil,  sive  intelligentia  in  ho- 
roine  pro  sciale  augelur  et  minnitur.  Anima  vero  in 
eodem  semper  permanet  stniu.  Prxierea  si  memoria 
scieiilinque  nliquid  accipianl  incremcntl  ant  delri- 


vivere,  et  men(em,qua  id  cogitaverat,  sehabere 
non  intelJexit  (cap,  15). 

Quando  atitem  el  quomodo  post  corporis  monem 
homines  impii  pocna  seterna  mulctandi,  et  jusli  beata 
immortalique  mercede  remunerandi  sinl,  iit  explicel 
Lactantius,  liaud  dubiianter  asseverat  approplnqiMre 
judicii  lempus,  ac  mundum,  qiiem  quidam  pliiiosopiii 
a  miiliis  sapculorum  millibus  exiiiissc  somniaverant, 
expletis  ah  ejus  ortu  annis  sex  millibus  consuinen- 
dum  :  sed  hanc  ille  opinionein  raiioiiibus  ex  quad.iia 
taniummodo  conveuieniia  petiiis  stabilire  nitiiar 
(cap.  14). 

Plura  tamen  signa,  inquit,  banc  extremam  mundi 
cladem  prxcurretit  (cap,  45).  Ubique  enim  quxlibet 


menti,  vcl  si  planc  dencinnl,  non  animi,  sed  corpo-  B  calnmiiales,  miserix,  impielns,  et  omiiium  vitioraiD 


ris  esl  vilium. 

Urgebai  ident  Epicurcus  animam  dolori  et  luctui , 
atque  idcircofragiliiali  el  morti  esse  obnoxiam.  Quin 
immo,  ail  aiiclor  noster,  aiiiina  moerorcm  repellit 
sapientia  ol  virluie,  qux  immorlaiitalis  est  fabrica- 
trix. 

Endem  fncililnle  illud  diluit ,  a  Lucreiio  addilum  , 
animam  tnorbo  ct  oblivionc  cum  corpore  siio  affici. 
Virtus  eiiiin  proplcrea ,  inquit ,  adhibcnda  esl ,  iie 
mens,  non  aiilem  aiiima  ullo  frangaiur  corporis  do- 
lore ,  ct  oblivioncm  sui  paiiatur. 

Ncc  hilum  quidem  proficiebal  Lucretius  rursum  ob- 
jicieiido  animam  esse  corporis  partem  ,  quac  ab  ilio 
scparaia  iion  inngis  sentit ,  quam  oculus  a  corpore 


illuvies  tcrram  obruent.  iEgypius  sanguine  tamquam 
fluinine  operieiur.  Roinanum  imperium,  ciijus  Tarias 
aeiaies  Sencca  descripsit,  subvertetur,  quemadmo- 
dum  a  Piophetis,  ac  SibylLi  et  Hystaspe  praedicium 
est  (cap,  16).  Posl  bella  siquidem  civilia  decem  reges 
illud  inier  se  partientur,  donec  ex  extremis  septem- 
trionis  finibus  oriatur  rex  poteniissitnus,  qui  tres  ex 
his  decein  rcgibus  delebii,  nc  princeps  ouinium  con- 
siiiuciur.  Quae  aulem  quaiitaque,  eo  regnatiie,  mala 
et  prodigia  fulura  sint,  auctor  noster  enucleate  re- 
censet. 

Addil  ille  niiitendum  a  Deo  proplietain  magnum, 
qui  editis  pluribus  miraculis,  muhos  ad  Dei  cultum 
convcrtei  (cap.  17).  Sed  hic  propheia  ab  alio  rege,  ex 


aviilsus.  Negnt  siquidem  Lacianlius,  nc  pernegnt  atii-  G  Syria  oriundo,  occideiur,  ac  sine  sepuliura  relicius. 


mam  esse  corporis  pnriem ;  sicuti  omnes  recte  infi- 
cianiur  id,  quiitl  in  vase  aut  domo  coiuinclur,  illiiis 
esse  parles. 

Ca^teris  aulem  omnibus  imbecilliiis  fuiirtusqiie  illud 
esse  ccnset,  qiiod  nirsum  opponii  Epicttrens  ille  poeia 
animntn  pnnlntim  ex  inoricntibus  corporis  pnrlibiis 
cinigrnre.  Nam  nnima  in  his ,  qui  uno  monicnlo  in- 
terficjuiitiir,  e  corporc  staiini  erumpit.  Ex  frigcsccn- 
tibus  vero  nliorum,  diutunio  inorbo  labornniiuni, 
roembris  si  paul.-itim  sc  cxplicnro  videaiur,  illud  nou 
anim:e ,  sed  corporis  dcfeclu  accidit. 

Ridet  porro  Lnctantius  Lucreiium  qiii  demum  ur- 
get  ridicuiiitn  nnimx  sesc  dissolvi  coiiquercntis  coni- 
mcnlum.  Quis  eniin  nnimsc  ulliiis  cliam  Epicurei  mo- 


posi  diem  teriium  reviviscel,  rapieturque  in  cielum. 
Impius  autem  ille  rex,  et  mendaoionitn  propheia,  <e 
ipsum  comtUuet  ac  vocabit  deum,  nlque  ut  adoretur, 
sigiia  faciel  el  prodigia.  Templuni  vero  Dei  diruere 
cotiabitur,  jubebit  sectntores  siios  non  secus  ac  pe- 
cudes  sigtiari,  immanissima  crudelitaie  vaslabit  orbera 
terrsc,  et  montein,  in  quem  veri  Dci  cnllores  confa* 
gienl,  obsidebil.  Sed  Deus  eorum  precibns  exoratus, 
mitiet  ex  co^lo  regem  niagiium,  qui  illos  liberabit, 
iinpiosquc  omnes  dispcrdet.  Quje  quidein  omnia  Hys- 
taspis  tcsiimonio,  ei  prolatis  a  se  lam .  Hemietis , 
qunin  Sibyllnrum  verbis  prainuntinta  essc  arbitraiur 
(cap.  18;. 
Porro  autem  rex  ille  magnus,  poslquam  cecidcrit 


rietitis  audivii  aliquaiido  ejiisccmodi  querimoninm?  D  gladius,  decoelo  noctu  descendel,  ipso  paschntis  per- 


Qua;  etiam  potest  esse  hominis  morlui  quercla?  Deni- 
que  morientes  plurimi  se  exire  potius  et  proficisci, 
qiiain  inori ,  vocc  aut  gestu  significant. 

Poterat  qtiidem  nuclor  noster  Epicureis  opponere 
Pytbagoreorum  de  animx  Iransniigraiione  opinionem. 
Sed  eain  pra^lerroiltit ,  utpote  qux  absurda,  nec 
commenioralione ,  aut  confutatiotic  digna  sii.  Veram 
auiem  de  aniinae  immortalitate  senieniiam  stabilit  et 
conlirmat  non  solum  Trismegisti ,  Apollinis  Milesii 
ct  Sibyllarum  testimoniis,  sed  quia  etiam  nullus  eam 
negare  auderet  coram  mago  quodam  honiine,  qui  no- 
vit  animas  suis  carminibus  cvocare.  Neminem  vero 
censet  esse  magis  insulsum  et  fatuum ,  quam  Aris- 


▼igilio,  ac  comitanlibus  Aisgelis,  qui  tradent  in  ma- 
nus  justorum  impios  montem  obsidcntes  (cap.  19). 
His  vero  delelis,  et  monte  exciso ,  solus  fugiet  iinpius 
Aniichristu«,  qui  quarto  postea  prxlio  debeilnius, 
scelerum  suorum  cum  principibus  et  lyrannis  laet 
poenas.  Demuin  exsiincia  malitia,  requiescct  orbis, 
alque  simulacra  deorum,  et  omnis  idololatria  penitus 
exsiinguetur. 

Postea  resurgent  moriui,  et  a  magno  rege,  Dei  filio 
culiores  veri  Dei  judicabuntur,  ac  singuli  pro  meritis 
aut  mercedero  accipient  aut  poenam  (cap.  20).  Ibi  au- 
tem  Lactaniius  explicat  quomodo  et  quo  igne  animx 
improborum  bomniuro,  tametsi  immortales  ac  spiri- 


S37  DISSERTATIO 

tuales,  revera  cruciabuntur.  Quin  etlam  addit  justos  A 
etiam  igne  examinandos  (cap.  21). 

Ncquc  liapc,  inquil,  mera  sunt,  ut  quidam  putant, 
poeiarum,c3Blerisscripiorll)us  anliquiorum  flgmenla. 
Nam  lii  veram  de  hominum  resurreciione  doctrinam, 
assiduis  propheiarum  nosirorura  concionibus  pradi- 
catam,  non  saiis  inieUigenles,  aut  lmmut.'irunt,  aut 
corruperunt.  Maronis  aulem  tesiimonio  id  coiifirmal, 
atque  insuper  osiendii  ceriissimum  illud  documentum 
a  nemine  posse  ideo  labefaciari  aul  infinnari,  quia 
post  lot  saecula  nullus  ab  inferis  vivus  remeavit 
(cap.  22). 

Falsos  itaque  illos  esse  pronuntiat,  qui  docuerunl 
animas  aul  renasci,  vel  de  corporibus  in  alia  cor- 
pora  migrare.  Nam  moriui  reipsa  resurgeni,  quando 


m 


CAPUT  II. 


De  horumlibrorumauctore.titttlo,  argumentii,  numero. 
ditisione  in  capita,  ac  quat  ob  ratione»  in  lucem  ediU 
tint. 

ARTICDLUS  PRmuS. 

De  horum  librorum  auctore,  ac  titulo,  quid  InstitutiO' 
num  divinarum  nomine  intelligatur,  de  totius  Operit^ 
iingulorumque  librorum  titulis,  argumentis,  numero, 
atque  in  capita  divisione. 

Laclanlium  horum  sepiem  de  divinis  Insiiiutio- 
nibus  librorum  esse  verum  auctorem  tanlus  lamque 
unanimis  omtiium  semper  fuit  consensus,  ul  nulla, 
ne  niinima  quidem  ea  dc  re  coniroversia  habcri  posse 


jfvirt  iiii|5irtix.  iiuiii  iiionui  reipsa  resurgenl,  quando        .  i«.«*-".  ^a  uv;  ic  cuniiuvLTsia  naucri  poss 

eorum  auimai,  uti  a  Cbrysippo  cl  Sibylla  tradiium,  B  ^'^*^^|"''-  ^''"^  ^^fl"®  necesse  esi  infiniia  propemo 


corporibus  suis  rursum  a  Deo  induenlur.  Nec  putat 
curiosius  inquirendum  quomodo  id  ficri  possii.  Nulla 
enim  operum  Dci  eisi  raiio  reddi  qiieai;  credere 
tamen  debemiis  ab  illo  veterem  hominem  iiienarrabili 
modo  resiituendum,  qui  novura  creavii  (cap.  23). 

Post  maximum  autem,  ail  ille,  judicium,  et  juslos 
ad  viiam  rcvocalos,  Chrislus  niille  aiiiiis  regnabil 
inter  homines,  ac  cum  eis  versabitur  {cap.  24).  Nos 
autem  adiiiotiei  se  breviier  ea  enarrare,  quae  opina- 
baiur  per  id  tempus  eveiilura,  ac  quale  futurum  ho- 
niinum  vivendi  geiius.  Propier  varias  auiein  de  elapso 
ab  ortu  muiidi  annorum  iiuiiiero  opinioaes,  diciu  fa- 
teiur  esse  difficile,  quatido  complebunlur  se.\  illa  an- 
nonim  millia,  quibiis  fiiiiiis,  iiiundi,  sicuii  superius 


duiii  illorum,  atque  in  primis  receuliurum,  quibus  id 
probeiur,  tesiimonia  a  iiobis  congeri.  Uiium  Umen 
Insiar  ouinium  lesiem  omni  excepiione  majorem  ap- 
pellabiiiius  Hleronymum,  qui  diseriissime  asseverat 
ab  Laclaiilio  nostrocompositos:  Instituiionum  c/tw- 
narum  adversum  Gentes  libros  septem  {Hieronym.  Ca^ 
talog.  script.  Eccl.  §  80,  pag.  121).  In  sua  qiioque 
ad  Mngiium  oralorem  epislola :  «  Septem,  inquil, 
libros  adversus  Gentes  Arnobius  edidit,  totidetnque  dit- 
cipulus  ejus  Lactantius,  qui  delra  quoque  et  Opifieio 
Dei  duo  volumina  condidit,  quos  si  legere  volueris,  Dia- 
iogorum  Ciceronis  in  eis  imroii^v  reperie»  {Epist.  83 
ad  Magn.  pag.  656).  Et  rursum  in  alia  epislola,  ad 
Pammachium  ei  Oceanum  haec  scrihit:  Quis  mihi 


— ■•-»    M"*""=»  ■■"«"I»,     iiiiiiiui,    SICUII  SliperiUS         ;  ^"    '^•'*""»"»»i    »*a;\,     ai,iiuu.    f^aif    mi/ii 

dixerat,  fiel  lapsusel  ruina.  Piil.utamcn  annosab  eo,  Q  ""^'"^'^«•^  potest,  ne  legam  Institutionum  ejus,  Lac- 

mm   lirpr    CiTilinlfii       likmn/^MA    ..A..  .. ^t!..-    (ailtii.   librnn.     miihum    ^/%ti-M  ilj.*.i^»  .^^i^^:.    r .;...• 


quo  haic  scrihcbal,  tempore  iion  amplius  superesse 
quatn  duceiitos  (cap«25). 

Tiim  deiude  uosiros  ille  anle  oculos  ponii  quanta 
mala  ,  fiiiienle  millenario  Chrisii  regno ,  princcps 
d;i'raonum  cum  siiis  asseclis  faciurus  sil,  quomodo 
cum  iis  peuiius  intorihit,  ac  solus  per  septem  annos 
permanebil  Dei  po|.uIus  {cap.  26).  His  taiidciii  ex- 
pletis,  mundus,  iiiquit,  renovabiiur,  homines  Irans- 
formabuntur  iii  aiigelorum  simililudinem,  injiisli  re- 
surgent,  ul  cum  daMuone  et  miuisiris  ejus  igne  cru- 
ciaiuque  scmpiierno  torqueantur.  Porro  autem  ille 
declarat  linnc  essc  sanciorum  prophelarum  doctri- 
nam,  quam   (|ni(lcni  quia   chrisli.mi   ahscondebanl, 
cxsecraiidas   opinioncs    illis   ethnici  falso  ascripse- 
runi.  Poslli;i.*c  in  qulhusdam  tanlum  cdilionibus  suh-  D 
jiingiliir  epilogus  quo  Laclanlius  Cunslanlini  Magni 
laudal  pieialem,  ac  de  resiiiuia  clirisliana  rcligioife 
gralulatnr.  Sed  hxc  iu  melioribns  codicibus  pneicr- 
missa  lam  spuria  ot  supposila  vidcnlur,  quam  cerliim 
cst  auciorem  nosiruin  ouiiies  adhorlari  ad  suscipien- 
dam  verain  religionem,  ad  fragiiia  caducaquc  hona 
contemnenda,  ad  dandam  scniper  jusliiia»  aliisque 
virtuiibus  operam,  ui  possini  promissum  a  Deo  sem- 
piterox  felicitatis  praemium  consequi  {cap.  27). 


tantii,  libvos,  quibns  contra  Centes  scripsit  fortissime 
{Epist.  41  ad  Pamm,  et  Ocean.,  pag.  345)? 

\istiealiud  adhiic  cerlius  tihi  dari  teslimonium^ 
Ecce  pra?sio  est  ipsiusmet  lesiificaiio  Lacianiii,  qui 
alio  in  opere,  uhi  impios  falsorum  deorum  cullores 
exagitat,  hacc  loiidem  verbis   scripsil :  Sed  imperi^ 
tiam  horum  jam  coargitimus  in   secundo   divinarum 
Instituiionum  libro  {Laetant.  lib.  de  Ira  Dei,  cap.  2). 
Posiea  vero  alios  casiigai  de  Chrisio  domiuo  prave 
scnlieulcs:    Quos,    inquil,   ex  parte  jam  refutavi- 
mus    in    quarto   siipradicti    operis    iibro,    Ubi    quo- 
que  iioial  peripaielicoriim  de  Ira  temperanda  opi- 
nionem;  Quibus,  ait  ille,   in  sexto  libro  Instituiio- 
num  respondimm  {Ibid.  cap.  17).  Qiiid  plura?   Ille 
rursus  eadem   in  commenlalione  :  Satis  ,   ait  ,    ul 
opinor,  ostendimus  in  nostris  Institutionibus  deos  mul- 
tos  esse  non  posse(lbid.  cap.  H).  Manifeslum  dc- 
nique  fecimus  in  hisce  divinarum  Iiisiitutiouum  libris 
ab  illo  sunm  de  Opificio  Dei  librnm  cilari.  Ab  ipso 
itaque  et  hunc  et  alios  a  se  coinposiios  significai. 
Ratum  igitur  cerlumque  omniYio  est  Laclanlium  nos- 
trum  esse  horum  librorum  aiiciorem  ac  pareiiiem. 

Necminus  exjam  cilaiis  illius  et  Hieronymi  vcrbis 
constans  fixumque  esse  debei  non  alium  liis,  de  qui- 
bus  agimus  libris,  ab  Laciantio  praifixum  ruuluin, 
quam  lusiiiulionum  divinarura.  Cur  auiem  eo  litulo 
illos  inscripserit,  ex  his  colligere  possnmus  ipsius 
verbis :  Si  quidam  prudentes,  et  arbitri  eequitatis,  tn- 
•titutiones  eiviiis  juris  composiia%  tivixrixx  >  «jmvW 


m  DE  D1V1NI9  INSTITUTIONIBUS  m 

civium  dUsldentium  Htes  eontentionesque  sopirent ;  A  Quod  de  diversis  et  operis  toiius,  et  ciijusqae  libri 
quanio  melius  nos  et  rectius  divinas  institutiones  liiteris  inscripiionibiis  diximus,  idem  de  illoruro  argumeiilis 
persequemur^  in  quibus  non  de  slillicidiis,  aut  aquis  ar-  diccndum.  Toto  eniin  iii  opere  unum  et  geiierale,  ae 
cendis,  aut  manu  conserenda ,  sed  de  spe,  de  vita,  de      singiilis  in  libris  singulare  aliquod  argunientuin  trac- 


salule,  de  immortalilatef  de  Deo  loquemur;  ut  super- 
stitiones  morliferas  erroresque  turpissimos  sopiamus 
{ iib.  I  Instilut.  cap.  1 ).  Qiiemadmodum  igiiur 
plurimi,  uti  ex  eorum  operibus  liquet,  nliiqiiesummi, 
uft  ail  Cicero  {Cic,  lib.  i  de  Legib.),  viri  libros  de  Jiire 
civiii  ci  Legibus,  aique  ut  ejusdein  Cicoronis  verbis 
ulnmiir,  de  stilUcidiorHm,  ac  de  parietum  jurc^  eut 
de  stipulationum  et  judiciorum  (ormulis  componendiSf 
a  se  edilos,  insiituliones  civilis  juris  appellavcre,  sic 
luiige  meiius  recliusque  Laclaulius  putavil  hus  libros 
suos,  in  quibus  de  evertendo  falsorum  deorum,  et 


laiur.  Cummune  enim,  libris  omnibus,  liis  a  Lac- 
taiitio  proponilur  verbis:  De  religione  nobis ^  rebus- 
quedivinis  instituilur  disputatio  {lib,  i  Instit,,  cap.  i). 
Du£  vero  sunt  illlus  disputatiunis  partes;  quartiro 
priiiia  ille  falsas  gcntilium  religiones  tribus  prioribos 
libris  fundilus  evertit :  secunda  vero  chriNlianac  re« 
ligionis  verilaiem  et  snnclitatcm  in  aliis  sequentibus 
asscrit,  siabilil  ac  demonstrat  (lib.  iv,  cap.  50). 

Singulare  qiioque  uniusciijiisque  libri  nobis  exlii- 
bet  argumenium.  In  primo  enim,  quem  primam  in- 
stitulionem  appellnt,  falsas,  siculi  ipse  loquitur,  deo* 


stnbiliendo  veri  Dei  ciillu  agiiur,  Instiluiionum  divi-  B  rum  rcligiones  relegit.  Iii  secundo  fontem  cansasqoe 


narum  nomine  el  liluio  esse  inscribendos. 

Qiiid  autein  inslilulioiium  iiomine  significeiur,  si 
rogcs,  respondebimus  visum  quibusdam  eos  desigiiari 
iibros,  qiiibus  prima  doceiid^  alicujiis  artis ,  seu 
scieiilix  elemenia  ita  cxplicaniur,  ui  rudes  adbuc  et 
iiiducli  honiiiies  illain  gradalim  asse(|ui  pusbinl.  Ve- 
rum  Laclantius  ainpliori  signiiicatu  numen  illud 
adliibuil.  Palam  siquidero  proQielur  se  boc  in  opere 
dc  omnibus  cbristianai  religionis  instilulis,  falsisque 
geiililium  superslilionibus,  niulio  pleniua  et  uberius 
disputavisse,  quam  c^teri  sua  usque  ad  teinpura 
chrislianae  religionis  defeiisores  discepliiveruiit.  Qua- 
propler  Insltluiiunuin  divinarum  numine  plenain  el 
iniegram  de  enucleandis    ac    vindicandis  eju^dem 


patefacit,  quilms  homines  primilus  crediderimt  plures 
essc  deos,  et  in  pravo  eoruin  cultu  postmodum  per« 
scveraverunl  (Ub.  i,  cap.  23;  lib.  ii,  cap.  4).  Yanaro 
deliinc  in  tertio  (cap.  i .  2. 25,  50)  explodit  ethnicortim 
philosuphlam.  Qiiarto(rnp.  5,  cap.  50)  in  libro  ostendit 
qux  vern  sii  sapientia  et  religio.  At  in  eo  contra  Ju- 
d;cos  potissimiim  de  Chrislo  Domino  dispntat.  Cum 
gcnlilibus  vero  speciaiim  in  libro  quinto  (cap.  1) 
coiigressus  disseril  de  Ju^tilin.  In  libro  sexto  (cap.  1, 
cap.  %  cap.  3)  docet  qiiis  veriis  sit  culins,  sive,  ul 
ipse  ail :  c  qno  rilu,  qiiuve  sncriflcio  Deum  coli  opor- 
tent :  >  ac  qiiap  siiit  virluies,  enrumque  rurina»  ac  ler- 
xinini.  Deni(|ue  libri  sepiimi  (cap.  \)  argumenturo 
est   c   Divinum,   >   quemadmodum  Lactanlius  ipse 


christianx  religiunis  praeceptis  et   instiiulis,  ac  de  G  dixil,  c  pra^mium  bealiludinis  perpetux ;  >  vcl,  sicut 


cihuicorum  impiis  cullibus  coarguendis  designal  dis- 
pulaiiunem.  Ubi  ila^jue  hos  ille  libros  aut  aiii  solo 
ciiant  lusliluiionum  noraiiie,  id  brcvilalis  causa  fac- 
tum,  nullus,  ut  opinor,  diflitebiiur. 

Quamvis  auteiii  gcneralis  sit  ille  totius  operis  lilu- 
lus,  siiigulis  tanien  libris  suam,  qucmadmudum  in 
aniiquissimis  ediiiunibus  legiiur,  peculiarem  iuscrip- 
tionem  videlur  prxposuisse.  Nos  quidein  non  fugit 
hasce  inscripiiones  in  receniloribus  nonnullis  ediiiu- 
nibus  fuissc  aliquando  immutalas.  Verum  illas  sine 
his  correclionibus  ab  ipsoinet  Lictanlio  profeclas 
esse  nohis  facile  persuadebilur.  Nain  illao  non  solum 
in  aniiquis  iilis  edilionibus,  sed  in  mgnuscriptis  ciiain 
codicibus  cum  receniioribus  tum  anliquis,  eudem 


alibi,  c  Quid  virtus  inercedis  a  Deu  mereat,  >  ei  brc- 
vius  alio  iii  loco  :  c  De  vita  ^eala.  >  Quo  aiilem 
modo  argumenlum  illiid  tractaverit,  ex  his  accipe 
illius  verbis  :  «  S.ilis  et  huic  parti  satisfaciemus, 
cum  lestimoniis  divinnruin  lilierarum  ,  tuin  probabi- 
libiis  nrgumenlis.  >  Posl  hoc  uitimiim  verbuni  in  an- 
tiquissimo  codicc  Bononiensi  addiium  notaturramm. 
At  si  vcra  genuinaqiic  sit  haxc  leclio,  ibi  vatum  iio- 
mine  debent  procul  diibio  inlelligi  Ilysinspis,  Her- 
mclis,  nc  putissimuiii  Sibyllarum  decantnta  oracula, 
qua;  hocce  in  libro  frequeiilius  ciiantur  (lib.  vi,  cap.  5; 
lib.  III,  cap.  15;  lib.  i,  cap.  1). 

Tulum  purro  divinarum  Instiiulionuin  opus  in  bos 
septem,  nec  plures  libros  ab  ipsomet  Lacianiio  dis- 


modo  sub  eujusqiie  libri  line,  et  sequenlis  iniiio,  re-  D  thbutum  fuisse  citatus  a  nubis  paulo  ante  llicrony- 

prxsenuniur.  Quid  vcro,  quod  ct  illud  ex  ipso  Lnc- 

taiitio  culligi  poicst?  In  riiie  enim  libri  lerlii  tiluiuro 

et  argumeiitum  libri  quarli  sic  explicat:  Quce  religio^ 

et  qnm  sapientia  vera  sit,  liber  proximus   indicabit 

{lib.  \\i  Inst.,  cap.  50).   Simili  etiam  modo  libruro 

qiiartum  sic  nbsolvii:  Sequilur^  iii,  quoniam  saiis  de 

religione  vera,  et  sapientia  iocuti  sumus,   in  proximo 

iibro  de  jnstitia  disseramus.  (lib  iv,  cap.  50).  Si  quis 

lamen  inde  aliquem,  nnliquissimiscodicibus  scri* 

beiidis  prcfectuin,  inde  singulis  libris  litulos  inscri- 

bendi  sumpsisseoccasioneincontendnt,  in  sua  manere 

poiest  senieniin,  ac  si  id  riie  probaverit»  nos  illico 

cederous. 


mus  nperlissime  lestilicatur.  Quamvis  autem  id  pe- 
nilus  tacuisset,  quid,  quxso,  clarius  his  ipsiusmet 
Laclaniii  verbis  :  c  Nulliis  suavior  animo  cibus  est, 
qunm  cognilio  veritatis,  cujus  (mss.  duo  antiquissimi 
rcgi:c  biblioihecx,  cui)  assereiidx  atque  illuslrandx 
septcm  vulumina  desiinavimus.  >  (lib.  i  Inst.,  cap.  i). 
Prxierea  ille  libro  primo  (cap.  25)  (inem  se  impo- 
suisse  his  verbis  sigiiiAcat :  c  Sed  jam  libro  facere 
finem  decrevi,  ne  mudum  cxcedal.  >  Simililer  libro 
tertio  (cap.  50)  :  c  Planiusquo^  religio...  libcr  proxi- 
mus  iiidicabit  :  >  el  quarlo  (cap.  50)  :  c  In  proximo 
libro  de  justitia  disseremus.  >  Ab  ipso  autein  libri 
secundi  initio  {cap.  i) :  <  Quamquam,  iiiquil,  primo, 


8«*  DiSSERTATIO.  .  m 

Ubro  religiones  deorum  folsas  esse  monsirsTerlm. »  A  Al  sl  nemo  adhuc  ex  lllls,  quod  difficile  esi,  ad  sa- 


In  eodem  libro  (cap  3)  :  alios  qnaluor  posteriores 
iionc  designai  in  modum  :  c  Seientise  verltails  expli- 
candae,  quatuor  posleriores  libri  servieni,  >  ei  in 
sepiimo  priores  libros  memorat.  Huc  accedlt,  quod 
ab  uno  libro  iios  miilil  ad  alium.  Nam  prailer  illa 
quu!  paulo  antc  annotnvimus,  ipse  in  iiis  libris  nos 
remisit  a  tertio  et  qnarto  ad  secundum;  a  sexto  ad 
tertium,  a  seplimo  ad  secnndum,  ac  denique  post- 
quam  variis  in  locis  sepiiinum  InstUuiionum  librum 
ulilnium  foro  ssepius  dixissei,  hdcc  in  illlus  epiiogo 
totidem  vcrbis  scripia  legimus  :  c  Decursis  propositl 
operis  septem  spaiiis,  ad  meiam  provecti  sumus.  i 

Qiiam  verum  iiaque  et  manifesiam  est  hocce  opus 
a  Lactanlio  ipso  septem  in  libros  ruisse  divisum,  lain 


nam  menlcni,  el  viani  salulis  redire  vellt ;  nulantes 
aaliem  clirisllanos  scripils  suis  conflrmabit.  Denlque 
si  neuiinl,  quod  credibile  noii  videtnr,  sibl  cerle 
serlpia  »na  proderunl,  gnudebitque  in  veriiatls  lumlue 
versari  {lib,  iv,  cap.  5,  el  tih.  v,  cap.  1). 

Una  autem  in  priinis  hornm  librorum  conflcien- 
dorum  raiio  et  occasio  auclori  nostro  ea  fuit,  quod 
persuasum  habuerit  idoneos  pcritosque  ad  sunin 
usque  «tatem  defuisse  doctores,  qui  vehemenler,  qui 
acriter  rednrguerint  puhiicos  geniilium  errores,  el 
integram  chrisiianse  religionis  cansam  ornate  ac  per- 
fecte  defenderiut  (lib.  v,  cap.  3).  Duo  voro  potis- 
siiuum  oihnici  scriplores,  de  quibus  pauio  poit ,  hao 
strciinoruni  pugilum  penuria  slimulati,  chrisiianam 


certum  profecio  omnibus  esse  dehet  horum  librorum  B  religionem,  ipsoniet  Lactanlio  prajsenle  ac  dolcnie, 

ausi  fucraiit  sacrilcgis  liileris  lacessere  et  impugnare. 
Tain  superba  ergo  impietale  el  veriiaiis  conscieniia 
ille  incilalus,  ac  coaclus,  hos  conseripsil  lihros,  qui- 
busvauos  iliorum  inipeius  frangeret,  pcrreclamque 
et  onmibus  numeris  absoiniam  exhiberei  ejukdem 
cbrislianae  religionis  defensinnem.  ScU  necesse  est 
iiasc  a  nobis  paulo  fusius  explicari. 

Uirum  eiiimvero  muliis  videri  poiest  qua  Lactan- 
tius  ratione  idoneos  chrisiianx  rcligionis  defensores 
suum  usque  ad  tempus  deruisse  tanta  cnnfidontia  as- 
severet,  iiisi  de  iis  lantum,  qni  sihi  noti  fueruni, 
expresse  loqnerotur.  At  mirabilius  qnibnsdam  illud 
videbilnr,  quod  in  horum  numero  posuerit  Minucinm 
Felicem.  Seplimium  Tertullianum,  ac  Cyprianiim; 

brosedendos  ac  publicnndos  addiiclusesl.  Testatnm  C  Arnobium  vero  pra:ccptoieui  suum  allissimo  silen- 


in  caplia  divisiones,  eorumdemque  capiium  argu 
menia  non  a  Lactaniio  esse  composita,  sed  ab  alio 
scriptore,  eoque  ndmodum  reccnte,  qui  prim»  illo* 
rum  editionis  xtntero  non  longo  temporis  Intervallo 
supcravil.  Neque  enim  in  antiqnis  codicibus  nfanu- 
scriptis,  qnos  videre  licuil,  h-Jdc  habentur,  sed  tantum 
in  recentioribus. 

ARTICULUS  II. 

Quibui  rationibus  Lactantius  ad  fios  libros  conpctendos 
adductus  sit^  et  utrum  Minucius  Feiix^  TcrtnUianus 
ac  Cyprianus  non  plene  suscepto  defendendce  chris- 
tian(B  reliyionis  muneri  salisfecerint. 

Varins  Lnctantius  rcddit  rntiones,  quibus  ad  hos  li« 


cnlm  primo  facit  se  his  scribcndis  ideo  animum  ap- 
puiisse,  ut  illustranda;  verilaii  daret  operam,  ac 
doctis  hominibus  veram  sapienliam,  et  indoctis  ve- 
ram  religionem  osienderet,  ac  singulorum  inentes 
coelestibus  praecepiis  imhutas,  ad  verum  divinse  ma* 
jestatiscuilum  posset  dirlgere  (lib.  i  Inst.f  cap.  3). 

Prxterea  si  mnximi  oratores  sub  vitae  flnem  sese 
vanae  geniilium  philosophiio  tradiderunt,  ao  jurlscon- 
sulll  quasdam  composucrunt  juris  civilis  instilu- 
tiones,  ipsemuUo  xqnius,  consuliins,  et  ulilius  esse 
putavlt  hns  divinas  institutioiies  litteris  consignando, 
ad  veram,  piam,  divinamque  sapieuiiam,  quasi  ad 
porlum  aliqnem  tutissimum,  se  conferre,  c  in  quo 
omnia,  inquit,  dictu  prona  sunl,  auditu  suavia,  faci- 


tio  pra^lerieril.  Non  cniin  hic  luagis  perfcclc,  quam 
illi,  christianx  religionis  egit  cansam.  Sed  tanli  si- 
lenlii  cnusa  fortassis  fuil  pruceptoris  dignilas.  Forie 
etiam  ineognita:  llli  fuerunt  Arnobil  lucnbrationcs, 
quas  nuper  lii  Africa  edlderat.  Inde  quippe  Lactnii- 
lius  junior  egressus,  tnmqiie  longe  positus,  quid  in 
ea  ab  maglstro  suo  scripium  fuerat,  potuii  ignorare. 
Sed  quidquid  sit  de  Arnobio,  quid,  Inqniet  allquis, 
Irlbus  aliis  ceieberrlmis  scriptoribus,  a  Lnctanlio 
memoratis,  defuit;  quominus  tam  praeclaro  christia- 
nas  religionis  defensorum  munere  fungerentur?  Res- 
pondetlibcreLaciantlnsMinuclum  Fellcem  se  totuin 
ad  id  siudium  non  contulissc,  Id  esl,  non  plenam,  et 
inlegram,  sicut  facile  polerat,  insiituisse  de  tnenda 


lia  intellectu  ,  honcsta  susceplu.   i  Neque  lainen  1)  christiaufle  religionis  veritate  dispuiailonem.  At  nos 


suum  dumtaxat  proplcr  peculiare  commodum  pro« 
priosque  usus  tantum  opns  aggressus  est;  sed,  ut 
superstilionibus  morliforis,  lurpissimisque  erroribus 
sopiiis,  ac  penitus  exslinctis,  voritatem  chrisiian» 
religionis  denionstrnret.  Septem  itaque  volumina 
liuic  asserendx  aique  illusirandai  destinavit,  ui 
ethnici  ea  informentur,  nec  obdurati,  aut  pervica- 
ciores  contra  se  ipsos,  et  contra  ipsa  Solis  luce  cla- 
riora  rectsc  raiionis  lumina  amplins  pugnenl,  ac  tan- 
dem  ab  Invcteraiis  crroribus  liberentur.  Si  qui  vero 
pertinacissimi  adhnc  anrcs  ctaudant,  sperat  non  de- 
fnturos  sanae  menlis  homines,  qnihus  veritas,  iion 
insuavi  prorsus  et  impolilo  sermone  iradita  placeal. 


oa  de  re  in  nostra  de  lllius  libro  disseriatione  jam 
egimus  (Dissert.  in  Minuc.  Octav.,  eap.  2,  art.  1). 

Duo  autem  in  TeriuHiani  pro  christiana  flde  Apo 
hgetico  Lactantius  desiderat,  ct  doctrinae  christianan 
institutionem,  et  sermonis  elcgantiam  atque  clnrita- 
tem  :  c  Iii  eloquendo,  verba  Lactanlil  sunt,  parum 
facilis  et  minus  comptiis,  ct  multuin  ohscurus  fuit.i 
{tib.  V,  cap.  i).  Neque  ab  hac  opinione  multnm  re- 
eessit  Hieronymus  ,  qui  ad  Paulinum  hnoc  scripsit  in 
verba  :  c  Tertullianus  creber  est  in  scntentlis ,  sed 
dlfflcilis  in  ioquendo.  i  (Hieronym.  Epist.  49  ad 
Pttulin.,  pag.  567).  Al  quantavis,  inqulent  alii,  sit 
Mrmouis  iilius  bar))aries,  et  obscuritas;  utraque 


86; 


DE  DIVINIS  INSHTUTIONIBUS 


m 


tamen  recte  compensatur  maxima  sane  argumento-  A  las  venditaresolebat  (Suelon.  in  VU,  Neron,  §  6,  ei  in 


rum  vi,  robore  et  pondere. 

Verumlamcn  quod  ad  stabiliendam  nostram  doclri- 
nam  speclal,  LacUuiius  fatetur  Tcriulliauum  in  eo 
libro  recie  quidem  absurdis  etbnicorum  accusaiio- 
nibus  respondisse,  scd  negat  saiis  ab  eo  explicaia, 
aut  prohala  fuisse  nnstrae  religioiiis  documeiua  : 
c  Aliiid  lameu  csi,  inquit,  accusanlibus  res|vondere, 
quod  iu  defen!>ione  aui  negaiione  sola  posiium  est, 
aliiid  iiistiiuere,  quod  nos  facimus,  iii  quo  necesse  est 
doctrinae  lolius  summam  coutiiieri.  i  (LacL  lib.  y, 
cap.  4). 

Sed  TertuUiano  non  aliud  in  suo  Apologetico  pro- 
positum  fuit;  nisi  ut  evideiiier  omnibus  ostenderet 
christianos  omnium  eliain  gravissimorum  criminum 


Claudii  §  8). 

Nulli  quidem  mirum  videri  debet,  si  geutiles  Cy« 
prianum ,  eorum  religionis  hostem  infeDisissimain, 
dicieriis,  irrisionibus  et  contumeliis  vexare  lenti- 
runt.  Sed  admirationem  plurimis  moveliit  Lactan^ 
tius,  qiii  eas  his  solum  repulit  verbis  :  c  Raptus,  in- 
quit,  eximia  eruditionc  divinarum  litterarum,  ut  iii 
solis  conteiiius  esset,  quibus  fides  constat  >  (lib.  v 
/iis(.,  cap.  4).  Censuit  itaqiie  Cyprianum  in  sua  ad« 
versus  Demeirianum  disputitione  debuisse  priiis  hu- 
mana  philosopboriim  et  historicorum,  quam  divina 
scriptur»  sacrx  afferre  testimonia.  Quoniam  enim 
bsec  ille  c  nondum,  i  ut  ait  Lactantius,  c  capcre  iioo 
poierat,  debuit  suis  potissitnuin  rerutari  auctoribus.i 


accusatos,  sed  numquam  auditos,  multoqne  minus  ^  Non  malc  forsilan,  si  haic  pnma  fuisset  Cypriani 

cum  Demetriano  de  chrislianu;  religitmis  verilate 
conceriatio.  Sed  plures  anlea  se  habuissc  sigiiificat 
ab  ipso  oratiouis  su:c  exordio,  uhi  Deinetrianum  sic 
alloquiliir  :  c  Cuni  ad  me  saepc  sludio  magis  contra- 
diccndi,  quam  volo  discendi  vcnires,  ct  clamosis  vo- 
cihus  personans,  malles  tua  impudenter  «ngerere» 
quam  nostra  pniienler  audire.  i 

Nonnulli  iiaqiie  respondent  citata  a  Cypriano 
sacrarum  Scriptiirnrum  locn,  ex  prophelarum  de- 
suinpta  esse  tesiimouiis,  qiiae  validissimnm,  uti  vide- 
bimiis ,  adversus  eihnicos  pro  firmanda  religione 
chrisliana  argiimentnm  suppediiant.  Sed  ad  Cypriani 
defensionem  illud  mngis  facil,  qiiod  hnc  in  commen* 
tatiore  refellendam  suscepit  calumuinm  Demctriani 


convicios  ab  etbiiicis  plane  immerito  condemnari. 
Quamobrem  suo  in  Apologetico  nihil  aliud  proban- 
dum  in  se  siisccpit,  nisi  manifestissimam  omnibus  fa- 
cere  veram  cbristianornm  doctrinam,  iiiiiocentiam, 
summam  vius  et  morum  iniegriiatem,  acgentiles  eo- 
rnmdem  criminum  revera  esse  reos,  quorum  falsis- 
sime  illos  accusabant.  Atqui  illc  htcc  omnia  suo  in 
lihro  luculentissime  perfecit,  qunmvis  non  oinnia, 
sed  praecipua  tantiim  chrisiianx  religionis  documenta 
lam  sincere  exponat,  quam  breviter,  sed  evidentis- 
sime  demonstret.  Proposiio  itaque  suo  cum  camulate 
sntisfeccrit.  nec  illi,  ncc  iilli  cuilihet  auclori  viiio 
vcrti  debet  quod  plura  non  dixerit,  qiiam  ad  institu- 
lain  disputaiionem  condiicerc  arbitrabatur.  At  vole- 


bal  procnldubio  Lactantius  suscepiam  a  Terlulliano  ^  f  ^  ali<>rum  gentiliiim,  qui  chrisliaiios  omuium  qui- 
christianorum  defensionem  tam  arciis  finibiis  non 
coerceri  (Diuert.  in  Tertullian.  cap.  4,  art.  4). 

Major  est  illius  de  Cypriano  conquestio.  Quanlo 
enim  magis  laiidat  illius  ingenlum  et  cloqneniiam, 
lanio  magis  illum  redarguil,  quod  in  sua  advcrsiis 
Demelrianum,  christiiinaB  religioni  oblalrantem,  di- 
spiitatione  c  sacramentum  ignor.intihus,  i  id  est, 
genlilibus,  c  placere  iiltra  verba  i  non  possil  (Lactan. 
lib,  iv,  cap.  2  et  cap,  4).  Rationem  ab  eo  si  poslules, 
respondet :  c  Qnoniam  mysiica  sunl,  quae  locutus  est, 
ct  ad  id  pnTparata  ut  a  solis  fidelibus  christianis 
audianiur.  i  Qiiae  vero  illa  mystica  sint,  postea  sic 
cxplicat :  i  Non  enim  Scriplurae  tesiimoniis ,  quam 


biis  mundus  concutiebaiur,  malorum  caiisnm  essc 
clamitahant.  At(|ui  eam  cvcriit  iis  Sacruc  Scriplurae 
testimoniis,  quibus  \\xc  mala  in  scelerum  ab  ctbui- 
cis  commissorum  vindictam  futura  prxuuntiabanliir. 
At  quia  h£c  cveneruni  sicuti  longe  ante»  pnedicta 
fuerant,  iidein  gciitiles  ucgare  non  poierant  divinam 
esse  horum  oraciilorum,  ei  loiius  sacrac  nostr£  Scrip- 
tur£c  aucloriiatem.  Quihusdam  insupcr  nec  infirmis 
sane  rationihus  insulsain  Dcmetriani  criininationcm 
refcUit. 

Denique  de  illa  Lactaniii  censura  hau^  Hierony- 
miis  ad  Magnum  oratorem  scripsit  verba :  Cypria- 
nus  vir  eloquentia  poUens  et  martyrio^  Fimiiano  nm^ 
rante,  mordetur^  cur  adversus  Demetrianum  icribeni^ 


ille,  Demelrianus,  iilique  vanim  commenliiiamque  D  ieitimoniit    tcm  $it   prophetarum  et    apoitolorum , 

putabat,  sed  argiin.eniis  ct  ralionc  refellcndus  eral.i 

Quiu  eti.'»m  palnm,  et  vix  ulla  ahsqiie  excusatione 

narrat  eum  non  modo  a  dociis  Imjus  s.cculi  viris  ea 

propier  irrisum,  sed  se  eti.im  audivisse  quemdam 

sane  disertum  bominem,  qui  Cyprianum,  c  immulata 

una  liltera,  Coprianum  vocarct,  quasi  quod  elegans 

ingenium,  et  melioribus  rehus  aptnm,  ad  aniles  fii- 

bulas  contulisset  i  (ibid,  cnp,   1).  Et  ccrle  noinen 

Copriaiius,  seu  Copreus,  etCoprea.  sive,  utalii,  apud 

Suetonium  legunt  Coprias,  a  verbo  graico  Yonpia,  et 

roTrpiov  derivaium  cst,  quod  scurram,  rabulam,  syco- 

phantam,  vilemque  significat  bomincm,  qui  magna 

quidem  de  se  praedicare,  sed  aniles  et  ineptas  fabu- 


qu(B  ille  ficta  et  commenlitia  ei$e  dicebat^  el  ttOR  po- 
tin$  pluto$ophorum  et  poetarum  quorum  auctoritatit 
ut  ethnicu$,  contraire  non  poterat  ( Hieromfm, 
Epi$t.  95,  ad  Magn.  pag.  655).  Quid  autem,  amabo 
te,  eo  verbo  mordetur  indicare  voluit?  Noiine  detra- 
ctionem  aliquam,  nec  prorsiis  xquam  reprebensio- 
nem?  Eo  enim  significatu  a  Terentio  scripium  legi- 
mus  :  Invidere  omne$  mihi ,  mordere  clanculum 
(Terent.  Eunuch,  aet.  3,  $cen.  1,  v.  20).  Ab  ipsomet 
quoque  Hieronymo  illud  eodem  sensu  usurpari  non 
inepte  forsitan  quis  colliget  ex  subsequenlibus  illijis 
verbis  :  CyprianH$  quod  idola  dii  non  $int^  qua  bre» 
vilate ,  qua  hi$toriarum    omnium  $cimtia ,  [quontm 


805  DISSERTATIO.  866 

verborum   et  gensuum  ipleudore  penlrinxU  (  Hiero-  A  guos  eosdetn  tamen  rudet  ei  indoeloi  fm$$e  teslatui  ett. 
nym,  loc.  cit.  pag,  657).  Noiine  aulem  liis  verbis  si-      {Lactant.  lib.  iv  Jnttit.yCap.^,) 


guincal  Cypriaiiuin  rile  suo  defeusoris  christiani  mu- 
nere  funcluiii,  si  non  in  sola,  uti  pulavit  Lactanlius, 
adversus  De^netriaiium,  iii  aliis  sailein,  adversus 
ctlinicos  oraiioDibus? 

ARTICDLLS  III. 

De  duobus  philosophis  gentitibut^  quorum  impiis  tcriptit 
Lactantitis  ad  hos  tibroh  divulgandos  impulsus  est^  et 
utram  ab  ipso  christiana:  religionit  causa  perfectiut 
quam  ab  atiis,  ac  qua  ratione  defendalur, 

Laciantius  anibos  illos  phiiosoplios,  qui  ipsum,  ut 
paulo  aniea  diccbainus,  ad  conscribendos  liosce  In- 
slitulionum  divinnruni  libros   conipulerunl,  nativis 


Nescii  quidein  non  sumus  qiiosdam  opinari  Luse- 
biuin  Gxsarienscm  non  esse  hujus  libri  auctorero , 
sedejusdem  noniinis  alierum  qui,  teste  Pholio,  re- 
fellerat  libros  ab  Hierucle  circa  Theodosii  junioris 
tempora  de  faio  et  providentia  editos.  Sed  hi  non 
videiitur  animum  satis  ad  ea  advertisse,  quae  idem 
PliOtius  litteris  aiitea  mandaverat :  ^Avfyvojo-di]  Everc  6iou 
ToO  nafA^iXou  «vaoTcXiuaoTcxov  jSi^cocpcov  tt^o^  rovf 
vnip  'A7roX>ovto'j  roy  Pjovfu;  /ispoxXeo);  Xoyou;.  Lecta 
est  Eusebii  Pamphtti  confutatio  brevit  librorum  UierO' 
clitdeApotlonioTyanceo.  Necestquod  quis  nobis  ob- 
jicial  duos  taniuin  lit>ellos  a  Laciantio  ineinorari,  et 
sepiem  ab  Euscbio  confutatos.  Nam  ille  non  unius 
coloribus  ,    suppresso    tamen    noinine  ,    depinxit.  B  taiitum  Ilieroclis,  sed  etiain  Philositrati  libros  impu- 


Tesiaiiim  autem  nobis  facii  ilios  tum  exstiilsse,  cum 
ipsc  in  Biihyiiia  oratoriat  litteras  doceret,  et  teraplum 
Dei  everteretur  (Lib.  v  intt.^  cap,  2). 

Prinius  auiem  profiiebatur  pbilosophiam,  sed  om- 
nibus  infamis  erat  vitiis,  quae  capiltit  et  pa//to,  id  csl, 
philosnphica  professione,  ac  divitiis  tegere  niteba- 
tur.  Alioruin  eniin  accusaior  acerriinus,  pravis  mo- 
ribus  suas  de  virlute  disputationes  desiruebat.  Tres 
vero  libros  adversus  christianam  rcligionem  evo- 
muit,  CHin  in  illam  lyranni  crudelissime  grassaren- 
tur.  Veruin  imprudens  ille  hoiiio,  ac  quid  oppugna- 
ret,  et  quid  loqueretur,  plane  ignorans,  adeo  hisce 
iD  libris  ineptus,  vanus  et  ridiculus  apparuit ,  ut  ab 
omnibusbim  conlemptus  quain  derisus  fuerit. 


gnat.  Yerum  de  hoc  Hierocle  alius  disserendi  locus 
dabiiur. 

Dictu  porro  longe  difnciliiis  quis  fuerit  primus 
scriptor,  ei  philosnphus,  qui  a  Lactanlio  compelia- 
tur.  Opinio  auieni  Baronii  fuithunc  esse  Porphyrium," 
infesiissimuni  cliristianac  religionis  hostem,  qui  anno 
Christi  502,  Diocleiiani  vero  Imperatoris  19,  sexa* 
gesimuni  noituin  seiatis  sua;  agebat,  vitamque  ad 
extreinain  usquc  seneciuiem  produxit.  {Baron.  ad 
ann.  5(>!2,  §  51.)  Nani  is  Porphyrius,  quemadmodum 
citatiis  a  Laciantio  scriptor,  philosophi  oflicio  anle 
oinnia  functus,  antistitem  te  phitotophias  proflteba- 
lur.  (Lib.  V  Inst,,  cap.  2.)  Ab  Augustino  etiam  Por- 
phyrius  appellaiur  doctissimus  et  nobilissimus  pbilo- 


Alter  e  numero  judicum  ,    et  persecutionis  in  C  sophoriim,  el  christianorum  acerrimus  inimicus,  qiii 


chrisiianos,  qiiorum  fldem  aliquando  amplexalus 
esse  videbalur,  excitandse  auctor,  duobus  libris, 
qoos  fallaci  titulo  fd.oMug  inscripscrai,  conaius  est 
Sacrae  Scriptura:,  taniqiiain  sibi  esset  lotn  coniraria, 
argnere  falsitatem.  Deinde  vero  osiendere  connisus 
cst  paria  vel  ciiam  mnjora  ab  Apollonio,  quam  a 
Chrisio  edila  fuisse  miracula  {Lactant.  ibid,  et  Cas- 
cil.  lib.  de  Mort.  persecut,^  cap.  16). 

Non  alius  autem  sccundus  bic  philosophus  esse 
Tidetur,  nisi  Hieroclcs,  quem  Cusebius  libro,  post 
illius  Demonstralionein  Evangelicaiii,  et  alibi,  typis 
edito,  coiifutavil.  Eumdem  enim  Eusebius  indicat 
operis  inscripiioncin  :  TocOra  joiiu»  o-e  Kxtxols  *lfjooxXfe 
Tw  Tov  xa©'  i3j[xoi>v  STrr/fypayoTt   ^eAoXijdy}   ).oyov  tiprixou. 


gloriabatur  se  virtutis  ei  sapientias  csse  ainato- 
rcm.  {Augutt.  tib.  x\x  de  Civh,,  cap,  22,  ei  lib. 
XXII,  cap.  5;  lib,  x,  cap.  28.)  Nec  Baronium  id  mo- 
i^tur,  quod  Lactaniiiis  Ires  lanium  ab  eo,  qiiem  ci- 
lat,  libros,  et  Siiidas  quindecim  a  Porphyrio  com- 
positos  fuisse  dixeriiit.  Ceiiset  enim  dticiissimus  An* 
nalium  scriptor  tres  prirouin  a  Porphyrio  separaiim 
editos,  ac  postea  duodecim  subsequenies. 

Sed  huic  otiinioni  plura  videntur  repugnare.  NuIIa 
enim  ratione  probari  potcst  hos  libros  separatim  di- 
vulgalos  fuisse.  Qnis  etiam  facile  sibi  persuadeat 
Porphyriuin  sepiungenarium  iis  libidinis  et  gulae  vi- 
tiis  contaminalum,  qux  Lacianiius  phiiosopho  suo 
aperte  palamque  exprobravit?  Si  quis  vero  respon- 


Htec  ipJus  Uieroclis  verba  sunt  in  oratione  contra  not  ^  deat  illuiii,  non  secus  ac  plures  tibidinosos  senes,  his 


tcripta,  cui  lilutus  Philatelhes,  {Euteb.  lib,  contr. 
Hierocl.  pag.  515.)  Ab  ipso  prxlerea  libri  priniordio 
cumdem  tituluin  meinorai ,  addiiquc  Hieroclem  eo 
dcvcnissc  iuipudentix ,  ul  Apulloiiium  Tyanxum , 
sicuti  Lactaiiiius  dixerat,  cuin  Salvntorc  nnstro 
Christo  componcrc  non  dubitaverit.  Ad  ha*c  vero, 
descripsii  Euscbius  llieroclis  vcrba,  quibus  Pctrum, 
ct  Pnnlum,  aliosque  Christi  discipuios,  inmquam 
mendaces,  indoctos,  ct  impostorcs  propterea  rcdar- 
guit ;  quia  nimium  extulerant  res  a  divino  prxccp- 
tore  suo  gestas.  Atqui  siniiliter  Lactantius  noster  : 
c  Prtecij.ue^  Inquit,  Pautum  Petrumque  laceravit^  cte- 
tirotque  ditciputotf  tamquam  fuliaeiai  teminatoretf 


viiiis  potiiisse  inquinari,  dicemus  id  nobis  adhuc  esse 
probandum. 

Prseterea  Eusebius  et  Ilieronymus  haud  dubitanter 
tradiderunt  libros  a  Porphyrio  adversus  christianam 
religionem  tum  edilos,  cuin  ille  in  Sicilia  degeret. 
{Euteb,  lib,  vi  Hitt.  EccL^  cap.  19;  Bieronym.  Cata'* 
loq.  tcript.  Ecct.,  §  81.)  Atqui  Lactantiusaflirroat,  so 
ipso  prxsente,  quando  in  Bithynia  Oratoriat  btterat 
docebat,  hunc  et  alium  de  quo  egiinus,  pliilosophum 
c  suas  explicasse  sacrilegas  liiteras.  i  {Lib.  v  Intt.f 
eap.  2  et  4.) 

Respondet  quidcm  Baronius  Hieronymiim  idcu 
credidisse  Porpbyrium  eos  iti  Sieilia  perfectise«  ^ 


867  D£  DIVINIS  INSTltUTlONlBtJS  881 

lionia  illuc  migraverat.  Vorum  in  Sicilia  illos  ab  eo  x  UanoB,   ulinam  tam  uottra  afirmare  potuisielj  quam 


coinpositos  fuisse,  non  llicronymus  solus,  scd  ciia- 
lus  etiaro  a  nobis  Eusebius  palaui  asseverat.  Deinde 
vero  dcbebal  Baronius  nobis  lempus  indicarc,  quo 
Porpbyrius  in  Siciliani  secessil,  el  quamdiu  ibi  coin- 
moralus  esl.  (Buron,  ad  ann.  50S,  §  57.) 

Denique  ex  jain  cilalis  Laclanlii  verbis  baud  ab- 
surde  confici  potest  utruinque  illum  pbilosopbum  ab 
iilo  omiiium  piiino  confulaium  fuisse.  At  si  res  ita 
se  iiabeai,  indecoiiigi  poterii  aliuin  ab  eo,  quam  Por- 
pbyriuin  dosiguari.  Disciinus  enim  ab  Uieroiiymo 
aiios  adversus  bunc  Purpbyrium  confecios  (uisse  a 
Helhodio,  qui  mi  ille  ail  :  Ad  extremum  noviesimie 
peiseeuiionis,  sice^  ut  alii  a^rmant^  sub  Dccio  et 
Valeriano  in  Chalcide  iirctcice  martyrio  coronaius  est 


facile  atiena  destruxit,  (  Bieronym,  epist.  49  ,  ad 
Paulin,)  Qiiid  autem  lixc  verba  aliud  sonaiit ,  nisi 
Lactantium  in  illud  ipsum  vitium  incidisse,  qiiod  aliis 
objecit ,  et  quod  se  emendaturum  pollicitus  esi? 
Aliena^  inquit  Hieronyinus,  id  est ,  elbnicorum  erro« 
res  racilc  deslruxit,  sed  nostra^  iiimirum  documenla» 
non  poiuii  eadem  facililate  adstruerc,  probarc,  sta- 
bilire.  Certum  lamen  est  iii  liis  divinarum  Insiitulio" 
num  libris  dogmata  et  insiitula  nostrse  religionis 
longe  fusius ,  quam  in  citalis  nb  illo  Minucii  Felicis» 
Tertulliani ,  ac  Cypriani  conimcnlalionibus,  non  so- 
him  conlra  genliles,  sed  eiiam  adversus  Judaeos  as« 
seri  et  confliinari.  Uirum  autem  ea  bene  aut  nialc, 
utrum  plane  ac  perfecte,  aut  jejune  ct  exiliter  asse- 


{Hieronym,  in  Cuial.  script.  EccL  §  »3,  Apol.  advers.  R  rueril,  postca  expendemus.  At  llieronymus  non  vi- 


Jovin.  adver».  Rufin.  lib.  ii,  Epist.  85,  ad  Magn.). 
Duas  aulem  ibi  refcrt  opiniones  de  lenipore,  quo 
sanctisbiinus  ille  niarlyr  morte  pro  Cbrisii  lide  oc- 
cubuil.  Priinu  iiloruin  esl,  qui  enin  sub  Decio  et  Va- 
*ieriano,  id  esl,  intra  annum  i50  et  iOO  mortuum 
arbilrabaiitur.  Secunda  alioruin,  qui  cxisiiinubant 
iiium  ex  bac  vita  inigrasse  ad  extremum  excitatae  a 
Diocieliano  novissimoi  persecutionis,  boc  esl,  circa  an- 
nuin  Cbrisli  511.  Prima  auiem  opinio  slare  nequit 
cum  edilis  a  Metbodio  libris  adversus  Porpbyrium, 
qui  anno  Clirisii  i65,  irigcsiinum  aitatis  sux  annuin 
agebal.  Noudum  eniin  bos,  quos  Melbodius  confuta- 
vit,  iibros  publicara  in  luceiii  eniisisse  videtur.  Si 
verior  sil  secunda  opinio,  cerle  Lacianiius,  qui  paulo 


detur  alia  ratione  illud,  quod  memoravimus,  de  bis 
libris  judicium  tuiisse,  nisi  quia  oppositos  sincerx  (i- 
dei  noslrnR  dogmatibus  errores  in  eis  se  animadver- 
lisse  arbitratus  est.  Sed  quicumque,  de  quibus  pos- 
tea  agendum,  illi  fuerint,  palain  lamen  asseverat  eos 
nulii  unquam  impedimento  sibi  fuisse»  quominus 
bosce  divinarum  Insiitutionum  libros  legeret,  ^iii- 
bus,  inquit ,  conlra  gentes  Lactanlius  scripsit  (or- 
tissime  ( liieronym.  epist.  41 ,  ad  Pammach.  et 
Ocean.,  Ilieronym.  Comment.  in  Ecct.).  AJio  aulem  iu 
libro  pracclaruin  vocal  Insiitulionum  diviiiarum  opus, 
in  qno  Laciantius  de  vitiis  et  virtutibus  plenissime 
disputavit. 
Quod  porro  addidit  Ilieronymus  Lacianiium  esse 


post  aniium  511,  divinas   Instituliones  composuit,  C  Qtiasi  quemdam  fluvium  eloquentia:  Tulliaux,  idsane 


tuiic  Metliodii  adversus  Porpbyrium  libros  noii  iegis- 
te  dicendus  est.  In  his  enim  Instituiionibus  illum 
a  se  omnium  primo  confutaium  esse  signilicat.  Quia 
vero  vix  prorsus  crcdibile  est  incomperlam  illi  fuisSe 
Melbodii  Apologiam ,  nonne  inde  sequiiur  ab  ipso 
alium  quam  Porpliyriuin  denotari? 

Utriusque  porro  parlis  bxc  sunt  argumenla,  quse 
pro  more  oflicioque  noslro  examinata  omniuin  ob 
oculos  poniinus,  ul  suam  quilibet  de  iis  ferat  sen« 
teniiain,  et  quam  puuverit  veriorem,  amplectatur. 
Mobis  autem  si  quis  cerlo  probaverit  hunc,  de  quo 
Lnctanlius  loquitur,  non  esse  Porpbyrium,  insuam 
eo  faciiius  nos  pertrahet  sententiam,  quo  persuasum 


vcruin  esse  facile  omiies  concedunt,  et  liieronyoio 
lubenier  suflragantur.  At  de  Lactantii  eioquentia 
)am  disputavimus. 

Denique  Hieronymus  in  sua  ad  Magnum  epistola 
scribit  in  divinarum  Inslitutionum ,  et  de  Opifieio  Dd 
libris  reperiri  dialogorum  Ciceronis  o^TriTOjxqv  {Hiero-' 
nym.  epist.  85  ad  Magn.).  Sed  quo  sensu  id  iliedixe- 
rit,  a  nobis  supra  observatum  est.  Quamobrem  id 
tantummodo  adjiciemus  Ciceronem  soipe  saepius  a 
Lactaniio  refelli,  atque  ibi  potissimum ,  ubi  de  sa- 
cris  cbristiana^  religionis  ei  moralis  disqiplinaB  do- 
cumentis  agiiur. 

CAPUT  IIL 


magis  babeinus  nullam  esse  rationem  cur  LacUii-      ^^ .  ...  ..    . 

.  •  ,     ..  iu  r  II     I      ii-  •  •    ^   -f^  De  norum  hbrorum  wtate ,  ae  vanu  fragmentis,  qum 

iius,  Porphyni  libros  refellendo,  illius  nomini  pe-  D       ...  ...  .  .  .^     .  . 

^       ^  ^  ^  vtdeniur  tnepte  tis  inseria ,  et  de  erronbus  Laetantio 

adscriptis. 


percerit. 

Quid(|uid  autem  de  hoc,  cujus  neque  scripta,  ne- 
que  fortassis  nomen  ad  nos  pervenere,  pbilosopbo 
statuatur,  cerium  esse  debet  LacUntium  ideo  hos 
Inslilutionumdivinarum  composuisse  libros,  ut  illius, 
aique  alierius  impii  scripioris  divulgatas  adversus 
cbristianam  religionein  commentaiioiies  confutaret, 
ei  pienius  ac  perreclius,  quam  alii  baclenus  cliristia- 
nx  religionis  defensores,  illius  demonstraret  verita- 
tein.  Ulrum  autein  huic  pjroposilo  ipse  penitus  salis- 
feceril.quxstio,  nec  miniina  quidem,esse  potest.Nam 
Hieronymus  ad  Paulinum  de  illo  hxc  scripsit  in  ver- 
ba  :  IjOCtMitiiu  quasi  quidam  fiuviue  eloquentiee  Tu- 


▲RTlCtJLCS  PRmus. 

Quo  tempore  Laclantius  hos  libros  scripseritf  ei  utrum 
duas  divulgaverit  eorum  ediliones. 

Qiio  tempore  Lactantius  suos  divinarum  Institutio- 
num  libros  in  lucem  emiserit ,  qu^iam  ominantur  his 
ipsis  indicari  illius  verbis  :  Ab  excidio  Trojanee 
Urbis  coUiguntur  amii  1470.  Ex  hac  temporum  ratioue 
manifestum  est  atile  annos  non  amptius  1800,  ttatum 
esee  Saturnum^  qui  et  sator  omntimi  deorum  fuit 
{Lacianl.  Ub.  i  Itut*,  cap.  25).  Isaeus  siquideoi  Ofir 


m  DISSERTAHO.  870 

naiur   liinc  possc  conlici  Laclanlium  anno  Christi  4      Ycruni  lii  duns  ndliuc  scinduiUur  in  pnrles.  Nam 


50i,  hos  libros  cdidisse.  Nam  sccundum  accuralam , 
inquil ,  Clareaiii  ad  Livium  chronologiam ,  ab  cxci- 
dio  Trojano  ad  Urbcm  condilam  anni  43i  elapsi 
ruerunl;  ab  Urbe  condila  nd  Christi  orlum,  auui 
751 ;  qnibus  si  addas  annos  50i  ipsa  anuorum  1485, 
summa  conficilur.  Yerum  si  vera  sil  hxc  annoscom- 
puiandi  rnlio,  ex  ea  se(|uilur  probabiliorem  esse  re- 
jeciam  ab  Isnio  Baronii  opinionem  ,  qui  eosdem  Lac- 
taniii  libros  anno  516  compositos  essc  arbitratur. 
Ex  lota  cnim  summa  anni  517  numerandi  sunt.  Quani- 
olirem  Isaeus  fatcri  cogilur  tam  varias  esse  cbro- 
nol*^gorum  ca  de  re  sentenlias;  ut  ccrli  nibil  sf.atui 
quent.  Addit  deinde,  qnod  uti(|uc  verum  esl,  Lac- 
tantium  nou  mullum  ciirarc  de  tradenda  cerla  aliqua 


Baromiis  illos  ipso  Christi  anno  olGa  Lacianiio  odi- 
los  fuissc  arbilralur  {Bnron.  ud  ann,  315,  §  30  €t  21, 
el  ad  ann,  51G  §  55).  Con(ra  vero  alii  non  ante  an- 
num  521  ab  eo  scriptos  fuisse  autumaverunt.  Suam 
autem  senteniiam  eminenlissimus  ilie  Cardinalisdua- 
bus  potissimum  rationibus  firmaro  conatus  est.  Pri- 
mam  indc  ducit,  quod  Lactniitius  bis  conliciendig 
libris  operau)  dcdcrit ,  ciim  Licinius  vexabal  Eccle* 
siam  ,  etConslantinus  cxpeditioncm  conlra  iUnm  pa- 
rabat.  Aucior  quippe  noster  illi  in  bujus  operis  pr»- 
falione  vicloriam  ab  eo  reportandam  vaticinaiur.  Se- 
cundum  vero  hinc  peiil,  quod  Arians  bacreseos, 
quai  caput  anno  515  extulcrat,  tanquam  notasa  ct 
ubiqne  jam  vulgnlx,  facta  sit  ab  eodem  auctorc  nos- 


annorum  coinpulaiidorum  ralione.  Ei  vero  nou  aliud  n  tro  mentio  (Lib,  1  Inst,  cap,  1,  lib,  ly  Inst,,  cap,  50, 
ibi  probandnm  suscipil ,  nisi  Salurnum  deorum  pa-      pag,  449). 


Irem,  juxtn  ipsnm  elhnicorum  cbronologiam ,  non 
anle  annos  circiler  1800  nalum  ,  alqiie  eos  proindft 
friisira  de  iinpiorum  suorum  rituum  anliquitale  glo- 
riari.  Quocirca  in  subsequenll  libro,  sic  de  Jovls 
Xlate  loquilur :  c  Qui  aule  anno$  mille  septingenlos 
natus.  •  {Idem,  Ub,  11,  cap,  5).  Numquid  ergo  Jiipi- 
ter  Saturni  filius  cenlum  annis  paire  suo  junior  fuil? 
Consiat  itaquc  nihil  ex  bis  oinnihus  elici  posse ,  quo 
horum  librorum  iclas  cerlo  denniatur. 

Quanqunm  aulem  id  faleatur  Isxus,  putal  tamcn 
illos  ipso  Chrisli  nnno  502  fuisse  revcra  compositos. 
Testnlum  enimvero  Lnclanlius  facit  se  cum  in  By- 
thynia   arleni   proliterelur  oratoriam,    el  lemplum 


Sed  respondcnt  alii  in  dubium  vocnri ,  ulrum  illa 
prxfatio,  et  nomen  Ariani  in  Lactanlii  texium  ab 
aliquo  male  feriato  scripiore  intrusa  noii  fuerint. 
Deiiide  vero  tametsi  oinnino  constnret  hxc  ab  Ijac- 
tanlio  esse  proiccta ,  nihil  iiide  Baronius,  nisi  ad- 
versus  suam  opiiiionem  possel  conflcere.  Ceriis  si- 
quidem,  inquiiint,  et  inviciis  ralionuni  moinentis 
polest  demonstrari  Licinii  perseciiiionem  non  anto 
auiium  Christi  319  esse  exortam.  Si  Lactanlius  ergo 
hujus  perseculiunis  ineininit,  non  anno  Cbrihti  310, 
sed  post  aiinum  319,  hos  libros  composuisse  dicen' 
dus  est. 

Toia  igiiur  quacsHo  in  boc  siia  est,  utrum  Lactan- 


Dei  everleretnr,  impus  duorum  cthnicorum,  de  qui-  ^    .      .     J*.  .  ./  -       ,  ' 

,  ^      .    .         ,  .         ..,•.'-•  liusde  Licinii  perseculione  loquatur,  ac  nuo  tem- 


bas  nos  paulo  nnte ,  scriptis  se  fuisse  slimulatum  , 
ul  suas  divinas  Instiiuliones  ederet  (  lib,  v.  Inst,^ 
cap,  2).  Alqui  eversum  est  iliud  tcmplum  anno  502, 
quo  videlicet  Diocleliaims,  data  lege,omnia  chris- 
lianorum  lempln  deslrui  jnsserat.  Nemini  aulem  ,  ail 
Isxus,  probabile  flct  Lactantium  ,  non  minus  tanla 
horum  genlilium  impielate  ct  audacia  provocaium  , 
quam  summo  vcrai  religionis  luendac  ardore  inccn- 
sum ,  posl  (|uatuordecim  lan^m ,  ut  minus ,  annos 
soam  in  his  libris ,  quibus  cos  confutnret,  conscri- 
bendisimpendi^sc  opcram.  Nec  eum  moratur  Lac- 
laiUii  ad  Conslantinum  oratio ,  quibusdam  in  libris 
exhlbila.  Ilanc  enlin ,  de  qua  infra  agendum ,  ut  spu- 
riam  el  snpposllam  plane  rejicit  acYepudiat 


pore  exiitata  sil.  Quod  ad  primum  antem  spectat , 
iitriusque  opinionis  fautores  fatentur  factam  revera 
ab  eo  persecutionii  illius  menlionem  :  Scribebat, 
inquil  Baronius,  kae  anno,  qno  penecutio  Licinii 
vexabat  Ecclesiam  (Baron,  ad  ann.  516,  §  55).  Non 
eam  igitur  ille  mox  orituram ,  sicuti  quidain  pulant , 
sed  jam  oriam  haud  obscuris  Terbis  pronuntial. 

Ei  certe  Lactnntius  Diocleiiani  in  chrislianos  sa:- 
vientis  immancm  crudelitatem  ,  et  eo  imperanle  ii- 
lata  cbristianis  horrenda  alque  hactenus  inaudila 
supplicia  depinxit,  ut  jain  prseterila  ,  et  quorum  non- 
nulla  ipsemet  viderat  (Ub,  v  Inst.,  cap.  11).  Ast 
alia  his  plane  similin  aut  prorsus  eadem  adhuc,  cum 


Sedhuicaliircspondenlmlrumpeniiiisnonesse,i)'»o»  Hbros  exararet,  inllicta  slc  alibi   memorat   : 


si  Lacianlius  non  &tatim ,  quod  scriploribus  ssepe  usu 
venit  ,  impia  confutaverit  eihnicorum  Scripiorum 
commentn  ,  tametsi  passim  scriplis  publicis  sparsa 
et  dlsseminala  fuissenU  Quis  enim  assercre  audeat 
ulrum  tn  polesiale  ejus  positum  fuerit,  ut  per  tem- 
pus,  quochrisliani  variis  ac  violenlissimis  vexatio- 
num  lempestatibus  concutiebanlur,  libros  adversus 
gentiles  publicarel?  AliiE  eliam  causae  nemini  co- 
gnltae  acccdere  potuerunt,  ob  quas  opporluniorem 
scribendi  occasionem  expectnndam  esse  exislimave- 
rat.  Quidquid  sit,  persuasum  habent  validioribus  sane 
argumentls  probari  posse  hos  libros  longe  posl  an- 
num  302  publicam  venisse  in  lucem. 


Cuttores  Dei  summi,  hoc  est,  fustos  homines,  nimirum 
cbristianos ,  torquent ,  interficiunt ,  exterminant ,  nee 
causas  odiorum  reddere  ipsi  possunt ,  qui  tam  vehe' 
menter  oderunt ;  quia  ipsi  errant,  Irascuntur  tii,  qui 
veram  viam  sequuntur,  et  cum  corrigere  se  possent , 
errores  suos  insuper  crudelibus  factis  coacervant , 
innocentium  cruore  maculanlur,  et  dicatas  Deo  mentes , 
evisceratis  corporibus,  extorquent,  Cum  talibus  nunc  con-' 
gredi  et  disputare  contendimus,  Postea  vero  :  Ecce  in 
eo  errore  est  civnas,  vel  potius  ipse  orbis  totus,  ut  bonos 
etjustos  viros,  tanquam  maios  et  impios  persequatnrf  ex-^ 

cruciel,  damnet,  occidat Cur  enimtam  crudetiter 

sceviunt;  nisi  quia  metuunt ,  ne  in  diet  invaleseente  ju$* 


871 


DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS 


872 


titiatCumdm8uitnarinoMrelinquantur{Ub.vlnitil,AbAeA\se  belliimy  et  com  Lactantius  apud  Grisspum 


cap.  12).  Riirsus  autem  alio  in  libro.  SpectatcB  sunt, 
pcctanturque  adhuc  per  orbem  terrm  pmniB  cuttorum 
Dei ,  in  quibus  excrueiandi$  nova  et  inusitata  tormen* 
ta  excogitata  sunt.  Nam  de  mortis  generibus  horret 
animus  recordari ,  cum  immanium  bestiarum  uUra 
ipsam  mortem  carnificina  scevierit  (lib.  vi,  cap. 
il),  Denlque  plura  in  mm  coiifcssam,  ei  postea  ad- 
liuc  tractandain ,  nunc  non  congeremus ,  quibus  pa- 
lam  ille  facit  cbristianorum  numerum  tot  tamque 
erudelibus  tormentis  et  cxdibus  non  modo  iion  mi- 
nui ,  sed  semper  augeri.  Ex  citatis  quippe  Laciantii 
verbis  saiis  aperte  inteiligitur  duplicem  ab  illo  me- 
morari  persecuiionem  ,  uiiam  a  Diocleiiano  motam , 
et  a  Licinio  alteram  (lib.  v.  cap.  12). 

Deflnieiidum  iiaque  superest  quo  tempore  hsec  se- 
cunda  persecutio  incoeperit.  Al  Boronius  illud  coiisi- 
gnat  aniio  Cbristi  trecenlesimo  decimo  quario,  cum 
oborlis  Gonstaniinum  inler  et  Licinum  siiiiultatibuSy 
Gibalensi  hic  fusus  victusque  fuit  prailio ,  quod  iii 
Eusebiano  chronico  et  aliis  scriptoribus  eodem 
anno  314  assignatur.  Sed  alii  Licinianae  persecuiio- 
nis  initium  anno  decimo  noiio  supra  trecentesimum 
factum  fuissc  arbitrabantur.  Ab  ejusdem  enim  Euse- 
biani  chronici  auctore,  quemadmodum  a  Theophane 
et  Cedreiio,  Licinius  diciiur,  anno  319  aut  320, 
cbrisiianos  ex  suo  expulisse  palatio.  Aiqui  eos  pro- 
cul  dubio  iiide  ejecit,  ubi  primum  ccepil  iii  cbristia- 
nam  religicmem  palam  saevire.  Ad  bacc  vero,  in 
eodem  cbronico  anno  321,  Basileus  Amasiae  Ponlicae 


Caesarem  commorabatur  in  Galliis,  ubi  eam  Gonstan- 
tino  Magiio  nuiicupavii.  Nec  parum  forsiian  biiic  opi- 
nioni  favere  videlur  magna  codicum  manuscrip- 
torum ,  nc  praccipue  in  fragmentis  quibusdam  exhi- 
bendis  varieias. 

Ai  quid ,  quaeso  ,  prohibet ,  quominus  haec  discre* 
paniia  iii  male  feriaium  et  improbum  quemdam  ve- 
terum  librorum  corrnptorem  refuudaiur?  Praeterea 
Lacianiius,  sicuti  paulo  ante  annotabarous,  satis 
aperte  significatse  bos  libros  non  composuisse,quam- 
diu  in  Bilhynia  remansit. 

Urgebit  fortasse  aliquis  a  Lactaniio,  post  publl- 
calos  divinarum  Institutionum  libros ,  editam  fuisse 
eorum  epitomen.  Gur  autem  eam  confecit,  nisi 
B  maximam  propter  uiiliiatcm ,  quam  plurimi  ex  his 
libris  perceperunl?  Nonne  ergo  eamdem  ob  causam 
potuit  iile  secundain  eorumdem  libroruin  editiouem 
divulgare,  prima  ut  fleri  solet ,  m.igis  accuraiam  ,  at- 
que  idcirco  aliera  niagis  iililein  ?  Iiiflcias  qiiidem  non 
ibimu5,  boc  fieri  poiuisse :  sed  uirum  revera  facium 
sit,  nulla  saiis  ceria  flrmaque  ratione  stabilitur. 
Teslis  siquidem  nobis  est  Hieronymus  priroam  ae 
majorem  hujus  epitomes  partem ,  a  suo  jam  tempore 
fuisse  amissam  ,  qiiae  quidem  paucis  abhinc  annis , 
quemadmodum  dicemus,  reperta  et  edita  est.  At  cur, 
quaeso,  iii  tota  illa  epitome,  cujus  conflciendae  labo- 
rem  ab  illius  inilio  deprecatur,  nullam  duplicis  dim- 
narum  Institutionum  editionis,  fecit  mentionem  ?  Ne- 
que  etiam  secundae  horumce  librorum  editionb,  ul- 


cpiscopus    coronam  roariyrii  stib  Licinio  retulisse  C  lom  plane ,  nisi  incertissimum  oinninoque  failax  ves* 


perhibetur.  Theodorus  quo(|ue  eamdem ,  tesie  Ni- 
ccphoro,  coronam  adeptus  est  sabbato,  septimo 
mcnsis  Februarii  die,  sicut  in  martyrii  ejus  Artis, 
a  Boliando  editis  ,  iegimus.  Atqui  sabbatuin  die  Fe- 
bruarii  septima  in  aunum  Gbristi  319,  dominicali 
lillera  D.  notalum ,  non  vero  in  annum  316,  incidit. 
Lacunutis  igitur  non  ante  hunc  annum  319  divina- 
ruiii  Instilutionum  libros  edidit. 

Nonne  autem  roboris  ac  flrmamenli  aliquid  huic 
posteriori  opinioni  inde  accedit ,  quod  Lactantius  si- 
gniflcare  videtur  se  ex  Bithynia,  unde  a  Dioclctiano, 
sicut  diximus ,  vocatus  fuerai,  prius  secesNisse,  qtiam 
bos  divinarum  Institutionum  iibros  eniisisset  in  lu- 
cem?  (lib.  v  lnst.,cap.  t.)  Non  enitn  prorsus  inepte 
coU  _ 

se  contulissei  in  Gallias  alque  ibi  Grispus  in  ejus 
traditiis  fuisset  disciplinam.  At  id  anno  318  aut 
paulo  post  contigit. 

Quidam  vero  receuliores  critici  has  utriusque  et 
Baronii  et  aliorum  sententiae  dinicultaies  suslulisse 
sibi  videniur,  dum  dicunt  factam  fuisse  a  Lactaniio 
duplicem  horum  librorum  ediiionem.  Opinaniur  enim 
iilttin  primam  his  conscribendis  manum  admovisse» 
cum  persecuiione  in  christianos  fureiile ,  in  Biibynia 
degerei;  deinde  vero  illos,  data  Ecclesiae  pace,  ab 
eo  secunda  manu  retracialos ,  et  auctos ,  publicam 
prolalos  fuisse  in  lucem.  Posleriorem  vcro  hanc  edi- 
tionem  vulgatam  essu  existimant  longe  post  Ci- 


tigium  in  ea ,  quam  habemus,  deprehenditur.  Er{0 
aui  nunquam  haec  secunda  ab  eo  facta  est,  aut  il« 
lius  jacturam  lecimus. 

Qiiae  porro  ex  his  diversis  de  horum  libromm 
aeiaie  sententiis  verior  sit,  judicet  aequus  rerum  xsti- 
mator,  et  eam  amplectatur.  Sed  quodcumque  jodi- 
cium  feraiur,  faiendum  est  hos  iibros  editos  fuisse 
imra  annum  3IGet  322.  Atqui  illudsex  Untnmmodo 
anuorum  intervallum  non  tanti  momenti  pluribus  vi- 
debitur,  ut  longius  propterea  dispulationlsfilurotraba- 
tur.  Inierim  expendamus  uirum  hi  libri  Goustanliao 
Magno,  quod  ad  cognoscendum  eorum  tempus  con* 
ducere  poiest,  revera  nuncupati  fuerint. 

ARTIGDLUS  II. 


igi  inde  poiest  eosab  illo  compositos,  postquam  D  „,        f    .    ..     t      il       ^     .     *      .« 

1-     .  •    r.  II-        .         -K-  r  «^..e  s«  ^;«o      Vtrum  Lactantms  hos  Itbros  Conttandno  Magno\ 

/k<intiiliacal  in  Calliaa     alniii»    ihi    l.risnilfi    in  61118  ^ 


cupaverit  eumque  una  et  altera  oratione  aUocutut  stl. 

Duo  potissimum  in  his  divinarum  Institutionuui 
libris  occurrunt  loca,  ubi  Lactantius  Gonstantinom 
Magnum  compellat ,  hocque  opus  fausto  nomlnls 
ipsiu^  auspicio  incohaium  fuisse  lestiOcaiur.  Horum 
auiem  in  priore  aucior  ejus  perspicue  asserit  ilium 
cx  Romanis  imperatoribus  primum  fuisse,  qui  repu- 
diatis  gentilium  erroribus,  verum  Deuin  coluit,  ac 
restitutam  a  se  veram,  scilicet  Ghristi,  religiooem 
amplexus  est  (Lactant.,  1.  i,  c.  1).  Quamobrem  «i 
pollicetur  fore  ut  Deus  feliciutem  ei  tribuat ,  quan- 
diu  imperii  moderabitur  gubernaculum,  atqiio  iliod 


875  DISSERTATIO.  874 

senex  libcris  iratlat  suis,  quod  ipsc  juvenis  a  patrc  A  alque  in  priinis  Hieronymus,  qui  LacUnlii  opcra  sc- 


acccpil.  Nec  ininiis  asseveranier  promiuii  foie  ul 
pro  lam  egrcgio  pioque  facinore  dignam  a  Deo  mer- 
ccdem  accipint,  et  alii  in  aliis  lerrarum  pnrlibiis, 
advefsuin  Chrisliarios  tum  adlitic  s-evicnlcs,  tnnli 
sceieris  poenas  persolvant. 

In  secunda  vero,  quae  priore  longior  esi,  Con-lan- 
lino  imperalori  rursum  gralulntur,  qiiod  ad  humani 
gciieris  tulebm,  et  resiituendam  Chrisiiannm  rcli- 
gionem  a  Deo  excitalus,  nenio  amplius  nc  Chrisiiani 
quiilem  nomen  uili  exprobrarc  auderct,  ac  exslinciis 
ouinibus  lyrannis,  pericula  quain  plurima  viiaveril, 
solusque  lolius  mundi  (cneai  imperium.  Addit  porro 
onmes  Deuin  precari,  ut  ab  eo  proieclus  el  cuslodi- 
tus,  in  cjus  amore  perseveret  (LacL,,  /.  vii,  c.  26) 


dulo  reccnsuit,  nullibi  dixerinl  hoscc  Divinnrum  In- 
siilulionum  librosConsiamini  Mngni  inscripios  fuisso 
noiiiini,  aut  ilhim  in  cis  compellaiuiu.  Nam  idein 
ipse  Hieronymus  simili  sileniio  pralerivil  cui  pul- 
clicrrintus,  ul  ipse.  ait,  Lnclnnlii  de  Ira  Dei  libcr,  ct 
alius  de  Persccutione,  inscripti  nuncupalique  fuc- 
rint. 

Nec  cral  sanc  quod  insinret  Isxus  Lactnntiuni  ad 
hos  edendos  libros  coniptilsuin  fuissc,  cuiii  Chri^lin- 
norum  teinplum  nnno  Chrisii,  sicut  dixinuis,  502 
runditu&  diruium  vidissel ;  atquc  idcirco  illorum  edi- 
tionem  ad  illud  usque  dislulisse  lempus,  quo  Con- 
slantinus  Magnus  pacem  ccclcsiis  rcddidit.  Quid 
cnim  inirum  est,  si  tcmpus  illc  exspectaverit  magis 


Ai  IsLCus  ac  postea  Tliomasius   variis  raiionibus  B  opporiunum,  quo  vidclicct  piissimus  ille  imperator, 

'...■..^...   ^.,^t'.^w^^m  emixlAm   Amii!n/\  At  ciinnncii i I lO m         «ilAirv     I  ^nliii/i     «rkrkfitm     rav^khtl    r^.liriclinnic     nnfinliim 


primam  oraiioncm  spuriam  omnino  et  suppositiliam 
cssc  existimaut.  Primo  enim  ca  abesl  n  scplcm  Va- 
ticanis,  aliisquc  bcne  niiiUis  diversa  manu  cxaralis, 
et  aliis  impressis  codicibus,  ac  polissimuin  ab  om- 
nium  aiiliquissiino  manuscriplo  sancli  Salvatoris  Bo- 
noniensis  cxemplnri.Deindc  vcro  haic,  iiiquit,  oralio 
piignatcum  genuinis  Laclantii  libris,  quihiis  sigui- 
ficat  chrisiianos  tum  adhuc  pcr  totum  terrarum  or- 
bcm  ab  gentilibus  el  lyrannis  crudelissime  divcxari. 
Audistijam  recitau  a  nobis^superiuscjus  vcrba:  ne- 
quc  hxc  minus  perspicua  viilentur  :  c  Nemo  hiijus 
tanUie  bellux  immanitatcm  potcst  promerilo  descri- 
bcre,  quas  uno  loco  recubans,  tamcu  per  tolum  or- 
bem  dentibus  fcrreis  sajvii,  ct  non  Itniura  artus  ho-      ^^^  jjj-,  numero  3735  iioialur,  et  ab  aniiis  9U0  vidc 

niiuum  dissipai,  sed  et  ossa  ipsa  comminuit,  et  in  ^  . «  i..  »it..«/\  n.iiA.ki  /iiinn<i>tiii  r.iMiutii  Ph 

cineres  furit,  ne  quis  exstet  sepullurx  lucus  >  (/.  v, 


viclo  Licinio,  tnnlum  lavebal  Chrislianis,  quanlum 
Licinius  illc  adversus  cos  in  quibusdam  proviiiciis 
furebal  ac  b.icchnbalur? 

Mnjor  ila(|uc  ac  tota  pcne  difOciiltas  posila  vidc- 
tur  in  roanuscriptoruiii  cudicum  auctorilate.  Cou- 
slantiui  quippc  noinen,  ei  vcrbi  quibus  Lactanlius 
eum  alloquiuir,  penilus  onii^sa  suiil  in  anliquissimo 
Bononicnsi,  cl  aliis  diversa)  a;lalis  manuscripiis  co- 
dicibus,  ac  pluribus  ciiam  editis,  sed  in  aliis  lanien 
non  niinori  numeroinveniunlur.Nim  ut  quiiiquc  Va- 
ticauos,  aliosque  aut  prius,  aui  posterius  exaratos 
pr:€tereamus,  haic  omnia  exhibenliir  in  Floriacen- 
sis  olim  monasterii,  nuiic  regi»  bibliothccx  codicc. 


r.  II).  Atqui  in  illaadConslantinumMagnum  orutione 
tyranni  non  ubique,  sed  iii  quibusdnin  taiitum  orbis 
UiTVX  partibus  in  Christianos  s:evire  dicunlur. 

Verum  haec  spccie  verboque  tenus  rcpugnanlia, 
non  mulium  alios  morantur.  A  nobis  siquidem  jam 
observatum  est  dupliccm  a  Lactantio  denoiarl  Chri- 
stianorum  acerbissimam  vexationem,  imani  a  Diocle- 
tiano,  allcram  a  Licinio  cxoiiatam,  ac  priorem  qui- 
dem  praeteriiain ,  posleriorem  vcro  prajsenlera.  Si 
ergo  aUcubi,  ul  in  cilalo  loco,  dc  illa  eliatn  uti  adhuc 
praesente  loquatur,  ibi  non  historici,  sed  oratoris  se- 
quilur  raorera,  a  quo  res  prxieritic  laraqiiara  prae- 
sentes  non  raro  exhibcnlur.  Sufficit  autem  ad  uirara 


lur  exaiahis.  lu  altero  auteai  quondam  Claudii  Pu- 
teani,  jara  vero  regix  ejusdcm  biblioihecas  numero 
3756  ab  annis  circiter  800  dcscripio,  ea  Laclantii  ad 
Consiaiitinum  alloculio  non  quidem  occurrit,  sed  in 
illo  hic  legitur  libri  secundi  tilulus  :  c  Incipit  liber 
sccundus  Laciantii  Caicilii  Firmiani,  de  Origine  er- 
roris,  ad  ConsUniinum.  i  Neque  id  lcmerc  ab  ama- 
nuensi  librario  scriptura  puiavcris.  In  eodein  etcniin 
codicc  idera  Conslantini  nomcn  sic  inilio  libri  tcrlii 
prffiQgitur :  t  Vellem  mihi,  Consianline  imperator, 
quoniam  veriias,  elc  •  Similiter  et  qiiarii  initio  : 
c  Cogitanii  mihi  ,  Constanline  imperator,  ei  cuin 
animo,  etc.  •  Rursus  vero  quinii  exordio  :  c  Non  cst 
apud   me  duhium,  Coiisiantine  impcrator,  quin  hoc 


autem  ad  uiram-      ^^^^^  ^j^   ^  Longioris  ei  foriasse  parura  uiilis  opcrae 
que  recte  dlslinguendam,  ut  unius  elapsum,  aherius  ^  ppg{iu,n  foretalios  oiniies  enumcrarc  codices,  in  qui- 


praisens  iiidicelur  tempus.  Nihil  porro  vetnt,  quo- 
roinus  Liciniana  persecutio,  non  ubique  saeviens,  de- 
signari  potuerit. 

&linoris  procul  dubio  ponderis  illud  esl,  quod  ur- 
get  Isaeus  Lactantium,  ubi  celeberrimos  raeraorat 
Chrisiian»  religionis  defensores,  nullura  Arnobii 
praceploris  sui,  qui  eodcm  ac  ille  lempore  causam 
Christianorum  ageba',  hnbuisse  sermoncm.  Ralioiies 
cniin  rcddidimus,  cur  Arnobium  prjctermiseril,  vel, 
si  velis,  pepercerit  nomini  ejus,  ac  vcnerandac  scm- 
per  magisiri  dignitaii  (supra,  c.  3,  art.  2). 

Nequc  eiiaro  validius  videlur  aliud  ejusdem  Isaii 
argomcntum,  inde  peiitura,  quod  varii  scriplorcs, 
Patrol.  VI. 


bus  ea  orania  legunlur.  Nam  et  horum  codicum  hia- 
jor  esl  numcrus,  sed  non  plures  diu  ante  vulgatas 
typis  editiones  scripti  sunt. 

lu  hisce  porro  editionibus,  ubi  Conslanlini  nomeii, 
et  Lacunlii  ad  eum  serrao  rcperiuntur,  prior  nomi- 
nanda  est,  qu»  Rom»  ex  domo  Peiri  de  Maximo, 
anno  1468 ,  prodiit.  Legitur  quoque  in  cdilioiic  Bc- 
lulcii  anno  1563  et  aliis  plerisqtie  omnibus.  Tho- 
masius  vcro  in  illius,  quam  anno  1570  publici  juris 
fecit,  noiis  observat  hanc  Laciantii  ad  Coustanti- 
nura  oraiionera  ab  duobus  Bononiensibus  elquinqiic 
Vaiicanis  abcssc,  quara  idcirco  Isseus,  quemadmq^ 

28 


875  DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS  '^6 

dum  Consianiiiii  nomcn,  cx  Lacianiii  lextu  poslea  A  lur  :  in  aliera  asseritur  eos,  dalis  scelerum  suorum 


abslulit. 

Non  dubium  iiaque  est  quin  lanla  mannscriplo- 
rum  codicum  discrepantia  suspensum  teneat  pluri- 
monim  animum,  nc  in  unam  citius  inclinet,  quam  in 
alteram  partem.  El  certe  si  major  Bononiensis  co- 
dicis  antiquitas  aliis  pra^ponderare  videaiur,  aliorum 
tamen  in  Galliis  descriptorum  xtas,  quse  uno  vel 
altero  lantum  sxculo  posterior  est,  suum  habet  pon- 
dus,  suamque  auctoriiatem.  Huc  accedii,  qiiod  nulla 
videatur  ratio  cur  ea  Laclaniii  oraiio,  et  Constan- 
tini  nomen  liis  libris  aut  adjicerentur  aut  tollercn- 
tur.  Nibil  quippe  baec  conducunt  ad  Lactantii  pro- 
posilum,  atque  iis  addiiis  aut  deletis,  nec  minus  in- 
tegri  sunt  ejus  libri,  nec  meliores  aut  pejores.  Po- 


poenis,  jacere  profligatos,  solumque  Constantinufn 
summa  rerum  poiiri.  Nonne  autem  inde  concludi 
baud  absurde  potest  hanc  secundam  oraiionem  kup- 
posititinm  esse,  ac  vero  Lactaniii  textui  tam  prxpo- 
slere  insutam,  quam  aliera  genuina,  atque  ab  ipso 
reapsc  profecia  baud  immerilo  videlur  ?  Quod  si  res 
ita  se  babeat,  dicendum  erit  bos  divinarum  Institu- 
tionum  libros  a  Lactaniio,  uti  dixirous,  ediios  esse 
anno  3:20  aut  3:21,  qiio  tempore  jam  suscepUB  erant 
Licinium  inier  et  Constantinum  inimicitiae  ac  simul- 
tates,  el  ille  in  cbrisiianos  saeviebat.  Verumtamea 
quia  falsarii  et  velustissimorum  codicum  corruptores 
tanta  temerilate  nefarias  manus  libris  Lactaniii  in- 
ferre  ausi  sunt,  quid  de  bis  orationibus   statui  de- 


stremo  non  ignobiles  critici  Lactantianum  styluni  B  beat,  expendas  velim,  et  pronunlies.  Interim  vero 


agnoscunt  in  ea  oraiione,  quae  tolli  facilius  potuit, 
quam  adjici. 

Verum  majoris  forsitan  ponderis  forent  haec  ar- 
gumenta  ,  siplura  non  essent  alia  fragmina,  qux 
fraudulenter  iisdem  Divinarum  Insiitutionum  libris 
inserta  videntur.  Praeter  alia  quippe  plura  de  quibus 
mox  agendum,  altera  certe  Lactantii  ad  Constanti- 
num  oratio,  priore,  uti  animadvertimus,  longior, 
sub  finem  totius  operis  in  quibusdam  ediiionibus 
lamquam  genuina  legilur,  et  in  quibusdam  aliis  re- 
jecta  est  ad  marginem  (L  vii  InsL ,  c.  26).  Sed  eam 
Isxus  neque  in  duobus  manuscriplis  Bononiensibus, 
neque  in  duodecim  Vaiicanis,  neque  in  cxteris  quos 
ipsi  videre  licuit,  se  invenisse  profitetur.  Neque  alii 
ctinm,  poslerioribus  iii  Anglia,  Canlubrigiae,  et  Oxo-  ( 
nii  editioiiibus  prxfecti,  illam  iii  iis,  quibus  usi 
fucrant,  manuscriptis  Anglicanis  repercrunt.  Abest 
quoque  a  Romana  editione,  divulgala  anno  4468, 
et  ab  eo,  quem  nos  accurate  recensuimus,  codice 
manuscriplo  rcgix  bibliotbecre,  numero  3736,  ab 
annis,  ut  diximus,  circiter  800  exarato.  De  aliero 
auiem  nntiquiore  ejusdem  bibliothecae  exemplari 
nibil  statui  poiest ;  quando  quidem  uliima  ejus  folia 
post  medium  caput  nonum  libri  septimi  avulsa  aut 
deperdiia  fuere. 

Cumitaque  h.iic  oratio  sive  allocutio  tot  aniiquio- 
rum  codicnm  auctoriiate  desiiluntur,  nonne  inde 
haud  incerto  confici  potest  illam  omniiio  spuriam 
esse  et  adulterinam  ?  At  si  baec  notha  est,  et  conficia 


alia  borum  librorum  loca  examinanda  sunt,  quae  si- 
militer  spuria  ,  aut  etiara  depravaia,  et  adulterata 
fuisseperbibentur. 

ARTICCLUS  III. 

De  fragmenlit    ptaribu$  qucB  spuria  tndenluft  et 
Lactanlii  textui  proBpostereinserta. 

Omnibus  scripla  Lactantii  legentibus  obviam  mulla 
vcniunt,  quae  in  illius  textum  perperam  intrusa  plu- 
rimis  non  prorsus  immerito  jure  videnlur.  Primum 
iliud  est  :  c  Sicut  mater  sine  exemplo  genuit  aucto- 
rem  suum,  sic  ineflrabiliter  pater  genuisse  credendus 
est  coaciernum.  De  matre  nalus  est,  qui  ante  jam 
fuil ;  de  patre,  qui  aliquando  non  fuit.  IIoc  fides 
crednt,  iiitelligentia  non  requlrnt.  Ne  aut  non  in- 
veniiim  putet  incredibile,  aut  reperlum  non  credat 
singulare  i  {Lactant,,  L  ii,  e.  8  et  9).Multi  autem 
bo^c  ab  insulsissimo  quodam  scriptore  praepostere 
oninino  addita  existimant.  Nam  Isaeus  nos  admonuit 
ca  deesse  in  antiquissimo  Bononiensi,  octo  Yatica- 
nis,  aliisque  optimis  codicibus.  Alii  vero  annou- 
runt  illa  quoque  ab  iis  abesse,  qtios  ad  castigan- 
dam  horum  Laclantii  librorum  editionem  prae  ma- 
nibus  babebant.  Desidernntur  eliam  in  duobus  vetu- 
siioribus  regi.%  biblioihecaH  exemplaribus  ab  tnnis 
900  et  800  exaratis. 

Deinde  vero  quisqiiis  ea,  qnge  fragmentum  antece- 
dunt  et  sequuntur,  vel  levissime  legerit,  confeslim 
comperiet  eo  Lacianlii  sermonem  plane  turbari.  Aper- 


ab  aliquo  nugatore,  cur  non  et  alin  prior  ?  Sed  par  D  tam  insuper  anltnadvertimus  in  hoc  lametsi  brcvis- 


omnino  non  videlur  rntio.  Secunda  elenim  lidec 
oratio  longe  majorcs  suppositi  additnmenlinotas  prae 
se  fert,  quam  prima.  Haec  quippe  in  multis,  uii  jam 
observavimus,  exstat  tam  antiquioribus,  quam  re- 
cenliortbus  manuscriptis,  illa  in  paucisslmis,  iisque 
aciatis  ultimae.  Deinde  vero  posterior  non  tanium 
buic  prtori,  sed  ipsimet  genuino  Lactaniii  textui  ad- 
versatur.  In  illa  quippe,  uli  observaium  esl,  scriplor 
dixit  cbrisiianos  in  magna  sallem  mundi  parlehor- 
rendis  suppliciis  lorquari,  cnedi  ct  necari  :  in  hac 
e  contrario,  qui  Dei  nomen  vitio  verleret  Cbristia  - 
nis,  esse  neminem.  In  prima  tyranni  et  Christianic 
rcilgionis  hostcs  infensissimi  tum  imperasse   dicun- 


simo  additnmento  repugnaniiam.  Nam  ibi  Filius  Dei 
Patri  suo  coaeternus ,  ei  nihilominns  aliquando  iion 
fuisse,  sive  non  coaeternus  asseriiur.  Scimus  quidem 
a  Betuleio  observatum  in  secnnda  editione  Romtna 
legi  :  c  Qui  atiquando  non  defuit,  >  Sed  quis  non  vi- 
deat  hanc  emendaiionem  a  scriptore  aliqno  oculttiore 
factam,  uttollereturtamevidenscontradictio?  Recte 
ergo  verba  illa  in  aliis  editionibus  steliuiis  inclusa , 
melius  in  aliis  ex  texlu  ad  marginem  rejecta,in  notis 
spuria  esse  animadveriunlnr.  Non  desunt  tamen  doctl 
quidam  viri,  qui  hasc  genuina  esse  ac  catholico  sensu 
dicia  exisiimant.  Sed  illorum  rationes  infra  examina- 
bimus,  ubi  de  Filii  Dei  diviniute  agemus. 


g77  niSSFRTATIO,  878 

^Ncc  muUo  posi,  iibi  Lactanlius  de  reruui  omuium  A  vigore  desoivil.  Omnes  porro  angelos,  quorum  prlu- 
crealione  dispulare  inoipll,  odjecla  simililer  videlur 


liaic  periodus  :  Fecit  in  principio  bonum  et  malum^ 
id  plane  quid  sit ,  apertius  expHcabo ;  ne  quis  me  ita 
loqui  arbitretur ,  ut  poetas  solent ,  qui  res  ineorporaies 
quibusdam  figuris  quasi  visibilibus  comprehendunt , 
eum  prmertim  ipsum  adhuc  nihil  esset.  Tola  enlm- 
vero  lixc  periodus  plaiie  inconcinna ,  et  Laclanllo 
prorsus  iudigna,  ab  plerisque  omnibus  ediliouibus 
rcjecla  esl;  lum  quia  in  manuscripiis  Bononiensibus, 
undecim  Yalicanis,  aliisque  ([uamplurimis  nou  invc- 
nilur;  lum  quia  Manichaei  errores  redolere  phiribus 
visa  est.  Nos  tamen  illam  legimus  in  anliquiore  ma- 
nuscriplo  codice  regiaebibIiolhecae,quinumero3735, 
sed  non  in  altero,  qui  sequenti  numero  notatur.  At 
inde  nibilominus  colligitur  ]am  a  longo  tempore  eam  b 
Lactanlii  nostri  textui  fuisse  inepte  adjeclam.  Neqiie 
immerito  qiiidem.  Nam  hxcverba  ibi  Lactaulii  ser- 
monem  perturbant  et  confundunt.  Nonnulli  prxterea 
addunt  his  verbis  significari  Deum  fecisse  bonum  el 
nialum,  non  modo  ante  creaiionem  muiidi,  sedetiam 
ante  Filii  sui  generaiionem.  Si  res  ita  sit,  nihil  pro- 
fecto  doctrinae  Lactantii,  ut  postea  ostendemus,  niagis 
conirarium  (ingi  poteral. 

Paulo  post  in  vetusiiore  codiee  regio  media  inier. 
haec  verba  :  Tam  etiam  eharus  es(,  et  ista  :  Munc 
ergo  ex  bono  per  se  malum  elfeetum^  Grmci  dia^olov, 
hxc  interjeeta  fuere  :  Etiam  charus  esi.  De  quo  nunc 
parcitu ,  quod  alio  loco  et  virtus  ejus,  et  nomen ,  et 
ratio  enarranda  nobis  erit,  Interim  de  hoc  uberius^  ut 


cipcs  erant  illi  duospiriius,  fuisse  in  principio  pares, 
et  ejusdem  apud  Deum  conditionis. 

Et  ba^c  quidem  iii  itoc  longiori  .sane  addiiamento 
cnarrantur.  Sed  Isaeus  asserit  illud  non  repcriri  in 
anliquissimo  Bononiensi  codice ,  neque  in  duodecim 
Vaiicanis,  aliisqiie  pturimis.  Spark.  vero  notat  illud 
eliam  aiicsse  ab  Anglicanis  ,  quorum  copiam  Iiabuil, 
excepto  tamen  Bulliosensi.  Deesl  quoque  in  editiono 
Romnna  anno  1568  divulgaia,  et  aliis  emendaliori- 
bus,  quemadmodum  et  in  pervetusto  regio  exemplari 
numero  3756.  Fatemur  quidem  illud  a  nobis  inven- 
tum  iu  altero  antiquiori  numero  5735,  sed  hoc  ad 
marginem  addito  carmine  : 

Qui  legis  hxc,  leclor,foveas  iaqueosque  caveto. 

Piitavit  itaque  librarius,  aut  codicis  emeiidaiioni 
prxposilus ,  in  hoc  fragmento  venenum  propinari 
Manichaeorum,  qui  duo  principia,  ununi  bonum  ,  et 
malum  alterum  imperite  prsedicabant.  Eadem  fuit 
opinio  Isxi,  qui  in  noiis  suis  observal  impium  illud 
dogma  numquam  alibi  clarius  adslrui.  Spark.  taroen 
Betiileium  casligai,  quod  in  suis  ad  bunc  locum  com- 
mentariis  scripseril  Lactantium  ibi  pugnarc  contra 
errorem  Origenistarum  et  Manichacorum,  qui  Deum 
maii  auciorem  esse  voluerunt.  Caeterum  Betuleius 
hoc  additamentum  asteriscis  voiuit  includi,quia  illud 
aut  adulterinum,  aut  saliem  plane  dubium  esse  arbi- 
trabaiur.  In  eoautem  moriiferum  aliquodManichxo- 
rum  virus  versute  et  subiiliter  insinuari  inde  colligi 
potest ,  quod  illius  auctor  aperte  pronuniiat  Deum 


dispositio  divina  noscatur ;  quia  nec  bonum  inieUigi  C  fccisse  bonum  et  malum.  Sed  quoniam  duriora  vi- 


sine  malo  potest^  ncc  malwn  ceque  sine  bono,  et  sa- 
pientia  boni  malique  notitia  esi.  Hunc  ergo  matum 
npiritum,  Crceci  $ta6o>ov,  etc.  Sed  hsec  neque  in  allls 
manu  exaraiis  codicibus,  necin  editis  pluribus  occur- 
nint,  nec  uUus  scriptor  aliciibi  se  ea  legisse  annota- 
vit.  Si  ergo  genuinum  est  hoc  fragmentum ,  pecca- 
runt  profecto  ii,  a  quibus  avulsuAi  aut  omissum  fuit. 
Si  spurium  et  nothum,  multo  nequiores  suni,  qui  11- 
lud,daia  opera,textui  Laclantiano  inserere  ausi  sunt. 
Paucissima  vero  post  verba ,  et  ante  hsec  :  Exor- 
sus  igitur  DeuSf  elc.  iiiterpositum  est  aliud  addi- 
tamentum,  caeteris  multograndius,  et  cujus  longitudo 
illud  integrum  a  nobis  describi  non  sinii.  Ibi  auiem 
scriplis  traditum  legimusmundunvaDeo  creatum,  ut 


deri  poteraiii  haec  verba,  ul  ea  corrlgeret,  aut  miti- 
garet ,  pauio  post  addidit :  Et  quoniam  fas  non  erat 
ut  a  Deo  proficisceretur  malum  (  neque  enim  contra  $e 
ipse  [aceret ) ,  illum  conslituit  malorum  inventorem  ^ 
quem  cum  faceret,  dedit  iUi  ad  mala  excogitanda  tii- 
geninm  et  asiutiani ;  ut  in  eo  esset  et  voluntas  jprava^ 
et  petfecia  nequilia ,  et  ab  eo  contraria  virtutibus  suis 
voluU  oriri,  eumque  secum  contendere^  utrumne  ipse 
plus  bonorum  daret ,  an  iUe  plus  malorum.  Verum 
quid  hac,  inquiet  aliquis,  subdola  emendatione  volpjt 
sibi  versipeilis  ille  scriptor?Nonnelegerai  quae  paulo 
aiite  al)  i|>so  Laciantio  nostro  vere  scripia  sunt ,  a 
Deo  faciuin  altcrum  spiritum,  in  quo  indoles  divinac 
slirpis  non  rcmansit :  Itaque  suapte  invidia ,  iuquit. 


rebus   contrariis   sibique  repugnantibus  constaret ;  D  tamquam  veneno  infectus  est ,  et  ex  bono  ad  maluni 


factos  etiam  duos  spiriius,  unum  bonum,  pravum  al- 
terum,  ut  in  illorum  polestate  essent,  qux  iu  mundo 
8ibi  invicem  advcrsantur.  Similiter  Deus,  uii  ibidem 
asseritur,  hominem  creaturus,  bonum  fecitet  malum, 
ul  virtus  esse  posset.  Quia  tamen  fas  non  est  malum 
a  Deo  proficisci,  ille  constiluil  spiritum  pravum  ma- 
loruin  inventorem,  deditque  iUi  ad  mala  excogilanda 
ingenium  et  aslutiam ,  ut  in  eo  esset  et  voluntas  pra- 
va ,  et  perfecla  nequitia,  Ambos  aulem  illos  spiri- 
tus  ad  certamen  sic  composuit ;  ut  alierum  pracpo- 
auerit  bono ,  ei  malo  aUeruin.  Posiea  creavit  mulios 
angelos  repugnantis  naturce ,  qualis  deoruin ,  quorum 
pars  post  mundum  couditum  a  coelesiis  substantise 


transcendit ,  suoque  arbitrio ,  quod  a  Deo  iUi  Uberum 
dalum  fueratf  contrarium  sibi  nomen  adscivU,  Unde 
apparet  cunctorum  malorum  fontem  esse  livorem. 
Noiiue  haec  uti  orthodoxa,  iia  saiis  clara  et  perspicua 
erani?  Quid  opus  erat  obscura  et  malitiosa  aliqua  in- 
terpreiatione  ibidem  paucas  post  lineas  adjecta? 
Quantumvis  autem  illa  bono  aliquo  sensu  explicari 
possit,  cui,  amabo  te,  credibile  fiei  omnia  hxc  plaoe 
inutiliierab  Lactaniio  fulsse  adjuncta? 

Pra^tcrea  iu  hoc  additamento  duospiritus,  qiios 
Lacianiius  a  Deo  primum  crcatos  memorat,  dicuotur 
angelorum  principes.  Atqui  in  iibro  quarto,  ad  quem 
illius  additamenli  auct«t  wi%mN5cx^\^\^^  W^^'^'*»'' 


87#  DE  DIVINIS  INSTITUTIONIBUS  8S0 

Laclaniio  appellatur  verus  DeiFilius  {lib.  iv,  cap,  6  c(  A  spurium  ,  ct  Laciantio  supposilum  esse  indc  confici- 


7).  Ad  lixc  vero,  angeli  in  eodem  fragniento  fin- 
guiitur  non  unius ,  sed  repugnanti$  natnm ,  quali^ 
deorum.  Sed  tii)i ,  quxso,  Laciantius  ila  umquani 
locutus  csl?  Quid  ctiam  quod  scriptor  ilie  al)  Lac- 
lanliaui  sermonis  imitalione  iia  recessil  ul  duas  in« 
tra  lineas  lixc  verba,  exorsug  est  [abricam  mundi, 
repetantiir.  Denique  quanlum  hoc  addilamcuio  male 
iDlerruinpilur  oratio  Lactantii,  tautum  ilio  sublaio, 
iota  sibi  cobaeret,  et  aptissime  conneciiiur. 

Aliud  porro  fragmentum,  praecedentc  longius  in 
libro  septimo  exhibeiur  (lib,  vii,  cap.  5).  Auclor  au- 
tem  illius  declarat  in  aliis  libris,  et  pauloantea  se  iis 
respondisse,  qui  objiciebant  culpam  hominis  refun- 
dendam  in  Deuro,  qui  roalum  sicuti  et  bonum  fecit. 


tur,  quod  illud  Isa^.us  in  codicibns  Bouoniensibus,  duo- 
decim  Yalicanis,  ctatiis,  Spark.  vcro  in  ouniibus  An- 
glicauis  arnrmant  non  inveniri.  Neque  a  nobiseiiam 
repertum  est  in  velusto  codice  regio  numero  575G. 
De  alio  autem  anliquiore  nihil  slaiui  potcst,  quia  ibi 
decurtalum  mutilalumque  fuii.  Omillilur  qiioque  in 
aniiqnis  editionibusRomana,  Florenlina  ,  Antner- 
piensi  el  aliis  melioribus.  Betuleius  vero  siispicatus 
est  illud  a  Gryphio  omnium  prirno  typis  ediium. 

Quapropter  a  plurimis  repudiatur  tamquam  adul- 
lerinum.  Quidam  vero  suspicaninr  illiid  fabricaium 
esse  a  veteratore  quodam,  ingenioso  aeque  accallido, 
qui  Laciantii  stylum  recte  imitatus  cst.  Sed  hoc  pro- 
cul  dubio  non  fuit  difficile  homini,  qui  sua  dicia  es 


Pneterea  nulla,  iuquit,  posset  esse  virlus,  nisi  Deus  B  variis  ipsiusmet  Laclantii  libris  collegerat.  Nobis  ta- 


diversa  fecisset.  Sublato  enini  malo,  bonum  eiiam 
tollilur.  Fecit  igilur  Deus  bonuni  elmalum,  ut  virtu- 
tem  excrciiaiione,  et  de  malorum  conflictatione  red- 
deret  perfectam.  Nulla  enim  sine  hoste  et  certamine 
victoria  csi.  Quemdam  vero  coutra  argumentantcm 
Sic  inducit :  Si  bonum  aine  malo  €$$e  non  potest, 
quomodo  primum  hominem  dicis  ante  offensum  Deum 
tit  iolo  bono  (uisse,  aut  postea  in  solo  bono  fulurum  ? 
Huic  iiaqiie  continuo  respondet  se  hanc  qiixslionem 
in  prioribus  librisprsetermisisse;  ut  ibi  opportuniori 
loco  illa  disculcretur.  Qiiapropter  ut  eam  nunc  soU 
vat,  docet  primo  hominein  conslarc  corpore  terrcno, 
et  aniina  leniii,  sed  cetcrna;  qu:r  cum  sibi  contraria 
sint,  necessc  est  hominem  bono  el  malo  essc  ob* 


men  facile  non  persuadebitur  tot  uno  fn  loco  adhibi- 
las  a  Laclantio  comparationes,  quot  iste  iugessit  in 
primaro  hujusce  fragmenti  partem.  MuIlo  autem  mi- 
nus  pulamus  eurodem  Lactantium  illa  usum  fuissc, 
quae  desumitur  ex  Circo,  contra  quem  tam  vehemcn- 
ter,  et  jure  tam  merito  declamat.  Prseterca  illc  non 
obscure  siguificat,  qusc  in  prima  fragroenti  illius  p.irle 
dispiitantur,  jam  satis  a  se  fuisse  tractata  :  At  enini, 
inquit ,  jam  sospe  dictum  esi  virtutem  nullam  fuisse 
fuluram  ,  ntst  haberet ,  quce  opprimeret  {Lact.  cap. 
22).  Auctor  vero  bujus  additamenti  palam  declarai, 
aut  poiius  fingit  se  haec  levitcr  attigissc,  quainvis  ca 
qux  ibi  scripsit,  ex  quinlo  ac  praecipue  ex  sexto  Di- 
vinarum  Instilulionum  libro  dclibaveiit  {lib,  v,  cap. 


noxium  :  Animcc  autem^  inquil,  adscribitur  bonum,  C  7  et  21 ;  lib,  vi,  cap.  15;  lib,  n,  cap.  12;  lib,  vii,  cap. 


quia  indissolubilis  est ;  corpori  autem  malum,  quia 
fragile  est.  Quaroobrcm  bonum  ct  malum  Fcpa- 
rari  non  possunt ,  nisi  anima  a  corpore  separetur. 
Porro  autem  boni  malique  notitia  simul  primo  homini 
data  est :  sed  cum  esset  in  bono  tantum ,  id  ipsum  6o- 
num  esse  ignorabat,  Asl  ubi  primum  perccpit  boni 
et  mali  intelligenliam,  de  beaiitudiiiis  loco  iu  com- 
munem  orbem  relcgatus  est;  ui  cxperirctur  bonum 
et  malum,  quorum  naturam  agnoverat.  Uude  apparet 
horoini,  ut  honum  a  malo  discernat,  daiam  essc  sa- 
pientiam,  qunc  sine  malostarc  non  poiesi. 

Primus  aulcm  homo,  pergil  ille,  quamdiu  fuil  in 
solo  bono,  vixit  sicut  infans  boui  et  inali  ncscius. 
Sed  non  potesi  csse  sapiens,  ct  sine  ullo  malo  beatus 
anle  animx  corporisqiic  separationem.  Tunc  enim  D 
sicut  corpus  iia  ct  malum  concidet,  atque  solum  bo- 
num  cum  aniina  bcaia  scmper  permanebit.  Sic  crgo 
Deus  homiucm  in  hac  vita  incdium  in!er  uirumque 
posuit ,  ut  hnbcrct  boni  vel  inaii  sequendi  licentiam. 
Sed  qiiia  inala  bonis,  et  bonis  ntala  apparenlia  per- 
mixta  sunt,  ofncium  sapientia;  desideratur;  quo  plus 
meute  videamus,  quam  corpore.  Cum  aiilem  id  diffi- 
cile  et  rarum  sit,  ideo  sapiens,  qui  fragilia  bona 
cbntemnit;  ct  Christiauns,  qui  pro  fide  nec  tormcnta 
nec  morlem  rcciisat,  pro  slulto  habetur.  Ilomo  crgo 
a  Deo  factus  est  inortaIis,et  malis  subjectus,ut  viriu- 
tem  capcret,  eique  virius  darel  immorialitatem. 

Atque  ita  disputat  auctor  hajus  fragmenti.  Ai  illud 


4  ^i  5;  lib,  de  Ira  Dei^  cap,  15).  Nec  potiori  ralione 
dicere  poterat  quaestionem  de  homine,  qui  sine  malo 
esse  non  potest ,  in  superioribus  libris  fuissc  pro^ier- 
missam.  Qux  cnimvero  ibi  protulit,  hxc  pleraque 
oinnia  ex  secundo  et  septimolnstitutionum,  nique  cx 
libro  de  Ira  Dei  excerpla  fuisse  quivis  facile  cogno- 
scere  poicril.  Scirous  quidcm  librum  de  Ira  Dei  a 
Lactantio,  ut  fusius  infra  ostendemus,  editum  fuisse 
post  sepiem  Divinarum  Institutionum  libros,  ubi  hoc 
additamenlum  legimus.  At  certc  si  ibi  ab  eoscriptum 
fuisset,et  tanta  cura  hanc  solvisset  quxstionem,  cerlc 
in  libro  de  Ira  Dci,  ubi  earo  retractavit,  non  omisis- 
set  nos  solito  suo  more  ad  bunc  locum  mitlerc,  aul 
aliquam  illius  facere  mentionem. 

Porro  autero  etiamsi  Isaeus  illud,  sicut  supcriora 
fragmenta  rejecerit,  necpassus  sit  ea  in^Laciantii 
lextu  typis  mandari ,  solius  tamen  Bononiensis  codi- 
cis  aucioriiate  fretus  hxc,  ubiLactantius  de  Cypriano 
disserit,  iHius  insernlt  texlui :  Vnde  apparet  diser" 
tissimo  et  doclissimo  viro ,  quantum  ad  sacrilegos  al- 
tinet  refellendo$,  non  facultatem  dicendi^  $ed  consitium 
defuisse  in  eo  prcecipue ,  quod  Demetrianum  veritatis 
expertem,  non  ratione  prudenlias  humanas^  qua  uti 
in  principio  debuit^  sed  auctoritaie  ccelestium  prcB^ 
ceptorum,  quorum  ille  se  hostem  fatebatur^  exstinxU 
{lib,  V,  cap,  i),  At  ibi  solita  Isaci  desideralur  diligcnlia, 
qui  nobis  expressc  non  edisseruitquo  in  manuscripto 
Bononiensi,  an  in  vetustissimo,  autaltero  receniore 


881  DISSERTATIO.  882 

liapc  scripla  sini.  Tametsi  vero  in  priore  exslarent,  A     Sed  vide,  qiixso,  insolilam  pline  hominis,  cui  cri- 

lici  nomen  tanto  in  amore  et  deliciis  est,  sagaciiatero. 


numquid  iilins  solius  aucloritas  prae  creieris  omnibus 
valere  debcbit?  Nonne  ei  in  eo  sunt  aliqiia,  sicut  in 
aliis,  librarii  erraia  ?  At  illud  alicnjiis  scriploris  esse 
additamentum  inde  patet,  qiiod  eadem  de  Gypriano 
postea  elelegantius  dicaniur.  Vero  autem  similenon 
est  Lactantiiim  censuisse  repetenda  esse  hocc  injiiriosa 
verba,  qiix  de  lam  exiinio  scriptore  non  jiirc  prorsus 
merito  dicta  vidimus.  Nonne  ergo  mullo  verisimilius, 
nedicain  ceriius,  est  hanc  rcpeiitionein  oscilanli  li- 
brario  esse  adscribendam?  (Lact.  cap,  4.) 

Denique  vir  cl.  Stephanus  Balusius  {Batui.  lib.  ii, 
BlncelL  pag.  46)  aliud  breve  de  extremo  judicio 
fragmentum  edidit,  quod  quidem  in  codice  1095  Col- 
bertiiix  Biblioibecx  posl  septem  Divinariim  ln$iiiuti(h 
num  libros,  ct  anle  libruni  de  Ira  Dei  descriptum  in- 
venerar.  Codicis  autcm  hiijus  aucloritate  fullus,  exis- 
timavitillud  a  Lactaniio  revera  profectum  fuisse. 
Baluslum  seculus  est  Thomas  Spark.,  qui  illud  pos- 
tea  ex  duobus  Anglicanis  codicibusin  ediiione  Oxo- 
niensi  typis  excudi  curavit.  Nos  vero  duos  aiios,  de 
quibus  paulo  post  agendum,  in  Coibertina  bibliotheca 
vidimus,  ubi  eiiam  idem  frngmeiitum  eodem  modo 
reperitur.  Verum  quoinodo  fieri  potuit,  ut  illud  in  his 
tantum,  quac  profecto  recentissima  sunt,  exemplaribus, 
nou  aulem  in  aliis  longe  pluribus  et  anliquioribus  oc- 
currat?  Cur  etiam  in  hisce  manu  tam  recenti  scriptis 
libris  suo  in  loco  desctipium  non  fuil?  Nonne  inde 
coiicludi  polesi  nullam  esse  ratioiiein,'cur  illud  ex 
Laclantii  noslri  potius  quam  alierius  auctoris  libris 
transcriptum  dicatur  Y  Ut  ut  sii,  lanti  breve  hoc  frag- 
mentum  non  est  momenti,  ut  in  illius  inquireiido  pa- 
rente  diuiius  deiineamur.  Nihil  novi  enim  nobis  sup* 
pedilal,iii»i  Helise  Thespilis  nomen,  qui,  ut  ibi  tradi- 
lur,  /?d6(mss.  duoAnglicani,  fidem)  JudaiorumAnli' 
chrislum  persecutus  est.  Sed  vereor,  ne  ei  lia»cverba 
cum  iis  non  convenire  possint,  qua».  Lactaniius  ei  iii 
libroseplimo  Iiislilutionum,  cl  in  epilome  de  Judlcio 
extremo  scriptis  tradidii. 

At  miruin  sane  quaiiia  conridentia  recenlior  quidam 
crilicus  (Simon.  EpisL  xxv  selecL  Rolcrodami,  anno 
1701)  in  una  ex  selectis  suis  episiolis  asseruit  hxc 
omnia  fiagmenta,  de  quibus  hactenus  disputavimus, 
genuina  esse  ac  sincera,  alque  a  Laclaulii  textuab 
iis  fuisse  amputaia,  qui  in  monasteriis  olim  codicum 


veicrum  praieranl  emendalioni.  Nos  vero  ibidemmo-  d  qualuor  supra  nonagmta 

nitos  csse  voluit  fore  ut  in  aliera  epistola,  ne  in  hac 

longior  esset,  eadem  tantummodo  fragmenla  exa- 

miiiet.  An  fidem  liberaverit,  nobis  est  incompertum. 

In  ciiaia  auiem  cpisiola  fateiur  ea  addiiamenia,  in 

quibus  Manichaeorum  errores   deprehenduntur,  in 

mcliorum  codicum  manuscriptorum  parte  noii  inve- 

niri.  Sed  audacter  affirmal  a  mullis  saeculis  emenda- 

lores  horuin  codicum  ex  aucloruin  textu  haecetalia 

plura  sustnlisse,  qnac  sibi  orAodoxa  non  videbantur. 

Denique  haud  dubiianter  asseverat  Laciantium,  qui 

Iheologicis  dogmalibus  nostris  non  pcrfecie  iinbulus 

fuerat,  poiuisse  f;»Isis  Manichxorum ,  a  Gnosiicis  oriuii- 

doruui,  infici  opinionibus.  f  w 


novumqiie  profecio  argurnontandi  genus.  Lactantius, 
ait  vir  ille  criiiciis,  potuil  Manichaeorum  erroribus 
coimininari ;  ergo  his  revera  coinquinatus  est ;  ergo 
illa,  de  quibus  agiiur,  scripsitfragmenta;  ergo  mona- 
chi  codicum  emendalores  illa  amputaverunt.  0  di- 
gnam  cerie  tanio  criiico  argumentationem !  Sed  ut 
Uinti  sceleris  monachos  accusaret,  prius  ipsi  proban- 
dum  erat  Lactantium  his  Manichaiorum  erroribus  re- 
vera  fuisse  contaminatum,  deinde  scripta  esse  a 
Laciaiitio  illa  additamenta,  ac  quando  a  monachis 
avulsa,aut  in  posterioribus  non  descripta  codicibus. 
At  ha;c  nunquam  sane  probabii,  aut  utlus  alius  pro- 
bare  poierii.  Pr^terea  vero  pluribus  rationibus  de- 

B  monsiravimus  notha  et  spuria  esse  ea  omnia  addita- 
menta,  atque  ea  potissimum  qux  Manichseorum  virus 
venenumque  redolere  videniur.  Nec  roinus  clare  ac 
perspicuc  osiendimus  plerisque  iisdem  fragmentis 
orationem  Lactantii  prxposlere  turbari,  atque  oppo- 
sitos  ejus  doctrinae  propuguari  errores.  Sed  pudel 
longiorcm  operam  perdere  in  refellendis  calumniis, 
quibus  neotericus  ille  scriptor  non  solum  fidem  mo- 
nachorum,  sed  vetusiissimorum  etiam  scriploruro 
doctrinam  in  suis  passim  scriptionibus  infamarc  frus- 
ira  conatus  est.  Parcendum  tamen  homini,  qui  ante-. 
quam  animam  anno  1712  ageret,  veniam  ab  iis,  quos 
tam  graviter,  quain  immeriio  ofTcnderal,  publice  pe- 
tiit,  obiitque  in  catholicic  Ecclesix  sinu.  Unum  cerie 
optandum,  ut  ad  meliora  animuro  cruditionemque 

Q  suam  converiisset. 

ARTICULUS  IV. 

De  variis  erroribus  Laclantio  adscriptis, 

Si  qux  in  additamentis,  hactenus  recensiiis,  sint 
Lactanlii  erraia.  \\xc  non  Lacianlio  nostro,  ut  vidi- 
mns,  scd  aliis  otio  suo  abutentibus,  iribuenJa  esse 
plcrii|ue  oinnes  haud  plane  iminerilo  arbilraulur.  Ad 
ipsumtnei  vero  Lactanlium  spectant  plurimx  falsas 
opinioneSy  oinnis(|iie  prorsus  generis  errores,  quos 
multi  sane  sibi  vlsi  snnt  in  ejus  passim  scriptis  de- 
preliendisse.  Tantus  vero  eorum  csl  nnmerus,  utvix 
unquam  alius  scriplor  tam  sa^pe  in  paucis  libris  er- 
rasse  videatur.  Aliqui  enim  cenlum  ei  septuaginta  il- 
lius  crraia  olim  numerabant,  alii  ea  postmodum  ad 
alii  vero  ad  roinorem  nu- 
roerum  redegerunt.  Blajor  autem  illorum  pars  ad  fi- 
dem  orthodoxam,  minor  ad  moralem  disciplinam» 
roinimaad  res  pliysias  periinet.  Sed  quomajor  fingi- 
tur  eorum  numerus,  eo  facilius  omnes  inielligunt 
plura  ex  nolatis  locis  sana  esse,  nec  digna  plane  qui- 
busillacensoriaeseveritalisnotainuraiur.Quamobrem 
in  Uomana  Operum  Lactantii  editione,  anno  U68  di- 
vulgata,  frater  Antonius  Raudensis  Theologus,  sicul 
ibi  scripium  legimus,  a  fratre  Adamo  Genuensi  his 
versibus  redarguilur : 

Hic  male  corripuit  slolidis  Antonius  aiisis 
Auciorem,  iii  variis  causa  pianda  locis. 

NoD  eral  in  lenebris  errantis  imaginis  astrum 
picere^  vel  nllidum  luce  carere  Jubari 


883 


Denique  cum  sanclae  Eccle»i«  pia  luioina  consiel 
Olisequlo  ex  tanio  coDticulsse  viro  : 

Tu  vero  eloquio  lingua  inierdicta  latino 
I  cubitum ;  oam  te  pcnsitat  cllci)oruui. 


josEPUi  iSiEi  mr/E  ssi 

Ahoc^Gelasii  papaD  deereio  plura  velerum  Ecclcslus 
ru(rum,uii  TcriuUiani»  Eusebii  Pamphili,  el  aliorum 
scripta,  tamquaui  apocrypba  amandari,  quc  niliiliH 
miiius  sana  et  orihodoxa  esse  omnes  ttltro  fatenlttr. 
Eo  iiaqiie  nomine  notaia  fueruni,  vel  propier  aliM 
eorumJem  scripiorumiucubrationesierrorlbus  infee- 
la& ;  vel  propter  quaedam  errata,  quibus  alicubi  as- 
perguniur.  Nemo  autem  negare  potesi  Lacianiium 
iioslrum  hos  dmnarum  InstUuiionum  librosconficiendoi 
in  plures  iinpegisse  errorum  scopulos,  atque  in  euia 
in  priniis,  quem  Ghiiiasts  de  miilenario  Giirisii  posl 
eKtreinum  juiiicium  in  lerris  regno  llnxeranl.  Konne 
auiem»is  solus  error  pr«dictae  Damasl  cenaor»  locum 
dare  potuil?  Nos  autem  de  Hlo  egimui,  et  infra  ad- 
.huc  aliquid  dicemud. 

Alios  porro  slve  veros,  sive  adscriptos  illi  erroret 
solito  candore  noslro  sic  suo  loco  exponemu^ ,  ui,  iit 
nlla  absqiie  dissimuiatione  ciplicatis,  palam  umnlbut 
facianius,  quid  in  illis  reprehcnsione  dlgnum  slt  Ve- 
ruin  eadem  ingenuitate  alios  eluemus,  qui  ei  a  quibus- 
dam  inconsideranlia,  aut  malevolemia  adscribuntun 
Mbit  quippe  nonnullis  recenlioribus  magis  cordi  esly 
quam  ut  veicrum  Ecclesi»  Pairum  lapsus  eiro' 
resque  augeant  et  mulliplicent.  Nonnunquam  la- 
men  versuti  illi  homines  simulanl  ra  illos  aliquaniu- 
luili  cxcusare ;  quia  errare  liumahum  esi,  aui  qnia 
vetiistis  sciiptoribus,  ex  ethnicorum  ad  Ghrlsii  reli- 
gionem  venienlibiis,  notKluiii  saiis  cxplonita  fucrani 
sacra  nosira  documenla  Sed  hac  iubdoia  (Vauduleii- 
taque  excusaiioiie  nlhil  aliud  agunt,  qiiam  ut  illoruni, 


Verumlamen  non  defuerunt  posiea  interrecemlores 
helerodoxos  non  pauci,  qui  Lactaniium  vel  aliorum 
adhuc  errorum  accusaverinl,  vel  ipsum  eorum,  qusa 
derendere  frustraconaniur,  falsorum  dogmaliim  rece« 
rint  conscium  elfautorem.  Sed  laiitain  lemeriiatem 
postea  opporiuniori  locOyne  eadem  rep^tantur,  duxi- 
mus  esse  castigandam. 

Gravioris  procul  dubio  momenti  debetesse  testimo* 
nium  Damasi  Papae,  qui  in  sua  ad  Hieronymum  epi- 
slola  hoc  de  Lactanlii  nostri  epistolis  lulitjudicium: 
Faieor  ttbi  eoi,  quo%  mihijam  pridem  Lactanlii  (duo 
inss.  Leclitanti)  dedera$  libro»,  ideo  non  libenler  lego ; 
quia  el  plHrimcB  epistola:  ejus  u$que  ad  miUia  ipatia  B 
verittum  ienduntur,  et  raro  de  nostro  dogmate  disputani: 
quo  fit^  ut  et  legenti  fastidium  generei  longitudo,  ei  si 
qum  brevia  suni,  scholaslicis  magis  siuiaptay  quamno^ 
bis,  de  metris,  ei  regionum  <i/«,  et  phllosophis  dispu- 
iantibuSf  plures  mss.  et  edit.  disputandis^  alii  dispU' 
ianiia,  At  his  Damasus  verbis  :  liaro  de  nostrB 
dogmate  ^  nibil  aliud  significare  vidctur;  iiisi  eas 
quas  Hieronymus  proposueral,  de  quibusdam  sacrae 
Scriplurse  locis  qusestioiies.  Deinde  vcro  hxc  Damasl 
ce^isiira  spectare  tanliiin  videtur  Lactantii,  si  nomen 
ejus  ibi  scriplum  sil,  epislolns,  non  autein  dtWnarufti 
Insiitutionnm  libros,  in  quibu.^,  sicut  in  aliis,  plura 
sane,  uti  ex  illorum  analysi,  et  aliis  inrra  fusius  di- 
cendis,  facile  dignoscl  potest,  de  nostris  dognialibtis 
et  placitis  nccjejuiie.  necindocledispulat.Quid  vero,  C  et  antiquae  nc  semper  venerand*  tradilionis  innriitent 
quod  llieronymus,  ad  quem  scripsii  Damasns,  sie  de      eleveulnueaucloritatem. 


iisdem  Laclanlii  libris  loquilur  :  Firmiauus  quoque 
noster  in  prwclaro  Institutionum  suarum  opere,  Y  litierm 
meminU,  ei  de  dextris  et  sinistris,  hoc  est,  de  vitiis  ei 
virtutibus,  plenissime  disputavU  {Hieromjm.  Comment. 
in  Eccles,  pag,  770).  De  Ipslus  autein  epislolis  nihil 
possumus  certo  definire;  quaiidoquidem  nullas  ad 
nos  pcrvenerunt. 

At  saltem  Gelasius  primus,  inquiet  aliquis,  in  con- 
ciilo  Romano,  opera  Lactantii,  cuin  aliis,  quae  catlio- 
lica  et  apostolica  romana  Ecclesia  non  recipit,  his 
rejecitvcrbis:Opt<srti/aLac/<m(t{apocr2fpAa.  At  pltires 
olim  dubitaverunt  utrum  eaverba  genuina  gcrmana- 
quc  sint.  Nos  vero  cerlo  cerlius  scimiis  illa  in  omni- 
bus  autlqiiloribus  elmeliorisnotaBmanuscrlplis  codi-  D  esl. 
cibus  reperiri.  Sed  non  minus  compertum   habemus 


GGeterum  qualescumqiie  sint  Lacianlii  iiaevi,  aol 
crrorcs,  nos  certe  paulo  post  ostenJemus  Ghristianas 
reiigionis  veriiatem  validissimis  ab  illo  demonslrari 
ralionum  moinentis.  Negari  qiioque  iion  |iotest  inejiis 
libi  is  plura  christianx  fidei  de  sacra  Scriptura,  de 
Deo,  de  Ghristo  Domino,  de  veterl  ct  nova  legc,  hu* 
jusque  prxceptis  ct  iiistiiutis  docuinenta  recte  ab  eo 
explicari,  asseri  et  confirmari.  Sed  hasc  clarius  el 
fiisius  traduiilur  in  Divinarum  Insiiiuiionmn  librls. 
Quapropter  hiin  rlto  censentur  prxcipuum  esseilUus 
opus,  magna  cura,  aiiimique  conteniione  elaboraluni. 
Neque  lamen  illud  ea  sola  sacra,  sed  profana  quo- 
que  et  varia  ac  miiltipiici  eriiditione  referiissimum 


JOSEPHI  ISJEI  GJBSENATIS 

ISOTJE  IN  PRIMUM  LIBRUAI 

DIVINARUM  INSTITUTIONUM  LACTANTjI  FIRMIANI. 


GAPUT  PRIMUM. 

!<lam  et  abjedsse  quosdam  res  [amiiiares  suas ,  clc. 


Fuenint  hi  Socrates,  Democrilus  Ahderites,  dc  quo 
et  ipseLacianiiiis  lib.  ni,  cap.  25,  Aiiaxagora«,(^tnz«H 
meiiius.  ci  alli. 


m 


IN  PRIMUM  LIBRUM  DIVINARUM  INSTIT. 


S86 


Nam  qma  virtutibui  amaritudo  permixla  e$t,  vitia  A  h\  Caius,  Ulpianus,  Paulu8,  Florenlinus,  Gallistraius, 


vero  voluptate  condita  sunt,  illa  offemi,  hac  deliniti  fe- 
runlur  in  prceceps,  eic.  Idem  ail  lib.  de  Ira  Dei,  c.  19. 
Hxc  atilem  causa  praiter  nlias  afTcrlur,  cur,  cum  vir- 
tus  sil  bomini  secundiim  naluram ,  vilium  vero  con- 
tra  (ul  esl  apud  Senecam  lib.  de  Ira  ii,  cap.  45  et 
epist.  H5;  delrimentum,  el  Qnintilianus  lib.  xii,  cap. 
ull.,  el  egregie  demonslrai  S.  Tbom.  in  p.  2,  q.  71, 
arl.  2),  illamtampanci,  hoc  lam  nuilii  ampleclantur; 
nempe  qnia  licei  bonum  virtuiis  sii  bominis  nalura; 
consentaneum,  secunduin  parlem  ralion»lem,  tamen 
bonum  scnsihile,  quo  in  viliiim  pellicimur ,  eiiam  ei 
convenit  secundum  pariem  sensilivam ,  qux  raiioni 
adversaiur.  Qiiamvis  autem  poriiu  raiionalis  sit  in 
homine  polissima,  niliilominus  homo  sequitur  poiius 
bonuiu  sensus ,  qnain  bonum  raiionis,  quia  incipit  a 
bono  sensibile  cognoscere  el  amare  bonum  ralionis. 
At  vero  mulio  plures  sunt  incipieutes,  quam  consuin- 
manies  :  ideo  plures  sunl,  qui  sistunl,  et  qui  sunl  in 


Mariianiis. 

Erroresque  turpiMimos  sopiamus.  In  aliquibusim- 
pressis  libris,  posl  lia^c  verba,  subtcxitur  illa  uratio. 
Quod  opus  nunc  nominis  tui  auspicio  inchoamuSf  Con- 
ttatitinef  Imperator  maxime,  Qui  primus  romanorum 
principum,  repudiatis  erroribus,  majestaiem  Dei  singu^ 
laris  ac  veri,  et  cognovisti,  et  honorasti,  Nam  cum  ille 
dies  felicissimus  orbi  terrarum  illuxisset ,  quo  te  Deus 
summus  ad  beatum  imperii  cutmen  evexit,  salutarem 
universis,  et  optabilem  principalum  prasclaro  initio  au- 
spicatus  es;  cum  eversam  snblatamque  justitiam  redu- 
cenSf  telerrimum  aliorum  facinus  expiasti :  pro  quo  facto 
dabit  tibi  Deus  felicitatem^  virtulem^  diutumitatem^  ut 
eadem  justitia^  qua  juvenis  exorsus  es ,  gubernaculum 
reipubticce  etiam  senex  teneas ;  tuisque  liberis ,  ut  ipse  a 
patre  accepisti ,  tutetam  Romani  nomiuis  tradas,  Nam 
maliSt  q^i  adhuc  adversus  justos  in  aliis  terrarum  par- 
iibus  swviunt,  quanto  seriuSf  tanto  vehementius  tdem 


bonis  natur^  sensilivx,  qiiain  qui  perveniant  ad  bona  |^  Omnipotens  mercedem  sceleris  exsolvet;  quia  ut  est  erga 


ralionis  amplecienda ;  eo  inagis  quod  valida  est  ille- 
cebra  sisiendi  in  illis,  el  quiescendi,  quoniam  sunlab 
i^ieunle  x'iale  in  usu,  sunieliam  magjs  noia,  nimirum 
evidenli  CYperienlia  sensuum,  snni  denique  mngis 
movenlia ,  Uim  ralionc  promplue  delectaiionis ,  tuin 
raiione  imminenlis  opposiii  conlristaniis.  Ralionis 
autem  bonum,  quod  est  vlrlus,  provecla  :etale  perci- 
pitur,  et  parum  cognoscitur,  et  pnrum  movet.  Nani 
tristitiam,  ulqne  amaritndinein  (ut  ail  Laciantius)  sal- 
tcm  in  principio  permixiam  habet;  pra^mium  vcroet 
voluptatem  in  lulurum  ptomittit,  ul  ail  Arist.  iii  de 
Anim.  Text.  55.  Gnjelanus  d.  quon.  7i. 

Multum  tamen  nobis  exercitatio  illa  fictarum  titium 
coniulit,  elc.  Ficlaruni  ait  liliuin  ;  nnm  verarum  nun- 
qiiam  pntronus  fuit,  cum  nc  forum  quidem  alligerit, 
ut  testatnr  ipseiuel  lib.  iii,  cap.  15.  Oliin  auteiii  cuin 
in  Gni^cia,  et  Roina)  floreret  eloquentiie  siuditim,  ju- 
vencs  perceptn  grainmaiica  duceb^ntur  ad  rlielorcs, 
qui  tliemala  illis  vel  confecta,  vcl  ex  historiis  petita 

Sroponebant,  qiialia  snnt,  qu;e  in  Senecnc  patris,  et 
lniniilinni  declamniionibus,  el  apud  grxcos  scriplo- 
res  etinmnum  mnttn  reperiuntur;  in  qiiibus  pueri  in 
scholis  sese  dictione  ac  scripiione  exercereiii,  ut  po- 
stea  serio  nd  popnlnm  vcl  scnnium  eloqui  possenl  : 
sed  el  in  iilrnniqui;  parleni  disserere,  el  Bifreig  aSogovj-, 
id  esi  proposiiiones  inopinabiles,  et  materias  inlames 
pertractare  consiievcrant ,  de  quibiis  Geil.  lib,  xvii, 
cap.  1^2.  Ita  enim  ad  dicendum  de  re  quacumr|iie, 
prompli  ntque  instrncti  fiebant.  Qni  igitur  hac  dicen- 
«11  ratione  in  scholis  eriidiebanlnr,  declamare  dice- 
banlur,  oraiioncsqun  hujiismodi  ad  forensium  actio- 
num  similitudinem  diclas  declnmaliones  vocabantur. 
Undc  S.  Hieronymus  in  qu:rstionibus  ad  Dnnins :  Nec 
aures  (iiiqnil)  Quintitiani  flosculis,  et  schotari  decla' 
niutioue  mulccndce.  l)e  (piibus  non  parim  mulla  apiid 
Quinlil.  lib.  ii,  cap.  10,  cl  lib.  iv,  cnp.  2,  Senec.  in 
Prologo  Declnnialioniim.  Floruil  in  eo  diccndi  genere 
Libnnius  sopliisln,  ob  id  sane  qiiain  grntus  Juliauo 


pios  indulgentissimus  pale^',  sic  adversus  impios  rectis- 
simusjudex.Cujus  religionem  cultumqiie  divinum  cupiens 
defendere.quem  potius  appetletn,quem  alloquar^nisi  eum^ 
per  quem  rebus  humanisjustitia^  et  sapientia  restituta  est  ? 
HascoratioGonsinntinumalloquitur  jam  palam  Gbristi 
religionem  amplectentem,  et  impietatero  aversantem; 
quo  tempore  Licinius  Consianlini  in  Iinperio  consors, 
pacia  cum  ipso  Gonstantino  convenia  de  christiana 
protegenda  religione  contemnens',  I^cclesiam  Dei  per 
omnciu  Oricniis  oram  vexahai :  Occidens  aulcm  Gon- 
slaniini  dominaium  sorlilus  ,  summa  pace  ac  trnn- 
quiliitate  poiiebaiur.  Quamobrem  nonnulli  gravissiini 
et  magni  nominis  viri  ex  hoc  loco  sibi  tempus  depre- 
hendisse  visi  sunl,  quo  Laclantius  hosce  Institutio- 
nuni  suarum  libros  elucubravit.  Pntaiit  cnim,  hoc 
conligisse  anno  Domini  trccenlesimo  decimo  sexlo , 
quo  persecuiio  Licinii  vexabnt  Ecclesiam ,  et  adver- 
f>us  eum  n  Gonslantino  expedilio  parabaiur ;  atque  in 
bac  prafaiione  ad  Constanlinum ,  ul  pulani,  directa, 
vaticinutuin  fuisse  Firniianum  cladein  illam  ac  per- 
ditionem  Licinii,  et  Gonstantiiii  viclorinm.  Ego  vero 
haiid  possum,  quin  cum  Thomasio  seniiam,  loca  hu- 
jiismodi,  qnibus  vel  Gonslantinus  appcllalur,  vel  ad 
ipsuin  serino  dirigiiur,  noiha  esse  ac  snpposilhia, cum 
iu  aniiquissinio  oinniniii  Snncli-Salvaloris  bononien- 
sis  codicc,  iii  plerisque  valicanis,  cxlerisque  proba- 
tioribus  ea  deesse  animndverierim.  Jam  tota  haec 
oratio  non  solum  ab  aniiquissinio  illo,  atque  ilem  ab 
altero  ejusdem  coenobii  codice,  sed  eliuin  a  seplem 
vaticanis,  nb  cxcusis  florcnlinis,  et  ab  aliis  multis 
tum  tnss.  tum  impressis  abest ;  ei  post  illa  verba 
(erroiesque  turpissimos  sopiamus)  continenter  lcgi- 
tur  (oinissis  ergo  hujus  terrenai  pbilosophix  auctori- 
bus»  etc).  Habemus  quoque  alia  Lactantii  loca,  qiix 
oninium  omnino  codicum  auctoritate  fulta  ,  nullam 
coniroversinm  aut  auibiguitatem  paliuntiir,  quibus 
iioii  saiis  cousentiunt,  quu:  in  hac  orationc  leguntur. 
llle  quidem  iib.  v,  cap.  2  et  4,  cum  enunliat,  qua 


I    .      .    .  ■ ,  •    •.  P        •       iV  *"*^ ""•*""      causa  ad  scribendum  accesserii,  aii,  se  eo  teiuDore. 

Imperniori,  de  (ino  sci  ipsii  Eunapius.  Iiem  Garnen-  D  q^o  in  Hilbyiiia  oratorias  litiera;  docebnt,  templnque 


des,  de  quo  meminil  ideni  Lnclaiitius  lib.  v,  cap.  15 
raulus  quoqne  Tyrius  eo  nomine  tnin  chnrus  Adriano 
Imperniori  fnit,  ui  Tyrum  ejus  palrinm  fleri  nieiro- 
polim  nb  eodem  Iniperalore  obtinnerii,  iit  scribit 
Suidas.  Hu!  itaquc  excrcilniiones  eranl,  qnibus  pnnlo 
supra  Luctaniins  ail  se  in  profcssione  illa  oratoria 
diu   versaluni,  jnvcnes  oliin  non  ad  viilnlcm,  sed 

{>lane  ad  argutnin  inalilinm  erudivisse,  mnltnmque  il- 
arum  usum  iinnc  sibi  prolulnruin,  nd  cnusani  vcriia- 
lis  adversus  Gentes  perornndnin. 

Nam  si  quidam  maximi  oratorcs,  cic.  Ipsum  lorlas* 
sis  M.  Tullinin  inielligat,  quem  a  forensibns  aciioni- 
bus,  el  gercuda  repnbiica,  in  pliilosophi:r  studio, 
tanriunni  in  portu  conqnievissc  ex  ipso  novimns  ini- 
lio  Tuscnlani.rnm,  ellib.  pr.  Academic.  qnxsl. 

El  si  quidam  prudentes,  el  arbitri  wquilntis^  Instilu- 
tiones  civilis  juris  composilas  cdiderunif  etc.  Fuerunt 


Dei  everlebaniur,  cum  duos  iniellcxisset  (Porpbyrium 
auiem,  ei  llieroclcm  iutclligil)  ibi  veritati  superbius 
atque  iniportuuius  insultare,  suasque  impieiates  et 
blaspliemias  adversus  Ghrisiianain  religioncm  evo- 
mere,  illorum  superba  impietate  slimulatum  suscc- 
pisse  id  scribeudi  munus,  ut  omnibus  iiigenii  sui  vi- 
ribus  accusalores  ju&tiiiai  reruiaret.  Templorum  au- 
tem  eversio  ex  Diocletiani  decreto,  ct  Purphyrii 
trium  librorum  contra  Ghrislum  ediiio  in  annum  Ho- 
mini  trecentesimum  seciindum  incidil.  Yeruiu  boc 
loco  tum  demuin  sibi  hoc  opus  inchoari  diciiur, 
quandoinOccidenle  jain  malis  quiescentibus,  in  aliis 
lainen  terrarum  partibus  adversus  juslos  sxvie- 
baiil ;  videlicet  cum  adversus  Licininiu  a  Gon- 
stanliuo  expediiio  paraieiur ,  quae  conligit  nnno 
Gbrisli  treccniesimo  dcciino  sexto.  Quomodo  aulem 
siniile  vero  videalur  Lactantium  impiis  Porphyrii  ei 


8>7 


JOSF.PIII  IS^l  NOTifi 


llicroclis  (lispiitntionibus,  (i(  ipse  ait,  exslimiilatum,  cl 
mciila  |>n»  \)n  rorijiioiie  i-:»  snccen*imn,  qu:Un'>rdc- 
cim  annos  nionm  Iraxissc,  al<inc  n  cal;\ino  tcinpe- 
rasse,  el  iion  protinnsad  scniieniltim  acccssis«r,  scque 
ad  refn(an(l:)s  illornm  inipiei:iies  prinio  qiioqne  tem- 
pore  contulisse?  Illnd  cliaMi  non  parum  li«betmo- 
inenti,  qnod  qno  (empore  Laciandus  Insiituliones 
scribcbiit.  crndditas  tyrannornni  adversus  cliristia- 
iios  per  totnm  orbem  terraruni  exerc(^balur ;  id  eniin 
cxpres^is  verbis  iia  testaHir  lib.  v,  cap.  11,  quce 
(betlut)  uno  loco,  etc.  et  cap.  \i  ejnsdern  lib.:  Eccein 
eo  esl  errore  etc,  lib.  v,  cap.  42.  Ecce  in  eo  e$l  er- 
rore  orbis  ipse  folus,  uf  bonos  el  justos  virosj  lanquam 
malos  ei  impios  persequalur,  excruciet^  damneij  occi- 
dal ;  ct  cnp.  11  ejnsdcm  libri :  Quog  {bellua)  uno  loco 
recubans,  tnmen  per  lolum  orbem  dentibus  [erreis  sw- 
vit,  eic.  Ei  lib.  vi.  cap.  17  :  SpectaKe  sunl  enini^  sem- 
perque  specianlur  adliuc  pcr  orbempoence  cultorum  Dei^ 
in  qnibns  excruciandis  nova  ct  innsitaia  tormenta  exco- 
gitaia  snnt,  clc  Ai  tcmporc  Liciiiianic  pcrsecudonis, 
quo  li:cc  ora(io  ad  Constnniinnm  dirccia  ilngitury 
qnicscebat  ferc  per  orbeni  Cbrisiiana  religio  :  laii- 
tum  in  Oricnte  vcxalioncm  aliqinm  p.itiebatur  quod 
et  cx  bac  onticnie  osiendidir,  iibi  dicilnr  :  fi'am  ma- 
USj  qui  udhnc  adversnsjustos  inaliis  terrnrum  partibus 
sccviunt^  quanloserius,  tnnto  vehementius  idem  omnipO' 
tcns  mcrcedem  sceleris  exsohet.  Ou:c  vexaii(),cuni  occi- 
dentem  non  a(tig«ril,  a  Scvcro  iion  cst  cjnsmodi  visa, 
qn:i»  inler  alias  Ecclesia».  pcrsccntiones  cen^crciur; 
sic  cnim  liabcl  li!).  ii  llistor.  :  Snne  tum  Licinius, 
quia  adversus  Consluntinum  de  impcrio  cerlavit,  milites 
ejus  litare  prmceperal,  ubnnentts  a  militia  rejiciebat : 
sed  inter  persecutiones  non  computatnr,  adeo  tevioris 
negotii  fuit ,  quam  ut  ad  ecclesiarnm  vulnera  peitinerct.  i 
£nsobins  (|no  pic  iu  Vit.  Coii^taiitiii.  lib.  i  :  Uti 
(inqnil)  Imperinm  Romannm  in  duas  partes  diremptum 
noctis  lenebris  ,  et  splendori  diei  omnibus  persimile  »/- 
dcrelur ;  nam  iis ,  qui  Orientem  obtinebant,  tamquam 
nociis  caliqo  ofjundebatur  :  iitis  anlem ,  qui  erant  atte- 
rins  parlis  incolie ,  sptendor  elarissimoB  diei  ittnscescc' 
bat,  Deniqnc  S:>zinienus  lib.  i,  cap.  2  :  Per  idem  tem- 
pus  Clirisiinni  t  qni  versns  orieniem  nd  Lybes  usqne , 
qui  sunt  coujines  /Egypliis ,  habiiabnnt ,  conventus  pa- 
tam  agrre  propterea  non  ansi  sunt ,  quod  Licinins  6e- 
nevotnm  snum  erqu  iltos  animum  mntnverat :  at  Croici^ 
ilncedones.  ci  lllynci ,  qui  versus  occidenlem  snarum 
rerum  domicilin  hnbebnnt ,  Consianlini  opera ,  qni  itti 
imperii  romnni  parli  pra^fuit ,  tibero  nnimo  et  securo 
Deum  cotncrunt,  Pcrmovcre  id  qnotjne  foriasse 
qncmpiam  possil ,  (|uia  si  scripsil  Arnobins  aoiio  f)o- 
mini  Ircccnlcsinio  ^ccnndo  ,  el  opns  snnni  qnasi  (idei 
sua;  vadcm  propcre  ac  lcsiinnnler  edidil ,  nl  qnani- 
primnm  iiitcr  (ideles  adiniticrcinr,  nliipic  siniilli^niiin 
vero  videlur,  opns  iliud  posl  qnaiiiordocim  annos  a 
Lactanlio  visum ,  si<piide:n  scripsissc  illum  vclimus 
aniio  irecenlesimo  decimo  sexto.  At  vero  quid  c:ius.'e 
esse  polncrit  non  apparct,  cur  cum  semel  Tlieopbili, 
semel  alqne  ilerum  Tertulliani ,  Cypriani ,  Miiiuiii 
memiucrit,  qui  oinnes  Cliristianorum  cans:im  ndver- 
siis  gentes  j:i(ndndiiin  egcranl  (  nam  Tlicopbili  qui- 
dcm  meminil  in  (111.  biijus  lib.  1,  Tertulliani  lib.  v, 
cap.  1  ct  4,  Cypriaui  codem  cap.  1  ct  4,  Minutii  lib. 
1,  cap.  11  ei  lib.  v,  cap.  1),  tamen  sni  ipsius  ma- 
gistrum ,  qui  caiisam  camdem  non  minus  quam  quis- 
quam  ipsorum  ocriter  ac  luculenler,  sed  propius  et 
rccenlius  multo  peregcral,  tam  alto  Arnobium  si- 
lentio  presserit ,  nisi  quia  utcrque  eodem  scribebat 
lempore,  necdum  forte  Laciantius  Arnobii  libros  vi- 
dissc  poterat.  Sed  cl  sanctiis  llieronymiis ,  (pii  pri- 
mam  librorum  L:)Ctaniii  editionem  vidisse  poluit 
(fnit  enim  fore  illius  contemporancns ,  Hieronymi 
infaniia  Laciantii  extremos  dics,  ui  crcdi  potcst, 
propcmodum  atlingcnte ),  quique  tam  sedulu  iilius 
opcra  rcccusuii  ,  u(  cuinam  quodqne  eorum  inscrip- 
Uim  ab  illo  fuerit  dicere  uon  omiserit ,  simplicilcr 
et  absqiie  nllius  ad  qnemquam  inscriptionis  comme- 
tiioratioiie  libros  Instiiuiionum  pcriransit »  nec  U8« 


A  quam  Constantini  imperatoris  meminit,  cujus  tamcn 
profeclo  nomiiic  lihrorum  borum  dignitatem  atqiie 
cxislimaiioncm  apnd  omnes  aiigeri  pluriinum  posse 
intelligcbat.  Non  meminit  Honorius  Aiigiistodunen- 
sis,  qui  codcm  modo  qningenlis  ferme  abhiiic  annis 
eoriimdem  ^Lactantii  operum  catalogum  texuit.  Non 
aliani  pnlamns  ob  causain,  qnam  (juia  hi  libri  ad 
Constaniinum  minime  fuerint  ab  auctore  inscripti , 
niniinim  ,  ui  probavimns,  elucubrari  coepii  anno 
irccentcsimo  seciindo ,  et  ideo ,  ut  credere  par  esi , 
jam  perfccti,  ab<;oIuli,  editi ,  antequam  Constantl- 
nns  impietatein  palam  aversaretiir,  ei  cbrisiianain  fi- 
dem  amplexaretnr.  Ila  igitur  sentio  iion  S(duni  Me- 
thodium  et  Arnobium  eodcm  tempore,  qiio  cdili 
snni  a  Porphyriu  Commentarii  illi  bl  isphemi  aJver- 
sns  Clirisiiim ,  nempe  anno  treceiitesimo  sccundo  , 
sed  etiam  Lacianiium  nostrnm  sacrilegas  ethnico- 
rum  impietates  adversis  scripiis  refutarc  aggressum, 
alque  hanc  orationem ,  (pia;  lot  raiionibiis  explodi- 
P  lur,  iiotbam  ct  suppositiliam  esse ;  ncqiie  siistineri 
"  posse  ,  ut  censcbat  Thomasins,  qnod  ficri  potiierit, 
nt  Lactantins  ante  lempora  Constantini  scripserit 
hosiibros,  sed.eos  Constanlini  tcmpore  ediderit ; 
lion  enim  bic  edidisse  illos  dicitnr,  scd  nominis  ejus 
auspicio  tunc  temporis  inehoasse. 

CAPUT  III. 
Tanlarum.  Il£C  diciio  iion  magnitudinein.  sed  niul- 
titndinem  boc  locu  signincat ,  ut  liat  antithesis  ad 
illud  {ana)  ila  Groicis  Toa^ouTo;  proiniscne  signillcat , 
/of,ei  (aridis :  banc  diclioncm  iii  eadeni  bignilica- 
tionc  accipi  apnd  jnrisconsullos  annotavii  Anionius 
Angnslinns  lib.  u  Eniendal.  cap.  p.  ex  L.  Si  ita  le- 
galnm.  D.  de  leg:il.  p.  ubi  habelur :  Sed  non  in  ant' 
ptiores ,  quam  decem ,  qui  tegati  sunl ;  quod  si  miaui 
suntt  in  tantos^  quanti  inveniantnr,  Sic,  auantus,  pro, 
quot,  ui  in  d.  L.  et  in  L.  2,  §  Si  vcro.  Cod.  de  pne- 
fect.  Pr^lor.  Aphric.  Et  quanli  timitanei ,  in  quibut 
locis  vet  timiiibus  constituti.  Addo  Vegctiuin  lib.  111 , 
p  cap.  5,  ex  optimis  codicibus  :  Signorum  mititarium 
qnanla  sunt  genera.  El  cod.  lib.,  cap.  9  :  Ut  iniegris 
suis  quanlos  possint  hommes  interimant.  Sic  et  Luca: 
inlerpres  15  qiiem  temere  d:imnat  Yalla  :  Quanti 
mercenarii  in  domo  patris  mei  abundant  panibus, 
CAPUT  IV. 

At  quin  impteta  esse,  ctc.  Ita  lego,  non  atqui^  ex 
H.  ct  T.  Arnob.  lib.  vi ,  in  princ.  :  At  quin  no$  arbi» 
tramur^  omnem  Deum ,  clc.  Lib.  111 :  At  auin  ego  re- 
bar  pauto  ante ,  spontaneas  e$se  numinum  benignitaie$. 
Tcrlullian.  AiK)loget.  c.  2  :  A/  quin  invenimu$  inqHt' 
silionem  quoque  in  nos  prohibitam.  Papiniaii.  iii  t.  de- 
bitor.,  §1,1).  ad  S.  C.  rrcbell.  At  quin  sive  [posst- 
det  creditor  nctor,  idemque  hceres  rem^  sive  non  possi^ 
det.  Paulns  in  L.  Atqniiiiiainra,  I).  de  iiegot.gi^L  At 
quin  nalura  debilor  fuil.  Lt  ila  scriptnni  csse  in  Pan- 
dect.  Florent.  tesiaiur  Barnabas  Brissouius  iu  Pa- 
rerg.  qui  et  alia  loca  ostendit. 

Sed  etiam  cohmentia.  Sed  saUemcoba^rcntia ,  vcl, 
TA  sed  cerle  cobxrcnlia ,  sive,  sed  vel  coli:i:rentia ,  di- 
cerc  dcbuisse  Lactantinm  notatVall.etmendum  csse 
librariorum  suspicatur  lib.  iii,  Elegant.,  cap.  27. 
CAPUT  V. 

De  hi$ ,  quibus  omnino ,  ctc.  Ila  legitur  in  B.  ?• 
Sic  infra  lib.  v,  cap.  15 :  De$ui$  doceamu$  auctoribiu. 
Cicero  Lcnlnl.  :  De  Crasso  domum  emi$sem.  De  Ora- 
tor.  Hoc  andivi  de  patre,  Recentiores  cditiones  b^» 
bcni^  ab  hi$  quibu$ ,  e\c.  At  vetustiores,  de  quibu^ 
hi$  omnino ,  elc. 

Ex  his  unum  Deum  probemus  nece$$e  e$t.  Deroon- 
str:it  Lactantins,  ethnicos  sapientes  veteres  unuro 
Deum  credidisse.  Idoin  pr.ncstal  Clemens  Alexandriiius 
in  Or:(t.  ad  gcnt.  Vid.  August.  Eugubiu.  de  peren. 
Philosoph. 

Homeru$  nihit  nobi$  dare  potuit ,  elc.  Immo  potoit 
et  prcestitit;  nam  Cyrillnscontra  Juliaiium,  HoiueruiD 
unum  Dcum  a^seruisse  demon^irat. 


S89 


IN  PRIMUM  LIBRUM  DIYINAR.  INSTIT. 


m 


Aquani  et$e  dixit^  ex  qua  nata  sint  omnia,  elc.  Prae-  A  Quoque  Minucius  Felix  iii  Octavio.  Dionys.  i,  cap.  de 


B 


ter  noiatos  ad  oram  texius ,  vide  Plutarclium  in  Pla< 
ciiis,  Laerlium,  Eusebium  de  Pr;epar.  lib.  i,  cap.  5, 
et  lib.  Yii,  cap.  5.  Ambros.  lib.  i  Hex  inier.  cap.  2. 
Aupfusl.  Civii.  lib.  viii,  cnp.  2.  Gyrill.  contra  Julian. 

Et  AnaximeneSy  etc.  Non  auliera  ,  sed  acra  iegilur 
apud  Ciccronem  ubi  scil.  de  Aiiaximene  loqueniem » 
etapud  Laerlium  in  Anaxiineiie. 

Permix/us.  Vulgala  leciioMaronishabet,  commislus, 

In  summum  tamen  unam  mentem  mundo  vr(eesse  tes- 
latur.  Dc  Arisiotele  loquilur,  quein  ex  2.  de  Geiierat, 
ex  it  Divinoruni,  ex  cap.  7  libelli  de  Mundo,  iinum 
Deuin  sensisse  consial  :  oslenderunt  id  receniiorum 
viri  doctissiniiTrapezuntiuslib.  iidecomparat.  Arist. 
ci  Plat.  Scaliger  de  Subtilit.  adCardan.  exerciut.  365, 
aiii  iioiiniilli. 

Plato,  In  Parmenide,  Timaso,  Phedon.  Legib.  Re- 
piib.  Yideiidiis  est  Bodsarion  cardinalis  lib.  ii  adver- 
sut  Calumu.  Platoii. 

Omnia  sentiens  uc  movens.  Secutus  sum  leciionem 
Tax.  el  P.  ct  Ciceronls  ipsius  priina  Tiisculan.  ai. 
omnia  sentienSy  el  omnia  movens, 

De  immatnra  Morte,  Liber  intercidit. 

Item  in  Exlwrtalionibus.  Eiiain  bicScneca^  liber  in- 
tcrcidil. 

CAPUT  YI. 

Ob  eamque  causam  in  ^gyptum  profugisse,  Cic.  iii 
de  Nat.  deor.  unde  buiic  locum  pciie  ad  verbum  de- 
sumpsit  Lnctaiitius,  Iiabet :  ob  eamquecausam  ^gyp' 
to  priBfuisse, 

Thoijth,  Ex  codem  Ciceronis  loco  emendavi  Lacian- 
tii  textuin  ,  qni  in  aliquibus  exemplaribus  liabet , 
Tboth.  Sed  ct  Eusebiusscribil  in  i  Pra*parationis,  ab 
AlexandrinisTliolb,  ab  ^gypliis  Thoyih  dici  .Mcrcu- 
rium.  Qiiin  ciiam  ex  pulcherrimo  sane  loco  Maniani 
Capella:  leciionem  banc  coiifirmemiis.  Is  ciiiin  lib.  ii, 
sic  ait !  Itaque  primo  condacalne  connubium ,  aique 
wtherei  verticis  pcnnata  rapidilns  aplo  sibi  fmlcre  copu- 
letur^  ex  nuptinli  congruentia  numero  conqumt;  moxque  q  ^neid  siioer  illud 
nomcn  suui/i,  Cylleniique  vocubulnm  (sed  non  quod  ei  ' 

dissonans  discrepantia  nationum ,  nec  diversi  gcntinm 
ritus  pro  locorum  causis  cnltibtuque  finxere  :  verum  il- 
lud,  quod  nascenti  ab  ipso  Jove  sidere  nuncupatione 
compactunif  ac  per  sola  .Egyptioruni  commenta  vulgu- 
tum  fallax  mortalium  curiositas  asseverai )  in  digitos 
calcuiumque  distribuit,  ex  quo  finalan  utrinque  litieiam 
9umit ,  quoi  nnmeri  primum  perfeciumque  tenuinnm 
claudit :  dehinc  illud ,  quod  in  fanis  omnibus  soUdi' 


Div.  nomiii.  ait,  neque  nomen  ejus  esse,  neque  opi« 
nionem.  S.  Thom.  pp.  qusest.  13,  art.  1,  ait :  Deuni 
a  nebisnominari  non  posse  nominetquodejus  essenliam 
significet  secundum  quod  est,  qma  nominamus^  ut  con" 
cipimusy  et  nomina  sunt  signa  twtionum  :  at  Dei  essen^ 
tiam  nosse  in  hac  vita  non  possiimus,  An  vero  imponere 
Deo  nomen  tate  queant  Beati,  disputant  theoiogi  in  pr, 
sentent.  dist,  ±ict  p.  p.  quxst.  13,art.  p.  Etquomodo 
philosophi  prisci  Deum  nominarinl,  vide  August.  Eu- 
gub.  de  pereii.  philosophia  lib.  iii. 

Proprium  nomen  est  Deus,  Dicilur  enim  Osbg  «TroroO 
QtoLo^t,  qiiod  est  videre,  quasi  oinnia  provideai,  om- 
nibusque  prospiclat,  utscribitDamascenus  lib.  p.  Qr- 
thod.  lid.  cap.  12.  Ergo  ab  uiiiversali  rcruin  provi- 
deniia  hoc  nomen,  Dous,  desuinptum  esl  ad  signifl- 
candam  diviiiam  natnram. 

Sibyllasdecem  numerofuissej  elc.  De  Sibyllis  in  ge- 
nere  videndi  sunt  Solinuscap.  8;  iElian.  de  varia  Hist. 
lib.  xn;  Mariiaii.  Capeli.  lib.  n;  S.  Ilierouym.  adver- 
sus  Jovinian.  lib.  p. ;  Suidas  iii  Herophila,  ei  in  o-e- 
6i>>Xee,  Fraiicisciis  Pelrarca  iv  Memorab.,  cap.  3;  Fi- 
cinus  lib.  de  Doclrina  Chrisliaiia ;  Jo.  Ludovicus  Yives 
ad  cap.  23,  lib.  xviii;  S.  Augusl.  de  Civit.  Dci ;  Gyrald. 
Dialog.  2  de  hisioria  Poetar.;  Onufr.  Paiiviu.  in  lib. 
de  Sihyllis  et  Carminib.  Sibyllin.  Easnumero  deccm 
fuisse  plcrique  Lactatitium ,  seu  potius  Yarronem  se- 
cnii  asserniit.  Siint  qui  pulent  plus  fuisse.  Conlra  ve* 
rounaii!  Sibyllain,  Sibyllinaquc  c:)rinina,  qua3  sub 
plurinm  Sibyllarutn  nomiiie  legunlur,  iiiiius  esse, 
snni  qiii  conieiidant  :  alii  duas  lantum  fuisse  aulu- 
mani.  Sed  el  illudaniinadverlendum,  solere  saepe  id, 
qiiod  alleri  Sibyllic  ab  ali(|uo  scriptore  tribuiiur,  ab 
alio  iiem  ad  allerani  rcferri;  iit  jani  biiic  bonus  lec- 
tor  intelligat,  qiire  de  Sibyllisrerunlur,  valde  perplexa 
esso  atque  obvulula. 

Quartnm  Cumoeam  in  llaiia,  Urbs  est  Campanios 
CuiiKO  dicin ,  iii  qua  Sibyllam  hanc  oraciila  fudisse 
proMuiiliaiit,  et  do  qua  urbe  Servius  loquitur  i:i  iii 


Huc  ubi  delali  Cumaeam  nccesscris  urbem,  etc. 


iate  eubica  domiuatur  ;  Ulteram  quo- 
que^  quum  bivium  mortalitatis  asserire 
prudens  Samius  cxistimnvit ,  loco  proxi- 
nw  sumit,  ac  sic  mille  ducenti  deceniy  et 
octo  numeri  cffuUerunt,  Nuinems  cniin 
Grxci  per  liiteras  suus  cxpriniunt 


9 

80O 

•iOO 

9 

1^218 


ih 

0 


Phencatce,  Ils  Ciccro  iibi  siipra.  Sed  et  Pausanias 
in  Krc^(\\c,'.  Deorumvero  (inquit)  omnium  maxime 
hlircurlum  Pheneatcc  vcnerantur ,  clc.  Et  quideiii  j. 
spiifi<iT.olvj  i\(i  qiia  hic  LMCiaiiiius ,  fuisse  in  Arcadia  ^ 
exisliiiiari  potobt  cx  Siepiiano.  Yeruu!  quoiiiam  pleri- 
qiie  Iibri  hic  pro  Phenealas ,  habenl,  Saitm  ( ii  sunt 
p«puli  in  ililgyplo,  sic  dicli  ab  ui  bL',  quo:  Sais  noini- 
naliir),  ct  Lacianiiiis  lib.  de  Ira  Dei,  cap.  11  tesiatur 
Ciceronem  scripsissc,  in  numero  deorum  npiid  iEgyf)- 
lios  liaberi  Hcrmetein,  eum  scilicet,  qui  ob  virlutcm 
mullaruinquearlium  scicnliain  Trisnicgisius  noinina- 
tus  esl,  de  quoeolein  liic  sermo  babctnr,  suspicatiis 
esi  vir  clarissiinus  Pelnis  (liaccoiiiiis  lcgeiiduin  liic 
esse,  H  Saiia: ,  ct  Pheneata:  coluni  eum  relig.ose ;  et 
apnd  Ciceroneni,  quem  Suitce  colunt,  ci  Pliencaias,  ut 
dicaiiir  et  in  iEjypto  a  Sailis,  ct  iii  Arcndia  a  Phe- 
neais  coli.  Iii  iioiiiiiillis  Lactantii  codicibus  corriipie 
legiiiir  Femele  pro  Pheneatce. 

'o  Ss  Ozoi  iUf  eic.  ilxc  ad  vcrbiim  non  repeii  i  in 
Herinetc.  scd  siniilia  ad  fincm  cap.  5  Piinandr. 

Dco  igitur  nomen  non  cst ,  qui^  solnt  estf  eic*  Ita 


Alia  csl  urbs  in  Locrcnsi  agro,  qui  cst  Iimije  minoris 
Asi;e,  qii:v  latinodicitur  Cuma,  a;,  vel  Cume,  hiijus 
Cuines,  Kryiliris  i^roxima,  in  qua  et  aliain  Sibyllam 
valicinatain  luisse  Ir.uliliir;  ex  ntroque«-  vcl  poiius  cx 
uiio  hoc  aiiibarum  Urbiiiin  iioinine  adjectiva  dcducla 
siinl«  Cumu}us  alqiic  Cumanus,  qu;c.  cum  aliis  scrip- 
toribus  siojie,  tuiii  Laclaniio  noslro  nmphibologiae  oc- 
ca^iimcm  pi;\2bucruiit,  duin  sa^pe  alteri  Sibyllx  tri- 
buiiiit,  qu;  d  csl  nllerius,  ct  Ciitii:cam  cuin  Cfumana  , 
et  ErylhraMiii  ('jiiod  Eryilir;i!Cum;cIonia:sint  proxi- 
ma!)  ciiin  ulnqiic  confundnnl.  Laclanliiis  hoc  loco 
diini  CiiniuMiii  iioiiiinat  iii  llalia,  salis  illani  ab  alia 
discriminal,  qua^  Cuinxa,sivcCumana  loiiica  dici  po- 
tcsf,  qiiaiii  inferiiis  nuineio  scpiiniani  ex  Yarroiie  rC'. 
ccnsei.  Do  bac  igilur  Cuiiia^a  lialica  niemitiit  Arisio- 
teles  in  lib.  dc  Admirand.  audilion.  cnp.  91.  Jusli. 
nus  Martyr  in  Admoiiilor.  gcnl.  in  fiiie,  Siiius  lib« 
xii.  Eaio  nescio  qnomodo  Phemonoen  proprio  nomi- 
nc  diclam  scribat  Serviiis  in  illiid  iii  i£neid. : 
Quaecumque  in  foliis  dcscripsil  canniua  Yirgo,  etc. 

cum  in  6  Yirgilius  Deiplioben  eain  appellet ,  et  lioc 
ei  fiiisse  proprium  nomen  ibi  quo.|iie  Scrvius  ipse 
c<mririnci.  Gregorius  Giraldus  Dial.  2.  hist.  Poel.  et 
Petrus  Ciacconius  qiiod  viderent,  de  Sibylla  (^umann 
inrerius  lociiium  Lactantiiim,  puiavcrunt,  buic  loco 
nieiidiim  inesse,  ct  pro,  Cuinjea,  legcndum  esse  Cini- 
nicria,  secuii  Suidam  in  li^\f)^ut,  qui  codein  ordine 
qiio  Lacianiliis  has  Sibyllas  cnumcral ,  rsTupm  >5 , 
tTraaix-/-;  13  gx  Kt/xi2£/>t«,  x^g  ^l-caiccg  ,  et  Isidoriiin  lij). 
VIII  Orig.  cap.  8,  qui  oinnia  cx  hoc  loco  niiiliialus 
videtur,  nt  (|nis  n  111  iinmerilo  siispicetur,  iia  oliin 
forlasst*.  lecluin  apud  Laclantium.  At  vero  qiinm- 
vii  Cimiucria  quoquc  dici  potuisset,  quod  cx  Cim- 
fncrio  Gampanic  viciiio  Cumi»  oppido^   ut  alifjul 


m 


JOSEPHI  ISiEl  miJE 


S9i 


piitanly  tiierit  oriunJa ,  lamcn  recte  Cumrca  quoqiie  A  mne,  elregnat  anuis  5S.  AtTarquinii  Superbi  regnnm 


dicitiir  a  plcrisqno,  quod  Gumis  respoiisa  doderii,  ul 
intelligimus  lum  cx  allis,  tnm  ex  JiiStino^qui  ibi  cjus 
antrum  se  inviSiMc  testatur  ubi  supra ;  ct  quidein  ita 
legitur  In  diiodecim  Vaticanis  el  aliis  omnibiis  tiim 
mss.f  tum  excu9is,a  quibus  non  sum  ausus  discorda- 
i*e;  et  8uid£  inlcrpres  ibi  non  ntuuLtpioi,  sed  rujulv}  legii. 
Laciantius  autem  satis,  uldixiiiiiis.  :iliani  ab  alia  dis-* 
crlminat »  dum  hancGum^am  llMliac  nominni;  illnin 
igilur  Gumanam  a  Guma  Ioni£  dictam  inlelligat  ne^ 
cessc  ost. 

Quintam  Erylhroeam,  Hanc  nonnulli  eaniilem  dicunt 
ciim  CumaRa  lonica;  nec  miruuL  id  eiTf)ris  irrepslsso 
propler  locorum,  neinpe  Erytbraruin  loni.o ,  ubi  bicc 
vaticinala  ab  aliqnibus  drciiur,  etGum:o  loiiinc,  ul  su- 
pra  diximus,  propinquitaiem.  Al  vcro  cur  GumoE^am 
Ilalicam  et  Erylbneam  Aristol.  cap.  91  do  adnii- 
rand.  Audition.  nnamdixerit  noii  video;  nisi  dicanuis 
Erytbrpeam  vocltatam  fuisse  (|uoquo  Gumacam,  iit  as 


iiicipii  aniio  «inarlo  sexagesiin:c  prim:e  Olympi:tdis , 
ila  ut  nb  eo  Sibyllsc  tempore  ns(|iie  ad  Uegnum  Tar- 
qiiiiiii  Siiperbi  lluxcrinl  undecim  Olympiadeb,  id  est 
anni  qiiaiuorsupra  quadraginia.  Hoc  tainen  iion  con- 
vincit  falsani  Pliiiii,  llalicarnassei  ei  aiiorum  npinio- 
nem;  nam  Sibylla  usquead  niiniim  vit:o  octogesiinnm, 
nonagesimuin,  et  ullra  pervenirepolnil;  sed,  ui  dixi' 
miis,  aliera  opinio  vero  videlur  similior.  Qui  vero  ad 
Erylbr»eain  hisioriain  rcrcrnnt,  ii  lolo  coelo  aberranl, 
siquidom  velimus ,  Erytliricain  valicinatam  vel  ipso 
Trojano  bcllo,  iit  senlit  Solinus,  et  alios  r|uoque  non- 
nullos  sensisso  roforl  S.  Aiigiisl.  ad  riii.  d.  cap.  i3. 
Qiiod  bclliim  pra^cessii  regnuin  Tnri|uinii  Prisci  annis 
qiiingeiiiis  ei  scpliiaginia,  Superbi  sexcentis  el  quiii« 
quagiiiin;  sivc  illam  noniisso  velinius  Romuli  tein- 
pore,  ut  alios  cen>uisse  idom  S.  Augusiiiius  refert 
ibidem  ,  inler  qiios  numero  Eusebium  in  Ghroiiic. 
quod  sane  lempus  annis  circiier  ccnlum  et  sexaginta 


serii  Martian.  Gapell.  Ub.  ii,  forie  qnia  el  ipsa  qnan-  n  Prisci  regiiiiin,  Superbi  ducenlis  et  quadraginta  qua- 
doquo  Gumis  sil  valicinata.  Nam  scribnnt  nli(|ui,  (ai-      tuor  pr;ccossit  niinis 


mis  plures  mulierc^  vaticinatas  fnisse,  qux*  oinnes  Si 
byll.^e  nomine  nuncnpantnr;  illuc  cnim  pronciscoban- 
tur,  vel  ut  periliores  divinandi  licrenl  Apoilinis  ora- 
culis,  qui  ibi  maximum  babuit  Fanuni  cum  specii , 
vel  ul  ejus  sacris  pnecssent,  qiios  non  nisi  a  mulieri- 
bus  peragi  solitum  erat  :  qu:L'  omnes  poslca  ab  urbo 
illa  Gumoic,  vcl  Guinanu;  simt  vocatic.  Do  liac  ineini' 
nil  Glemens  PP.  primns  in  cpist.  nd  Gorinib.  Lactnn- 
tiiis  ipse  ileruni  lib.  de  Ira  Dei  cap.  i2.  Gonstantinus 
Magnus  Imper.  iu  orat.  ad  Sanclorum  coet.  npud  Eu- 
seb.  in  ejus  viia,  S.  Angusiinus  lib.  xvni  Givit. 
cap.  23. 

Seplimam  Cumamm.  Jam  banc  non  aliam  inlelli- 
gcro  possnmus,  qiiam  enin,  qn:e  Giimac  lonia:  vatici- 
naia  est.  Sorvius  super  illud  Maron., 
PhsBbe,  graves  Troj:c  seinpcr,  elc. 
notal,  Varroncm  lolam  banc  de  Sibyllinis  libris  Tar- 


Trecetuos  Philippeos  posiulasse.  Adstipulatur  Lac- 
tantio,  seu  Varroni,  Servius  super  illud, 

Hic  ego  namque  luassortes,  elc. 

Ego  quidcm  Macedonicum  illud  iiumisma  Romoe  un- 
qunin  excnsum,  vel  in  usu  fuisse,  nusquam  compcri 
apiid  auctorcs. 

Marpesso.  Herinolaus  Bnrbariis  iii  Gasligal.  ad 
Plin.  lib.  v,  cap.  50,  puiat  lcgendum,  Mermisio,  ex. 
Slephano  de  llrl)ibus  iUiMepfxw^o?.  Pausanias  quideiii 
lib.  X,  iibi  de  lleropbile  futidica  lo^iuitur,  babet  Mar- 
pessoy  ut  bic  major  pars  librornm  Lactantii.  Alii  le- 
giint,  Marmisso,  ex  Suida  iii  sieuAXat.  T  et  P.  codcx 
bic  h  ibonl,  Marmesso,  Acbilles  Satiu^  in  Tibull.  le- 
gen.  csse  censuil  Marinetso  (ut  babent  ctiam  quidam 
impressi)  vel  Marmesso, 

Decimam  Tiburiem,  nomine  Albnneam.  Eam  videtur 


quinio  oblalis  bisloriain  noiiad  Gninaiiam,  do  qna  liic  q  Allianam  appcllasso  Tibullus  Elog.  5,  lib.  ii 
scrmonem  h;ibcl  Laclaiitius  ex  Varrone,  sed  ad  Ery-  Citjus  sacra  Senalus  in  Capilolium  translulerit,  Hicc 


tbrenin  relulisse,  siciit  el  Suidas  roiulil  in  fleropbila. 
At  vero  Virgilins,  ct  S(/linns  cap.  8,  oaindeir<  hlsto- 
ria:ii  non  ad  hanc,  scd  ad  (.iuiii:cain  lialicain  ,  iiuain 
Gnmanam  vocal  Soliiiiis,  rcferunt.  Sane  Virgi'ins  va- 
ticitiia  Gnmea;  Sibyilo?  Roin:e  asscrvala  8:%tis  ( lare 
innuit  illis  libri  sexti  carininibus,  quibuseain  /Encas 
alloqnilur: 

Te  quoque  magiia  manent  Rej;nis  penelralia  no^lris  ; 
Hic  cgo  nanuiue  luas  sorles,  areana(iue  laia, 
Dicta  meai  genii  pona.»j,  eic. 

Quce  ab  aliis  Demophile  vel  UerophHe  nominalur, 
Soliiius  et  Suidas  nbi  snpra  iion  Gniiiaiiain,  scd  Ery- 
ibricain  vocanl  lleropliiloin  ;  qiianqiiain  apnd  Soli- 
nuin,  et  Til|iilluin  El(!g.  5,  lib.  ii  legiinr,  Ilcripbile. 
Eiisobius  vero  nec  Eryibr:oain  ,  iiecGumanam,  sed 
S:iiniam  llorophilesn  vocatain  scribil,  quani  Nuina 
Uoinanornm  Rege  viveiilo  floruissc  lerorl. 

Eamque  novem  Ubros  uUnlisse.  Ila  qiio.|iie  llalicnr- 


vorha  iion  agnoscit  T.  neque  P.  iieqne  impres>i  non- 
niilli  antiqiii :  «ed  si  illa  rclineamus ,  ut  a  plerisijuc 
retiiioiiiur,  inalim  ciiin  Jaiio  Gnlielinio  legi,  sortcs  , 
quam  Sacra.  Plaiie  sortes  vocabantur  vaiicinia  illa,  ut 
ex  Virgilio  ci  Tibullo  apparet,  nbi  scilicct  cl  iia  scrip- 
tum  esse  boc  in  loco  ,  aliqnibus  mombranis  lesiatur 
ipse  Janus  iii  qii:esii(inibus  ad  Plauli  Menechm.  c.  4. 

PrcBier  quamCunmee^  cujus  libri^  elc.  En«u^tSoAov, 
de  i\uo  supra  :  vel  ipse  Laclanlius,  qiiain  supra  ox 
VarronoGuinnnam  nppellaral,  hoc  locoGunucam  no« 
minat;  naiu  libri ,  qui  sodnlo  occulebaniur,  quosque 
soli  qnindccim  viri  adire  poierani,iIlieranr,quia  Si- 
byila  Tanpiinio"  veiidili  fucrant,  leslc  Halicarnasseo 
lib.iv,etGcl.  d.c.i9;eain  auiein  Laclanlius  ipse  Gu- 
manain  dixit  paulo  supra.  Eademrelert  c.  23,  lib.  de 
Iia  Dei. 

Et  Erylhrwam  se  nominatum  iri  prcelocuta  est,  T.  P. 
ct  iniprcssi  antiquiorcs  habent:  Et  Erythrceam  se  no» 


njsson^  ad  fin.  iv.  de  rob.  Jloinan.  Goll.  lib.  i,  cnp.  D  minal ,  ubi  prolocula  est.  Janus  Gulielinius  ubi  supra 


Vd  ;  Suidas  in  St^wlai,  Servius  nbi  snpia,  Plin.  lib 
XIII,  cap.  15;  Solin.  cap.  ci.  Snidas  in  Heropliiia  ircs 
libros,  non  novein  fuisse  scribuni,  quos  oracnl  )rnm 
pIcnosSib>llaTar(|ninioobluru,  accoinbustisduobuSy 
terlinin  lantummodo  superfuisse. 

Ad  Regem  TurqHinium  Priscum.  Non  Prisco,  sed 
Superbo  Tarquiuio  oblalos  libros  scribit  Pliii.  d.  c. 
13.  Halicarnass.  Soliii.  Gcllins  ni)i  supra.  Laciantinm, 
seu  poiiiis  Varronem  a  Laciaiilio  relalum  sequilur 
Suidas  iii  2i<?TjXXac,  ollsidorus  viii  Origiii.  cip.  8;(pi;e 
sentenlia  vcro  propior  vidclur,  ct  lemporibus  coii- 
grnenlior,  si  ad  Sibyllam  Gui'i:vam  Italicam  ,  ut  a 
Virgilio  el  Solino ,  hoc  faclnm  reforalur.  ll:cc  enim 
(auctore  Soiiiio)qniiiquagesiina01yinpiado  robiis  Uo- 
mnnis  inlorfiiit,  etTarquinins  P.i^cns  juxia  Glaroani 
Gliroiiologiain  a.|  Liviuiii,  ol  passiin  ca;lororuin,  icg- 
num  capcssilanu  >  ii  Olynipiadis  quadragcsiinic  prt- 


lcgii,  ubi  prolocula  esl,  qOod  proprle  proloqui  sit  vati- 
cinari  el  fuiura  canere;  unde  Piopheta;  dicli,  quod 
futura  proloquereninr. 

De  Quindecim  viris,  elc.  Vide  Onnphrium  late. 

Eryihras  mitterentur,  Idcm  scribit  cap.  2i,  lib.  de 
Ira  Dei.  Verum  non  soluni  cx  Eryihris,  sed  eiiain  (ut 
paulo  supra  dixii)  exomnibns  civilatibus,  et  Italicts, 
el  Graicis,  quicsila  luornnt  Sibylliua  carmina;  quod 
notateiiam  Tacit.  lib.  vAnnal.  Halicarnasseus  lib.  iv. 
Eieiiiin  incendio  Ga|)ilolii ,  (juod  contigit  anno  ante 
Syllc  diclaiiiram,  dolo,  aii  forte  conflagraverant. 

Eig  Gsof,  d;  /^xovo;  hzh.  \n  Garmiuibus  Sibyllinis  ita 
lcffilur;  ilg  Ocog  fiovo;,  o;  v.pyrn. 

Il«vu-£0T«T&;.  Gorrnpie  in  Garminibus  Sibyllinis 
7r«vTOJvv77£jJTaTo^-.quod  rcspuil  scansio;  qiiai  quain  ibi 
inonoi  annolalor  ad  or.tin  libri  Sibyllini  habcri  in 
inss.  bicut  iii  noslro. 


895 


IN  PRIMUM  LIUHUIi  DiVINAll.  INSTIT. 


891 


'ETu;f«v.  Hoc  respuil  nielri  niiio,  cum  syllaba  se-  A  crealurls  enunlialur ;  cum  de  Deo  loquimur ,  falso 


cunda  811  brevis.  Recle  est  apud  Theophilum,  hix^^n : 
omnes  tamen  Laclaniii  codices  concordanl;  ideo  non 
ausim  niulare. 

Elf  fAovof  iifMi  Gtoc.  Hic  versus  sscpe  reperitur  inter 
Carmina  Sibyllina;  sed  in  hacc  verba : 

Avt»{  yif  (lovo;  I^tX  9(o;,  mI  oux  Ivxiv  W  aXko^. 

caput  yii. 

Quod  Delphi${credo)  emigraverat.  Sic  quidem  rec(d 
R.  T.  P.  et  vetuslissimiexcusi,  cum  [credo)  aliis  qui- 
busdam  codicibus  desit.  Iliud  eniui  {credo)  ironice 
diclum  palet,  ui  apud  Tull.  Philippic.  prima  :  Anni' 
bal,  credOf  erat  ad  porla$,  Tcrlullian.  cap.  46  :  CVee/o, 
ob  honorem  patri$  eju$.  Lactantins  iiifra  lib.  iii,  cap. 
18  :  Hic  {credo)  quod  erat  ignobili  genere  natu$ ,  elc.| 
et  cap.  23  :  Sed  {credo)  cator  deierrebat,  etc. 

Si  Deu$  unu$  e$t ,  quce  e$$e  beata  $olitudo  queat» 
Fragmenlum  ex  Ciceronis  Hortensio,  seu  de  Philo- 
sophia,  quem  amisimiis.  ^ 

Habet  euim  mini$tro$,  quo$  vocamu$  nunlio$.  Yidetur 
Lactantius ,  ul  a  Deo  soliludinem  amoveat ,  Angelos 
accire,  quos  ciim  numine  illo  consocict :  (|uod  inini- 
ine  oporluit;  iieqiie  enim  ex  eo  quia  sanclarum  ani- 
niarum,  atque  angeloruin  apud  Deuin  propemodnin 
infinilus  sil  numerus ,  idrirco  solitarius  noii  dicituri 
neque  si  non  essent,  solitariiim  iihiin  enicerent  :  id 
quod  Theoiogi  in  primo  dist.  i1  ubi  Itichard.  quivst. 
prima,  et  S.  Thom.  p.  p.  qiiaest.Si,  art.3,  diserte  do- 
cent.  Quandoqnidcm  soliiudo  non  tollitur  pernsso- 
cialionem  aliciijiis,  quod  sitextraneas  nalursc;  dicitur 
enim  aliquis  solus  in  borto,  quamvis  sint  ibi  multoe 
nlaiilx,  et  aniinalia.  Ita  Deus,  Angclis  ctiam  et  onini- 
bus  cuni  co  exi^leoiibiis,  vcre  solus ,  vel  soliiarius  - 
dicerelur  ,  si  non  essent  in  divinis  personx  plures. 
Yeruin  qiioniam  licei  ab  aeterno  omnino  non  fucrit 
aliqua  essenlia  alia,  quam  divina,  taincii  in  illa  es- 
scntia  csl,  el  fuii  ab  u!terno  pcrsonariiin  pliiralitas  , 
qu9e  a  Deo  solitudinem  excludit;  idco  f.ilsa  c^t  iuec  Q 
propositio ,  ct  non  adiniltcnda  :  Deus  ab  xHerno  fuit 
solus;  nain  scnsus  illins  esl,  quod  ab  xtcrno  riicrit  so- 
litnrius.  Hoc  catholicisanimadvertiinus.  Cxternm  ex- 
cu«atione  non  carel  Lacianlius,  (ini  ad  caplum  ctiini- 
corum  dcsilirc  debnit,  ct  nrK|iild  etrerrc,  qnod  rudi- 
bus  ctliebetibiisingeiiiis  nrridcre  posset.  Neque  eniin 

int  vere  aiebai  Archelaus  cpiscopns  contra  impium 
lanetem  dispulans  apud  (*yrill.  Calcch.  vi)  mvsteria 
de  Patre,Filio,  et  Spirilu  sancto  dcclaranuis  elhnicis; 
quinel  cntcchu^ncnis  non  aileoaperte  dicimns  inyste- 
ri:i  :  scd  i^xpe  obscurius  diciinus,  ut  scicnles  fideles 
inlelligant,  et  qui  ncsciunl  non  corruuipant. 

Genuis$e  regni  sui  ministros  Denm.  Verbum  gig- 
nendi  non  modo  n  Lnctnntio  el  nliis  ecclesiasticis 
scriptoribus ,  sed  etiam  in  sacris  litteris  nonnun(|uam 
iinproprie  sumitur.  Nam  et  litulo  Geneseos  inscripti 
8unt  libri  Moysis  di;  mundi  creatione ;  ei  iios  Dci  go- 
nus  suinus  npud  Panlnm,  in  Aclibus  cap.  xvii,  et  Ja- 
cob.  i,  Deiis  voliintarie  gf^nnit  nos.  CGeterum 


penilus  asseriinr.  Eieiiim  sl  Deiis  xternus  est,  ui  ve- 
ritas  hahet,  el  ipsrmet  Laclantiusubique,  seterno  au- 
lem  coepisse  repugnat,  iiihil  erat  causx,  cur  a  seipso 
procreatus,  aut  genitus,  aut  (actus  (licereiur,  ut 
S.  Bernard.  de  Consid.  ndEugen.,  lib.  vi,  in  piincl- 
pio,  el  S.  Thom.,  cip.  15,  lib.  i,  contra  Gent.  osieii-^ 
dit.  Jam  propositioncm  illnm ,  Deus  se  Deuin  genuit « 
damnant  omnes  theologi  secuti  Maglsirum  in  priino 
distinct.  4. 

CAPUT  VIII. 

Quid  e$lauiem  lam  remotum  a  Deo ,  quam  id  opu$ , 
quod  ip$e  ad  propaganditm  $obolem  mortaUbtt$  Iribuil  ? 
Mulla  iii  hanc  senlentinni  ex  nostris  Aniob.,  lib.  iii, 
in  princ.  ex  ethnicis  Plin.,  lib.  u,  cnp.  7. 
CAPUT  IX. 

Qum  non  [erro,  ac  vlribus ,  eic.  Ita  quidem  editio- 
nes  plerxqiie,  et  Cicero  ipse,  cujns  senlcntia  est. 
Bon^  tamcii  liabet ,  quo!  [erro  ac  viribu$  dcbilitari 
[rangique  non  possit, 

Ai  animum  vincere,  etc.  Dc  liac  victoria  egregie  dis*- 
serit  S.  Ambrosius  in  lib.  Ofiicior.  ubi  de  foriilndine 
agil. 

Non  ego  eum  $ummi$  viri$  comparo,  eic.  Qua^dam 
cditiones  habenl :  Non  modo  eum  cum  $ummis  viri$ 
comparOt  elc.  Ego  excndeiidnm  cnravi  nl  est  iiiB.  et 
apuJ  ipsuin  Tnlliuni ;  iila  enini,  tantum,  $oium,  modo^ 
cleganler  ad  Gixcurum  iinitationem  plerninque  iie- 
gationi  snbiniellecla,  qnam  addila  inalunl  Latini,  se- 

anente  adversativa  :  quamvis ,  et,  au/,  eliam^  non  ad- 
atur.  Ulpiaiiusin  L.  invilnni,  D.  de  Servit.  urban. 
praed.  :  Invitum  aulem  accipere  debemu$,  non  eumqui 
contradicit ,  $ed  enm,  quinon  consentit.  lif^.m  iii  leg. 
pr.  in  princ.  D.  dc  Aqna  quolid.  et  u^stiv.  :  Qno- 
tidiana  aqua  non  illa  est  qua:  (juoiidie  ducitur  :  sed  ea 
qua  qui$  quotidie  po$sit  u/i,  si  vellet,  Celsiis  in  L.  lil- 
tiiseslquousqne,  D.  de  verbor.  Sigiiif.  :  PiceUia  djci- 
mus  nliquorum  esse^  nou  uiique  communin  hubeniium 
ea,  sed  vel  al.o  aliud  habenle.  Alia  loca  pruniit  Anton. 
Ani^nst.,  lib.  ii  Kmend;ition.,  cap.  i. 

Sed  Vhiloctetc$  ejus  ha^res  uon  pulavity  qui  [acem 
supposuit  arsuro.  Plane  Scriplores  vulgo  senlinMl , 
IMiilocleien  incendisse  pyraiii  llereulis,  ejusqne  sagii- 
tnruin  h:eredeni  fuis^e,  ntscribit  lioc  loco  Licl.  0\u\, 
IX  Melamorph.;  Cic.  ii  Tnscnl.;  Diodor.  Sicnl.,  lib.  v; 
Jiisiin.  bistorlc.  iniiio  iO  ;  Calnlier.,  lib.  x.  Scliolins- 
tes;  lloMicri,  Wiad.  iii.  S«'nec.  in  llercuI.UEuc ;  Plii- 
iostrni.  in  lleroiccnp.  G;  Servius  in  iilnd  Viig.  iii 
iEncid.  Parva  Vhiiocleloi.  Non  recie  igiinr  Pelrus 
Viclorinns  II,  Variar.  lection.,  cnp.  15,  lianc  senlcn- 
tiam  rejecit  tot  fullnin  scriptoribns  ,  unins  Apollndori 
niolnsaucloriiate,  Pa^anti  ipsius  Pliilocielis  pairi  huc 
iribuentis  2  Biblioibec.  Qnamvis  enim  ,  nl  ail  Vieio- 
rius,  Philocleies  sub  Agamoinnone  miliiaverii  cnin 
Nepolemo,  Heicnlis  lilio,  Trojano  belio,  quod  innllo 
anle  prieccssil  llercnlis  ol.ilus,  id  innten  conli^it, 
cuin  Phiiocletes  jain  valde  grandis  iintu  esset  :  unde 


I ,  Deiis  voluntarie  g*>nnlt  nos.  t.aeteruin  ratio      (ic.j  p^mii^  „j  jii^j  adolescens  cuin  Ilercule  jam  senio 
generationis .  qiiyc  promitnr  ab  Aristol.  viii  Ethic.  i^  confecto  viveret,  eiMuc  morienii  adesset .  ul  C(mira 


cap.  li  et  7  Melapliys.  text.  ^Sct  seq(|.  et  de  qiia  S. 
Thom.  p.  p.  qusest.  27,  art.  2,  proprie  n  Deo,  noii 
nisi  Yerbi  increati  convenit  processioni,  dequn  dicc- 
nius  infra  ad  cap.  8,  lib.  iv. 

Cu)n$  nomen  exponunt  y  etc.  T.  habet  explodunt, 
Utrohique  idein  est  sensns  ;  dicitureniip  exponi,  qnasi 
extra  poni,  perinde  nt(]iie  explodi ,  id  quod  foras  init- 
tilur,  atque  ejicitur.  Sic  lib.  iii,  cap.  26,  in  finc ,  et 
expo$ito  vetere  novum  reddunt. 

'Evo)6i<7poye.  Gulielmus  Canterus  novarum  lecl. 
lib.  iii,  cap.  30,  mavult  «loWjoo^e,  id  est,  celeriter 
vertcns.  Qnanqiiam  ibi  in  ineo  codice  editionis  An- 
luerp.,  aniii  1574,  errore  operaiiorum  excusum  esi, 
Keo).6(7po^s ,  quod  nihil  est. 

Ipse  anle  omuia  ex  se  ipso  $it  procreatu$.  Idem  ait 
lib.  II,  cnp.  9,  ad  fln.  Al  vero  |  ropositio  illn,  qnod- 
cunique  fuit,  aliciuando  essecoepit,  vcrc  dc  omnibus 


Victorium  nolat  Biodx^us  i  Miscellan.,  cap.  5. 
CAPUT  X. 
Hunc  Tarqnilius  de  illuslribusviris  disserens  ,  ait  in- 
certis  parentibus  «flf«i«,e.Tpo«!/Min.Theodoretus  dc  iEs- 
culapio  liniic  camdein  historinin  rcfercns,  h;ec  baliet 
siib  initium  oclavi  de  Cnratione  affect.  Grxcikr.  Atque, 
ul  adalios  quoque  tronseam,  teslis  est  Apollodorus,  jEi^- 
culapium  ab  aliis  quidem  cxistimatum  esse  [iitum  Ar- 
$inoes,  ab  aliisvero  Coronidis,qu(e clandestino  violeniO' 
que  Apollinis  congressu  projgnans  elfecta,  editum  deiude 
in[antem  exposuissedicitur.  Ilunc  vero,  ait  ApoUodorus^ 
a  venatoribus  casu  repcrtum,  raptttmque  ab  altricis  ca-: 
nis  tibcribtts ,  Cliiroui  Cenlauro  delatttm  [ttisse,  ibiqne 
enntritnm  mcdicK  arti  opeiam  impeudisse,  cujus  i/i 
Tricca  Kpidauroqne  civitatibus  experimenta  prima  edi- 
derit.  Puio  ego  Tiieodorclum  illa  iuvvi.vv^v\^^  k^^^jJ^v^- 


895 


JOSEPHI  iSi£I  NOTi£ 


896 


doro  sumpsisse  :  iCsciilnpium  ab  aliis  quidem  exis-  A  Slraboni ,  lib.  x,  et  hanc  pulo  gcrnianani  lci  lioneni 

timalum filium  Arsinoes,  ab  aliis  vero  Coronidis ;  illa      —  k.u«.. .-  :.. -.i...-  .• -..  i ::   i:u     . 

vero,  quae  clnndeslino,  et  caclera  oiniiia  qu:B  sequun- 
tur,  non  ex  alioquam  ex  Tarquilio,  videlicel  velex 
libro  ipsiiis  Tnrquilii,  vcl  ex  hoc  Laclauiii  loco  de- 
sumpla  Tuisse  reor.  Nain  cuin  de  i£sciil:ipii  orlu , 
educationc,  disciplina  varii  varie  scripserinl ,  Home- 
rus  in  Hymnis ,  Piiidar.  Pylhior.  Odc  5.  Pnusanins  , 
lib.  II,  )v  el  viu.  Diodor.  SicuL,  lib.  iv,  cnp.  9,  ctlib. 
V,  cap.  15.  Ovid.  n  Meiainorph.  Cic.  in  de  Nnt.  deor. 
Tarquilius ,  Apollodorus,  et  alii  qunmplurimi ,  iieini  - 
nem  snne  mihi  coinpcrias,  qui  cnm  historiam  recilct, 
siciit  Theodoretus,  prxter  iinuin  Tarquitium.  Porro 
ex  Apollodoro  eam  descripsisse  non  poluit,  qui  non 
exposilum  nii  i£sciilapiuin  a  matre,  non  invenium  a 
veiiatoribus,  ncc  canis  uberibus  enulnlum  :  sed  cuin 
Apollo  malrem  intcrfecisset,  eaque  jam  raortua  in 
rogo  conflagrarct,  raplum  proiiuiis  inrantem  e  pyra, 
ab  ca  ad  Chironem  aiendum  delaluin  scribii.  Apollo 


qu:t*  habetur  in  omnibus  impressis  Laclanlli  lib.  et 
apud  Diodor.  Sicul. ,  lib.  v.  Ovid  v  Metam.  Catull. 
De  niipl.  Pelei  el  Thelid.  licet  B.  T.  P.  habeant,  Cre- 
tam,  De  liistorin  videndiis  etiam  Plutarch.  qui  varias 
de  Ariadnc  opiiiiones  refert  in  Theseo. 
Ciim  semiviro  comitatu,  Alludil  ad  illud  iv  iEneid.r 

£t  nunc  ilie  Parlscuin  semiviio  comitatu,  elc. 

Comitutuin  aiitein  semivirum  appellat  Bacchi  exer- 
citum  ,  in  qiio  non  solum  viri  erant,  sed  ct  mulicrcs, 
quae  Bncchre  appellaiae  suni,  ul  scribit  S.  Aug., 
lib.  xviii  Civ.,  cap.  13. 

El  liberam  rtfcti ,  elc.  Jocus  es(.  Cum,  inqiiit,is 
Liber  esset ,  sibimet  eam  copulando  liberam  fccit ,  et 
cum  ea  pariter  in  coDlum  ascendit.  Neque  enim  ro 
Libcram,  hic  accipi  polest,  ut  conlra,  servam  ,  dis> 
lliiguitur,  cuin  nus(|uam  sit  proditum ,  Libcri  patiis 
ope  ab  ulla  servitute  Ariadncn  liborain  fnctnm;  ideo 


dori  verha  ex  3  snhjicio  :  Htec  (XrsinoGs)  ab ApoUine  ^  conlra  cxuerns  ediliones  primn  majoribos  liilcra  hoc 
impletu  jEsculapium  peperit.  Atquidam  non  Arsinoes  **  nomen  scripsiinus.  Eral  autcin  apud  genles  el  dea , 

qiKcLibcra  vocabatur,de  qunCic.  n  dcNai  deor.  el  G 
aciion.  in  Ycrr.  Tacit.  lib.  ii  Liviiis  i,  5  Decnd. 
Aniob.  v.S.  Aug.  vi  Civii.,  cap.  13.  Hnnc  alil  Veiie- 
rcin  ,alii  Cerercm,  quidam  Proscrpinam  fuisse  aiuni. 
Scd  ccrte  Ovid.  de  Ariadne  l0(|uiiur  ni  Fnstor.  illis 
canninih.  nd  qux  procul  dubio  rcspcxit  Lacl.  cuin 
hoc  scriberct : 


Leucippi  filics,  sed  Coronidis  PhUgyoe  in  Thessalia  na- 
tum  jEsculapium  ferunt,  cum  qua,  simul  ac  eam  depe- 
rissel,  ApoUo  slatim  concubuisse  proditur,  quam,  quod 
proeter  patris  sententiam  ea  potitus  esset,  Ischtji  lUati  fi- 
lio  conjunctam  fuisse  aiunt.  ApoUo  aulem  delatoreni 
eorvum  immodicis  maledictis  execratur ;  et  qui  ad  eum 
usqne  diem  candidus  fuerat,  in  nigrun:  commutavit,  et 
Coronidem  yravidam  percussit,  et  nccnvit  :  ex  qua^  cum 
confiagraret ,  abreptum  infanlem  e  pyra  ad  Chironem 
Centaurum  alendum  /u///,  elc.  Ergo  ubi  Theodoreti 
texlus  habct  ( liunc  vcro  nit  Apollodorus)  iiicsse  siis- 
picor  lihrariorum  crrntuin  ,  atqiie  legenduin  ( hunc 
vero  nii  Tnrquiiius ),  ul  snne  si  totnm  Theodoretiis  cx 
Apoliodoro  hibloriam  refcrebat,  iiuein  initio  ciiavc- 
rai,  illiini  ipsiiin  statim  rursus  appellnre  nihil  atti- 
ncbnt.  Sed  Tarquilium  appellnvii ;  atque  itn  frag- 
menti  hujus,  quod  excidit  e  libro  Tarquitii,  non 
niodo  Laclanliuin ,  sed  iina  cnin  Laclanlio  scriplorem 


Audierat  jam  vcrba  querentis 

Liber,  ut  a  tcrgo  forie  seculus  erat. 
Occupal  amplexu,  lacrymasque  peroscula  siccat, 

£t  pariler  ca^Ii  summa  petamus,  ait. 
Tu  mihi  junctu  loro,  mihi  iuncta  vocabula  sumes ; 

Nain  libi  muiala}  Libera  uomeu  eril. 

In  solemni  precatione  optimus  maxUnns  nominRtnr, 
Cnjiis  precntionis  cxcinpliiin  hnbesn  M.  Tull.  iii  (ino 
orationis  pro  Domo  sun,  et  in  ornliune  pro  C.  Habir. 

pcrduell. 


hnbeinus Theodorctiim.  Quoj  niiniis  adverlens  Theo-  C  r  -'^T'"'  U"^'""*  ''^''"'*''  P^.9/'">'*"f ^'*  loqiiilnr,  qiii 
^/x....c  ro«in....c ..  vanior  Iam     nn..  >iQ    «vjcii.^^»:!      fuit  Trois,  1  rojaijoruin  TCgis  hlius.  Pbito  quideui  I  dc 


dorus  Cantcrusii.  Yariar.  lect.,  cnp.  19,  cxisiimavit 
illn  (|iia3  hic  a  Firminno  ex  Tnrqiiiiio  rccitantur,  ab 
ipso  Tnrquiiio,  atque  itein  rursus  a  Theodurcio  ex 
Apo!Iodoro  fuisse  deproinptn. 

Turpissime  gregem  pavit  alienum.  Neinpe  pavit  Ad- 
meli  pecom,  ut  esl  apud  Ovid.  n  Metamorph.  qnod 
ridet  etinm  Tertull.,  cap.  14;  Apol.  etCyp.  dc  Vanit. 
idol. 

Et  muros  Laomedonti  exstruxil.  Ita  qtiidem  fabuln 
narrntur  ab  ipso  Nepiuno  apud  nomerum  ad  lin.  xxi 
Iliad.  Qunnqiiniii  llcrodotus  Apollincin  aul  Neplu* 
nuin  Laomedoiiti  servisse  negai.  Eamdein  rnbulain 
tctigit  Tcrtnll.  ct  Cyp.  iibi  siipra;  iieiii  Miniii.  et 
Clcmens  Alex.  inOrai.  ad  Gcnt.;  Talian.  coni.  GraT. 
Vid.  Ovid.  i!  Mclnm.  el  Apollodorum  ii  Bibliolh.  qui 
non  iinpunecnin  frnmlciii  liili.sscaiunt  Lnonicdonlcm, 
nt  hic  irndil  Lnct.  sed  ApolHnein  urbi  pcstciii,  Nep- 
liintMn  iiiuiidniionem  iininisisse  :  ad  ea  inala  depcl- 
lcnda  rcsponsuinex  oraculis  pcleini  maiidntum  fui.sse. 


Legihiis  hiijus  rnbuhc  auctores  dniiinat,  de  qiia  llo- 
!iier.  Ilind.  xx,  Virgil.  v,  Ovid.  x  Mctaiii.  Luciau.  Ile- 
rodian.  lib.  i,  Oros.  iib.  i ,  cnp.  12.  Xenophon  auteni 
iii  Syinpos.  non  propler  corporis ,  sed  piopier  aiiiini 
pulchriiudineni  rnptuni  fuisse  tradii. 

Eademenim  Jupiler^  quem  colebal^  admiii/.  Sicado- 
lcscens  illc  Ch:crea  Tercniianus ,  sc  Jovis  excinplo 
dnctuin ,  ctijus  slupruiii  in  tnhuln  depictuin  spcclarnl, 
virgincm  polluissc  nnrrat  Eiimich.  S(hI  de  hoc  plui*a 
Clemcns  Alcxnndrinus  iii  Orut.  ad  Genl.  S.  Augiist. 
1  Coiifession.,  cnp.  10.  Jovis  ndultcria  cl  .^lupra  lcgo 
apud  Ainob.  Iib.  iv  et  v,  ct  Epiph:in.  iii  Ancoiat. 

CAPUT    XL 

Qmdam  Poeta  triumphum  Cupidinis  scripsit ,  etc. 
Quinnm  hic  rucril  poeta  coinperliim  non  liabeo,  nc- 
que  hoc  poeina  pcrvenit  ad  nos ;  ciijus  jncturam  mi- 
nusgravnte  ferimus,  cum  pr.Tclarum  ejusdem  liluH 


nt  Hxsioiieni  filiam  sunm  C;cto  devorandnin  cxpone-  ^  poema  Francisci  Pctrarchxhabeamus  matenta  lingiia 


rcl,  quam  poslcn  libcravil  Herculcs,  iit  nit  nucior  sii- 
prn  nd  fin.  9  c.  Scd  hic  scciilus  videiur  Homerum,  ex 
quf)  iiinltos  potius  abiissc  deos  intelligiiiius,  lliad.  ubi 
supra. 

Indicus  maximus.  Ludit  eo  litulo,  qi:o  uti  solcbant 
impcratores  posl  devict^^s  nntiones  ;  dicebanl  cnim  , 
Pnrihiciis  maximii^,  Gcrinanicns  inaximus,  etc. 

Ab  anwre  ac  libidine  lurpissime  viclus  esl.  Itn  cum 
MiihncleTlioma^.  hiinc  locum  rcstilui  cx  B.  ctT.  pro 
co,  quod  legiliirin  impressis,  obaniorem,  ac  Ubidinem; 
nc(|iie  cniin  Libero6  amorem  aut  Ubidinem  ab  aUquo 
vicius  esi  in  expeditione  illa  Indica  :  ab  aniore  laincn 
ipso,  qno  fliigravit  in  Ariadneiii .  viclus  est.  Scd  et 
alianiin  quoqiic  ainoiihus  arsisse  illuin  in  Indin  scri- 
bit  Diodor.  qiii  lib.  v  Iiisioriam  poiiii  :  ponit  etiam 
Oiosiu^,  iih.  I,  cap.  9. 

ihiutus  cnim  Dium,  Iiisula  cst,  qnnc  Crctx  adjacct 


conscriplum. 

7 mpr u(/en(m.  Ita  lego,  qiianlumvis  reclnmanlibiis 
B.  T.  P.  el  impressis  picrisqiie  ,  qui  habeiit  prudentia^ 
suadeiite  laineii  Aldina  ediiiunc ,  iionnullisquc  aliis , 
at(|ue  adeo  ipsoinei  Lactnniio,qui  excunlcxiu  ip^o  ita 
monstrat  Icgeiidum  ;  iinm  per  se  ipsiiin  fulura  scire 
non  po.sse,  sed  nb  alio  moneri,  isluc  porro  impru- 
deiilix  cst,  sive  prudcniiue  dcrccliis  :  idcirco  autem 
Lnctanlius  nb  Jove  prudcnliain  amovel ,  ut  el  divint- 
tateni  lollni,  quod  crat  totius  dispulationis  propodi- 
tuin.  Siinilc  quiddam  cuin  inf.  cnp.  13,  de  Satumo 
nnrraret,  ini{uil  :  Httrsum  imprudentiam  rcprehendam 
necesse  est;  cur  enim  responsum  ab  aUo  polius  accepit? 
Ubi  ct  hunc  locuin  iniiuit ,  ct  sc  Iiic  Jovis  impruden- 
liatn  not:>sseosiendii. 

Nisi  Themis  futura  dixisset.  Laclantius  seculus  esl 
Apolloniuin,  qui  aTliemide  adiiionitum  scribit  io« 


897 


IN  PRIMUM  LIBRUM  DIVINAR.  LNSTIT. 


898 


vcni :  ni  Luci»nn<;  mavuli  a  Promcilico  ,  iini  cii  mi  ol)  \  fignratam  oquilam  habueril  :  i(a  dicilur  Europam  in 


eam  onnsam  cCaucaso  fiicritlibcralii^.  Apoiloilor.  iti 
III  Biblioih.,  ubi  dc  Pclco  loqu  lur,  ulramquc  scnlen- 
liam  refeil. 

Si  parcarnm ,  eic.Yide  Lucianum  fere  eadcm  lu- 
dentcm  advcrsus  deus. 

Zcjg ,  $we  ^;qv,  appellatus  est ,  elc.  Carpit  hoc  loco 
Budxus  Laciaiitium  iu  libro  dc  stiid.  lillerar.  in- 
slruondo ,  tanquam  qui  hajc  parum  accurate  perpen- 
dcrit,  ncc  vidcril,  ea  omnia  symholice  dici.  Scd  na^ 
ille  (olius  disputationis  Lactaniii  propositum  panim 
accura(e  perpendit,  qui  omnes  symbolicas  ejiisiiiodi 
in(erpretatioiies  nugamentis  eihnicorum  :i  Sioicis 
alquc  aliis  afficias  climinarc  contendit ,  tanqiiam  non 
modo  ridiculam  atqiic  ineplam  rcin ,  scd  etiam  im- 

{)iam ,  ei  cnpitalem  ,  nu:r  (  ui  ex  Cicerone  notat  ipsc 
^actanlius  inf.  rap.  17  )  lalsas  opinioncs  gcnuit ,  liir- 
bulLMitos  crrorcs,  ct  superstitiones  peue  aniles  :  qiiod 
cum  Arnobiiis  nd  finem  H^  ei  Lacianiiiis  ipsc  cgrc- 
gic  infra,cap.  \%  17,  et  aiibi  s;rpe,  tuin  S.  Aiigusti- 


tauro  rapuisse,  qiH)d  illam  navigioabduxerit,in  quo 
figurntus  esset  taurus  ;  quod  quidem  asserit  Euse- 
bius  in  Chronic.  Enropa,  iiiquit,  u  Cretensibus  rapta  est 
uavi ,  cujus  fait  insigne  laurus,  Quanquam  Palephatus 
narral  fiiisse  Gnossium  quemdam  virum  nomine  Tau- 
rum,  qui  cum  bellum  Tyriu:  rogioni  faceret,  et  alias 
rapucrit  virgines ,  c(  Europam  Phoenicis  filiam  e 
Tyro  ,  iinde  na(a  sit  fabiila. 

Navigium  celebratur,  Navigium  ponitur  hic  pro  na^ 
v/^a/ton^,  ut  apud  Ulpiatium  in  leg.  prima,§Ait 
Pr*tor,  D.  de  fliiminib.;  et  apud  Scacvolam  in  leg. 
Qui  Homai,  §  Callimacus,  D.  de  verb.  Oblignt. 

Cui  cojiuomen  Agesilao  fuit,  Agesilaus  dictus  cst 
7r«^«  t6  aystv  ToJ^  >aov?  ,  quod  scilicet  populos  agat ; 
est  euim  niortuorum  ct  inferorum  deus.  Sic  vocatur 
eliam  a  Cnllimacho,  uhi  ait,  fonutri  yisy&Xr^  ^AystTikau, 
id  est ,  ad  inagnum  pcrgunt  Agesllaum.  Qua  re  qudd 
aliqui  hoc  ioco  iegeiidum  coutenduiil ,  Agelasto ,  vei 
A^r(//ia//o,  iioii  probo,  licet  sciam,  et  Agelasium  ct 


nus ,  lih.  VII  et  wiii  Civit.  Talinn.  itein ,  qui  Lamp-  B  Agaihalium^  et  aliis  coguominibus  vocatum  Pluto 


saceni  Metrodori  allegorias  exsibiiai ,  ct  alii  qiiidam 
SS.  Patres  pr.istilere. 

Imbres  ferreos  dicunt,  innuit  Yirgilii  carmina  xii 
^neid. 

....Iltoto  lurbidaco^Io 
Tcmpeslas  telorum,  etferreus  iDgrnit  imher. 

Aut  navis ,  in  qua  est  impositus ,  in  tutela  habuit 
a^ullam  figuratam,  Escl ,  aut  navis ,  in  qua  est  impo- 
$itas  ,  tutela  (  ut  navis  sit  gcnerandi  casus  )  habuit 
aquilam  figuratam,  ila  scribcndum  esse  huiic  locum 
convincii  qiiod  sequilur,  sicut  taurum,c\c.,  Necjue 
lamen  eum  loqtiendi  inodnm  damno,  tutelam  in 
aquila  figuratam ,  qiicm  infra  lib.  v,  cap.  8 ,  ab  ipso- 
met  Lnciaiitio  usiirpnri  intelligo,  ubi  dicit  justitiam 
tanquam  in  atiqno  simulacro  figuratam,  Scd  hic  non 
iia  scripsisse  ciim  contcndo ,  quod  suhdiderit ,  sicut 
taurum,  etc.  alioquin,  si  ut  vulgo  lcgilur,  et  in  sex 
Yal icn nis,  legamiis,  <zire/am /la^utf  in  aquila  figura- p 
lam  ,  vel  tn  aquilam  figuratam ,  ut  legit  codex  B.  et  ^ 
quinque  Vatican  ,  quo  posteriora  priorihiis  convcni- 
renl ,  sicut  in  tauro ,  vel  sicut  in  taurum  ,  diccre  opor' 
tebat.  Ut  autem  nou  ila  pervium  intellectui  lociim 
Lactanlii  nperinmus,  tutela  ernt  navis  insigne  prora: 
impositum  ,  quod  Graice  TrapaoTQjixov  dicebniur;  erat- 
qiie  Dei  alicujus  effigies,  aut  animalis,  a  qiio  nnvis 
ipsa  denominabatur,  ul  apud  Virgiliuin  Pistris  et 
Centaurus,  cum  ait : 

Centauro  iuvehilurmagna. 

Hinc  xpeot  et  aliis  ejusmodi  nominihus  qu.xdam 
navcs  sunt  nppcllnlac,  Strabo  ,  Pluiarc.  Coiiviv. 
in   2  dec.  Sapieiit.  Lucian.   dialog.   7rXoto)v  si;;^at. 


De  tutela  in  \v\c  significatione  mcminii  Sciieca  lib.  x. 
Epist.  Epist.  77,  ubi  inquit :  Navis  bona  dicitur,  non 
qucB  preiiosis  coloribus  picta  est ,  nec  cni  argentcum  aut 
aureum  rostrum  est ,  nec  cnjus  tuteta  cbore  cwlaia 
es/,  etc.  Ovid.  tutelam  iiavls  intclligit  Trist.  pr.  Elc- 
gia  o,  cum  ait : 

Et  pictos  verberat  unda  Deos. 

Sil.  Iialicus: 
Tulelseque  Deum  fluilant. 

Sic  rursus  Lncianiiiis  in  fin.  hujus  cap.  Aquilam  ei 
in  auspicium  advolasse,  quam  victor  bono  oininc  ac- 
ccptani  tutc^ne  siio}  suhjugaril. 

Sicut  taurum  cum  rapuit ,  et  transvexit  Europam. 
Baptista  Pius,  cap.  98  suarum  Annotntioniim  legisse 
videlur,  sicut  taurum  figuratum ,  ct  ita  nonnulli  im- 
pressi  habent.  Ego  ut  vocem  illain  textiii  addcndnm  non 
probo  ,  utique  mulio  pluribus  ac  melioribus  exempla- 
rihus  refragautibus,  ita  qunsi  glossema  subandiendam 
non  nego  ;  hic  cnim  Lnctantii  sciisus  cst,  iit  quem- 
admodum  Ganymedes  ab  Jove  in  aquila  raptus  dici- 
|ur,  eo  quia  fonasse  raptus  sil  navi ,  cujus  tuleia 


nem  ;  a  nobis  slat  G^raldus  8  Synlagm.  De  diis  gcn- 
tium,  Coelius  Rodigin.  Antiq.  lection.  lib.  vi, 
cap.  18. 

Al.  Antonii  fuit  infinitum  illud  imperium.  Sichahent 
undecim  Vaticaiii  ei  omiies  alii  ,  quos  equidem  vi- 
derim,  mss.  vel  excusi ,  uno  excepto  Vaticanorum ; 
et  B.  qui  hnhct ,  Pompeii,  etc.  Hic  auiem  M.  Anto- 
nius  (  ui  tradii  Ascon.  in  primam  ,  tcr4iam  et  quar- 
tam  Yerrin.  Ciceronis)  is  est ,  qui  gratia  Cotlx  Cos. 
et  Cethegi  factionc  a  Senaiu  curationem  iiiliniiani 
nactus  toiiiis  onc  maritimu! ,  qua  Romanum  crat  im- 
perium ,  non  soluin  dissolulissiinus  ipsc,  ac  nequam, 
scd  clinm  comitibus  pessimis  Siciiinm  ct  provincias 
omnes  depopulatus  est ,  et  ad  extremum  indicto 
Cretcn^ihus  belhi ,  reque  male  gesta ,  ibidein  periit , 
anteqnam  Pompeiiis  contra  piratas  inissus  est ;  de 
quo  Ciccio  :  Postquam  ( inquii )  M,  Antonii  infinitum 
illud  imperium  semerant,  Et  Frumentaria  :  Ita  se 
M,  Antonius  in  illo  infiuito  imperio  gessit.  Ui  videas 
forte  ad  hscc  loca  respexisse  Lactanlium.  Sed  ncqiie 
tamen  Bononiensis  codicis  lcctionem  improbarc  au- 
sim ,  cuin  ex  Cicerone  pluribus  locis  ,  ex  Plutarch. 
Ascon.  ubi  siipra  ,  et  aliis  pateat ,  Pompeio  quoqiie 
delegatam  alio  tempore  a  Senntu  provinciam  pur* 
gandi ,  alquc  a  piralis  vindicandi  maris ,  et  ob  id 
non  modo  classis  pra^fccturam,  sed  ctiam  infinituin 
propc  imperium  suscepisse.  Plutarchus  in  Pomp.  : 
Id  potissimum  pressos  Romanos  rei  frumentarice  an- 
gustiis ,  et  magnam  famem  timentes  impulit ,  ut  ad 
vindicandum  piraiis  mare  mitterent  Pompeium,  Legem 
Gobinius  Pompeii  familiaris  rogavit ,  quo!  non  classii  , 
sed  ptane  in  omnes  mortales  imperium  etarbitriumcon* 
cedebat  tiberum ;  dabat  enim  ei  imperium  ea  tex  omnis 
intra  columnas  llerculis  maris  continentis  totius  ,  ad 
qninquaginta  a  mari  millia  passuum.  Hoc  spatium  Ro^ 
mani  oibis  plagoi  sane  quam  paucce  excludebant  :  ve- 
rum  id  maximas  gentes ,  potentissimosque  reges  com- 
plectebatur,  Velleius  de  eod.  bello  piratico  Pompcio 
D  demandato  lege  Gabinia  loquens  :  Quo  S.  C.  pene 
totius  terrarum  orbis  imperium  uni  viro  deferebatur, 
Ut  jam  hincquoqueliqueat,  cur  infinitum  iliud  impe- 
rium  dixerii,  si  de  Pompeio  locutum  mavis  Lnctan- 
tium.  Ego  vero  a  receptioribus  lectionibus  haud  fa- 
cilediscesserim.  Eiquidem  hanc  nostram  probanint 
Coel.  Rhodig.  lib.  vi,  cap.  18,  Petrus  Ciaccon.  et  La- 
tinus  Latinius;  alteram  vero  Thomasius  in  notts. 

Excivitate  Messana,  Strabo  quoque  libro  primo 
Messenium  illum  appellat,  et  Piutarch.  De  Isid.  ct 
Osirid.  i£liau.,  iib.  ii  de  Var.  hist.  Athenaeus  vero  qui 
ejus  lihruin  tertium  sacrae  Descriptionis  citat ,  eum 
nominat  Coum ;  alii  Thegeatem  dicuni,  ut  Theodoils- 
tus,  initio  tertii  de  curat.  Graecar.  a£fect.  et  alibi  sx- 
pc.  Meminit  cjus  ct  Cicero  in  fine  primi  de  Nat.  dco- 
rum,  Sexl.  Empiric.  viii  adversusMuthem.in  princi« 
pio,  Theophil.  Antioch.  Episcopus  serm.  (erUQ. 

Hanc  lustoriam  tn(€r^e(a\u%  «%\^\vnc^.X\^^  Vs.n. 


890 


JOSEPIIl  IS^I  miJE 


900 


nol».  iii  ivMinulium  in  Octavio ,  S.  Auj^uslinum  in  vi  A  cicns,  quibusdam  emineniibm  iaxis  juuit  ad$cribi ,  ah 


Civiial.  cap.  7,  Ciinilum  de  Poelis  in  Ennio,  cl  Poli- 
li  in.  Misccliniioor.  cap.  55. 

Jupiter  enim  sine  contubernio  eonjugis  filiasque  coli 
von  solet,  Nam  in  Tcmplo  Jovi  (iicalo  in  Gapiiolio 
uin  sacella  erant  :  mediuni  quidem  Jovis;  ab  uira- 
qiie  vero  paiie  aUerum  JuuoniH ,  Minervic  altcrum  , 
sul)  eudem  teclo  et  pinnnculo.  Vid.  Halicarn.  ubi  de 
Teniplo  Jovis  Capiloliii.  ad  lln.  quarli  Antiquit.  Ma- 
crob.  tertio  Satiirn.  c.  4. 

Pessum  acta,  Ego  banc  lcciionemcaeterisantcfero : 
anteluleriint  etiam  me  priorcs  tilii ;  nam  ila  legitur  in 
Aldina  et  Plaiitiniann  ;  el  cuin  in  uno  Vaticanorum  In 
tcxtu  scriptum  &it,  persumatay  ad  oram  libri  posilum 
ebl,  pessum  acta,  Pes>uin  ire  apud  Lalinos  id  dicitur, 
qiiod  in  fundum,  sive  in  imam  aliciijus  rci  partem  de- 
cidit :  quidni  igitur  fisxutfopvx&g  dixerit  Lactanlius , 
Jovis  aetatem  actam  pessuni,  quae  in  imam ,  seu  ex- 
tremam  sui  partein,  et  lincin  perducta  erat?Corrupte 
plerique  Yalicani ,  el  P.  persumala ;  B.  et  T.  pessu- 
ine  omnium  ,  pessume  acta  :  quomodo  eiiim  ibi  dicat  B 
Ennius,  Jovem  pessume  a^iatem  egisse,  qiii  totus  est 
in  laudibus  Jovis?  Alius  Vaticnn.  habet,  consummata^ 
et  iia  buiic  locum  cilat  Poliiian.  in  Miscellan. 
uip.  35. 

Et  sepulcrum  ejus  est  in  Creta.  Arnob.  lib.  ivad  lin. 
Minutius,  Tlieopiiil.  ad  Aulolyc.  Epipbaii.  in  Ancor. 
Mela,  lib.  ii,  cap.  7.SoIin.,  cap.  iG. 

In  oppido  Gnosso,  Alii  in  Jasio  monte  mnlunt. 
M.  Varr.  apud  Solinum  d.  cap.  16.  in  Ida.  Vid.  sunt 
praeter  notatos  auctorcs,  Cicero  lertio  de  Natura 
deor.  Diodor.  Sicul.  lib.  iv.  Cypr.  de  Vanil.  Idol. 
Enseb.  tcrlio  de  Pra;par.  cap.  leriio,  Poiitian.  ubi 
snpra. 

KaxtxniM  rou^-js,  llinc  corrigendus  est  codex  Si- 
byllinus  qui  liabet,  raipou  xocuxy2pi«  '-  ibi  enim  scansio 
iion  constat ;  nec  l^si  legendum  est,  ut  ibi,  sed  ul  in 
nostro ,  t(Tx««' 

Id  est  summum  caput  religionum  publiearum,  Non 
igilur  soliis  Arnobius,  ut  ceiibuii  Theodorus  Caiite-  p 
rus  iibro  primo  Variar.  lect.  cap.  11,  proiulit  nobis, 
nnilc  Capitolium  sit  dictuin,  quod  ipsc  Livium  ,  Plu- 
larchiim,  lialicarnasseum,  ctnlios  Romanarum  rerum 
scriptores  ignora!>se  puiavit ;  nam  otiam  Lactantiiis 
iioster  Iioc  loco,  et  lib.  lertio,  cap.  17,  illius  vocabuli 
originem  affert,  secus  tamen  ,  (|uam  iradat  Arnobius 
ipse  initio  libri  sexti ,  Halicarnasseus  ad  fln.  quarti 
Anliquit.  el  Suidns. 

Quod  ignotis  pareniibus  natos^  Terrw  filios  nominC' 
mus.  Ita  et  Teriullianus  cap.  11.  Apolcg.  Unde  factus 
est  proverbio  locus ,  de  quo  late  auctor  Adagioruin 
in  Terra  FiliuSf  Rbodigin.  Antiqiiar.  leciion.  lib.  xi , 
cap.  28  Politian.  iii  Miscellan.,  cap.  18. 

Pan  eum,  Ita  B.  T.  ctmulti  Vatican.  quorum  lamen 
alii  babent  Panlum  :  nonnulli  alii  codices  junctim , 
Panammj  ut  P.  alil  Panem,  Boccat.  lib.  iii ,  cap.  1 
biinc  Ennii  locum  paulo  aliter  referl,  et  Pangceum  le- 
gii.  In  Pangaso  moiite,  inquit,  aram  statuit,  eic.  Qiiod 
aliud  promere  non  possim ,  satis  babeo  varias  leciio- 
ues  indicare ;  nam  depravatum  esse  locum  noriiit,  D 
arbitror,  oiniies.  Extaret  Ennii  sacra  llistoria,  unde 
desumptus  est,  totus  expeditUH  esset :  at  hoc  opiare 

GSt. 

Coeli  stela,  llunc  locum  ingehiosissime  restitutum 
debemui  Petro  Cinccimio ,  qui  primus  ita  legendum 
nionuit,  Stda^  unico  I.  non  autem  duplici,  stella.ni 
corrupte  in  omiiibus  libris  legitur.  Stela^  gracce  (mQ^n, 
id  esl,  columna.  Plin.  lib.  vi,  cap.  28  :  In  quaurip- 
tce  sunt  stelas  lapidece  titleris  incognitis,  Sic  enim  ex- 
cusum  est  in  meo  codice  editionis  Aldinae  Venet.  a 
Paulo  Manutio  et  Gelenio  emendal;e ;  et  ita  eum  lo- 
cum  castignt  Barbarus  In  emendationibus  Plinianis 
profersit,  Budeus  in  Annotation.  ad  L.Siculi,  §  Com- 
petit,  D.  Si  servit.  vindiceiur,  et  compilatores  Lexici 
grxco-Ialini  Basileae  iin^ressi,  anno  1568  in  StqXiq,  cI 
AiiclOT  Tbesauri  Latinae  iinguae  in  sleta.  Mariian.  Ca- 
pelL  I.  11 :  Quasgue  libfnrmi  noloi  AtliailaiMi  e^Mpi" 


que  intra  specum  per  AHgyptiorum  abdita  coUocari^  ea- 
demque  saxa  stelas  appellans ,  deorum  stemmala  conti' 
nere,  Namquc  ibi  qnoque  stetas  legendum  ex  Plinio  ; 
et  vocabuli  etymo  constat.  Is  igiiur  mons  ob  ejus  al- 
titudinem  coeli  columna  vocabalur ,  tanauam  qui 
coiluin  conlingere  aique  adeo  sustinere  viaeretur. 

Ibique  eo  in  monte  aram  creat  coslo,  Pulavit  Clac- 
conius  qunedam  verba  hic  addita  fuisse ,  et  ita  scrip- 
sisse  Lactantium  :  Postquam  eo  ascendit ,  confentput- 
tus  est  late  terras,  In  eo  monte  aram  creat^  primusque 
in  ea  ara  Jupiler  sacrificavit,  in  quo  loco  suspexit^  td' 
qne  quod  supra  mltndus  erat,  quodque  cether  vocahatur 
precans,  primum  coelum  nominavit,  Quod  supra  mun- 
dtis  erat ,  dixisse  pro,  quod  antea  inundus  vocaba- 
tur. 

Tutelassutesubjugarit,  Vid.  Diodor.  Sicul.  in  sexto, 
ct  (|uid  bic  tutcla  signiticet,  diximus  supra. 

CAPUT  XIII. 

Nummi  veteres,  De  nummo  prius  signalo  vid.  sunl 
Strabo  lib.  viii ,  Plin.  lib.  xxxiii,  cap.   5.   Macrob. 

&rimo  Satnrn.  cap.  7,  Eutrop.,  Tertullian.  Apologet., 
[inuc.  in  Octavio,  Cyprianus  de  Vanit.  Idol.  et 
frngmentum  Atbenaeiapud  Theodor.  Canter.  secuiido 
Var.  lcct.  cap.  23. 

Tutus  latuisset  in  cris.  Virgiiius ,  latmseei  tutue  in 
oris. 

Qui  rursus  Latio.  Ita  lego ,  ut  apud  Maronemypro 
eo  quod  in  aliis  editionibusest,<7U(;Bruritii,  etc.  liam 
ibi  de  Augusto  ioquitur. 

CAPUT  XIV. 

Sacru  historia,  ScWicei  Euhemeri. 

lloic  Ennii  verba  sunt,  Sacram  videlicet  Euhemeri 
historiam  interpretaiiiis. 

Filius,  Pro  Filium,  Anliplosis ;  ut,  s^ition^i  qusm 
audistis ,  non  est  meus,  ifrbem  ,  quam  staiiio,  veitru, 
est. 

Pluto  latine  est  Diespiter  :  alii  Orcum  dieunt.  Jovem 
,appellatum  Diesjfitrem  norunt  omnes,  id  esi,  diei  pa- 
trcm,  iit  Varro  interpreiatur  quarlo  de  Liog.  Lat 
cap.  10.  Macrobius  primo  Satur.  cap.  15.  At  Id  cog- 
noinen  indiium  fuisse  Pluioni  ignotum  babeo ,  iiisi 
forie  apud  ipsum  Varronem ,  ubi  supra,  his  ▼erbis  : 
Idem  htc  Diespiter  dkitur  infimuM  aer^  qui  e»t  t§Ur 
junctus  terrcB^  ubi  omnia  oriuntur^  ubi  aboriuntur^  f«^ 
rum  quod  finis ,  Orcus  dictus,  elc.  Huac  profeclo  ^ 
tius,  qnam  diei,  noctis,  et  tenebrarum  patrem  dixis- 
sem  cum  Parca  ipsum  alloquente  apud  Claudianum , 
ubi  inquit : 

Omaxime  noetis 

Arbiter,  umbraruuique  potens! 

Placiades  Fnlgcnlius :  Hunc  etiam  tenebris  uddicium 
dixere,  quod  sola  terrcs  materia  sit  cunctie  elemendi 
obscurior.  Forie  scripscrit  auclor  noster,  et  Varro « 
Dis  pater ;  nam  ila  vocaium  Plutonem  notissimimi 
est :  et  Dis,  seu  Dtveilatine,  idsnneest,  quodgrafice 
;r).ovT&)v,  ui  .'lit  Laclantins.  Diespiter  non  idem.  Cic. 
secundo  de  Nat.  deor.  Terrena  autem  vis  omnisatque 
natura  Diti  patri  dedicata  est,  qui  Dis ,  ut  apud  grmeos 
n).oOTeov,  quia  tt  recidant  omnia  in  terras,  et  orianturu 
terris.  Arnob.  secundo  ad  fiii.  Cum  ex  Apollinis  moiifm 

{}atri  Diti  ac  Saturno  humanis  capitibu*  suppliceureiur» 
sidor.  8  Orig.  cap.  11,  fcrc  iianc  emendaiionem  io- 
sinnnt. 

Eosque  muro  circumegit,  Eqnidem  nuUum  aiicUireffl 
laiinum  ita  locutum  invenio.  Puto  Laciantium  scri- 
psisse ,  eos^ue  murum  circumegit;  nam  cireuma§en 
nihil  aliud  estquam  circumducere  ^  utapud  Virg.a: 

StrideQtem  fundam  circum  capot  egit, 
Vel  eos  muro  circumdcdit. 

CAPUT  XV. 
Per  aumem  memoriam  iefunctorum,  ei€.  Al.  pee 


m 


IN  PRIMUM  LIBRUM  DIVINAH.  INSTIT. 


002 


amoremmrUi,  mmorlam  defunclorum,  clc.  Sed  to  A  sonani,  piiia,  adolescf^iileni,  dosignari  conlendnni, 


wcrHi  non  reperiinr  in  codicib.  T.  el  P.  ct  abfuil  a 
codicc  Fraiicisci  Pelrarciiu*,  qui  locuni  liiinc  referl 
sccuiido  de  Olio  religiosoruin,  iiec  diclioiiem  iilam 
agiioscit. 

Tolleret,  Ciccro  tollerent,  el  hinc  Casloret  Pollux, 

Atque  adeo  \n  plerisque,  rtc.  Mcnduin  h:ibcnl  omncs 
libri,  nbi  legitur,  atque  alio  in  plerlsque,  etc.  Nain 
Lactantius  ciiat  alterum  locum  Ciceronis  cap.  5,  de 
Natura  deorum,  ubi  nliquantulum  variut  lcctio;  ibi 
enim,  atque  in  plerisque  civitalibus  inlelligi  potest^ 
augeiid:e  virlulis  gratia,  qiio  libentius,  eic. 

Sancum,  Mira  de  hoc  nomiiie  ieciionuin  varietas, 
ut  Vatic:uios  codices  iiispicienti  lirjuet,  ei  do  qua  vi- 
dendus  esi  Grcgorius  Gynldus  prnno  Syntagm.  de 
diis  gentium.  Vide  etiam  Varronem  de  Lingua  Laiiiia 
lib.  IV,  cap.  10,  Propertinm  lib.  iv  eleg.  ad  fin.,  Si- 
liiim  viii,  Punic.  ilaiicarnasseum  ii  Antiquitaium; 
item  libriim,  qui  Caii  Semproiiii  iiomine  circmnrcriur 
de  divisionellaliiccum  Aiinii  comnicntariis,  sanctmii 
Augustiiium  lib.  xviii  Civit.,  cap.  19.  Nostra  icctio  B 
oxliibetnr  a  cod.  B.  a  noimiillis  Vatican.  ct  ab  editio- 
nibus  AUlina  ac  Plantiniana;  probaliir  a  Josepho 
Scaligero  in  conjectaneis  nd  Varron.  ubi  siipra,  tiim 
ex  Propertio  ubi  siipra,  tum  ex  illius  nominis  etymo 
ab  ipso  Propertio  ibi  tradito. 

Mea  sacra.  Ita  Maro  in  aliquibus  editionibus.  Al 
in  al.  me  sacra,  et  ita  quoque  iii  antiquis  aliijuot 
Virgilianis  haberi  notatur  ibi  in  editione  Velutclli, 
et  in  Castigaiionibns  Pierii  Valeriani  in  Virgilium, 
cui  quidem  Laclanlii  leciio  minus  placet. 

'E)Jia?  iiri  Tt  TrctroiOa?.  Paiilo  alner  lcgunlur  lurc 
carmina  in  Oraculis  Sibyllinis. 

Platonis  imitator.  Ouin  ctiam  senuilus,  ut  placct 
Quinliliano  lib.  x,  cap.  primo  ad  Hn. 

Jllud  profecto  [uit.  Facile  intelligitur,  iil  notat  An- 
dreas  Pairilius  in  scholiis  ad  Ciceronis  fragraenta,  cl 
Sigonius  in  Dialogo,  cui  titulus  Accusator,  seu  de 
Gonsolatione  Ciceronis,  depravntiim  esse  lninc  locum, 


Siiem  desumpsit  Lnciantius  ex  ipsius  Ciceroiiis  libello  p  »"^«»"  Seneca  (libulam  imposuii)  diicta  metaphorai 
e  Consolatione,  ciijus  meminit  ipse  in  Tusculanis,  ^  »*>  »»S  qm  inlibulabanlur,  vel  focis  serfandaB  gralia, 


sive  audiiorem,  ut  Robcrtellius  iu  Annotaiionibus  ad 
varios  aiici(>res. 

Quia  hoc  scelerato  homini  placuit  Antonio,  Vid. 
Cic.  Philipp.  ±  .id  fln. 

Germani  fratris,  lii  aliquibns  mss.  meiiiis  et  acrius 
haberl,  fl^wiiMi  fratris,  testatur  Janus  Gulielmius  ad 
Planl.  Men:cchm.  cap.  5.  Geminus  fr ater  \ocfk\ur,  qui 
uno  pnrtu,  et  uho  die  natus  est.  Plaut.  Mennccbm.  in 
fin.  : 

Spes  mihi  est,  vos  invenliirosfratrcsgennanos  duos 
Gcmioosunamairc  natos,  el  patrcuuo,  unodie. 

Virgilius  de  eodem  Bomulo  et  Uemo  in  viii  : 

Gciiiinos  huic  ubera  circum 
Luderc  pendentes  pueros,  etc. 

Patrice parrieida,  lla  ct  Cicero  iii  Offlciorum  cap.  3 
ad  fiii.  :  kcce  tibi,  qui  Rex  populi  Romani^  etc. 

CAPUT  XVL 

Relligionum  animos  nodis,  etc.  Lucretius,  ReUigiO' 
num  animum  nodisj  etc. 

Et  ilU  lex  Papia  fibulam  imposuit  ?  Jocatiir  Seneca 
in  Jovem ;  nam  lex  Papia  Poppea  sexagenarios  infl- 
bnlabai,  id  est  vciabal  uxorem  ducere,  tanqunm  ef- 
fceia  jam  virtuie  e&senl  ad  generandum,  cui  legi  pos- 
tea  Glandius  Ciesar  abrogavit,  ut  scribit  Suetoniiis 
in  CUiidio,  npud  quein  corruple  legitur  pro  Poppea^ 
Pompeia,  et  apud  Isidor.  iv  Orig.  cap.  i5,  relalum 
in  decret«  iii  cap.  Qmedam,  dislinct.  2.  Eum  errorem 
secuius  c-it  BeroaIdu&  ad  Sueton.  ubi  supra  cap.  19 
et  ^.  Rivall.  in  histor.  jur.  Civil.  lib.  ii,  qui  tanien 
lib.  IV,  in  Claudio  recio  nomine  nsui  est :  aad  eum- 
dem  errorcm  refutavit  Alciatus,  lib.  iii  Dispunction., 
cap.  3.  Tiraquell.  in  legib.  connubialib.  leg.  vi, 
n.  ^.  Praieius  dc  Legib.  populi  Roniani  in  Papia 
Poppea,  ex  Dione  lib.  lvi,  Tacito  lib.  iii,  Uipiano 
Epilom.  Tit.  29.  Ei  denique  legi  abrogavit  et  Jusii- 
nianus  Jmperaior  iii  I.  ultima  cod.  de  Nuptiis.  Dixit 
auiein  Seneca  (flbulam  imposuii)  diicta 


et  alibi,  et  Lacianlius  noster  in  Institutionibus  sa^pe 
Hunc  cum  docti  oinnes  conqucrereiiliir  amissum , 
prodiit  in  lucem  septemdecim  abhinc  nnnis  eodem 
titulo  lil)er  ,  et  sub  eodem  noniine  Ciceronis,  de  (|uo 
multa  inier  eruditos  iliius  temporis  viros  extitit  lis, 
aiiCiceronis  genuinus  essei,  ntque  germanus.  In  co 
igilur  libello  (Cicero  sive  alius  sii  nuctor)  planissimo 
ac  rectissime  legitiir  :  Quod  si  ullum  unquam  animal 
consicrandnm  fuit,  qualia multaconsecraverunt ^gyptii 
(quod  nullum  profecto  fuit)  si  Cadmi,  etc. 

Amphitryonis.  Aldina,  Plaiiliiiinna,  et  nonnullas 
aliv  ediiioiies  iiiendum  habenl,  ubi  legilnr,  Amphio- 
nis.  Nostrx  lectioni  adslipulatur  libellus  ille  Consola- 
lionis,  et  Si^onius  nt(iue  Patriiius,  liuiic  locum  ex 
Lactantio  rererentes  in  Ciceronis  fragnientis  :  opiiina 
item  exemplaria  T.  P.  editio  Florentiiia ,  et  alin? , 
alqiie  ndeo  ipsa  rntio ;  neque  eiiiin  ullain  Amphionis 
progeniem  in  deos  relaiani  noviinus  :  at  Amphitruonis 


qiiae  ex  coiiu  miilatur,  vel  vuietudinis,  quibiii  per- 
fornbatur  iilrinque  s\  laleribiis  culis  illa,  quse  auper 
pciiis  glandem  exlendiiur,  eique  superaddebatur  cir- 
culus  xMieus,  qnein  tibiilnin  vocabant  :  uiide  apud 
Marlial.  lib.  ix,  Cpigr.  ^,  refibulare,  quod  est  fibU" 
iam  solvere.  Et  de  infibulandis  jiivenibiis  plura  apud 
Celsnm.  Corrupte  hic  in  aiiqnibus  impressia,  pro 
fibulam,  legitur  tabulam^  vel  fabulam,  quod  et  Be- 
roaldiis  notat  in  Clnud.  d.  cap.  49. 

Jus  trium  liberorum  ?  Erani  privilegia  et  immunilales 
qux  favore  propagalionis  dabantur  parcntibus  tres 
iilios  habcnlibus,  de  quibiis  in  lcg.  priroa  cod.  Qui 
nuin.  lib.  Se  excus.  leg.  prinia  cod.  de  Jur.  liber.  et 
§  Scd  Iisc  juris.  Insiil.  ad  S.  C.  Tertullian.  Plutarch. 
de  Amor.  prol.  S(*d  inlerdiim  ex  Principis  indulgen- 
tia  iis  quoiine  qui  pauciores,  ac  etiam  nullos  habe- 
bant  fllios,  hxc  privilegia  dabaniur.  Id  jiis  qui  assc- 
cuti  fuissent,  proitcr,  alias  ea  quoqiie  utilitate  fruc- 


progenicm,  neinpe  Hereulem,  norunt  omnes,  qui  li-  D  fwnlur,(juod  cuin  aliquid  populo  virilim  diviriebatur. 


cet  Jovc  palre,  matre  Alcinena  sitnalus,  ut  tradit 
Apollodorus  ii.  Bibliolhec.  Homer.  hyinno  in  Hercul. 
eum  tamen  etiam  dixcrunt  Amphitruonis  flliiim,  ut 
Euripides  in  llercul.  iiisano,  et  alii. 

El  illosj  quos  in  coelum  merita  tocaverunt.  Cicero, 
CIIJU8  locus  est  in  ii  de  Legibus,  habet,  et  illos,  quos 
in  ccelum  merita  vocaverini;  vel,  et  illoSf  quos  endo 
cato  merita  vocaverint ,  ut  in  quibusdam  libris  Cice- 
ronis  iegi  lesiatur,  et  legendum  censet  Muretus  ad 
illud  CaluIIi,  Flacci  delicias  suo  Catutlo. 

Attici  conscientiam.  Hinc  testem  habes  Lactantium, 
Atticum  fuisseillum,  qui  per  litleram  A.  interlocutor 
designatur  in  libris  Tusciilanarum,  qua  de  re  qustS' 
tio  esse  solet,  ut  iioiat  Turnebus  ix  Adversariorum 
cap.  48,  nam  alii,  ut  Lambin.  in  Annotationibus  ad 
priinum  librum  earum  Quaestionum,  Lactanlii  opi- 
nioueni  refellunt,  et  iion  Atticum,  sed  incertam  per- 


ii  pro  Iribus  liberis  accipiebant.  Yid.  Duaren.  lib. 
priino  Dispulaiion.  cap.  40,  Alexnnd.Neapol.  Geiiial. 
dier.,  lib.  iv,  cap.  S,  Beroald.  et  SaLiCtlic.  adSucton. 
iu  Galba,  cap.  ii. 

CAPUT  XVH. 

Videtisne  igitur,  etc.  Iii  pauculis  variat  leclio  apud 
Ciccronem . 

Ifoc  est,  falsa  se  intelligere,  vera  nescire.  Vtinam 
(inciuit  Ciccro)  tam  facile  vera  invenire  posum,  quam 
fatsn  convincere ! 

Vl  in  historia  sacra  continetur,  kl  eat,  in  liiatoria 
Euheineri  de  diis,  de  qua  sup.  pap.  ii. 

yEsculapium  curando  juveni  advoeavih  Narrat  fabu- 
lam  Ovidius  xv  Meiamorph. 

CAPUT  XVIH. 

Si  fas  ctedendo  €(e(t%lVa  %twvOL«i*^  ^\R..  '^'^'«fc  ^^'v 


005 


JOSEPHl  ISiEI  NOTiE 


m 


vcrsiculos  ex  Ennii  Epigramnoaiis  n  Ciccronc  in  li-  A 
bris  de  Kcpublica  posilos  referl  Sciicca  lib.  xix  Epi- 
s2olanim,Epi^iio1a  109  :  Id  de  quo  qua'ris,  clc.Verura 
npud  Scnecam  priinum  versiculuin  corriipluni  hul)cri 
scribil  Criiiitus  de  Honesl.  discip.  lib.  xix,  cap.  o, 
Nec  lanieii  versiculum  illum  ex  Sciicca  proferi,  qui 
in  ediiionibus  Seneca:  varie  legitiir.  Putu  Crinilum 
npud  Senccam  legtsse  :  Si  faciendo  plagas  coslestum 
ascendere  cuiquam,  e(c.  Qux  lectio  Erasmo  quo^iuc 
in  Annotaiionibus  ad  d.  cpisloiam,  cl  niihi  minus 
placuit,  quanquam  Pincianus  in  Castigaiioiiibus  suis 
nd  eumdcm  Senccam  meliorem  eam  exisiimal,  quani 
hnnc  ab  Ernsmo  positnm,  vidclicet :  Si  fas  est  plagas 
ca:lestum  ascendere  cuiquam,  etc.  Itaque  putabal  Cri- 
nitiis  Icgendum  essc  apud  Scnecam,  ui  iii  Lactantio; 
ct  Erasmus  quoque  non  absurdam  essc  Laclanlii 
lcctionem  cxistimabnt.  Pithseus  nutem  lib.  prinio 
Adversarior.  cap.  11,  Lactantii  lectionem  damnal, 
ct  ila  Ennium  scripsisse  coiilendit  :  Si  jas  cndo  pla- 
gas  ccelestum  ascendere  cuiquant,  etc.  Endo  pro  ni, 
passim  dixisse  vetercs,  ncc  jiire  reprchensum  Afri-  ^ 
canum,  si  ita  locus  fuissei,  uiapudEnniumsecundum 
Firmiaiii  leclionciii ;  nam  condiiionem  illain  adjecit, 
Si  fas  coidendo,  elc.  qux  poluil  noii  esse  vera  :  jurc 
nutem  merito  reprehensum,  quod  jactisset,  sibi  tam 
niultis  magiiisque  cxdibus  poUuto  coeliim  palcre , 
niodo  cuiquam  mortatinm  in  coelestium  plagas  ingredi 
fns  esset,  Hanc  Pilliaci  lectioncm,  quae  inilii  valde 
placei,  probat  eiiam  Scipio  Genlilis  Origin.  et  Lam- 
binus  in  Annotaiionibus  ad  fraginenia  Ciceronis  iii 
de  Bepub.,  et  fere  esl  eadem  cum  ca  leclione,  quam 
se  ex  divinaiione  et  conjcctura  rcposuisse  ait  Eras- 
mus  :  sed  Piiliaei  magis  Ennian^  videtur.  Yide  Gru- 
leri  animadversiones  in  Senecam. 

Est  vero  (in(|uit)  Africane.  Andrcas  Patritius  in 
scholiis  ad  fragmeiila  Ciceronis  e  iii  de  Repub.  putat 
lcgendum ,  Est  vero  ila ,  Africane ,  vel  simpliciler, 
El  vero  Africane.  Ego  ubi  unanimcs  cuuctos  codices 
rcperio,  non  facile  (luicqiiam  immuio;  ncque  lamen 
litieraiorum  virorum  opiniones  reiiceo.  r 

Divinis  docere  litteris,  Geiies.  iv ,  ubi  frugum  ct 
vitium  inventio,  atque  cultura  Adamo  ct  Noe  tribui- 
lur,  de  quo  disserit  rursus  ipse  Lactantius  infra  lib. 
II ,  cap.  14 ;  et  S.  Augustinus  lib.  viii ,  super  Genes. 
nd  litlcr.  Plinius  igitur  ad  fin.  vii ,  el  cxleri  Ethni- 
corum  nugantur,  qui  h:cc  Cereri  ct  Eumolpo  Alhe- 
niensi  attribuunt ,  vel  Di(mysio,  sive  Osiridi,  ut 
scribit  Diodorus  lib.  primo,  cap.  n. 

Ut  jEsculapio  medicina ,  Vulcauo  fabrica.  Plin. 
lil).  VII,  cap.  56  Polidor.,  Virg.  de  Rerum  invcnto- 
ribus. 

Figulinas  repertori,  Scilicel  Rhocco  et  Theodoro  , 
secuiidum  aliqiios,  ut  refert  Piinius  lib.  xxxv  et  cap. 
12.j 

Vasa  Samia.  Plin.  eod.  lib.  cap.  16. 

Est  vero  curquuquam,  etc.  Iin  reposui ,  ut  est  in 
D.  T.  P.  et  Plnntiniana  editione,  non  ut  in  aliis  qui- 
busquam,  est  vero  causa,  cur  quisquam ,  elc.  inale- 
bant  enim  simpliciter,  est  cur,  vel  esi  quod.  Plautus 
A\i\uhr.  est,  quod  revisam  domum ;  Ovid.  ii  Meia-D 
morpli. 

Est  vero,  cur  quis  Juaoacm  Ixderc  nolit. 

Lactantius  supra  in  nnccap.  17:  Eratplane,  cur 
lantum  laborem^  eic.^ei  infra  lib.  ii,  cap.  7,  ad 
liii.:  Esl  vero  ,  cur  illorum  auctorilas,  etc. 

CAPUT  XIX. 

Metuebant  enim  malum,  si  contra  publicam  persua- 
sionem  faterentur,  Exemplum  habet  de  Cicerone  iii- 
fra  lib.  ii,  cap.  3  ,  inprincipio  ;  et  idem  diccbat  S. 
Augustinus  de  Varrone  lib.  vi  de  Civit.,  et  de  Sce- 
vola  lib.  IV,  cap.  27. 

CAPUT  XX. 

Si  animal  ipsum  fuisset,  cujus  figuram  gerit.  Alqui 


scriptorcs  non  defuere,  qui  tradiderint  animal  ip- 
siim  fiiisse  ,  neiiipe  lupain  veram  ,   qiisc  Romulo  et 
Remo  maiiiiiias  pruebuerit  :  Virgilius    viii  : 
Kl  viridi  fcclaro  Mavorlisia  antro,  etc. 

Ovidiiis  n  Fnsior. :  Venlt  ad  exposilos,  elc.  et  iii. 
Lactc  qnis  infantes,  elc.  Properl.  ii ,  Eleg.  vi  :  Nu- 
trilus  diiro  Roinule,  ctc.  Nec  poeLx  solum  ,  sed  et 
Historici ,  et  quidem  insigncs,  rclnli  nb  Halicarnas- 
sco  ad  lincmprimi  Antiquitat.  Plinius  viii«  cap.  17. 
Strabo  in  v.  Justinus  historicus  lib.  xxxviu,  xliii  , 
et  in  fm.  xliv.  Plutarchus  Parallel.  xxxvi  et  in 
quxstioiiib.  Rom.  qiixsl.  xxi,  Hygin.  cap.  i5i. 
Reccplius  tainen  est  Lupam  illam  fiiissc  muiierem  ^ 
Accam  Larcniinam  nominc  appellatam ,  cognomine 
Lupam,  quod  meretrix  esset.  Lupas  enim  cognomi- 
nabaiit  eas  ,  quae  corpus  vulgabant ,  quomodo  Anlo- 
nii  scorta  sxpe  Cicero  in  Philippicis  lupas  vocaU 
Hoc  siiprndiclorum  auctorum  plerique  ,  atque  insuper 
alii  irndideninl  :  Ovid.  Fastor.  iii,PIin.  iib.  xviii , 
cap.  2,  Plutarch.  in  RomuL,  Festus,  Livius ,  lih.  i« 
pr.  Decad. :  Massurius  apud  Gellium  lib.  vi,  cap.  7, 
MicerHislor.  lib.  primo,  apiid  Macrob.  prinio  S»- 
tuni.  cap.lO;  quam  opinioiiem  bistorit-e  inagis  conso- 
nam  fuissc  scribitHalicarn.  ubi  supra. 

Lnrentince,  Haiic  secutus  sum  lectionem,  tum 
propter  auctoritatem  meliorum  codicum  B.  T.  P., 
iiim  quin  paulo  inlra  ejusdcm  festa  nullis  refragan- 
tibiisLactantii  codicibus  dicunlur  Lareniinalia.  Quan- 
quain  de  nomine  mulieriset  ejus  festoruni  multa  va- 
rictas  apud  scriplores.  Cicero  m  epistolis  ad  Drutum, 
Vnrro,  Festiis,  Livius ,  Ovidius  initio  lertii  Fasto- 
nim ,  et  Plinius  ubi  supra  Laurentiam  vocant.  Al 
vero Gellius  lib.  vi,  c.  7,  Macrobius  primo  Saiurn. 
cap.  10,  TertuIIianiis  c.  15  et  2i  Apologci.,  Minu- 
cius  in  Oct.  et  Plutarch.  in  Romulo  Larentiam. 

Exemplum  scHicet  Alheniensium  in  ea  figuranda 
liomani  secuti  sunt.  Quemadmodum  Harmodius  ct 
Aiisiogilon  cives  Aihenienses  Hipparchum  lyrannuin 
occiderint ,  late  habetur  ex  Thiicydide  in  Prohem. 
et  lib.  VI,  eorum  Platoct  Sympos.  meminit.  Arislo- 
teles  II  Riietor.  cap.  25,  Cicero  prima  Tusculana 
in  rine,  i£lian.  de  Varia  historia  lib.  ii.  Post  necem 
Tyranni ,  cum  meretrix  ,  Harmodii  amica,  ut  scribil 
Alheiiaeus  lib.  xiii,  cap.  2i ,  cl  ambobus  conjuratfe 
lyrai  cantu  familiaris  ,  ut  scribit  Plinius  lib.  xxxiv, 
c.  8,  captaesset,  et  a  tyrannis  Pihistrato  ct  Hip- 
pia  validis  tormeniis  excruciata,  ut  onine  consillum 
conjuratorum  in  eo  occidendo  narraret ,  et  criminis 
socios  proderct ,  nihilabea  potuit  exton|ueri ;  quiii 
ctiam  (  ut  scribitTertullianus  in  calce  Apologel. ) 
carnificejam  fntigato,  postremo  linguam  suamco- 
mestam  in  faciem  tyranni  saevientis  expuit ,  ut  ex- 
pueretet  vocem,  ne  conjuratos  conliteri  possel,  si 
etiam  victa  voluisset :  (|uanquam  hoc  factum  Plinins 
lib.  vn,  cip.  23,  ubi  de  Lexna,  non  ipsi,  sod 
Anaxarcho,  cum  simili  de  causa  torquereiur,  attri- 
buit,  sicut  et  Valerius  lib.  iii ,  cap.  3,  Athenienses 
igitur  ejus  honori  animalis  efflgiem  posuerunt ,  cujns 
illa  nomen  gerebat :  sed  linguam  addi  ab  artifice  ve- 
tuerunt.  Dc  xnea  Leaena  ab  Alheniensibus  huic  po- 
siia  meminit  Pausan.  in  Atiic.  De  historia  meminere 
Athenae.  Et  Plinius  ubi  supra ,  TertuUianus  ubi  so- 
pra  ,  ct  ad  Martyres  cap,  6 ,  iiem  Ensebius  Cxsa- 
rien.  inChronic.  qui  cxdem  Hipparchi  rccenset  sHb 
Olympiad.  65.  Unde  non  satis  assequor,  quomodo 
Lactantius  scribat,  Romanos  in  figuranda  Inpa 
exemplum  sumpsisse  ab  Aiheniensibus ;  nam  cnn 
Lup»  ractum ,  videhcet  Acc(e  Larentin» ,  diicenlis 
quinqunginla  circiter  annis  Lexnx  facium  prxees- 
serit ,  simillimum  vero  videtur,  multo  aniea  Lupan 
a  Romanis,  quam  ab  Atheniensibus  Leaenam  figura- 
tam,  etideo  Aihenienses  potius  a  Romanis  exen* 
pium  ejusmodi ,  qiiam  Romanos  ab  Atheniensibos 
sumere  potuisse.  Caeterum  quia  meretrix  conscia  fUt 
conjurationis ,  uec  caedem  veiuit ,  quam  utique  con- 
juratos  defercndo  vetare  potuit ,  merito  ab  e«  < 


m 


IN  PRBIUM  LIBRUM  DIYIN.  INSTIT. 


906 


que  (yranuum  occisum  scribil  LacUniius,  cum  la-  A  Alque  binc  alia  quoque  Lactantii  loca  declaranlur, 


incn  ipsa  cxilem  miuimc  perpelraveril. 

Larentinalia.  Qui  iiiuiierem  Laurenliam  vocant, 
lutic  ipsius  fesia  Laurenlialia ,  vel  Laurentnlia ,  ut 
Ovidius  sub  iniiium  iii  Fasior.,  qui  Larentiam^  La^ 
rentialia  ,  vel  Larentiala  ;  (|ui  Laurenlam  ,  Laurenti^ 
nalia  appellant ;  ila  qui  Larentinam  ,  Larentinalia. 

Sed  Fauiam  quoque^  elc.  De  bac  Plutarchus  in 
Q:isest.  Romau.  quoest.  55,  ubi  eam  Larenliam  Fabo- 
lam  vocal. 

Floraiia.  DequibusYarro  pr.  deRcruslic.  c.  pr.  Pliii. 
lib.  XVIII,  cap.i9.Macrob.lib.  primo  Saiurii.  cnp.  4. 

Ceiebrantur  ergo  illi  ludi  cum  omni  iascivia ,  eic. 
Omiics  quidein  nequilise  el  obscoeniiates  illis  iii  ludis 
roprxseiitabantur  a  nudis  mulieribus,  qu.-e  mimorum 
oriicio  rungebanlur ;  quibus  cum  aliquando  inleresset 
Calo,  illius  majestatem  et  severilatcm  reveriius  po- 
piilus  non  ausus  est  postulare.ut  muliercs  nudaren- 
lur,  qiiod  fusius  narnt  Valerius  Maximus  lib.  ii,  c. 
de  Majestat.  Senec.   Cpistoia  98,  Erras  ,  mi  Luciii. 


lib.  IV,  cap.  5  :  liia  enim  Religio  mula  est,  non  tantum 
quia  mutorum  ett^  ied  quia  ritu$  ejus  in  manu  et  di- 
gilis  est;  lib.  v,  cap.  20  :  In  qua  nilui  aiiud  video^ 
quam  ritum  ad  so/os  digitos  perlinentem. 

Horrere.  Ex  in^^s.  a  Thomasio  cilaiis;  nam,  colere^ 
quod  cst  iii  impressis,  Lnctantio  ipsi  repngnai. 

Cum  ex  mulierum  capillis  tormenta  fecissent,  eic. 
Ycgelius  de  Re  militar.,  lib.  iv,  cap.  9 ;  Capiioliu.  in 
Maximin. 

Sicut  JHvenes  ab  iisdfm  antea  missi  cum  virginibus, 
ex  quibus  sunt  Parihenii  nati,  elc.  Hu.'C  lcciio  habelur 
in  mullis  Vaiicniiis.  iii  nniiquissinio  illo  B.  cl  nllero 
ilein  ejusdem  biblioilieca!  S.  Salvaioris  Boiionieiisis, 
in  edilis  Floreniinis,  et  Veneiis  Tridiii.  £t  omiiino  de 
bac  Pnrihcniorum  bisloria  videiidi  suiii  Slrabo,  1.  vi, 
Jusliiius  Hisloric.  iii  fin.  lib.  iii,  Isidonis,  lib.  ix 
Orig.,  cap.  2,  ubi  inmcn  errore  captiis  csl,  ul  Spar- 
tanos,  pro  Partltenii,  scripserit.  Vir  erudiiissimiis  la- 
tinus  Latihius  pulavit,  lcclioiiem  Aldina;  ediiionis. 


Incidebant  hi  ludi  4  calendas  maii ,  ei  caleiidis  ip^is  '^  quae  habct  ante  admissi,  noti  ino<lo  miiiime  absUrdam 

essc  ct  sensu  carentem,  ut  censiiii  Thomasius,  sed 
eiiain  valde  apposiinm,  et  propric  ciiin  hisloria  con- 
gruentein ;  cx  qua  constat  juveiics  illos ,  antequam 
belluiii  illud  solverelur,  remissos  esse  Lacediemonem 
eo  jussu,  ul  ad  sobolem  procicaiidam  ciim  omnibus 
proiiiiscue  virgiiiibuscopiilareniur.  Aiqui  verbuui,  ad- 
mittere  (prxter  ca^teras  ejus  signiiicationes)  est  ma- 
rciu  roeiiiiiKC,  vel  ftjcminam  iiiari  adiiiovere  ad  iniiuni, 
unde  admissio,  admissuroy  admissarius,  Petrus  Ciucco- 
nius  suspicabatur  legeiiduin,  antea  dimissi. 

Parihenii.  Al.  Partlienice ,  ul  hic  cod.  B.  Arislo- 
teles  quinto  Politicor.,  cap.  7.  Pollux,  in  llaodsviac, 
Strab.  ubi  supra. 

Keiieri  armatos.  De  qua  Pausaii.  in  Laconic.  Quiii- 
til.  11  Iiisiilui.,  cap.  4. 

Jovi  quoque  pistori,  etc.  liistoria  est  apud  Liv.  in 
quinlo  priinoi  Decad.  Froniin.  tertio  Stratagem., 
cap.  15;  Ovid.  sexlo  Fasi.,  Siiid. 

if u/am.  Nympha  Tibcris  prius  Lara  appellata,  ul 
apiid  Varron.  quarto  de  Ling.  Lal.  posica  Mula,  ut 
apud  Ovid.  secundo  Fast.  qui  fabulam  narrat,  ab  Au- 
son.  Larunda  dicta,  Mania  dciiique  alibi  ab  eodem 
Yarron.  Macrobio  primo  Saturnal.,  cap.  7.  Arnobio 
in  fln.  teriii. 

Cunina.  Sic  legitur  apud  Varron.  et  S.  August., 
I.  IV  de  Civitat.,  c.  8  et  11.  B.  habet,  Cunia,  P.  Cuna. 

Sterculius.  Ila  Tertullian.,  c;ip.  24  Apolog.,  Ma- 
crob.  primo  Saiurn.,  cap.  7  :  Sterculius,  Plinius, 
lib.  xvii,  cap.  9,  Servius  in  primuui  Gcorgic.  Isidor. 
Etymol.,  lib.  xvii,  cap.  primo,  alii  vcro  Stercutus. 
Yarr.  de  vit.  pop.  Rom.,  lib.  ii  :  Sterquiiius.  Codex 
B.  hic,  Stercus,  T.  Stercuiinus,  P.  Stercutus. 

Mutinus.  Iia  Tertulliau.  d.  cap.  24,  quam  leciio- 
neni  probat  Vives  ad  cap.  11  lib.  iv  de  Civiiat.  Dei, 
ctGulielmus  libro  primo  Verisimil.,  cap.  23,  Festui» 
Poinpe.  :  Musinus  Tusinus  Musini  Tisini  (in(|ui()  sa- 
ceiium  fuit  in  VeliiSy  ctc.  Ariiob.,  lib.  iv  :  Mutunus. 
Sed  S.  Augustinus  d.  cap.  11.  habet 'l/ti«untM,  ei 
D  Tutunus.  Cod.  B.  et  P.  hic,  Tutinus. 

Terminus.  Vid.  Apollod.  inilio  Biblioth.  Pausan.  iii 
Beotic.  in  Hn. 

Nam  cum  Tarquinius  Capitoiium  facere  veilet,  elc. 
Liv.  ad  fin.  priini  priinai  Dccad.  ct  ad  fln.  quinti, 
Ovid.  secundo  Past.,  S.  Auffusiiniis  in  quarto  de  Ci- 
vit.,  c.  23  et  29,  Serv.  ix  i£neid. 


maii ,  ut  scribit  Plinius  d.  c.  29,  et  Ovid.  in  flne  iv 
ct  initio  v  Fasior.  Lnpsum  pulo  Gyraldiim,  qui  lib. 
de  Diis  Gent.  Syntagm.  pr.  ubi  de  Flora  loquitur, 
scriplum  reliquit ,  Fesia  Floralia  eadem  fuisse  cuin 
festis  .Majumne,  de  quibus  iii  L.  uiiicn.  cod.  de  Ma- 
jum.  lib.  XI ,  et  I.  xv,  lit.  6.  de  cod.  Theodos.  Flo- 
ralia  enim  Roino!  fiebani  :  at  Majumne  spectaculum 
iion  in  occidenialibus  oris,  sud  in  orientalibus  prasbi- 
tum  doctissimus  cardiiialis  Baronius  probal  in  suis  ad 
niariyrologium  iiotatioiiibus  sub  die  26  decemb.  Sui- 
do!  relutaia  opinione ,  diceniis  Majumam  festum 
fuisse  a  Romanis  inciise  Maio  ad  ostia  Tyberina  per- 
agi  soliluin ,  quamvis  Suidain  plerique  omnes  se- , 
quanlur.  Aldntus  in  annoiationibus  ad  d.  L.  unicam, 
cod.  de  Majum.  el  lib.  v  Parerg.  cap.  5  ,  Cujac.  ad 
eanidcm  L.  Girard.  Pratei.  Brisson.  in  suis  vocabu- 
lariis  in  verbo,  Maurmi,  Sieuvechius  ad  Yegetiuin 
bb.  iii ,  cap.  59,  alii.  Quorum  tamcn  senteiitia  Gy- 
raldo  niinime  patrocinatur,  cum  illi  Majuma&  festa  ad  q 
ostia  quidem  Tyberina  peragi  solita  scribant,  non 
lamen  asserant  eadem  fuisse  cum  ludis  Floralibus, 
qui  in  ipsamel  urbc  cclebrabaniur,  ut  Alexander 
Neapolilan.  iiotal  Genial.  dier.  lib.  vi,  cap.  8. 

Pavorem  ,  Paliormque.  Cicero  iii  de  Nat.  deorum, 
Pliii.  lib.  11 ,  c.  7. 

Prmentes  haberet.  Hxc  est  recepta  leclio  a  mss. 
€1  excusis,  nec  temere  rcjicienda,  sicut  nugaiur 
Tiiomasius.  Prcesentem  haberi ,  vel  pra^ntem  esse , 
pro  adesse^  norunt  oiniics  creberrimam  iocutionem 
esse  omnibus  laiinis  scriploribus  ,  prxsertim  Lac- 
tantio  ipsi  lib.  ii  Instit.,  cap.  2,  in  flne,  lib.  de  Ira 
Dei ,  et  alibi.  B.  tamen  habet ,  secum  haberet. 

Mentem.  Cicero  et  Plin.  ubi  supra. 

Magnum  Cicero  audaxque  consilium  suscepisse  Crm- 
ciam  dimt^  eic.  Locum  excidisse  ex  ii  de  Legibus  pu- 
tant  Sigonius  et  Palritius,  in  eoruin  Scholiis  ad  frag- 
inent:i  Ciceronis. 

Virtutes  enim  oportet ,  non  vitia  consecrari.  Cicero, 
Virtutes  enim  non  vitia  consecrare  decet. 
.    Febrem.  Cicero,  Plinius,  ubi  supra. 

Asl  illa.  Apud  Ciceronem,  ast  oiia. 

Supervacuis  exstructionibus.  Templis  videlicet,  diis, 
seu  poiius  daemonibus  consecralis. 

imaginibus.  Idolis  dxmonum. 

^umiittf  digitis.  Jocatur  in  morem  illum  ethnico- 
ruin,  quo  res  ad  sacrificandum  paratas  duobus  aut 
tribus  digitis  accipere  solebant.  Thus  quidem  eo 
ir.odoin  ar»  flninmam  jaciebant.  Sanctus  Hieroiiymus 
t*pist.  priina :  Non  est  tantum  in  eo  servitus  Idoii,  si  quis 
^duobus  digilulis  thura  comprensa  in  bustttm  arce  jaciat. 
Lactaiitius,  lib.  v,cap.  19  :  yamcruciari  atque  intei-fici 
maiiey  quam  thura  tribus  digilis  comprehensa  in  focum 
jactarCj  eic.  Porphyr.  izepl  «7r6x>i>  iii^^x^'*  inqiiil : 
Pythia  Ermionea  iistatum  dum  sacrificaret,  piacentas 
frustis  acceptis  e  pera  tribus  digitis.  Ovid.,  ii  Fastor. : 
£l  digitis  iria  thura  Iribussub  Uniiuo  pouit. 

Patrol.  VL 


CAPUT  XXI. 

Uumanam  hostiam.  Etbnicorum  rerilalem  iiotat,  qui 
liumanas  hosiias  immoiahant;  qiia  de  re  Plut.  in 
Pelop.,  Tertull.,  9  Apologel.,  Clemens  Alcxand.  in 
Orat.  ad  Genles,  Minuc.  in  Octav.,  Euseb.,  lib.  iv 
Preparat.,  cap.  7,  Nnzianz.  in  Orat.  de  Epiphnn., 
Saiictus  Aiigust.de  Civit.,  lib.  vii,  cap.  lu,  Theo- 
doret.  septimo  Tlierapeut. 

Fjsunij  atqne  Thcutatem.  De  quibus  Lucan.  in  priuio, 

29 


907 


JOSEPHI  ISMl  miA 


908 


Nonnnlli    Esttm  inlerprelanliir   Martem.    Theuiaie$  A  tnil,  Laclaniium,  qnanrvis  ab  opinione  Plnlarchi  rc- 


vero  Mercurius  esl,  de  quo  Livius  Sfxlo  lerli.Tp  l)e- 
cad.  C.-cs.  li>).  sexio  de  bell.  Gallic.  ubi  de  hutnanis 
vietimis,  Arnobius  secundo. 

Laiialis  Jupiler.  Dicilur  eli.im  Latiaris ,  et  ita  hoc 
loco  scriptum  esse  in  aliquibus  Laciantii  membranis 
teslatur  Franc.  Juretus  in  Nolis  nd  Symmaclii  epi- 
slol.is,  libro  primo,  epislola  9. 

De  ponte  Milvio.  M.  Varro  e  ponle  Sublieio.  Fiunt 
(inquil)  Araei  ex  scirpeis  virguUis  simulacra  hominum, 
ei  quotannts  e  printe  Sublicio  a  sacerdotibus  jaci  so- 
len$.  Sic  Epicadus  apud  Macrobium,  lib.  secundo 
S'alurn  ,  cap.  11 ;  Halicarnass.  vero  pr.  Antiquilat.  : 
Simutacra^  inqiiit,  hominum  triginla  numero  de  Sa- 
cro  ponie  mittunt  in  Tiberim  fluvium,  quce  Argeos  no- 
minanl. 

kkI  Ttsfokag  a5>7.  Desnmpsii  hunc  versiculum  Yar- 
ronis  foriasse  exMacrob.  primo  Salurn.,  cap.  7,  ubi 
habelur  a^v?,  id  est,  Diii,  non  autem  KpoviSv?,  id  est, 
Saturno,  uiin  omnibus  Lacianiii  liliris  niaiiiresto  li 
brariorum  erroro;  nam  hic 

nuni  designare  potesl,  cui  integra'  corpora  huinana 
immolabantur,  ui  ex  Ovid.  Macrob.  ubi  supra,  tet 
lib.  11  Saturn.,  cap.  11,  cxteris  Lactanliiis  hoc  ip^ 
loco  conllrmat.  Ergo  t6  a$i)  Firniiano  refigere  opor- 
tuit,  uK  Diiem  intelIigainus,'monente  quoque  Poniano 
in  iioiis  ad  Macrob.  ubi  supra. 

«tt>Ta.  Hirjtisce  diclionis  non  modo  latinam  inter- 
ppei.*»n«mem,  qtias  a  plerisque  ediiionibus  abest,  ac 
plnrimis  mss.  inest  tameii  atiquibns  aliis  hoc  inodo, 
^MMTa,  id  esl,  horoinem,  vel  Idest,  lumina,  sed  eiiam 
oimieni  accenlum  sustuiimus,  ut  ambiguiias  servetur 
oraeiil^  qnam  dala  opera  versus  coiitinet :  ea  vero 
loliilur,  sive  accenturn  dictioni  superiinponas  gravem, 
aut  circunifkxiim,  ut  prave  in  omnibus  editis  repe- 
ritur,  laiii  arnid  Macrobium  dicio  cap.  pr.  et  11, 
qiiaiii  apud  Plutarchum ;  nani  accentu  gravi  signala 
ad  hominis,  circuinflexo  ad  luminis  sigiiiHcalionein 
contraliiiur,  ul  iradit  Siiidas  in  ^u^,  el  alii,  sive  arti- 
culuin  propoiias,  sive  mulio  magis,  si  addita  inler- 
prefc;ilioiie  e.im  in  allerulrum  sensuni  declares.  Gur 
aiiteni  ftas  et  hominem,  et  lumen  stgnilicel,  ponit 
Plularcli.  ubi  supra.  Iii  nienioriam  revoces  velim,  lec- 
lor,  ratioiies  quibus  hanc  de  variis  accentibus  et  si- 
gnincalionibiis  vocis  <»aTA  argiimentalionetn  dtluimus, 
ui  pote  reeulis  liodiernx  graminatices  plane  repu- 
giianlem  (Yid,  eol.  'iAi  hujus  tom.  not.). 

JacL  Jace  legitur  vitiose  in  omnibus  Laetantii  libris : 
ideo  correximus  ut  apud  Poeiam  : 

Taatum  Reliigio  poluil  suadere  maiorum, 
Quse  peperU  saepe,  elc. 

Duos  Lucreiii  versus a  se  invicem separalos initio  priini 
de  Naiura  reruni  conjunxil,  ordinavil,  extulit,  ut  ad 
rem  suam  facere  putavii ;  ibi  cnim  prius  illa  legunlur  : 

Quod  conlra  ssepius  olim 
Relligio  potuit  sceierosa  alque  impia  focta. 

Deinde  paucis  interjectis  ille  versus  habetur  : 

Tantum  Relligio  poluil  suadere  malorimi. 

Isidis  jEgtjptia  sacra.  De  quibus  supra,  cap.   17, , 
Arnob.  priuio,  Miiiuc.,S.  Augustinus^  lib.vide  Civ., 
cap.  10. 

Lucanui.  Mvv}fjiovtx6v  afutpTvifJia ;  nam  pro  Ovidio 
Lucanum  posiiii. 

Et  tecium  ligno.  Arca  videlicet  lignea  iiiclusum 
(sic  qiiidem  tiabent  libri  Lactanliani);  vel  (ut  oiimes 
Liicani  codices  liabent)  et  tectum  lino^  id  est*,  Iinieis 
obvolutuin,  etc. 

Osiris.  Miraiur  Gyraldus  synldgm.  8  Lnctantium 
hoc  loco  (iliuin  isidis  Osirim  fecisse ,  cuiii  tMiilarciius 
cui  Diodorus  assentit  prinio  lib.,  cap.  2,  non  lilium, 
scd  fratrein  ac  mariiuin  Isidis  euni  dical  in  lib.  de 
Isid.  el  O&irid^  Verum  meminisse  dcbiiii  Gyraldus  ex 
iis,  qux  collegerat  ipse  syntagm.  6,  ubi  de  Serapid. 
in  8,  ubi  de  Osirid.  in  12,  ubi  de  Iside  loquitur,  im- 
plexam  bistoriam,  et  valde  abditani :  intelligere  po- 


cesserit,  aliorum  tamen  baud  multo  minus  Plularcho 
gravium  scriptoriim  narrationemsecutum.  Priiicipio 
Jovem,  r|uani  Jupiter  compressit,  eamdem  Fuisse  cnm 
Dea  Iside  i£gyiito  culta  ipse  Firmianus  asserit  sup. 
cap.  11.  Ovidiiis  in  fine  primi  Metnm.  Apotlodorus 
iiiiiio  II  Bihlioth.  Lucian.  in  Dialog.  Zephir.  et  Not. 
unde  et  a  Propertio  de  sacris  ipsius,  quae  Roms  suo 
tempore  agebantiir,  loquente  Inachis  appellatur, 
lib.  II  Elcg.  penultima  : 

Atque  utinam  Nilo  pereat,  etc. 

Item,  lib.  n,  Elegia,  qu£  incipit,  Jupiter  alfecte,  etc. 

lo  versa  caput  primos  mugiverat  annos, 
Nunc  dea,  quas  Niii  Qamina  Vacca  bibit. 

Id  quoque  Grsecos  affirmare  scribit  iElianus.  Haec 
Epaphum  genuii  ex  Jove,qui  abeadem  cnltHS  JSgypto 
conjunctum  matri  Templum  habiiit,  ut  Ovid.  et  iElia- 

"V" '"" '""'.",ro7,  "    B  ""S  traduiit.  l*orro  qui  Epaphus  Gnrcis,  ille  idem 

To  TraTpi,  noiiniM  baiur-      ^^^  ^^j  ^^yp^g  ^pjg^  „1  scribit  llerodotus.  A|iiiii  au- 

tem  eumdem  esse  cnm  Serapide ,  ex  Arida^o  Argivo 
novimus,  et  Nymphodoro  Amphipolitano  apud  £a- 
seb.  X  Prncpar.  et  ex  Varron.  aptid  Aiigusl.  xvni  Ci- 
vit.,  cap.  5.  Idem  vulgo  creditum  scribuiit  Rufliiius, 
Suidas,alii.  Jam  vero  Scrapim  eumdem  cum  O^iride 
crcdiium  scribit  Tacitus  in  line  vigesimi;  et  Diodo- 
rus  Siculus  iib.  primo ,  cap.  2,  asserit  Serapim  tum 
dici  Osirim,  tuin  Dionysium.  El  idem  kit  Lackintius 
ipse  hoc  loco.  Quin  etiam  Plutarchus  in  iib.  dt^  Isid. 
et  Osirid.  Prasstal,  [nqnii  ^  aulem  Osirim  cum  Bae- 
cho  eumdem  facere,  et  cwn  Osiride  Serapim,  Et  rur- 
sus  de  Api,  •piod  idem  habitus  sii  cum  Osiride  a  Sar 
cerd«>tibus  i£gyptiis,  refert  Plutarclius  ibidem ,  et 
Slrabo  de  Meinphi  loquens ,  lib.  xvii ,  Laclaiitius  igi- 
tur  eum  ,  qui  in  sacris  isidis  scmper  quarrebaiur,  %i 
iiiveniebatur,  ips>ius  Isidis  filium  fuisse ,  ut  hislorii 
docel,  euindemque  Osirim  dicere  hoi  seculus  nuao- 

p  res  potuit. 

^  Ardua  jamdudum  resonal,  Nonnihil  variat  leetio  bo- 
riim  versuum  apud  Ovidium  ;  aaia  ibi ,  par$  manibm 
clypeos ,  et, 

Reslatuitpatrern,  prlsciqae  imitamina  facti. 

Quia  principes  intelll^endi.  Locus  hodie  non  hibe- 
tur  inter  opera  Sallustii. 

Velustaleni  in  majus  componenlem,  SectituftMin  Flo- 
reniinas  editiouis  lectioncm  probatam  Garrioni,  lili.  u 
Anliq.  lect.,  cap.  7,  pro  ea,  quae  est  in  al.  iteluMtatiM 
in  majus  componentes.  Non  enim  voluit  SaUustius  A 
Curetibus  vetustalem ,  sed  potius  Curetuni  iUiid  et  io- 
veiitic,  et  inieilect»  religionis  factum ,  qiiip]^  qai 
principes  fueruiit  iulelligeudi  res  diviuas,  »h  ipfia  ve- 
tuslate  in  majus  fuisse  compositum ,  et  idea  iovjs  al- 
tores  dictos ,  eoque  noniine  celebralos. 

lllos  dico  ,  qui  vel  iniionesto  ialtatu  tripudkuH.  Sft- 
lios  iiinuit  Martis  Saccrdoics. 

Vel  qui  nudi  uncti.  Lupercos  signitieai,  Panos,  Pas- 
D  loruin  Dei  Sacerdotes. 

Quid  de  scutisjam  vetustaie  putridi$^  eCO.  Nm  erant 
Anciiia.  Virgilius  autein  de  his  omnibus  in  ftn.  9. 


Hinc  cxulianles  Sanos,  nudosque  tupercos, 
Lani^^erosque  apices,  et  lapsa  ancilla  co^lo 
Kxluleral. 

0  stutias  hominum  mentes ,  o  pectora  cmca  !  Quam-^ 
libet  in  tenebris ,  etc.  Lucreliiis  in  hi^ce  versibus  pro, 
sluUas ,  hal>e( ,  miseras ,  pro ,  quamObet ,  qualikm». 

Minus  sanus  et  ineptus.  Seculus  suin  cuiu  Tlioma- 
sio  lectioiiem  cod.  B.  pro  ea,  (|Uie  in  aliqihbus  im- 
pressis  est ,  nimis  lascivus  el  ineptus ,  etc.  Quanquam 
valde  plicet  et  ilia ,  qunm  de  conjeciura  profert  Lo- 
doviciis  Carrio  Antiquarum  lection.  lib.  ii,  cap%  7,  vi- 
dclicet ,  mtiiiif  lascivut  et  ineptus^  etc.  Lasei^ia  auten 
hic  non  est  libido,  sed  hilariias,  el  jocus  peiulaniior. 
Ulpianus  in  L.  Cornelia  D.  ad  L.  CorneL  de  Gcar. 
Cum  quidam  per  lasciviam  causam  mortis  pritfmis-' 


009 


IN  LIBRUM  PRIMUM  DIVfN.  INSTIT. 


910 


•'?/,  elc.  Sic  Cicero  pr.  de  Fiiiib.  prtino  de  Diviiial.  A. 
Y.trro  pr.  de  Re  riislic.  Yide  Biidxum  in  Annolatio- 
niiius  ad  1.  Cx  conductOi  §  Si  vis  tempestaits,  D.  lo* 
caii. 

CAPUT  XXII. 

Sabinus  iUe  Rex  fuit,  Niima  Pompilius,  dc  qtio  hie 
babcs  mulla  ex  Liv.,  lib.  x,  l  Decad.  cl  Plutarcbo 
in  Niima. 

Nefaria  sacra.  Qmn  infanles  Salurno  iinmolaban- 
tur,  quod  scelus  Tertullianus  cliam  exprobrai  Genli- 
bus,  cap.  9  Apolog. 

Fatuam^  Faunain,  llaiic  alii  Fatuam^  alii  Faunam 
vocant,  alii  simul  Fatuam  Faunam,  ui  Lactanlius  lilc, 
et  Arnobms  lib.  pr.  et  v,  cur  auiem  ulroque  nomine 
appcilareiur,  scribii  Macrobius  pr.  Saturn.,  cap.  li. 

)/t  operto  sacrificant,  Ua  B.  et  caeieri  omnes  mss. 
cl  opiimi ,  non  iit  e^t  in  deterioribus  impressis  men- 
dose ,  in  aperlo^  qtiod  Laciantii  sententiac  repngnaly 
et  hisioii;B  de  Sacris  ipsius  Deie,  de  qiiibus  Cicero 
iii  Orat.  dc  Ariisp.  rospons.,  Macrobius  ubi  supra,  3 
Plularcbus  iii  Gesare  et  Giierone,  Senec,  Epistoi. 
Ilb.  XVI,  eprsiola  98  :  Erras,  ffiiLttci7i,eic.,  ubi  etiara 
in  castigatis  ediiioiiibuslegitur,  in  Bperlo,  Correctum 
tamen  bic  meiMium  est  in  excusis  Aldii^ii,  Fk>reBli- 
nis,  Planiinianis. 

Ei  Sextus  Clodius.  De  quo  Sueton.  in  iibell.  De 
clar.  Rbclor. 

0//afit  ebiberat.  Ego  quicqiiid  Hsquam  reperi  a  doc- 
lis  viris  in  Lactaiilio  tioslro  ineditalum  libenter,  cuin 
leclore  comRiunico,  ut  ne  quid  ci  desit ,  vel  ad  uti- 
litatem,  vel  ad  voluplatem  cdpiend^im.  Caeterum 
etiain  atque  eiiam  unumqiiemqHe  commonitmA  velimi 
ut  ne  sibi  a  veteribus ,  et  jam  receplis  lectionibus  uii^ 
quam  recedenduin  puiet,  quae  aliqiio  modo  defendi 
ac  su.Ntiiieri  possini;  alioquin  si  procujiisque  nosiruin 
ingeiiio  diciioncs  vcteres  ac  senieniije  muteniur,  iM- 
verianlur,  et  novis  subinde  invectis  uicuimiue  colli- 
beat  expungaiitur,  non  j.iin  profecto  scriptorum  aii- 
liquorum  moniimenta ,  sed  nostra  commenta  tenebi-  p 
mus.  Joannes  Meursiiis,  libro  quinto  Griiici  Arno- ^ 
biani ,  cap.  soxto,  legeudum  boc  loco  pulat ,  Obbam» 
Erat  autem  Obba  pociili  genus,  auciore  Nonio.  Arno* 
biiis  quinlo  banc  liisloriam  referens ,  Seriam  dicit  : 
erat  autem  et  teria  vas  vinarium  fictilc  oblongum ;  ei 
Lactaniio  seu  potius  Sex.  Clodio  consenlil,  ut  a  vird 
Fatua  Faiina  ob  viiium  largius  epoium  csesa  fuerit, 
sicui  tradil  etiam  Plularch.  Problemaiis.  Yeruin  apud 
Macrob.  longe  aliier  ficiuin  narratur  d.,  eap.  \%. 

Terricolas  Lamias  Fauni ,  eic.  Pulanlur  cxcidisse 
hi  versus  ex  Satyris  Lucilii,  ivere,  et  e$$e  homines^  eic. 
lia  iegendus  e6t  versiculus  isie,  sicui  apnd  Luciiiiim 
jpsuin  in  collectaneis  fragmeniorum  veter.  poetar. 
eibiiic.  in  B.  T.  P.,  nec  oiiiiltend»  copula,  utin  qui< 
busdam  excusis. 

Ahenis.  Ad  oram  unius  libri,  pro  ahenky  scriptum 
erat,  itianis,  quam  siispicor  esse  veram  lectionern , 
ita  ut  puiicius  (ial  posi  inessej  detnde  coniinenter  le^ 
galur,  inanis  pergula  piciorum,  quibus  apiissime  sub- 
duntiir  illa ,  veri  nihil ,  omnia  ficta,  D 

Jtem  patres  eorum  Faunus  et  Laomedon.  Eorum  ^ 
scilicctLatini,  et  Priami;  nam  Priami  Laomedon  pa« 
ter  luii,  Lalini  Faiiniis  pauir,  Picus  avus.  Ideolego 
bic  ciim  B«  vt  T.  non  Pictts,  ui  in  multis  cdiiionibus, 
sed  Faunus,  Yirgilius  s«piiino  de  Laliiio  ioqueiis  : 

Hunc  Fauno  et  Nympha  genitam  Laurente  Marica 
Aecipimus,  Fauno  Picus  paier,  isque  parentem 
Te,  Satiirue,  refert. 

Sedet  Arnob.,  lib.  11  :  Qiiis 

Picum  Fauni  pairem,  atque  avum  Lalml,  etc. 

Historia  vero  sacra  testalur,  elc.  Historia  videlicel 
Euiietneri  de  Diis ,  de  qu:i  supr.-i  toties. 

Ut  in  quamque  regionem  veneral.  Ua  lego ,  ut  eSt  in 
6.  ut ,  pro  siaiim  utque ,  ex  quo  primum  ,  venustatis 
Obtinei  luirum  quanium.  Piaut.  Painul. 

Ut  quemque  visco  offeiiderant, 
Tam  crebri  ad  lcrram  decidebaut,  quam  pyra. 


Tereiit.  Ilecyr. 

UtquiSquc  veuerat, 
Accedebam. 

Al.  tii  quamcumqueregionemvenerat;  Al.  In  quameuni' 
que  reaionem  veniret. 

Atabgrio.  In  B.  scriplum  est,  AtaburiOy  ea  vldelicel 
prolalione ,  qua  Latmi  olim  Graecum  ji}/tX6v  per  it , 
repra'senlab:inl  :  sic  Musia  pro  Mysia ,  Tumpanum] 
Assurius^  Sulla,  Purrhns  ,  Poluposns,  et  similia  in 
Pandeciis  Florcniinis  rcperiri  ieslaitfr  Brisson.  fti 
Parcrg.  Corrigiiur  Appian.  qiii  in  Mllhfidatic.  hist. 
Jovem ,  pro  Aiabyrio ,  Tabyrium  vocal ;  quia  priori 
modo,  et  dicendum,et  scrrbendum  liqnct  ex  hoc  loco, 
Siepliano,  Sirabon.,  Apollodor.  terilo  Biblioih.  et 
Pindar.  in  Olymp.  ubi  Diagorara  celebral,  et  ejns 
Scholiaste.  Siepbanos  lanien  et  Slrabo  non  ab  hos- 
piie ,  ul  Laciantiiis ,  sed  a  monte  Alabyrio  Jovem  ita 
dictum  volunt. 

Labradeo.  Ita  Plularch.  in  qu«sf.  Graecis,  qitjest. 
*5,  61  ifilian.  Slrabo  autem  et  Slephan.  Labradeus , 
vei  Labrandenus.  iClianus  non  ab  hospite,  ut  hic  ir<i- 
dil  Laciantius,  sed  alia  ratione  hoc  nonilire  ▼ocaiom 
scribit  Jovem.  Labradeus,  iuqua,  Jupiter  nominatns 
est^  quod  permultum  pimsset. 

Casm.  Ita  scrlpsi,  ut  reperi  in  omttibus  corffcibris , 
et  apud  Theopbil.  duplici  ss  :  ille  enim  scribil  iLkff- 
(jiof  Zfvc-  Stepbunus  lamen  non  ab  hospiie,  serf  a  Ca- 
iio  mtmie ,  ei  Wrbe  iBgypti  boc  Jovi  nomen  inditum 
scnbil.  <  Casion  (iiiquit)  mons  cl  Urlts  iEgypii,  a 
quo  et  Gasii  Jovis ,  etc.  »  Sed  ei  Plin.  Casii  nioiitis  , 
et  Jovis  Casii  ibi  delubriim  babenlis  memiiiii  lib.  iv 
ei  V  iitrobiqnc  cap.  4i,  Sirabo,  lib«  x?i,  Solin.,  cap. 
46,  47  ei  49,  Suid.  et  siffuidem  hinc.denomuiaium 
Joveiii  malimus  ,  iioii  Cassio  scribeiidum  est ,  sed 
timplici  I,  Casko^  ut  apud  Lucauum ,  lib.  fiii ,  de 
Poiiipeii  sepulcro  loqueiitem  : 
El  Casio  prseferre  Jovl,  elc. 

Hepotem.  Scilicet  Uranl,  sive  Gceli,  qui  primus 
orbis  universi  imperio  priefuil.  Is  enim  ex  Teilnre 
nxore  (ilium  suscepit  Saturnum,  Saiurinis  ex  Rhea 
Jovem,  ui  sciibii  Apollodor.  inilio  Biblioth.  Lacun- 
iius  ctiam  hic  subdit,  aviam  Tellurem,  quw  fuit  Urani 
conjux.  Uranus  ergoavus  Juvis  el  Juplier  ejusiVepo*, 
m  ait  eiiain  supra  cap.  5  ct  in  fiii.  cap.  11.  HaiC  igi-» 
Cuf  recta  leciit)  est  ab  omnibus  excusis  libris  agniia, 
non,  pronepotem,  ut  ex  B.  legiturad  oram  librorum 
Plaiiiiuianic  editionis,  in  Tax.  iiem,  eiP. 

GAPUT  XXIII. 

Theophilus  ni  [libro  de  Temporibus,  etc.  Hic  rrbor 
teriius  esteonim,  quos  ipse  Theophilus  contra  Gen- 
iesscripj.it  ad  Auiholycum.  Vide  Sanctum  Hicrony- 
mum  de  Script.  Eccles. 

Thalium.  Iia  scrlpslmus,  monente  Meursio  in  Hy- 
pocritic.  cx  Tertulliano  xi  Apologct.,  Minuc.  et  ip- 
somei  Lacianijo  hoc  lib.  sup.  cap.  13,  pro  Thalum, 
qnod  legitiir  iii  omnibrfs  excusis. 

^ti  anhis  Thalli  lapsum ,  quem  secuius  est  Tbco- 
philiis,  et  deinde  Laeianiius,  ostendlt  liiculenier  Be- 
nedictiis  Pererius  in  commeniar.  ad  Daniel.  lib.  xvi, 
cap.  U,  et  lib.  XI  in  Disput.  dc  70  ilebilomad.  parl! 
priina,  qu«st.  2.  Quamvis  autcm  iii  hacsuppiilaiionc 
mire  \aricnt  chronologi,  oinnium  tanien  expensis 
senientiis,  band  niinus,  quam  octiiigemis,  vel  noii- 
genlis  circiler  annis,BeiumTrojanoexcidioaiiliqnio- 
rein  fiiisse  constat.  Tid.  Hermann.  Contracl.  iiiCbro- 
ni€.  ei  alios. 

Miile  quadringenti  ieptuaginta.  Si  bacc  scripisse 
Laclanlinm  anno  Doiniiii  50i  verum  esl,  nt  niihi  qiii- 
dem  vidcri  superitrs  in  notis  ad  cap.  primum  asserni, 
gecundum  Giar cani  Ghronologlam  ad  Liviuin  ex  pro- 
batihsiiiiis  coiinat.im  aiictoribos,  colligerentur  aiini 
1485.  Nain  ab  cxcidio  Trojano  ad  Urbein  condiiani 
fiuviSM)  scribit  aniios  452;  ab  Urbe  conditii  ad  Cliri- 
»l»im  nalnm  751;  quibus  addeiidoannos502,  ip>a  con- 
flcltur  summa  annorum  1485;  qui  auiem  asserunt 
baec  scripsisse  Laciantium  anno  516,  magis  eum  a 


911  JOSEPllI  ISiEl  NOTili:  ^»- 

vera  summa  aberravisse  faieri  cogunlur.  Verum  cliro-  A  Jam  ex  superioribus  falsus  apparei  ^alcjilus.  Aino- 
noloci,  ul  dixi.  vehemenlervaiianl,  neque  iu  suppuia-  bius  aliam  inivil  .suppuiandi  raiionem.  el  ad  duo  mil- 
r:"::l.."  ."^:'I:"r:  co...,h  i  o^aniinc*  li:.  annorum  ab  Jove  ndilla  usque  lempora  iiilerccssisse 


tionibus  temporum  salegil  Laclantius. 
Anleannos  nonampUus,quam  mille  ocrmgento$^elc. 


liii  annorum  ab  Jove  ndilla  usque  lempora  iiilerccssissc 
scribil  prope  linem  lib.  ii. 


LIBER  SECUNDUS. 


CAPUT  PRIMUM. 


Gestio  enim  convictitinanibus,  elc.  Al.  gestio  enim, 
Constanline  Imperator,  convictis  inanibus^  elc.  Al  illa, 
Constantine  Imperator,  in  plerisqueValicanis,  induo- 
busSaiicliSalvaiorisBoiionien.inT.  P.  in  editione 
Florentin.  et  aliis  quibusdam  non  habentur. 

Esse  atiquam  perversam  potestatem ,  scilicet  Dia- 
bolum. 

Cujus  originem  suo  loco  narrabimus ;  nunc  fatlacias 
arauamus.  H.ec  in  no:>lra  cdilione  resiitula  voluinuis 


six;  ibi  enim  Criiiam  quemdam  inlroducit,  qui  cum 
ab  aliqiio  lidelium  persuaderelnr  ficri  chrisliaiius,  .nb 
eodem  ubi  chrisiiaiiorum  convenliis  ageretur  cst  dc- 
ductus  :  quein  quidem  locuin  ila  describit.  Pertrans- 
ivimus  ferreas  portas^  el  cerea  limina,  nwliisqiie  jam 
superalis  scatis,  in  domum  aurato  fastigio  insignem  m- 
cendimus,  qualem  Homerus  Mennlai  fingit  esse ;  aiqne 
ipse  qnidem  omnia  illa  contemptabur^  quce  insularis  ille 
adotescens  :  video  autem  non  Helenam,  sed  mehercule 
viros  faciem  inclinatos ,  et  pallescentes ,  etc.  Lampri- 
dius  Lactaiitii  contemporaneus  (  scripsit  enini  priinis 


auclori  cx  codice  B.  ul  etiam  Thomasius  in  Planli-  g  Conslantiiii    temporibus  )    iu    Alexaitdro  tesialur  , 


niana,  quic  cacieris  desunt. 

Spectare  nos  coelum  Deus  voluit,  clc.  Erectus,  in- 
quit,  est  homo,  ul  coelum  siispicial.  Ila  Plato  in  Ti- 
maeo,  ulii  de  usu  oculorum,  Seiiec.  epistola  95,  Eam 
partm,  elc.  ad  lin.  Philo  Jiidye.  in  lib.  de  Plantal.' 
Woe,  Basil.  Homil.  9  in  llexaemcr.  quod  lamen  dic- 
lum  arguil  Galenus  libro  terlio,  de  usu  parl.  cap. 
leriio. 

Vt  id,  cui  dominari  debet,  imitetur,  Ita  legendum 
esse,  ut  est  in  B.  et  P.  lexius  ipse  convincit,  non-  ut 
in  plerisque  impressis,  ne  id,  elc. 

CAPUT  U. 

Quid  sibi  lempla  ?  Ita  de  temptis  manuraclis,  lib. 
primo,  cap.  20,  librosexto,  cap.  25,  lib.  de  Ira  Dei 
cap.  ulliino  in  lin.  Sed  et  Arnobius  initio  sexti,  quod 
neque,  inquit,  cedes  sacras  venerationis  ad  officia  con- 
struamus ,  etc.  ei  ibidcni  paulo  infra  :  Sed  lempla  t7- 
lis  extruimus  nuUa^  eic.   £l  Minuc.   ad  fin.  Oclav 


Alexandrum  ipsum,  qni  capessivit  imperium  anno 
Domini  duceiitesimo  vigesimo  quarto,  adjudicassc 
christianis  lucum,  ut  ibi  erigeretur  ecclesia.  Cum 
cliristiani,  inquit,  quemdam  locum^  qm  publicusfuernt, 
occupassent,  contra  popinarii  dicerent,  sibieum  debcri^ 
rescripsit^  melius  esse^  ut  quomodocumque  iUic  Deus  co- 
tatur,  quam  povinariis  dedatur.  Flavius  Yopi>c.  dc 
Christianoruni  Ecclesia  Valeriani  Imperatoris,  qui 
post  annum  Domini  circiter  ducentesimum  (|iiiiiqiia- 
gesimum  septimum  imperium  teniiii,  hoc  tesliino- 
nium  profert  ad  senatum  rescribeniis  :  Miror  vos^ 
Patres  sancti,  tandiude  aperiendis  libris  Sibyllinis  du- 
bitasse,  perinde  quasi  in  christianorum  ecctesia,  et  non 
\n  tempto  omniumdeorum  tractaretis.  Evaristus  auleni 
Poniilex  (  utad  nostros  redeamus )  qui  sedem  tciiiiit 
anno  Doiuini  centesimo  diiodeciino,  litulos,  id  esi, 
ecclesias  in  urbe  Roma  divisit  presbyteri«,  qiiod  ex 
lihrode  Romanis  ponlificibus  constat.  Tcrtullianits, 
qui  flornitcirca  aniium   Domini  duceiitesiinnin,   de 


Templum  quod  ei  extruam  ?  Nus  auleni  dignius  qui-  ^  ecclesia  meminil  in  hac  signiticatloiie  in  libro  de  Idol 


dem,  ac  principaliiis  Dci  lcmplum  liumanamanimani 
ei  didlcimiis,  el  dicimu^,  et  doccmus,  quud  pra^ci- 
pue  illi  sil  exornandum,  dicandum,  atque  sacran- 
dum  :  sed  nec  manufacta  hxc  tamen  teinpla  dese- 
renda,  in  quibus  illi  exterior  quoqiie  debilus  cuUus 
exhibetur  asserimns,  qui  Dei  ipsius  jussu  templum 
illtid  scimus  Uierosolyinis  a  Salomone  constructum 
magiiificcntia,  iirmilaie,  opuleniia,  dccore  nsquo  ad 
miraculum  siiscipiendnm,  ut  Sacra  Historia  11  Reg. 
el  Josephus  Jud;e.  de  Antiquit.  ei  de  bell.  Jndaic.  et 
Eupolein.  apuil  Enseb.  ix  Pr.iparat.  lcsianlur;  illiid- 
que  ipsum  Dei  Filiuiii  Dominum  nostrum  sicpe  sui- 
met  praB<enii:c  ei  niansionis  claritaleiiobiliiasse,  iiide 
prof.ina  exerceutes  depulisse,  doinum  Paii-is,  doinuro 
oralionis  appellasse,  Joan.  ii,  Maic.  xi.  Idcirco  jaui 
inde  usqiie  a  priinis  conditi  niundi  temporibus  sein- 
per  locum  aliqucin  divino  cullui  dcdicatnin  inter  li- 
deles  fuisse,  quainvisdiversisnominibusappellatuin, 


item  ad  uxor.  lib.  secundo,  cap.  9,  lih.  dc  veland. 
Virginib.  cap.  15,  et  aiibi  sa:pe.  Sed  et  Cyprianus, 
qui  paulo  ante  Laclantium  Uoruit,  post  anniini  Do- 
mini  ducenlesimum  qninquagesimiim,  ecclesi»  sub 
nomine  Dominici  mentionein  egit  libro  de  Opeiibus 
et  Eleemosyn.  sicut  et  conciliuinLaodicenuni  c.  28, 
relaluin  in  cap.  non  Oportet,  distinct.  42.  Cujus  no- 
minis  rationem  affert  Eusebius  iii  Oratione  de  Lau- 
dibus  ConsUiiitin.  WaUrid.  itein,  et  Strjb.  dc  llcb. 
Ecciesiastic.  cap.  7.  Eodem  libro  de  Romanis  ponti* 
licibus  habetur,  Fabianuin  poiitificem  anno  Doniini 
duceniesimo  quadragesimo  quinlo  ,  quo  leinpore 
christiani  ti'ani|uillitaie  potiebantur,  siruxisse  ecclc- 
sias,  iinde  sepnlcra  Mariyrum,  qiiae  subliis  terrain  in 
cryptis  areiiariis  latehant,  ercctis  desiiper  ejusinodi 
aediliciis,  rcddila  fiierint  clara  alque  couspicua,rhris- 
tiauorum  usui  opporiuna.  S.  Gregorius  Nyssenus  in 
vitaSancti  Gregorii  Thaumaturg.  scriptum    reli.|uil. 


oinnis  insirunicnti  velerispagina  lestainr,  Gen.xxvui  j)  ipsum  sancium  Gregorium  eodem  Fabiani   tcinporc 


etxxxv;  Daniel.  vn,  Ainos  iv,  EsaiLvi,  Exod.  xxv, 
Deuteron.  xu.  In  rrophetis  et  Psalinis  ubique.  Post 
aulem  Domiiii  Salvatoris  excessuin,  de  Ecclcsia, 
quic  erat  Corinihi,  iii  hac  significaiione  Paulns  Apos- 
loliis  mentionem  agii  iii  pr.  adCorinth.  cap.  xi.  Ju- 
vat  et  exieros  illoruni  lemporiini  tesles  advocare. 
Philo  Judxus  Petri  Apostoli  contemporaneus  (  iiam 
et  cuiii  ipso  Ronuc  collocaiiis  dicitur,  dnm  ibi  ad 
Caium  pro  Jud,ds  legalione  fnngerelur)  in  lib.  de  Viia 
coiiteniplat.  ubi  fidelium  niores«  qui  sub  MarcoEvan- 
gelista  Alexandrix  degcbant,  dcscribil,  tcstaiur,  eos 
liabuissesacras:ciliculas,  quas  Seranea.  sive  inoiiaS' 
teria  vocabant,  ubi  solitarii  sanciui  vitie  mysieriis 
dabant  operain  :  qiiem  rcferi  etiam  Euseb.  lib.  ii 
Hist.  Eccles.  cap.  17.  Yel  Luciaiii  illius  iinpii,  ct 
christianornin  hiislis  iufeiisissimi,  qui  Aposioloriim, 
et  etiain  Trajuni  leinporibiis  vixit,  locusextat  in  Piii- 
lopal.  unde  inlelligi  potcsi,  quo  eliain  luin  suiuptu, 
oriiaiu,  impensa  iulerchristiaiios  excitabantur  eccle- 


Neocxsarese  in  Ponto,  cujus  urbis  erat  episcopiis, 
universondeli  populopecuniain  etoperain  confercntc, 
uobilem  erexisse  ecclesiam,  qu»  ut  Deo  .icceptissima, 
nullis  uiiquain  terr^e  labefaciata  sit  inoiibus ;  nain  li- 
cet  urbs  illa  terr»  motibus  prope  interierit,  dicitur  la- 
meii  templuin  illud  inlegrum  semper  atqiie  illa*suin 
inaiisisse,  et  iie  illo  qiiidem  tempore,  quo  Diocletiani 
decreto  omnes  dirni  suiit  jussas  christianoriini  eccle- 
sia;,  ulla  vi  appelituin ;  Integrum  enitn  extassc  ejiis- 
dein  iNys&eiii  tempore,  qui  aliis  quoque  locis  tcuipla 
atque  aliaria  a  chiistianis  erecta,  eodem  Fabiano  se* 
dein  tenente  lestatiir.  Dcnique  paulo  antequani  scri* 
berent  Arnobiiis,  Minuciiis,  Lact^mtiu^t,  edicium  Din- 
cletiani  dediruendis  ecclesiis,  et  combnrendis  chiis- 
tianornin  iibris  erupisse,  conslal  ex  Eiisebio  lib.  viii 
Hisf.  c.  seciindo  ei  terlio,  qui  cain  cladcra  deplomi, 
sicnt  el  ipse  Arnobius  in  fin.  quarii  his  verbis :  A'ifm 
nostra  quidem  scripta  cur  ignibns  meruerunt  dari  ?  Ctw 
immaniter  conventicula  dirui,  in  quibus  summus  oralur 


m 


LN  SECUNDUM  LIB. 
A 


DIVIN.  INSTIT. 


914 


Deui,  pax  eunctis,  et  venia  postulatur  magistratibus, 
exercHibus,  regibus?lEi  eodem  lemporo,  ex  eodem 
cdiclo  .'«dem  Bilhynixdivino  cultiii  dicalam,  qunm 
i!le  Dei  lcmplum  recte  nominat,  «epnesenteeversam 
fuissc  teslaiur  Lactantiusinrra  lib.  qninto,  cap.  se- 
cundo,  qni  cl  suam  de  templis  chrislianonim  senten- 
liam  aperil  iib.  vi  in  fin.  ubi  docet  Deo  qnidem  in 
tempiis  grntias  agendns  esse,  verumtamon  non  in 
femplis  solnm,  sed  et  domi,  et  in  ip«iO  eiinm  cul)ili. 
Et  libro  de  Ira  Dei  cnp.  8,  faleliir  lempla  nedificare, 
sacriliria  facere,  dona  conferre,  Deum  colenlis  erga 
ipsum  Deum  obsequium  esse.  Gonirn  ecclesins  viru- 
lentnm  linguam  exernit  (sicnt  machinns  olim  Nabu- 
chodonosor  rex  Babylonis  dinboli  typns ,  de  quo 
qnnrio  Rcg.  cap.  xxv  et  Diocletinnns  ille  nefarius ) 
quidam  Euslachins  lisereticus,  cor.lra  quem  coactum 
esi  concilium  Gangrense  circa  lempora  primi  conci- 
lii  Nic.rni.  Id  ita  definit  cap.  5  siiorum  Decretor.  :  Si 
quis  docel  domum  Dei  contemptibilem  esse  debere,   et 


recta  detorquent  impie  contra  Sanctorum  iraagines, 
qnas  pie  venerntnr  Ecclesia;  nnm  merito  quidem 
gentibns  exprobrabant,  quod  staiuas,  aliasve  imagines 
adorarcnt,  qii.^e  nil  aiind  essent,  quam  simulacra  ho- 
minnm  mortuorum,  illisqiie  ipsis  siinulncris  circum- 
scriptn  niiminn  cs»e  ccnserenl,  ut  iis  liqnet  libri  sexli 
Arnobii  verbis  :  Sed  erras  ,  inquitis^  et  laberis ;  nam 
neque  nos  oira,  etc.  At  vero  quicumque  cntholicnm 
fidem  amplectuntur,  non  mortuoriim,  sed  vivorum 
imagines  (Deo  eniin  vivunt  saiicti  ipsins)  non  ado- 
rant  Intrie  quidem,  qn.-e  uiii  Deo  debelur,  adora- 
lione,  sed  qua  decel  venerntione  proseqnuniur;  neque 
in  iis  animo  imnginibns  sislnnt,  qunsi  illis  ip<;is  flnit:! 
numina  censennt  :  sed  in  eos  feruntnr  coelites,  qno- 
rum  imngines  vencrnntnr,  qnia  iii  ipsorum  recorda- 
tionem,  dileciionem,  iniitationem  iiide  vehemenler 
excilnntur,  ut  ail  S.  Gregorins  M»gnus  in  epistola  ad 
Secnnd.  CrGternm  jnm  n  Christi  niqne  Apostolorum 
temporibus  ,   ipsins  Christi ,  sanciissiiTireqne  crucis 


congregationesy  quce  in  ea  fiunt,   anathema  sit,  Hnnc  n  ejus,  matrisqne  Virginis,et  ipsoriim  apostolorum  ima- 


lixresiin  postoaex  inferis  iternm  excitarnntPatareni 
haeretiti  (  iitscribit  Hngo  Ferrariensis  )  anno  Christi 
1200 ,  quos  seculi  sunt  Waldenses  ,  Wiclefisia; , 
llus<it»*,  Taborilu?. 

Quid  aros  volunt?  Ila  de  Sncrificiis  lib.  i,  cap.  20, 
lib.  VI,  cap.  1,  20  cl25,  lib.  vii,  cap.  6,  lib.  de  Ira 
l)ei  cnp.  21.  Piiilo  Jiidx.  in  lib.  quod  deter.  potior. 
insidi.  Arnob.  nd  fin.  qiiarti.  Ea  scilicel  prisci  Pa* 
Ircs  clamitnbant  adversum  illos,  qni  ita  Deo  immo- 
labnnf,  quasi  hosiiis  ac  viciimis  indigeret.  Id  ipse 
osiendil  Lactantius  lib.  vi,  c.  2  :  Mactanl  igitur,  in- 
quit,  opimas  ac  pingues  hostias  Deo  qnasi  esurienti^ 
profundunt  vina  quati  sitienti,  accendunt  lumina  tan^ 
quam  in  tenebris  agenti ;  vel  qui  ita  exteriora  pernfi^e- 
b;int,  ut  sacrificinm  interius,  contriti  videlicel  cordis, 
hnmiliali  ac  Deo  devoli,  penilus  omitterent.  Nos 
vero  et  sacrificium  inlerius,  quo  mens  ofrerlur  Deo, 
et  quidem  eiiain  exterius  a  nobis  ei  deberi  nsseri- 
inus,  qni  scimns  toiies  de  sanclis  nltaribus  et  sacrifi- 
riis  in  sacris  litieris  inentionem  fieri,  Gen.  iv,  vin, 
XII,  Levit.  II  el  vi,  Numer.  v,  Paralip.  lib.  ii.  cap.  28, 
innnmeris  aliis  in  loris.  Sacrificium  quidem  exterius 
Deo  sumper  debitum,  etiam  naturali  raiione,  idcirco 
fiiisse  scribii  Sancius  Thom.  secunda  sccund;e  qn.^est. 
85,  articulo  primo,qnia  natumlis  ratio  diclat  honiini, 
nt  alicui  superiori  subdatur  proplcr  defeclus,  qiios  in 
seipso  scnlil.  in  quibiis  nb  nliqno  siiperiori  cget  ad- 
jiivnri  ct  dirigi,  et  quicquid  illud  sit,  hoc  csi,  qiiod 
apnd  oinnes  dicilur  Deiis.  Sicut  autem  in  rebiis  na- 
turalibus  naluraliter  inferiorn  supcrioribiis  snlxliin- 
lnr  :  itn  ctinni  iiatnrnris  ratio  dictnt  homini  seciindum 
nnturalein  incliiinlionem,  nt  ei,  qiiod  est  siipra  homi- 
nem,  siibjectioncin  et  bonorem  e.\bibent  secundum 
suuin  inoduiii ;  ct  est  luodus  conveniens  homiiii,  ul 
sensibir.bus  signis  utatiir  nd  nliqiin  exprimenda,  quia 
cx  sensibilibns  cognilioiiem  nccipit,  ct  ideo  ex  naiii- 
rali  ratioiie  proccdit,  iil  boino  quibusdam  sensibili- 
libus  rcbus  utatur,  ofrerens  cas  Deo  in  signum  de- 


gines  in  veneratione  apud  fideles  habitas  nemo  po« 
lest  nmbigere,  qiii  paulisper  modo  sit  hisioriis  sacris 
imbulus.  De  Christi  quideni  imngine  nulli  morlnlium 
elnborata,  sed  ab  ipsomet  Chrlsto  domino  effii^iata, 
et  Abagaro  Edessx  principi  ab  co  missa,  gravissimi 
tradunt  auctores ;  Evngrius  Hist.  lib.  iv,  cap.  26.  ubi 
et  de  ejusdem  imaginis  miracntis  in  concilio  NiCTno 
secnndo  verificatis  et  probatis,  Joan.  Dnmasc.  de 
Fide  Ortbod.  lib.  iv,  cap.  17,  Nicephor.  Hist.  lib.  ii, 
cap.  7,  Coiistanlin.  Porphyrogenit.  npud  Metaphrast. 
die  10  Augusli,  et  die  15  Novembris,  in  Actis  san- 
ctoriini  Samonis  et  Guri»}.  Quin  eliam  GrYci  de  en- 
dem  imagiiie  fesiuin  anniversarium  ceiebrant  17 
Kai.  Septembris,  nt  in  eorum  Menolog.  Adrian.  PP. 
ejus  nominis  primus  ad  Carolum  Magniim  epistolam 
scribens,  quae  extat  in  lomo  teriio  Concilior.  nov. 
edition.  lcstatur,  eamdem  de  imagine  Christi  ab  eo 
ad  Abagariiin  missa  historiam  cogniiam  et  receptnm 
f uissc  a  Stcphano  PP.  iii  concilio  Bomano,  et  de  ejus 
miraciilis  eiinm  apud  Theophanem  Hist.  miscel. 
lib.  XVII  et  Metaphrast.  iibi  siipra.  QtioChristi  ipsius 
tesiiinonio  pro  sanciis  imaginibns  qiiodnam  aliud  vel 
firmius,  vel  illnslrius  afTerri  potesi?  Jam  de  stntiia 
Christi  erecta  a  Syrophxnissa,  qnx*  ab  ipso  Domino 
sanntn  fiierat,  cnm  sangninis  profluvium  paierelur, 
ut  scribunt  evangelisitic,  proditum  est  ab  Euseb. 
Hist.  lib.  VII,  cap.  U,  Damasc.  de  Imaginib.  orat. 
tertia.  De  Salvaloris  imngine  in  eccleslis  pingi  solita 
extni  can.  synodi  habiiae  ab  ipsis  Apostolis  Anlio- 
cliire  bis  vcrbis  :  Ne  decipianlur  salvati  ob  Idota  :  sed 
pingant  ex  opposito  divinam  humanamque  manufac- 
tam,  impermistam  effigiem  Dei  veri  ac  Salvatoris 
nosiri  Jesn  Christi,  ipsiutque  servorum  contra  idola 
etJudisos;  noque  erreiit  in  idolis,  nec  similes  sint 
Judwis.  Tertiillian.  in  lib.  de  Piidicit.  Callcum  pictu- 
rns  receiiset,  in  quibiis  pasior  ChriRlus  cum  ove  re- 
perta  pingebatur.  Crucis  aiilem  vexillo,  tanquam 
prxfixo  titulo  anliqiiitus  ecclesias  insigniri  soliias, 


bitje  snbjeciioiiis  et  honoris,  secundum  simiiitudincm  j.  ntque  ideoquoque  liiuli  nomine  appellaias,  inlelligi- 
eoruin,  qui  dominis  suis  aliqua  offerimt  in  recogni-  ^  niiis  ex  I.  ultimn  cod.  de  Pagan.  incod.  Theodos.  el 


tioncm  dominii.  Iloc  nuiem  pertinet  ad  rationem  sa- 
crificii.  quod  oliin  exbibiiiim  Deoesteliam  ipsiiismet 
jiissii  iii  victimis.  Nunc  sacrificium  incrucntuin,  inef* 
fnbile,  a  Ciirislo  Domino  insiitulum,  in  sacrosanctis- 
simn  (>frerinius  encharisiin,  de  qiio  plurn  ad  priinum 
cap.  lib.  sexti.  Unde  ipse  Lnciantiiis  libro  de  Irn  Dei 
cap.  19,  inqiiil  :  Qmbus  persuasum  est  Deo  placere 
justiiiam,  eumque^  quia  sit  dominus  ac  parens  omnium 
venerantnr,  et  precibus  assidnis,  ac  frequentibus  volis 
dona  et  sacrificia  offerunt,  etc.  et  lib.  eod.  cap.  8  : 
Templa  a^dificare,  sacriftcia  facere,  dona  conferre,  elc. 
Quid  denique  ipm  simulacra,  elc.  Sic  sx*pe  de  si- 
mnlncris,  sive  iningiiiibus  Lnctanlius  infra  cap.»  5, 
7,  18  ct  lU.  ToriuHinn.  cap.  12  Apologet.  Lnbet 
aiitein  ndniirnri  cum  sancia  syiiodo  scpliina  inreliciuin 
capiium  insniiiani  oinni  larrymaruin  foiiic  lugendom, 
qnrn  «Jaiirioniin  Patrum  loca  advcriiis  idololalras  di- 


ex  lcg.  Decernimus,  cod.  deepiscop.  et  cIeric.'San«i 
clus  Iren:pus,  qni  proximus  fuit  Apostolorum  lempo- 
rlbus  (is  eniiu'  niagistrum  hnbiiil  Polycnrpiim  Joan- 
nis  Apostoli  discipulum)  dnmnal  Encrnlitas  imagini* 
bus  Chrisli  Domiiii  et  Pauli  Aposloli  abutentes  lib.  i» 
coni.  Ii:cres.  cap.  14.  De  Imaginibus  vero  Deipar.Te 
Yirginis  a  snnclo  Luca  evangeiistn  depictis  scribit 
Theodor...  initio  commentar.  in  Lucam,  Nicephor. 
Calist.  lib.  ii,  cap.  45,  lib.  vi,  cap.  15,  lib.  xiv,  cap. 
2,  lib.  XV,  cnp.  14.  De  ipsorum  quoque  apostolorum 
Pctri  cl  Pauli  imaginibus  ab  eodem  sancto  Luca  de- 
piciis  idem  Nicephor.  primo  llisl.  cap.  43  ei  d. 
cap.  15,  lib.  VI.  De  Angelorum  imnginibus,  qiias  tunc 
pingebaiilnr,  meininit  Dion.  Arcopagila  Panli  Apo- 
stoli  discipnliis,  de  Ccrlost.  Ilierarcb.  cap.  1  et  2, 
quein  rofcii  Adrian.  1  in  lib.  ndversus  Pseudo  Carol. 
ad  Carol.  Mngn.  Denique  S.  Paulinus  Nolanus  epi- 


m 


JOSEPHI  ISiill  miM 


m 


««p„.  L.c.,«ai  conte.por.neu.  ad  8e,en..  .H;  A  cj«  .«,«.  =  slc  ..«.  £.£^3? S tn"= 


bens  epis4ola  14.  lesiis  esl  sacras  ac  irenerandas 
cruees.  aliasqiie  sanclorum  imagines  m  absidibus  ec- 
clesiaruni  pingi  solHas,  iiUs  versibiis  : 
Pleno  coruscat  TrinlUs  mysterio,  elc. 
Alque  baclenus  de  sanciis  iinaginibus  in  usu  et 
cnliu  babilis  aiiie  tempora  L.aclaiiiii,  et  ipsoinet 
Lactantii  teinpore;  nain  post  leinpora  Consianliiu 
Majrui  et  ab  ip^omet  Conslanlino,  ubique  sculpias 
niclasque  imagiiies,  et  perpeluo  deiiide  in  Ecclessa 
Dei  fuisse  lam  nianlfesluin  est,  ut  nulla  pn>baiioiie 
res  CKeat.  Epiplianium  episcopum  hunc  olim  erroiein 
habiiis^e  fcrunt  de  non  babendis  imaginibus,  idque 
consiai  ex  diciis  ipsius  baeres.  79,  in  lib.  adversus 
baeres.  61  in  quadam  epislola  ad  Joannem  episcopum 
Hierosolymitanum  ab  ipso  scfipia;  et  deinde  tein- 
pore  san(  ti  Gregorii  Magni  Serenum  quemdain  cpi- 
scopuin  Massilien.  quem  ipse  sancius  Gregorius  per 
enlstolam  veliemenier  iacrepat,  quod  incousideraio 


bus.  Lib.  V,  c.  2t,  ail  bomineni  csse  solo  In  aninio. 
Quod  autem  hic  posuil,  gcrfpsiletiam,  I.  vii,  c.  4i,  cl 
l.  de  Opif.  Dei,  c.  4  el  iO,  ublpene  ad  verbiini  ex- 
scriplus  est  Ciceronis  locus  in  lln.  Sonm.  Scipionis  : 
Tu  vero  enitere,  eic.  Hujus  opinionis  aucior  Pyiha- 
goras.  asserior  fuit  Plalo.  <|ui  in  prlino  Alcibiad. 
sive  de  naiura  boinin.  nitilur  comprobare,  bominem 
c>se  Hniinam  tanluin  intrlleclivain,  non  anlem  ror- 
pus,  quo  illa  lamquani  inslrumeiito  uiainr  ad  aclio- 
nes  obeundas.  Nam  cuin  aniniam  noturse  simplicis  ct 
iiicorporeae  videret  essc,  corpore  misceri  eani  non 
posse  existimavit ,  ciim  incorporea  corporibiis  mi- 
nime  coalescant  :  illud  ciiam  ex  contraria  senienlia 
absurduin  sequi  opinabatur,  quoJ  el  aniina  cnin  c«»r- 
pore  interirei,  et  niajori  ejus  coiitagjoiie  inquina- 
rclur,  cujusquia  est  expers,  si  naturs  Ipsius  siucc- 
ritatein  specteinHS,  idcirco  illam  n<»n  corpori  coin- 
roisUni,  sed  veluli  gubernatricem  illi  pracfectam  essc 


eplstolam  veliemenier  lucrepai,  qnuii  iiiwiiaiui;i  «lu      censuit;  nec  homlnein  e  corpore  aique  anima  com 

zelo  quorumdpui  Sanctorum  irnagines  fregerii,  li- B  pogimm  nppellal,  exlerriiusdiiflcullaieconnexionis  . 

mens  ne  a  popiilo  adorarcnliir.  Neque  Umen  hi  duo      ggj  auimain  aii  corpori  indiiain  illi  Imperare.  Al 

eoiscopi  de  l»a?resi  sunt  noiaii,  cuinco  lenipore  nun-     * :.-   ni^.;..i  ^.^^^^,i^m  /iinrrA..ffiiic  ii.tn 

duiu  ea  de  re  quicquam  Ecclesia  decrevisset,  neque 
ilti  perlinaci  quodain  an|ino  id  ila  seniirenl,  ul  pa» 
rati  non  essenl  ecclesix  conirarium  docemi  assen- 
lirl.  Fuulores  quidem  ejusdein  erroris  fuere  multi 
Graecorum   imperaiores :  Leo   lertius  scilicei,  qui 
propterea  a  Gregorio  terlio  coiiimunione  fidelium 
atque  imperlo  privi>tus  est;  Consiaiiliuus  QuiniuSj 
qui  a  Deo  Elephanlia;  morbo  percussus  inienii ;  el 
Leo  quartiis,  cujus  uxor  Irene,  eo  defunclo,  curam 
e«irens  imperii  noinine  filii  Consianiim  sexli ,  couci- 
liuin  in  Nicj^na  Urbe  secundum  curavil  congregan- 
dum,  in  quo  o  Ircceniis  quinquaginla  episcopis  opmio 
adversus  sancias  imagiiies  lanquam  haeresis  est  pcr- 
potuo  anaihemale  damnala,  lioc  conciliuin  Gritci 
septiinapi  geueralem  synodum  vocaul,  coaclam  aniio 
Doiniui  781,  Imperantibus  Consiaulino  et  liene  ejiis      „^„„.„„ 
malrc,  sedenie  Adriauo  poniiiice  ejus  noimms  priino.  ^  n,,  gcc< 
Eam  hiBrcsim  habuere  bainarii«j,  Sarracoui,  Ariaui,  ^  piiygieij 
Tbeoa»scbiia»,  el  propiori  lempore  WaMenses,  \Vi-      ^^^  ^j^  , 
clcfi»l«,  ei  alii  iniquiiatisetteiiebraiuuililulconpt,      .        . 
clajjta?,  siv^  lcQnoinaphl  appellaii,  i)oii  solum  in  d« 
sepiinia  sypod.  generali  damiiaii,  scd  et  in  ocuva 
univcr^ali  ConslanMnopoli  co^cla  sub  Adriano  II,  iq 
tribus  Laieranensibus.  iu  Francfi»rdieu.  et  deniquQ 
inTrideniin,,  session.  W,  fiK«nvicti  prasclarisdispu- 
taiionibus  Joannis  Damasc.,  Jona^  Aureliancn.,  Joan- 
nis  Molani  in  eorura  iibris  de  imagmibus  aiquo 
picluris,  doclorum  omuiqm  in  cap.  \cnerabile8,  de 
Consecrat.  Disiinct.3,  etS.Thom.3  part.,  qu«st.25, 

art.  3.  •      .         .        . , 

Jn  libri^  moralibus.  Qui  magno  damiio  mtercideruni. 

Fucum  ktuliiiice  perbiberuni,  Cum  bac  lectione 
consensit  cod.  B.  S.  Salvat.  antiquior  :  sed  alter 
dusdem  coenobii,  nonnulli  Vatican.  T.  ei  P.  el  editio 
Floreiitina  habent,  $uccum  sluliiiins,  eic,  E«o  prio- 
rem  ab  ^ldin.  et  Plantinian.  iinpresiione  exhibitain, 


vero  Ammonius,  Ploiini  prsecepior,  diligeulius  hanc 

rem  scrutatus,  eain  inquil  iulelligibilium  rerum  cise 

naturam,  ut  possit  corpora   peueirarc,  ct  puritatc 

sua  relenta  illissescalligare  :  quod  in  aeris  illuslra- 

tioiie  cerniinus,  cuni  lux,  quae  incorporea  est,  illum 

corporeuin   perlundens  illusiret,  ipsa  lamen  minlme 

inquiiietur.  Sic  ergo  animam  iucorpoream  alligari 

putat  corporl,  ut  ei  mluiine  misceaiur,  sed  iiicor- 

rupia  manens,  illl  vllani,  moluiu,   sensum  omiicm 

alferal.  lla  sentit  el  Gregorius  Nyssen.,  I.  de  Aninia 

ct  liesur.  ct  de  lnnniu.  Opittc.  qui  eliam  conalus  e>l 

osiendere,  qualisnam  sil  illa  corporis  et  animi  cnpu- 

laiio  ;  id   quod  prjcclarissime,  ut  omnia  suo  morc. 

exequiiur  8.  Thomas  ii,  conl.  Gent.,  c.  5tt  et  seqq. 

exequi  iioii  poiuit  Lacianlius ,    cuin   id   conaretur, 

c.  46  de  Opiflc.  Del.  Alqui  Platonis  posiiio  ad  sua- 

dendain  virtutem  et  formandos  mprcs  maxime  vidc- 

r  accommodata  :  idcirco,  vel  ipsc,  cujus  ex  ineu- 

lysicls  pncceptis  coiiirarlumastruitur,  Ari*toieles, 

„ji  do  moribiis  sermonein  habel,  prope  abest  a  Pla- 

lonis  loquondi  more,  ut  ix  Eihic,  c.  i  ei  8.  Sed  ct 

Sancti  Patres  ila   locuii  quaiidoquc  vhleuiur   :  Ar- 

iiob.,1.  II  :    Quid  enim  sumus  homines^  nisi  animcv 

corporibus  clausce?  Sic  illas  corporibus  illigatass;rpc 

solet  dicere.  Quin   ctiam  ad  hunc  eumdem  moduni 

Scriptura  sacra  :  Geiies.  priiiio,  Faciamus  hominem^ 

etc.  Job.,  x  :  PeHe,  el  carnibus  vestisti  iiie.  Sic  coi- 

pus  a   Paulo  Aposiolo   tabernaculum  vocatur,   se- 

cundaadCorint.,  c.  v  ;  et  alibi,  domuslutea;  Job., 

IV,  carcer,  et  cuslodia,  ps.  cxu.  De   bac  qnx^stione 

integrum  scripsit  librum   Ploiinus,  qui  est  uriinus 

priin«  Enneadis,in  qua  quicquid  Plaionici  arbitren- 

tur,  iilud  porro  ex  vcra  philosopbia  el  divin  i  ibco- 

logia  assercndum,  animain   humauam  csse  formain 

informantem  ac  substaiilialem  ipsius  corporis,  non 

.   .  ....  autom  illi  assislentem,  ul  nauta  iiavi,  idquod  ellam 

rcm  ab  ^ldin.  et  Plantiman.  impresiione  exhibitain,  aii,,uando  sen^isse  Lacianiium  apparet  cx  c.  3, 1.  vii : 
et  probalam  Antonio  Auguatmo,  ut  testatur  Thoma-  J)  ^^^  ^^g^^  inquit,  noii  utique  sicut  mens  corpus  regil^  ctc. 
sius  in  notis,  secuiussum;  utvidelicet  IrAuslaiiode-  Et  multis  in  locis  docet  Aristoleles  ,  secundo  de 
sumpta  sit  a  coloribus,  quibus  pani>i  inficiuniur,  cuiu 


dixerit  hoc  eodein  ioco.  cibuicus  Infectos  es^e  per- 
sua^ione,  clc.  Sic  Plin.,  l,  xxji,  c.  i  .  Jam  vero  infici 
vesies  scimus  admirabiH  (uco,  El  Cn*  Matius  apud 
Gell.,  l.  XX,  c.  8  : 

Jam  sensiles  tapetea  ebrii  fuoo, 
Quos  coucha  pqrpura  imbuens  veneoavit. 

CAPUT  III. 

Ait  tamen^  non  esse  illa  vulgo  disfutanda,  etc.  Po- 
niiur  hic  locus  iuter  fragineiita  ticeronis  e  iii,  de 
Natura  deor. 

Uoc  enim  quod  oculis  subjectum  esl.non  homo,  sea 
hominis  receptaculum  est,  etc.  Corpus  hominis  vocal 
receptaculum  homiuis ;  supra  vero,  c.  2,  in  (in. 
hospitium,  infra,  c.  15,  vasculum  cl  domiciliumy  I.  iv, 


Aniin.  text.  «*,  el  li  Molapliys.  lexl.  16.  Sancius 
Thom.,  priina  pr.  qu;csl.76, 1,  0,7,  elconir.  Geni., 
I.  II,  c.  56,  57,  68  ct  seqq.  et  quolibet  12,  arlic.  42, 
ct  ita  de  iulelleciiva  aniuia  sensisse  Aribloielem  ad- 
versus  Aven-Rois  dispulai  idem  sancius  doctor  se- 
cundo  cont.  Geiit.,  c.  59,  el  Gregorliis  dc  Arimin. 
sccuiido  Senieiit.  distin.  16  el  17,  qiuTStione  priuw  ; 
et  estconclusio  de  fide,  ut  habeturin  Clemeniin. 
lidei,  de  summa  Trinit.  Qiiare  cum  in  subsiaiiiii* 
coiiipositis  non  sit  hoc  ali«iuid  forina,  vel  iunteria 
taniuiu,  sed  utrumque,  ut  docct  Arisl.  et  cominen- 
tator  in  seplimo  Mciapliysic.  lcxl.  tom.  27,  ei  lald 
S.  Thoin.  De  eiit.  et  esseiit.,  c.  2,  ubi  Cajelanus,  et 
in  prlnia  p.  qujest.  75,  arlic.  4,  cl  quol.  76.  arl.  I, 
ideo  non  auiuiam  solam,  neque  corpus  solum  dicen-? 
dum  cst  hominem  csse,  sed  animam  simul  cl  cor- 


9n 


IN  SECUND|}M  UB.  DIVIN.  INSTIT. 


flH 


pus,  nempe  lotum  compositnin  ;  quflB  quidem  sen^ 
teniiaciim  adcorporum  rcBurreclioncm  adstniendami 
ut  apud  Athenagoram  In  libro  de  Resurreciione, 
sanctum  Tliom.  in  'i  sentenl.  disiinct.  45,  quscst. 
unic,  art.  1,  et  alios  dc  mortuoruin  rcsurrectione 
dispulanies,  tum  vcro  ad  alias  non  parum  conferat 
fldei  pnsitiones  lirmandas,  de  quibus  lo,  Andr.  in  d. 
Clement.  fidei,  in  vcrb.  liitolleciivtv,  de  8nm.  Trinit. 
idcirco  inonere  voliii,  non  esse  nb  en  discedendnroy 
sed  cavendum  ab  ejusmodi  locutioivbiis.  quibus  cor- 
pus  diciliir  animae  vas,  iiislrumeiitiim,  receplaculum, 
indumentuni,  liospitium  :  quippe  qu.i^  videaniuraU 
lud'  re  parlim  ad  boc  Pblnnis  Placitum,  iion  esse 
animam  corporis  formain,  parlim  adaliud  ejusdem  in 
Pha^dro  ei  Pliacdone  dogma  de  animabus  anie  cor- 
pora  conditis,  ab  Origene  rcceptiim  prinio  priiicipior. 
c.  7  el  8  quod  rerutat  Lnctantius  ipse  in  teriio  bu- 
ius  operis,  c.  18.  Sanclus  Epipban.  advcrsus  bxres., 
I.  ti,  ba;res.  64 ;  Mag.  senient.  in  2  distinct.  18 ; 
Alexander  Alens.  in  2p.,  qusest.  62,  niemb.S;  san- 
ctus  Tbom.,  1.  II  conu  Gentes,  c.  83  el  84,  el  p.  p. 
qu.TSl.  47,  art.  2  ;  quasl.  90, arl.  4,  et  qiixsl.  118, 
art.  3  ;  sancius  Bonavenl.  2  sententiar.  dicla  distin- 
ction.  18,  arl.  2,  qiixst.  2 ;  quod  deniquc  damiiat 
tamquam  banresiin  \iennen.  concilium,  ei  Clemens 
quinius,  ut  in  d.  Clemeni.  fidei  legimus.  Loca  vero 
s.icra)  Scripiura:  et  Saiiciorum  Patrum  ex  adverso 
prolata  (luc  interpretatione  suniexponenda,  ut  dica- 
mus  cum  sancio  Tboin.  d.  qusest.  75,  art.  4,  ad  pri- 
muni,  quod  quia  illud  poiissinium  videtur  csse  unum- 
quodque,  quod  esl  principale  in  ipso,  idcirco  conti- 
git,  ui  qiiod  in  homine  principale  esse  censetur.  di^ 
caiur  bomo  ;  ei  ita  quidem  aliquando  secundum 
veritatem  pars  intellectiva,quaRdicilur  liomo  interior, 
aliquando  vero  pars  sensitiva  cuin  corpore  secundum 
exisiiinationem  aliquoriim ,  qui  laniummodo  circa 
sensibilia  detincntur  ;  multo  autem  miiius  corpus 
diceiidum  fueril  animse  laqueus,  vinculum,  carcer, 
ut  inr.  dicam,  1.  vii,  c.  5. 

Corpora  $unl  hominibus  carenlia.  Iia  lego,  ut  in 
B.  T.  P.  et  aiiquibiis  Yuticau.  non  ut  vulgo  legitur, 
animabus  carentia,  lii  illa  enim  conslat  Lacluiitius  opi- 
nione,  mentem  ipsam  aique  animain  cujusque  esse 
boniinem. 

Et  faciunt  animos.  Lucret.,  efficiunl  animos. 

Verlier  ad  lapidem,  atque  omnes  uccedere  ad  ara$, 
nee  procumbere  hmni,  ctc.  Alilin:c,  Plaiitinianae  et 
aliqiiot  aliaruin  editionutn  lectionem  sccutus  sum, 
qu.-K  magis  Liicreiiuna  visa  esl ;  ab  omnibus  quidem 
illa  Lucrelii  exeinplaribiis  exbibiia,  qiiamvis  H.  T.  P. 
rcrragantibus,  qui  iiabeiit,  verlere  le,  etc.  Et  pro* 
cumbere,  etc. 

Si  quidem  hominum,  atque  mutorum^  vel  solum,  vel 
certe  maximum  in  lieligiove  discrimen  est.  Alibi  ctarius 
siiain  efierl  senicntiain,  briitis  videlicct  inesse  ratio- 
iicm,  el  sola  religione  ab  liomiiiibus,  non  ratione  aut 
seriiiotie  difTerre ,  iiif.  boc  eod.  lib.  cap.  9,  lib.  iii, 
cap.  10,  dc  Ira  Dei  cap.  7.  ll;cc  opinio  a  PVtbagora 


.  buia  sit,  etc.  Arnobius  tx  bruti  persona  initio  tep- 
^  limi  :  Sed  rationales  illi  sunl,  et  articulalas  exprimunt 
voces.  Ei  unde  Hlis  notum  ««I,  an  et  ego  quod  facio 
meis  ralionibus  faciam^  el  vox  tsfa,  quam  promo ,  mei 
generisvcrba  sint,  et  soUs  inteUigautur  a  nobis?  etc. 
Plaio  iii  Polilic.  ait,  saculo  aureo  noii  bomines 
modo  ciim  lioniinibiis,  sed  ciiin  besiiis  eiiam  raiioci- 
nnri  solilos,  illasque  iiiterrogare,  ac  vicissim  ab  iltit 
respoiisuni  arcipere  ;  qiiain  Plalonis  sententiam  nie- 
niorat  etiam  Euseb,  Iib.  xii  Prapparat.  cap.  9.  Quid 
qiiod  Fylliagoras  el  Melanipus,  Tiiesias,  Tbales  et 
Apollonnis  ad  rmgiias  avium  Inlerpreiandus  incii- 
buere?  Deuiocrilus  quideni  (ait  Pliii.  lib.  xxix,  c.  4} 
nionstra  qu^iedani  ex  bis  coniicit,  ui  possint  avium 
serniones  intelligi.  Veruni  isthivc  deliranienta  a  sa- 
pientioribns  eibnicis  ,  neduin  a  tiieologis  iiostrissunt 
derisa.  Qiiale  enim  porro  absurdum  esi,  quia  bruta 
nainra*  instinciu  qiiaepiam  gerant,  ex  quibiis  aliqua 
prudenliue  iinago,  ut  ail  AristoieIe«,  iliis  inessevideri 
possil,  et  quia  quasdam  voccs  edant  inler  se  eodem 
B  iiisiinctu  noias,  ideo  illa,  vel  ratione,  vel  sennone 
pollere  arbitrari?  Qiiid  vero  aitiiiebat  sola  religione 
dificrre  a  brulis  boiiiinem  asseverare?  Quomodo  enim 
circa  ratioiiem  decepli  suiil ,  iia  circa  religionem  de- 
cipi  poteraiit;  nam,  et  gallinis  villaribus  religionem 
atlribiiii  Plinius  lib.  x,  cap.  41,  et  valde  mira  sunt, 
quae  idem  lib.  viii,  cap.  1,  de  Gestis  Elepbantorum, 
quae  religionis  ac  pielalis  esse  videntur,  posteris  le* 
gendareliquit.  Verumiamen  omnia  ejusmodi  geruntur 
ab  illis  : 

Haud  equidem,  quia  sit  divinitus  illis 
Ingenium,  aiil  rerum  falo  prudenlia  major, 

Ul  ail  Maro  :  sed  quia  ut  in  bomine  ars,  prudentia, 
sapieniia,  ita  bruiis  inest  vis  quaedam  ejusmodi  natu- 
raJis,  ciijus  ductu  apes,  arane:e,  canes  ,  vulpes,  ele* 
phanti,  el  caetera  id  geiiiis  bruia ,  quie  solertiora  vl- 
deniur,  gerunl  inira  nonnulla,  In  qiiibus  ratio  qui- 
deiii  elucet,  non  lamen  ipsorum,  sed  siiperioris  virtu- 
Q  tis  ipsa  dirigentis.  Sic  eniin  sagilia  directe  tendit  ad 
signum  ex  inoiione  illi  indita  a  colliiiiante ,  perinde 
ac  si  ipsa  ralioiicm  baberet  dirigeniem ;  et  idem  ap- 
parcl  in  motibns  borologiornm ,  et  aliorum,  qux  arte 
fiunl  ab  bumanis  ingcoiis.  Sicut  aiilem  comparantur 
ariiiicialia  ad  nriem  buinanam  :  ita  comparanlur  oni- 
nia  naturalia  ad  artein  divinam  ;  et  ideo  ordo  apparet 
in  iis,  qiise  niovcntur  sccimdiim  naiuram,  sicui  in  iis, 
quae  secunduin  ariem,  ut  diciiur  in  secundo  Pbysic. 
Quocirca  in  operibiis  bruiorum  qiia;dain  sagaciiales 
apparent,  in  qiiantum  babeiil  inclinationem  ad  quos- 
dain  ordinatissimos  processus  ,  nimiruin  a  suinnia 
arie  ordinaios ;  el  propterea  qua^dam  animalia  diciin- 
tur  prudenlia,  vel  sagacia,  noii  quod  eis  siialiqiia  ra- 
lio,  vcl  clectio  :  quod  binc  apparct,  quia  oinnia,  quae 
sunt  unius  naluru; ,  simililer  operaiitur,  nt  docuit 
Sanctiis  Thom.  in  pr.  secuiidie  qua^sl.  13,  arli- 
culo  secuiido  ad  leniuni ,  el  cadein  fere  proluilt 
ipsemel  Lactaniius  inf.  cap.  5,  duin  adver^us  Giceio- 


manassc  crediliir,   qiii  dum  in  Metempsycbosi  sua  -.  neiii  dispnlarel  ralioncm   sidcribus  Iribuentem.  Vi 


illa  delirai,  easdein  esse  censet  animas  hoininiim  at- 
que  bruioriim,  iile  uiiquc  bruloru>ii  omniuin  irratio- 
nalior.  Cjus  opinionis  lucminit  Maro  in  Georgic.  : 

His  quidam  signis,  aiqiie  bsec  exempla  secuti, 
Esse  apibusparlemdivinx  tnentis,  ei  baustus 
iElbereos  dixore,  etc. 

Quam  et  Plato  habuit,  utscribil  Plutarch.  quinto  Pla- 
citor.  cap.  20,  et  Porpliyr.  eiim  secutiis  in  lib.  iii  de 
Sacrific,  et  de  qua  plurima  disserii  ideiii  Plutarch.  in 
lib.  An  l)rutis  sit  ratio,  ei  in  lib.de  Solertia  Aniinal. 
Galeni  verba  siint  in  principio  orationis  snasoriu;  ad 
bon  art.  :  An  animantium  generi,  quod  irrationale 
appeliatur^  nulla  omnino  dataratio  sit  tane  dubfum  est; 
nam  etsi  enret  ea^  quoi  in  voce  versatnr^  quam  sermO' 
nem  nominant,  qucB  tamen  animo  concipilur,  quam 
ratiocinuiionemdicuul.ejhsfortasseparlieepsomnegenus 
mmliuni  eUf  (juamm  aliis  parclu$f  a(ii$  Mmiiu$  tfh 


denda  eliam,  quae  disserit  sanctus  doctor  pr.  pr. 
qiiaest.  7iS,  art.  4,  el  in  pr.  secundse  qua.'Si.  11,  art.  2. 
Jure  ergo  iliis  non  prudeiitiam  inesse,  sed  prudenliie 
imaginein  dicil  Aristoieles  initio  Melapbys.  et  I.  viii 
et  IX,  de  llist.  Animat  utrobique  cap.  priino,  in  fin. 
primi  de  Gcneraiioiie  Aniinal.  et  scxto  Etliic.  cap.  7. 
Hatione  aiilem  carentia  etiani  sermone  carere  decuit, 
ut  osiendii  Aristoteles  lib.  i  l^olilicor.  cap.  i.  Qiiod 
si  animaliiim  iionnulla  arte  edocta  proferre  verba 
qu:i'dain  \ideiitur,  non  esl  ea  proprie  locutio,  qiiia 
non  intelliguiit,  qii:c  proiiuntiani,  sed  assuetudinequa- 
dain  id  agunl.  Quibiis  cognitis  snbil  boc  loco  admi- 
rari,  Josepbum  Jiidae.  i  Aoiiquit.,  cap.  3,  sensisse 
(ut  alfirmal  Tostal.  qu»ist.  429,  in  cap.  xiii  Genes.) 
scrpentem,  qiii  priinam  mulierem  decepit,  fuisse  ve- 
riim  et  natiiralcin  herpeniem,  cui  lunc  naturale  fuerit, 
intelligeiidi  ac  loquendi  f.iculiate  praLdilum  esse;  ct 
Pdsilium  in  llom.  de  Paradiso  dioenlem)  bruta  om^ 


919 


JOSRPHl  ISiEI  NOT^ 


920 


r'iisse  inter  seanle  Adami  lapsum  concordiier  viven-  A  scripsisse  Lactantiuro,  In  iptos  expelanl  panas;  siciit 


tia,  qiircque  audirent  inler  se,  et  multo  loquerentur 
fiensale.  Sed  coiilra  disseril  sanctiis  Augustinus  1.  xi, 
de  Geiies.  ad  litlerain  cap.  39.  Dciiiqiie  soli  liomini 
rati(mcm  tributam  esse  docet  Spirilus  Sanctus  psafm. 
XXXI  :  Sicut  equus  el  mulus,  etc.  et  Psalniu  xliy  : 
Comparatus  est  jumentis,  etc.  quod  etipse  Lnclnutius 
asseruit  iibro  de  Ira  Dei  cap.  7  ct  15,  et  dc  Opif.  c.  2 
et  3.  Eam  hxresim  de  Brutis  ralioiiis  parlicipibus  Phi- 
lastrius  tribuit  Gnoslicis  et  Mauichaeis. 

CAPUT  IV. 

Quis  non  sit  tanto  hoc  custode  securus?  Non  est  he« 
misticliium  Horatianum,  ut  iii  c:eteris  impressis  exi- 
stimalum  apparet :  sed  prosa  ipsius  Lactanlii  ironice 
loqiientis. 

Quod  aurea  vasa  templis  inferantur,  elc.  Et  de  do- 
nis  prctiosisque  muneribus,  quoe  Deo  olferuntur, 
pra^seriim  nd  teinplonim  ornatum,  alia  cjusmodi  ex 
Lactantio  promuiit  li.xretici  inf.  cap.  7,  lib.  v,cap.  8, 


Liviiis  lib.  pr.  deurum  numen  ab  ipso  capite  orsum  in 
oiiino  nomen  Aibnnum  expetiturum  poenas ;  el  paulo 
supra  :  ut  in  eum  omnes  expetant  hujusce  cUides  beiH» 

Cur  hunc  tnm  potenlem  sacrilegum ,  etc.  Jaiiiis  Gii- 
lielmus  in  qu£S(ionib.  ad  Plaui.  Menxch.,  cap.  4 , 
scriplum  esse  leslatur  in  nliquibus  mem1)ranis,  eur 
hunc  lamen  polentem^  cic.  Unde  ille  de  conjeclura  ie- 
gendum  pulat,  cur  hunc  tam  impotentem,  etc. 

Videtisne^  inquil^  elc.  Apud  Ciceronero  lcctio  va- 
riat. 

Catanensi,  Urbs  est  Sicilia;,  Ca/ina,  vei  Caline  di- 
cia  penul.  corrept.  a  Cicerone  act.  6  in  Verr.  in  fln., 
et  Silio,  lib.  xni;  Strabo  tamen,  Diodorus,  Piole- 
inaeus,  el  hic  Lactaniius  non  Catinum,  sed  Calanam^ 
et  inde  Catanenses,  scribuni. 

CAPUT  V. 

Concavo  cere,  Sphxra  videlicet ,  dc  qua  Cicero  in 
Tusciilanis,  cl  secundo  de  Natiira  deoriim ,  iibi  simi- 


...  -     av   I    j    I     i^  •        a*    V      ^»^^P-^»  „  lem  sphxram  a  Possidonio  quoque  factam  scribil 

hb.  VI,  cap.  25,  I.  de  Ira  Dei,  c.  21.  Verum  isthasc  11  c.t  v^^i.i^  :«:•;.. ^«ia.,s  «^ J«^e..c M.»ii.««.nt  tsi..i/* 


iure  auribtis  pnganorum  snepe  ac  snDpius  ingere- 
►antur  ,  qui  ita  exteriores  oblaiiones  et  inunera  pro- 
bahant,  ut  snnctitatis  obtentu  avariliam  roverent, 
qiiod  ex  Persio  hic  arfirmal  Lactantius;  vel  Dco  taii- 
qiiam  iiidigemi  olTcroliani,  ut  idem  Lncinnlius  aiehnt 
lih.  VI,  cap.  2,  vcl  denique  lunc  niorito  jnciantur  ad- 
versiis  eos,  qiii  itn  Inrgiiintur  Deo,  ut  tolnm  eorum 
speiii  in  ciiliu  ntque  ornamentocxterioripoiinnt,  inie- 
riori  p^niius  omiss>,  et  spirittis  oblitione  ne^^iecta, 
qun  praicipiie  Deo  pinceinus.  Iiitcrior  igiliir  nniini  cul- 
tus  pni^seriim  ci  oxliihendiis  :  sod  nec  exterior  quoque 
omiueiHlus;  ninncra  eniin  el  oblniioiies  exiernac 
ideo  illiacccplissiin;e  suiit,  qualenus  (ut  niiS.  Thom. 
in  sccunda  secundnc  qua^stion.  85,  art.  2)  signa 
sunt  interioris  ohlalionis;  nain  cxtcriores  nciiis  reli- 
gionis  nd  inierioros  ordiiinniur.  Temploruni  quidein 
ornatumDeo  placereTacilc  intelliguntomnesexc.  xxv 
etseqq.  Exod.  et  ex  cnp.  vi  ct  scqq.  lih.  II:  Rcgno- 
rum,  uhi  immonsam  auri  et  argenii  vim  a  Salomone  n 
erogatam  cognovcrint  in  supellectile  templi  iliius 
ndiiiirandi,  qiiod  Dominus  tnmquani  sihi  acceptissi- 
iniiin  iiuuimoris  privilcgiis  decoravil,  iit  logitur  Pa- 
ralip.  lib.  II,  cnp.  vir.  Et  de  nntiqnissiino  clirisliano- 
ruiii  iiioro  cxornnndi  lemph,  Ii';ii0t  ox  rehus  gesiis 
a  Constanlino  Magiio  in  Ecclosinsiicis  historiis,  ila 
prorcolo  res  saora  «lcceniius  fil,  ot  mngninceiiiius; 
et  ail  Deiim  gloiilicnndum  cxciianlur  animi  inirum 
quinium.  Noquc  enim  nos  Deo  quicqiinm  ofTorimus 
tanqn.im  indigonli,  qiii  cst  Dominus  omnium  :  sed  , 
ut  ail  Iriencus,  iib.  iv,  cap.  34,  graiias  ngenies.  Nam 
quemnilinodiim  intelligimus(aiiJnsiin.  Mariyr  in  Apo- 
log.  11  pro  Chrislinn.)  Deiim  non  iiuligerc  ohlniioiii- 
bus  nosiris  :  iia  scimiis  nos  indigere  nliquid  oflFerre 
illi.  Uiido  et  ipse  Lactaniius  iib.  de  Ira  Dci  cap.  16 
fatetur  oos,  qiiihus  persunsum  est  Deo  placerc  justi- 
tiam,  voiiciari  euin  precibnsassiduis.  et  rrequeiuibus 
volis  ei  dona  et  sacrificia  oflforrc,  jiistis  dcniqne  ope- 
ribiis  eum  demorori. 


Sext.  Empiric.  initiooctavi  adversusMnthemat.  titulo, 
An  sint  Dii ,  Claudian.  in  nobili  illo  Epigrammatc  : 

Jii|>iter  ia  parvo,  etc. 

Vel  inerrantium ,  vel  vaqarum.  Ita  in  mss.  optirois 
B.  T.  P.  pro  co  qiiod  in  Impressis  corrupie  legitur, 
vel  errantium ,  vel  vagarum ;  exdem  enim  sunt  erran^ 
les,  quae  vag:e  :  at  inerranles  dicimiis  Oxas. 
CAPUT  \I. 

Proposiliones  quidem  verce  sunl,  Propositio  hic  su- 
miiur  non  pro  OIti,  sed  pro  npo-cKTt,  id  cst,  pro  sylio- 
gismi  propositione ^  qiiam  schoiastici  majorem  iiomi- 
naiit,  Cicero  primo  do  luventione  simpliciter  propo- 
s}(io;imappeliat.  Lactantius  suo  more  ,  id  est,  Cice- 
roniano  ioquiiur. 

Assumptiones  falsa^  (^icoroei  Quintiiian.  0Mtimp<in. 
nem  vocant,  qunm  scholasiici  minorem  nominani. 
CAPUT  Vil. 

Uabes,  Balbe,  ctc.  Nonnihil  varint  hic  lociis  apiid 
Ciccronem. 

c  vpuT  vm. 

Dedit  omnibus  Deus  pro  virili  portione  sapientiam, 
Portiones  viriles  juriscoiisuiii  a:qualos  ul  plurimum 
interpreianiur,  qu:e  scilicci  pro  numero  personarum, 
et  in  capita  constituuntur,  iit  tot  lianl,  quot  suni  et 
persome  :  Ulpianus  in  i.  priina,  §  Si  pupillis,  D.  de 
tuiel.  et  rntion.  distrahend.  Pnpinianus  inl.Pupillus, 
D.  de  iidejussor.  Paul.  in  I.  xliii,  D.  de  rc  judicala. 
Sic  paulo  inf.  quse  (s.ipicnlia)  siomiiibusaiqualiler 
datiir,  occup  iri  ah  anteccdenlihiis  noii  potest.  Sa* 
ptentiani  autein  (causnliler,  non  identicc),  Lactaiitius 
vocare  videtiir  laculiatein  illnm,  et  lumeu  cunciis  di- 
viiiitus  iudiliiiu,  coeleslis  dociriiKO,  et  ver:i!  rcligionis 
jiiquirendae  ct  .assequeiidir.  Vid.  cl  cap.  io,  i6  el 
seqq.  I'.bri  tcrlii. 

Accius  ^avius.  Multiim  varinnl  hujus  auguris  no- 
men  auciores,  ut  noiat  Glarcaiius  ad  primum  prima^ 


Noii,  inqiiit,  6/5  pueri,  Aliuin  similem  locum  habes  D  Decadis  Livii.  Nam  Valer.  Maximus,  lib.  1,  cap.  4 


apiid  eumdcni  Senecam  Epistolar.  lib.  xxi,  cpisi.  116, 
nimis  anxiiiin ;  et  de  hoc  dictcrio^is  pueri  senes^  vidc 
anctorom  Adagioriiin. 

Dionysius  Sicilia:  Tyrannu»,  etc.  Hxc  Cicero  ad 
fln.  III  de  Natura  Deor.,  Vnler.  Max.  lib.  pr.  cap.  de 
Neglect.  rolig.  iElian.  deVaria  hist.  lib.  pr.  Arnobius 
ad  lin.  vi. 

Ipsos  expelant  pcBna,  Impressi  omnes  ct  scripti  Va- 
ticaiii  sic  hahcnt :  qua^  cum  sii  phrasis  non  utiquc 
usilaia,  hnnd  aliter  siislineri  pnsse  credideriin,  quam 
si  Pcenas  hic  pro  numinibiis  quibiisdam,  furiis  vide- 
licct,  ac  deahus  ullricibus  accipiainus,  ut  apud  Plii- 

larcliurn Non  tanijuam  vir^  sed  pcena  quasdam,  et 

abominnbiiis  dwnion  urbeni  invasisset,  Codex  B.  Iia- 
bct,  //1 1^505  expeiant  pcejKe.  Qua*germana(inejndice) 
loclio  cssei,  si  poenas  ibi,  pro  poencBy  scriptnm  fuisset. 
V^rruin  id  lihrnrii  fiierit  error.  Cerie  verisimile  est  ita 


Decium  Accium  Ncevium  nppellai;  Plinius,  lib.  xxxfv, 
cap.  5  :  Accium  Nnvium ,  iit  Lactnnliiis  et  LiviiiK  : 
Dionys.  aulem,  iih.  111,  iiomen  cjus  Nevins^  cognomeu 
Accius  fuissescribit.  Alii  cumdipliihongo  Na^vius  scri- 
bunt,  nlii  Actius.  Sed  res  non  laiiti.  Vid.  apud  hos 
oiiines  aucioros,  et  apiid  Plin.  Sccundiiin  in  lih.  de 
Vir.  illusirib.  in  Tarquin.  qui  scribii,  Accii  Navii^  Vmi- 
ceronem  primo  de  Divinut.  ubi  scribitur,  Acliui  Na- 
oius,  et  apud  Festum  iii  Navia, 

Castor  et  Pollux  bello  latino ,  etc.  Cic.  11  de  Natura 
deor.  Ovid.  ad  lin.  primi  Fast.  Valer.,  hb.  1,  cap.  8, 
Plnlarch.  iEiiiil. 

lidem  belio  Macedonico.  Valer.  iibi  supra ,  item 
Plntarch.  qui  rcm  paiilo  aliter  narrat,  ubi  supra. 

Simulacrum  Fortunoi  muliebre  non  semel  loculum 
esse,  etc.  Valer.  ibid.  Piutarch.  in  Coriol.  Iluljcar* 
nas.Jib.  viii.Sanctiis  Augustinus,l.  IV  Civitai.,c.l9. 


4)21 


IN  SEGUNDUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


m 


Item  Junonis  MoneKe,  etc.  Valer.  ubi  supra.  Li- 
vius  qninto  primae  Decad. 

Clnudia  quoque,  etc.  Historiam  ridet  Minncius,  rc- 
fcrlOvid.  qunrJo  Fasior.  Livinsix,  lerti»  Decad.  Fe- 
nestell.,  cap.  12  de  Sacerd.  roman.  Piinius  Secun« 
dus,  de  Viris  Illnsir.,  cap.  46.  Herodian.  i. 

j€sculapiut  Epidauro  acciiu$,  elc.  Valer.  ubi  supra. 
Piutarcbus  in  quxsiionib.  Roman.,  quaRSt.  94.  Ar- 
nob.  qui  rem  irridel,  lib.  vit. 

AppiH8  Clnudius  Censory  eic  Val.  lib.  i ,  cap.  de 
Neglocl.  relig.,  Liv.  ad  fln.  lib.  ix  prim»  Decad. 

Juuonis  Lacinio!^  etc.  Ila  legend.  bic  ex  Valer.  ubi 
supra.  Liv.  ii  quinl.T  Decad.  et  qunrio  secundie  Decad. 
Arnol).,  lib.  vi,  qui  bistoriam  referunt.  Virg.  ad  fin. 
lenii  i£neid.  : 

AUollit  se  Diva  LaciQiaconira. 

Prave  legil  B.  Jun.  Lucinas. 

Tiirullius,  elc.  Valer.  ubi  supra. 

Ceres  quoque  Milemij  elc.  Valer.  ibid. 

Tiberio  namque  Attinio,  elc.  Livius  ii  primae  Decad. 
hunc  vocai  Tiium  Laiinum,  Vnler.  Laiinum  simplici- 
tcr,  lib.  I,  cap.  de  lusomniis.  At  Dionys.,  lib.  vii. 
Plularcb.  iu  Coriolan.  Sancius  Augustinus,  iv  Givit., 
cap.  26,  Tilum  Latinum  :  M.-tcrobius  Anuium  vocat, 
I  Saiurnnl.,  cap.  li.  De  Hisioria,  prxter  nolaios,  Ci- 
cero  I  de  Divinat.,  Arnob.  vii,  Minucius  in  Ociav. 

lllud  quoque  somnium,  elc.  Variant  nonnibil  scri- 
ptores.  Quidum  ciiim  tradunl  Augustiini  propter  il- 
Ind  somnium  in  aciem  desceudisse;  aiii  vero,  propter 
idein  somnium  pr:elio  non  adiuisse.  Laciantius  au- 
ctorein  hnbuil  Valerium,  lib.  i,  cap.  de  Somniis.  Vide 
et  Plularchiim  in  Brui.  ad  fin.  Suelon.  in  Octav., 
c.15ei9i.  Appian.ad  fin.ivdeBell.Givil.,  Patercul. 
ilcin  ,  el  Florum  I.  iv,  c.  6 ,  Tcriul.  in  lib.  de  Anim. 

CAPUT  IX. 

Perspiciat  errores,  Post  brec  vcrha ,  in  nonnullis 
editis  libris  lcgunlur  illa  :  Sicut  mater  sine  exemplo 
qennil  auctorem  suum  :  sic  ineffubiiiter  genuisse  creden- 
dus  est  coceternnm.  De  matre  nntus  est^  qni  anie  jam 
fuit ;  de  patrc ,  qui  aliquando  non  fuit  :  hoc  fides  cre- 
dnt,  intelligeniia  non  reqnirat^  ne  aut  non  inventum  pu- 
let  incredibile,  aut  reperlum  non  credat  singulare.  Ve- 
rum  eniinvero  Laciaiitiaii;e  dispiitalionis  exordiuin 
illioc  esse,  cum  essel  t)eus  ad  excogitandnm  providen- 
tissimus^  etc.  el  tolain  illain,  qiiam  rejcci,  porioduin 
niliil  quicqunin  elocuiionis  liabere  Lacianlii,  modo 
non  plnne  siiil  cxconles,  illioo  facile  oinnes  inleili- 
genl.  Nam  vel  illi  lol  ouotoTs).evTa,  qiiibus  uti  non  so- 
lct  Laclaniius,  fucuin  ipsiim  aique  imposluram  indi- 
cant.  Adjectain  iiieple  palet  ab  aliquo  Arrianoritm, 
qiii  Dei  tiliiim  crenlurnm  esse  asserebant,  ct  tempus 
aliquod  fuisse,  quo  is  non  fuissel.  Al  hic  stullissiinus 
oxtiiit,  qui  boc  idein  nsserit  :  sed  tamen  palri  cox- 
lernuin  iiluin  vere  afnnnal.  Osleiidam  aiitein  iii  sc- 
qiiciiiibus,  no!i  inodo  noii  favere  Ariniiis  Lactan- 
lium,  sod  Inin  rccie  de  Dei  Filio  sensisse,  ut  inagua! 
Nicxnx'  synodi  coiir.'ssioiietn  pene  nobisexpresserit. 
Jain  tom  iila  periodiis  nbcslnhanliquissimo  codiceB. 
ab  octo  Vaiicaiiis  et  alli<i  opliinis  inss.  quos  cgo  dili- 
genler  inspexi ;  et  post  ilia  verba,  perspiciat  errores, 
coiiliiienler  lcgiliir,  cum  essel  Deus  ad  excogilnndumf 
elc.  H;rc  cum  pii  viri,  qui  iii  ea  periodo  Arinnismum 
deprehcndebant,  non  aniinadvcrlerent,  poiius  de  cor- 
rigendo  loco,  ut  arbilror,  quain  dc  illo  peuitus,  ut 
par  erat,  delendo,  et  e  Lacianlii  scripiis  extrudendo 
cogitaverunl ;  quo  racliiin  esl,  ut  in  aliquibusitalocus 
einendntus  legalur,  Depatre,  qui  nliquando  non  defuU. 
Ego  aiiiovi  loinm  ndullerinuin  ctsubdiliiiiini. 

Ad  excogitandum  providenlissimus,  Ita  snncti  Pa- 
ires  ct  sncra  ipsa  Scriptura  interdnin  loqiiiiur  im- 
proprie,  ac  [jiszoifopixt^ff  cuin  alioqui  cogilalio  in  Deo 
nulla  sit,  ac  proinde  iieqne  prudentia;  neqiie  enim 
more  lioiniuum  discurrit,  aut  raliocinalur  :  scd  uno 
f  l  simplici  acin  omiiin  intelligit ,  cognoscit ,  aglt,  ut 


^  docet  S.  Thom.  i  cont.  Gent.,  cap.  57  e(  seqq.  et  pr. 
pr.  qiiaest.  i4,  art.  7. 

Aniequam  ordiretur  lioe  opus  mundi.  Post  hsec  verba, 
in  noiinullis  impressis  subsequebanlur  illa  :  Fecit  in 
principio  bonum  et  malum  :  id  plane  quid  sit  apertiuB 
cxplicnbo,  ne  quis  me  ita  loqui  arbitretur ,  ut  poetas  fO« 
lent^  qui  res  incorporales  quibusdam  figuris  qua»  visibi^ 
libus  comprehendunl.  Cum  prater  ipsum  nihil  adhue 
essety  quoniam  pleni,  etc.  Quae  tola  periodus  abest  a  B. 
T.  ab  undecim  Vaticanis  aliisque  mss.  plurimis,  Flo- 
rentiann  iiem,  Plantiniana,  et  ca;teris  melioribus  edi- 
lionibus  :  idcirco  a  Mnnichaeis  suppositam  quis  asse- 
rebat.  Diabolum  natura  ,  et  a  principio  malum  a  Deo 
facium,  alque  eiinm  ipsi  Lactanlio,  ut  mox  videbi- 
mns,  repugnantem  fidenter  rejeci. 

Tanquam  rivus  oriretur^  elc.  Saepe  Palres,  ut  ema- 
nationem  illam  Filii  a  Paire,  nec  rmgua  ulla  eifabilem, 
neque  intellectione  comprehensibllem  aliquo  modo 
designent,  uii  solent  liac  similiiiidine  fonlis  et  rivi ; 
sicut  hoc  loco  Laclantius;  item  solis  el  radii,  ut  eod. 

B  cnp.  29  Tertullian.  adver.^us  Prax.  et  cap.  2i  Apo- 
loget.,  et  Gyprian.  sive  ille  Rufiinus  super  symbol. 
Aposl.  Sic  et  Paulus  Hebrspor.  primo,  deTraOYao-ua 
Tijff  Zhfyig  avToO,  splendor  glorise  ejus ;  non  ut  quic- 
quam  filii  xqualiiati  cum  Patre  detrahntur :  sed  nuia, 
ut  doceni  theologi ,  Deus  pnter  est  origo,  et  princi- 
pium  diviniialis,plenitudinemque  Deilatis  in  primo  si- 
gno  originis  diciiurpossidere,  qnippe  quia  por  se illam 
hal>et :  niinsauiem  in  secundosigno ;  nam  a  patre  per 
generationemsibi  communicatain  eamdem  numeroes- 
seniiamaccipit,nc  proinde  nihil  detrahitur.neqiialitati. 
Similem  jut.  Simililiidine  in  nnlura.  Ideoeniin  pro- 
cessio  Verbi  in  divinis  habet  rationem  generalionis , 
quia  procedit  per  modum  iiitelligibilis  aclionis,  quae 
est  operaiio  vitae,  et  a  principio  conjuncto,  et  se- 
cundum  ralionem  similitudinis ,  non  cujiiscuroqne» 
sed  in  natura.  Nam  conceptio  intellectus  est  simili- 
ludo  rei  iutellectae ,  et  in  eadem  naiura  exisiens » 
qiiia  in  Deo  esi  intc^Iligere ,  et  esse ;  unde  processio 

p  Verbi  in  divinis  verissime.et  propriissime  dicilur 

^  gencratio ,  etipsum  Verbum  verissimeet  propriissime 
filius  ,  ut  docel  S.  Thom.  pr.  pr.  qiiaest.  27,  art.  2, 
qua  de  re  plnra  dixi  ad  cap.  8  libri  iv. 

Spiritum.  Quod  hic,  el  lib.  iv,  cap. 6,  8,9,  iS  el 
alibi  forte  LnclniitiusDei  riliiim  Dei  spirilum  nppellet, 
insimulatur  erroris  a  S.  Hieronymo  in  epistola  ad 
Pnmmnch.  et  Ocenii.  de  Krror.  Orig.  qunsi  non  recte 
seiiserit  de  persoiia  Spiriins  S.iiicli.  Verum  (  de 
taiilo  Patre  peiiia  venin  )  noii  absurda  est  h:ec  locu- 
tio,  neque  soluin  Lactantio,  sed  Tertulliano,  Gy- 
priano ,  CTieris  usiiala,  iit  Dei  Filium  Dei  spirilum 
appcllaiiiit,  eo  quidcm  sensn,quo  Deus  spiritus  vo- 
catiir  Joan.  in  ct  priina  Joannis  cap.  iv,  ut  notni  S. 
Tliom.  pr.  pr.  qua.st.  36 ,  art.  i.  Ita  igilur  est  intel- 
ligcndus ,  ct  Terlulllanus  Apologet.  cap.  21,  de 
Ornl.  c.  1  ndvcrsus  Marc.  lib.  i ,  cap.  19,  lib.  iii, 
cap.  6  et  i6,  lib.  iv,  cap.  21  ,  adversus  Prnx.  cap. 
26;  Cyprianusde  Vanit.  Idolor.  inim.  7i,se(Mindum 
unani  iectionem,quam  ibi  notat  Pamelius,  ilem  auclor 

D  libri  de  montibus  Sinn  etSion,  inier  opera  Gypriani. 
Qnomodo  autem  id  votuerit ,  in  quarto  Ubro  docere 
conabimur.  Ila  legunt  duodecim  Valicaui ,  ei  duo  co- 
dices  Saiicti  Salval.  Bonon.T.  P.  Planlininni,  el  FIo- 
renlininni,  nliique  meliores  tain  mss.  qiiam  exciisi,  pro 
eo  qnod  prave  Ifgiiur  in  Aldinis  :  Quomodo  autem  id 
fecerit ,  cum  solus  esset ,  in  quarlo  docere,  etc.  Neqiie 
enim  Filius  Dei  rncius  est,  sed  ab  aeterno  geniius  a 

fiaire ,  qui  proiiide  nunquim   extilit  soliis,  ul  dixi 
ib.  i,cap.  7. 
Deinde  fecit  aiterum,  elc.  Desupremo  Angolo  lo- 

auitur,  quemconditum  ait  ante  inunduni  hiiiicfuisse; 
ixit  enim  p.iiilo  supra,  antequnm  ordirelnr  hoc 
opus  mundi  :  ai  vero  de  c:cterorum  an;;cIoriini 
crealioiie  nihil  liic  h^ibot  Lnclniitius.  Porro  do  lem- 
pore  creaiionis  eorum  iria  plncita  repcriiiniiir.  Nam 
Geiiiiadius  cl  Acncius  jintaverunt ,  Angelos  post  niun-* 
dum  corporeum  condiios:  quae  quidemopinio  niiiliu.^ 


92S 


lOSEPHI  ISiEI  mtJt 


^. 


esi  momenli.  Alii  piitdnt  muIlU  an(e  hunc  fnnnddffl  A 
s.rculis  augelos  condiios  fuisse,  Ori^^enes  primo 
PriRCip.  in  principio,  el  Homil.  qunrt.  in  Esai.  Gre- 
gor.  Nazianz.  homil.  de  Naiivil.  T>om.  quem  refert 
S.  Tiiom.  pr.  pr.  qiifiBSt.  61 ,  arl.3;  Basil.  Ilomn.  i. 
iu  Heiaemer.;  DiimasC'.  u  de  fid.  Orth.  cap.  5,  et  Grx- 
conim  alii  muiii ;  euuiii  ex  laiinis  Hilar.  xii  de  Trl- 
nit.  et  conir.  Auxent.,  Anibros.  i  In  Hexsiemer. 
Cap.  S,  et  Proirat.  in  t  Psalni.  Isidor.  i,  de  Suinmo 
b(»Qo,  Hierooym.  ad  i  cap.  E^ist.  ad  tli.,  Caf^sinnus 
qui  Collalion.  8,  cap.  7,  sciibit,  neiiiincm  fldflinii) 
e.idc  re  dubitare  posse,ei  Beda  in  lib.  quaest.  separ. 
quit*st.  9.  Uuain  opiuionem  hodie  errorein  in  fide  con- 
tin«'rc,  asseruerunt  (luidain  docli  vlri  c  scholai 
S.  Thom:e,  videlicet  Ferrarien.  in  Commeiitario  ad 
Suui.  conu  Gent.  lib.  ii,  rap  85,  Magister  Cnno ,  cl 
Soto  major  :  alii  vero  ut  Cajetanus  in  pr.  pr.  qunest. 
61 ,  art.  Sf  Sixt.  Senen.  lib.  v  Bibliolh.  anuot.  5.  et 
ipsemet  S.Thom.  d.  ari.  3,  ncgint  eani  esse  errorem 
in  flde  t^im  niuliis  ac  maguis  Patribuscomprobatam ,  _ 
p^oBSertiro  Gr^gorio  Nazlanzeiio ,  cujus  scriptis  (  ut  " 
ibidem  inquii  S.  Thoiii.  )  neiiio  uiKiuam  ausus  e^t 
calumniain  inferre.  Sed  et  S.  Atigust.  lib.  ii  Civit. 
c.  52  iiibil  asserere  ail  coutra  fldero  eum  ,  qui  dicat, 
angelos  aiitc  hunc  miindum  visibilem  creatos ,  modo 
noii  dicat,  ab  xteriio  condilos;  et  fere  idem  ait 
Tbeodoret.  qusesi.  3,  super  Genes.  Dicimus  nosve- 
riorem  sententiain  seciiti ,  noii  soluin  supremum  An* 
geIiim(quod  hic  negnt  Laclaiitius),'sed  etiam  cxteroS 
angeios,  quicum  supremo  angelo  siuiul  omnes  creali 
fuere ,  qiiod  .«^ublicet  Laciantius,  negat  Beda  9,  quxst. 
separ.  docet  Bonaventura  in  ii  disl.  %,  art.  %  quai^st.  3,  et 
eadein  dist.  2,  :irt.  i, qtixsl.  i,  et alii,  simul  omiics  cuirt 
lioc mundocreatos fuisse :  Epiphan.  cont.  h.cres.  lib.  ii, 
hxres.  65,  Theodoi  ct.  d.  qtixst.  3.  S.  Aiigusi.  ii  Clvit., 
111  Confess.  iv,  sup.  Geii.  ad  litter.  Gregorius  Mngnus 
xxxii  Moral.  cap.  20, 24  ei25.  Bed.,  Rupert.,  Hug., 
Magist.  seutentiar.  ctomnes  Theologi  in  2  disl.  2,  S. 
Titoin.  pr.  pr.  qoaest.  Cl ,  arl.  3.  Cunlrariani  senteu- 


Invidii  enim  illi  tinte€it9ori  imo,  etc.  Dixi  non 
primo ,  sed  conseaucnter  peccaturo  a  diaboio  fui«^e 
peccato  invidiae.  Idcireo  qiisernnt  iheologi ,  citjnsnaro 
respectu  fuerii  itte  invtdia  motus.  LaCinntius  puiassa 
videiur,  di^boll  invidiam  insurrexisse  contra  uniiin 
diviiiorum  suppositornm,  nenipe  contra  Dei  Filium. 
S.  Tliom.  pr.  pr.  qu:vsl.  63,  nrt.  2,  ait ,  pogt  pecca- 
tum  su)>erbi.'e  coosecuiiiin  esse  in  angelo  peccanie 
maluin  invidix ,  quaienus  de  bono  hominis  dohiii ,  et 
eiiam  de  excellentia  divina ,  quate iiiis  et  Dciis  conlra 
voluiitatcm  lp>iu8  di:il)o1i  iisurus  erat  in  glori:iin  cii* 
vinnm;  cognitum  enfm  abangeloper  fldein  incarna- 
tionis  mysterium  ab  iniilo  suse  creationis  quoad  sub- 
sianliam  ipsius  mysicrii ,  licet  non  quoad  particularet 
ipsius  raiioiies,  ei  circutnstanlias  quasdam,  iit  S. 
Thom.  doccl  in  ii ,  dist.  ii  ,  art.  5.  De  hac  qnaest. 
vid.  DD.  iu  commeniariis,  acmagislr.  lib.ii,  dist.  5, 
el  S.  Thom.  qii.rst.  63,  art.  2,  Alens.  ii ,  pr.  qua:st. 
i09 ,  memb.  9 ,  Gulielm.  Parisien.  lib.  il  de  Uni- 
vers.  Cassian.  coUat.  8,cap.  8  et  seqq. 

Qui  i^«  Patri  perseverando  cum  probatus,  tmm 
eliam  caru$  e$t,  Per$everando  eum  probalu$ ;  hoc  ego 
nequaquain  probcm.  Nani  pcrseverandi  vcrbum  in 
suo  formali  concepiu  dicere  videiur  continuationeni 
quidein  aclionis,  sed  cum  quadain  racullaiedeflcieiidi : 
ideo  a  Lactanlio  prolata  sunt,  quae  Dei  unlgenito 
convenire  non  posaunt ;  is  enim  cum  Deus  sit,  et 
unumcum  Patre,eique  per  oinnia  secundum  diviniia- 
tem  cou.*qualis,  et  consubstanlialis ,  ut  ipiiemet  ubique 
fatetur  Lactaiiliiis ,  uiique  natura  bonus  est ,  nec  a 
bono  deflcere  potcst. 

Grceci  di«6oXov  appellant^  no$  criminatorem  ,  elc.  De 
hiijiis  noiiiinis  signiflcatione,  et  cur  ita  humani  gene- 
ris  liostis  appelletur,  vide  Teriullianuin  adversus 
Marcion.,  Basil.  epistoia  ad  Neoco^sarien.,  Siiidani  iu 
S«Tccv  etjn  2uxo^ocvT£(v,  atque  Isidoruro  lib.  viii  Ori- 
gin.cap.  ii. 

Ad  Ueum  deferat,  Post  lia*c  verba ,  in  Aldinis  excu- 
sis  illa  statiin  oraiiosribtexitor,  notita  et  inciusa  la- 


tiaro   si  non  errorcin  in  flde  conlinere,  at  quidein  q  men  osteriscis,  ul  ex  eo  suspectamfiiissefacileappa- 

certe  boc  tempore   teinerariam  csse,  necsatis  con-      "  "*  *  •""*-'•''-'  -  ^ ' —  - '^— -  — '—  --'-—-•- 

sonain  doctrinis  Ecclesi;e  ,  et  lestimoniis  Sncrarum 
Scripturaruiu  pulumus  et  pugiiare  videiur  advcrsiu 
enro  concilium  Laleranense ,  quod  referiur  in  capil. 
Firiuiter,  de  SnniiM.  Trinil.  et  fld.  Caih 


Indoles  divince  8tirpi$ ,  eic,  Non  iiiiia  priinifs  ange- 
lus,  de  quo  loquitur,  natura  Dei  nlius  ruerli  :  scd 
improprio,  el  abusive  hxc  veiba  sunt  acoipicnda, 
siciit  cum  dicinuis  Deuni  anselornni  vel  homlnuni 
patreui,  nngelos  aul  honiines  Uei  fllios,  ut  ilixi  suprd, 
lib.  I,  c.  7,  not. 

Suapte  invidia,  Lactantius  pcccatumsuprcmiangeli 
fuisse  ait  peccatum  invidiw,  quod  intclligenduin  est  noil 
priiiio,  sedconseqiienier;  nam  priino  ab  eo  peccaturo 
fuitpeccalo  sti|>erbi:e,  Basii.  homil.  Qiiod  Deus  noii  est 
aiict.  ro.il.,  Chrysosl.  honiil.  de  Adain.,  Ambros.  in 
Ps.ilm.  xxxvi :  Vidiimpiumy  clc.  et  iii  Psalm.  cxvui, 
Increpasti  superbo$,  S.  Aug.  xil  Civit.,  c.  iO,  el  I.  xiv, 
cap.  i3,  liieronym.  siiper  E>al.,cap.  i4,  Gregor. 


reat ;  videlicet :  Cur  aiitemjustus  Deu8  talem  volueril 
es$e,quantum  $ensu8  no$tri  mediocritns  poterit  ^  ex* 
pianare  conabor.  Fabricaturu$  Deu$  itunc  mundum^ 
qui  constaret  ex  rebu$  inier  $e  conirarii$  atque  discor* 
dibus,  constituit  anle  diversa  ,  fecitque  ante  omnia  duot 
fontes  rerum  sibi  adversaniium ,  inter  seque  pugnan» 
tium ,  illos  videlicet  duos  spiritus,  reclum  aique  pra- 
vum,  quorum  aller  est  Deo  tanquam  dextera,  alier 
tanquam  $inistra  ,  ut  in  eorum  e$$eni  pote$tate  contrO' 
ria  itla ,  quorum  mistura  et  lemperntione  mundus ,  ei 
qua;  in  eo  $unt,  nniver$a  con$larent,  Item  facturu$  ho* 
minem,  cui  vtrtutem  ad  vivendum  proponeret^  per 
auam  immortalitalem  assequereiur.  bonum  et  malum 
fecit ,  ut  posset  esse  virtus ,  qum  nisi  malis  agitetur^  aa 
vim  suam  perdet ,  aut  omnino  non  erit.  Nam  ut  opu^ 
lentia  bonum  videatur,  acerbitas  ege$tati$  facit ,  et  gra* 
tiam  Incis  commendat  ob$curita$  lenebrarum  :  vatetu* 
dini$  et  $anitaii$  volupta$  ex  morbo  ac  dolore  cognosd' 
tur.  Ita  bonum  iine  malo  in  hac  vita  e$$e  non  pote$i.  Et 


lib.  xxiiv  MuraL,  cap.  i4,  Aiiseliu.  de  cas.  diabol.  ^  utrumque  licet  conlrarium  sir,  tamen  ita  cohceret ,  «I 


cap.  4,  Dociorcs  oinnes  in  2  seut.  disl.  5  el  6 ,  Alexau 
dcr  Aleiis.  ii,  jir.  qiiaisi.  109,  memb.  2,  S.  Thom. 
pr.  pr.  quaest.  ()3  ,  art.  2  ei  3;  quu!  qiiidein  asscrlio 
iia  lulta  estoinniuni  quoque  alionim  sanctoriim  aiqiie 
theologoruin  testinioiiiis,  ut  oppositam  aliqui  dixe- 
rint,  non  soluiu  valde  tenierariam,  sed  etiaro  erro- 
neain.  Consequenier  vero  peccasse  peccaio  invidiae 
dicitur;  nam  coin  afreclaveritexceliciitiani  qiiaindaro 
singularem  ,  c|ua;  singularitas  per  alterius  cxccUon- 
tiam  cessat,  ideo  pccc.ituro  superbine  inox  consccu- 
tuin  fuii  peccaluui  invidix,  S.  Thom.  in  ii  disl.  5, 
arl.  2,  et  pr.  pr.  qincst.  63,  arl.  2. 

Et  ex  bono  ad  mtdum  Irauscendit.  Slc  paulo  infra  : 

Hunc  ergo  ex  bono  per  $e  matum  effectum,  etc.  Tcndlt 

hoc  adverstisManichaos  el  PriiiCiilianibtas  ,  qui  dia- 

bolum  natura   nialuji  a  pnncipio  coQdiluni  fuisso 

cotnenduiu. 


alterum  $\ioHa$  ,  utrumque  sustuleris;  nam  neque  bo* 
num  comprehendi  ac  percipi  poiest  sine  deetinatione  m 
fUga  mali ,  nee  malum  caveri  acvinci  sine  auxitio  com* 
prehensi  ac  percepti  boni.  Nece$$e  igitur  fuerat  et  nut» 
lum  /ieri ,  ut  bonum  fieret.  Et  quoniam  fa$  non  erat,  ai 
a  Deo  proficisceretur  maium ;  neque  tnim  contra  m 
ipse  faciet,  tllum  constituit  malorum  inventoremj 
quem  cum  facerel ,  dedit  illi  ad  mata  exeogitanda  ingi' 
nium  et  astutium  ,  ut  in  eo  e$$et  et  voiunta$  prava , 
et  perfecta  nequitia  ;  et  ab  eo  contraria  viriutilnu  $ui$ 
voluil  oriri,  eumqne  secum  eontendere,  utrumne  ipn 
plus  bonorum  daret ,  an  itte  ptus  matorum.  Sed  rur$u$ 
quoniimi  Deo  summo  repugnari  non  poiest ,  bonorum 
$uorum  pote$tatem  itli  viciuri  a$$ignavit  ,  quem  $«pru 
bonum  ac  perfectum  esse  diximus.  Ita  duo$  ad  cetteh 
men  compo$uit  et  insiruxit :  sed  eorum  uilerum  dilemi , 
ut  bonum  plium^  alterum  abdicavit,  «I  mulum»  Pa$$0u 


925 


IN  SECUNDtM  LimiUM  MVIN.  INSTIT. 


die 


aulem  mullo$  genuU  alm  operum  tuorum  mtntf /ro<  , 
quot  (irwci  ocyyiXoMg  nomimul;el  i7/«f  uniut,  ted  repu- 
ifnanii$  naturai^  quulis  duorum,  Sed  part  illa  eorrupli" 
biiit  nott  utiquettalim  corruplaetl  t«  ortuttui  prineipio: 
ted  potl  compositiim  ordinalumque  mundum,  ticut  mo» 
docebimus,  a  tubsiantiai  oBUslit  vigore  perverta  volun' 
tate  descivit.  C(eteruni  in  principio  paret  universi  mqua 
conditione  apud  Deum  fuere ,  et  idcirco  angeli  omnet , 
quorum  principes  erant  illi  duo,  Cum  auiem  Deusexhit 
duobut  alterum  bono  praspotuisiet^  alterum  malOf  exor» 
tut  est  fabricam  mundi  ,  ommbut  hit,  quos  creaverat^ 
ministranlibus,  et  per  certa  ofjicia  disposiiit.  Haic  oratio 
iniiUos  coniinet  errorcs.  Nain  primo  liic  ciariiis  ac 
luculentius,  quaui  un(|uaui  alibi  iii  Laciaiilio.  adslrui- 
lur  dogma  de  duobus  prii)Ci|)ii6 ,  de  quo  dixi  infe- 
rius  cnp.  10.  Deiiide  paruin  m<igfiiOce  ac  decenier  de 
Dei  Filio  lo(|uiinr,  cui  Luciferum  pene  pareni  con- 
sliiuit,  ul  ub  aliquo  Ari;ino  id  lotiim  coufictum  esse 
liquido  appareal.  Noii  cum  Lucifero,  &cd  posi  eiiui 
cscteros  ungelos  creaiosail ;  cujus  conlrariuin  docere 
S.  Donaventuraro ,  ei  alios  doclores  iii  2  ,  disi.  2 , 
paulo  superius  monui.  liem  nou  simul  cum  hoc 
rouiido ,  sed  ante  ipsum  Qmnes  augclos  genilos ;  cujus 
contrariuin  habere  conciiium  Laieranen.et  liodiedo- 
cere  cunclos  doctores  ibideni  asserui.  liem  inalos 
angelos  non  staiiin  in  orius  sui  priiicipio,  scd  longe 
puste:i,  videlicci  composiio  jam  ordiiiatoque  mundo 
peccavisse ,  d6  quo  errore  iiilra  cap.  15.  Denique  an- 
gelos  cum  Deo  instrumenialiier,  sive  roinisterialiter 
ad  muiidi  molilioiiem  concurrisse ,  quod  reprobani 
dociores  omncs  hupcr  primum  cap.  Geneseos.  Lac- 
lanlii  non  esseoraiionero,  vchemenier  pierique  siis- 
picaniur ;  ei  ego  bic  profecio  Laclaniianam  plirasim 
niiiiiuieagnosco.  ilaliet  eani  quidem  Aldina  edilio, 
sed ,  uidixi,  asieriscis  noiaiaui.  in  Fioreniina,  Piau- 
tiiiiana  ,  cxlerisque  melioribus  casiigaiionibus  non 
fiiit  recepia ;  rationes  alTeri  Micbael  Tbom;!Sius  in 
iioiis.  Oenique  a  duodecim  Yaiicanis,  ab  aniii|uis« 
siino  Boii.  T.  P.  aliisque  inss.  pluhmis  abe^t;  et 
ideo  iii  lextum  nostruin  eam  ego  quoque  iniiiime 
rccipiendam  putavi. 

lUum  prinium  el  maximum  filium.  Cave  pulesLac* 
lanliuin  arbiirari  aiigclos  Dci  filios  natura  esse,  ci 
ita  vel  ad  Dei  iwiiuruin  illoH  exioliere,  (ilium  Dui  ad 
n:ituram  angeloruni  dejicere.  L'.icianlius  unutn  Dei 
liliuiu  JESuii  et  cognovii,  et  docuii,  ut  iiif.  boc  lib. 
cap.  i7,  ei  lib.  iv,  c.  8,  ipsumque  Deumde  Deo  con- 
fiteiur  eodem  c.  8  et  c.  18  ejusdero  lib.  iv  :  Quid, 
imiuit,  de  hnjut  crucit  indignitate  dicemut ,  in  qua 
Deut  a  cultoribus  Dei  tuspehsut  esi,  alque  snffixus. 
Idein  babet  eodein  iib.  iv,  c.  10,  13,  U  ei29.  Item 
de  luiuine  luinen  eod.  (!.  29 :  lUe^  iii(|uit,  tanquam 
tol,  hic  quati  radiut  a  sole  porrectus.  Patri  consub- 
staniialem  cap.  eud.  :  Utrtquet  iiiquii,  una  substantia 
est,ejusdemquecumcopoiestaiis.  Hoceodem  lib.cap.17i 
Solut^  iiiquil,  habet  rerum  omnium  cum  Fiiio  potesta- 
tem;  et  unum  cuin  l^aire,  lotu  cap.  eod.  Et  cap.  8 
ejuddein  lib.  iv,  cit;il  iilud  Joaiinis,  et  conllteiur  : 
lu  principio  erat  Verbnmt  et  Verbum  erat  apud  Deum, 
et  Deut  erat  Verbnm.  \n  quo  diviniias  et  coaslernlias 
Filii  luculenter  asseritur.  Omnia  denique  per  ipsuui 
facia  fuisse  conlirmat  boc  loco,  ei  lio.  iv,  eap.  6,  in 
principio  ei  lin.  et  cap.  8  in  fin.  Aniion  igitur  bic 
sacrosancia:  Nic;un9e  synodi  contra  Ariuni  coaciae 
confessonein  agnoscis/  Potius  igiiur  ex  Laclantio 
conrodilur  Arius,  quain  ui  ei  vci  ininiinuni  assen- 
iiatur;  si(>uii  sinie  leniere  nonnulli  suspicanlur  eo, 
qiiia  vocibu»  quibusdani  alicubi  utalur,  quibus  hodie 
catholicis  uti  fas  iioii  essei,  quas({ue  suis  ego  locis  ei 
annolavi  superiiis,  et  inferius  diligenter  annotabo. 
Meminisse  quidein  oporluit,  nonduin  eo  lempore 
nascenlis  vel  adolescentis  Ecclesix  conslitutum  fuisso, 
quibus  uii,  qu:is  cavere  voces  scriptorcs  deberenl ; 
id  quod  poslea  crebiescentibus  Iwresibus  coiisti* 
tuere  atquc  decernere  fuii  uecesse,  nevel  iu  locuiio- 
iiibus  cuin  ba:rcticis,  qui  ad  iiiipia  siia  dogmata  insi* 
iiuaiidu  illis  sunt  abudi,   ullo  m<nlo  coiiYenianius. 


A  Ciim  ergo  rectissimam  de  Dei  Fllto  Lactantii  sen- 
fteiuiam  teneamus,  nemo  stnus  snspicari  poterit 
augelos  abipso  deos  censeri,  qui  deonim  pfuraiitaiem 
hoc  toto  opere  lam  magnis  argumentorum  motibus 
everterit.  Capite  quidem  17  hujus  libri  ait,  mnltos  In 
coelo  spiriius  angelorum  esse ,  sed  iinum  eomm  pa- 
reniem.  et  Dominum  omnium  Deuni ;  ei  ibid.  pauto 
iiifra  :  Neque ,  inqiiit,  Angeli  dici  te  deotpatiunmt^ 
aut  volunt,  quorum  unum  tolumque  officium  ett  tervirt 
nutibut  Dei,  nec  omnino  quicquam^  mn  justu  ejut 
facere.  Ci  ibid.  infra.  Nec.  inquii,  est  in  Angetis  qnic- 
quam  mti  parendi  necstsitas.  Sed  et  melui  Deiim  ab 
Afigehs,  quippe  qui  ab  ipso  modo  qiiod  im  inefTaliili 
castigari  possuiit,  affimiat  lib.  vii,c:ip.2t,  ut  prorsus 
a  Dei  Fiiii  iiaiura  naiuram  angelorum  inftnito  distnre 
ex  ipsomet  Lactantio  liqueai.  Quocirca  si  quando 
filioium  Dei  n(»minc  angelos  vocat,  acqiiivoce,  et 
ftsTa^opixuf  niiationis  noinlne  ntilnr  ;  nam  nec 
Scriptura  tpsa  ab  cjusmodi  {ocutione  Interduin  ahsti- 
H  iiet,  ut  iniiio  lib.  Job  :  Cfrm  quadam  die  venissent  fitii 
"  Dei,  etc.  Et  c.  xxxvin  :  Et  jubitarent  omnet  dei.  lia 
eniin  uterqoc  locus  ex  HieronVmi  versionejuxia  lle- 
braicam  veriutem  legitiir.  Unde  apparet  Chrysosto- 
niuni  lapsum ,  qui  uirol)ique  secutus  septuaginta  in- 
lerpreium  editi^mein,  pro  fi/it  Dei^  ▼erienlium  fln- 
geli  Dei ,  liomit.  22  in  Genes.  asseruit  angelos  nun- 
quam  in  Divina  Scriptura  filios  Dei,  immo  neMuefilios 
appellan.  Ne<|iie  oflicll,  quod  Paulus  ad  Mebreos 
pr.  scribai  :  Ciit  dixtl  aliquando  angetorum  ,  Filiut 
meut  et  tu  ?  Ibi  enim  non  negat  Aposiolus  angelos 
dictos  aliquando  filios  Dei  ex  gratia,  sed  ex  natura 
duntaxai ,  quoinodo  soliis  Chrisius  vere  Dei  Filius  et 
appellatur  et  esl.  Sic  etiam  gener.uionis  vocabulum 
iniproprie  quandoquePatribus,  et  Saci  is  Lincris  usur«  . 
riaiuro  noiavinius  supra  ad  cap.  7,  pr.  lib.  Cmn  iglinr 
Laciantius  hic  et  lib.  iv,  cap.  0,  :ingelos  censcre  Dei 
liliorum  nomine  videatur,  respeciu  quidem  Vcrbi,  id 
est,  unigeiiiii  Fiiii  Dei  non  univoce,  sed  a-quivoce  illo 
uii  noiniiie  putandus  esl. 
C  Eoque  timul  et  contiliatore  utut  ett ,  el  artifice.  Ex 
VIII  Proverb.  quem  locum  cilat  lib.  iv,  cap.  6,  ei 
Ecclesiastici  xxiv;  quem  locum  referl  eodemlib.  cap. 
8jniin.ubiSci-i|)tui'a  dcSapienliaetVerbo  l)eilo(|ni- 
turcum  Deo  Patre  ad  inundicreaiioiieinconcurrenlc. 
Nec  audiendi  tunt  poetce ,  elc.  Longa  hic  suscipitur 
disputatio  adversus  eos,  qui  asserebanl  Deum  in 
mundi  moliiione  iiihil  aliud  prsestitisse ,  quain  quod 
ex  maleria^  leterna,  incrcata(|ue,  sed  rudi  tainen,  in- 
digcsta  et  confusa,  res  iptias  secreverit,  digesserit , 
ordinarit.  Ilunc  errorem  ex  h:crcticis  habnit  et  vul- 
giivii  quidain  Herniogencs,  contra  qnem  scripsit  Ter- 
tullianus.  Lacianiius  coniendit  eliam  materium  pri- 
inam  a  Deocreaiam  fuisse  de  nihilo,  et  ex  ea  postea 
digesiuin  atque  ordinatum  a  Deo  ipso  munduni.  Ad 
linem  quoque  hujus  capiiis  ait,  hoininem  poslremo 
factum  fuisse,  cuin  jam  miindo  CTtcrisque  rebiis  in:mus 
suinma  edset  imposita;  idem(pie  tradit  lib.  vii«  cap. 
l^.  Ex  qnibus  apparei  Lactanliuin  scnsisse,  ut  nia- 
l^  jor  pars  sancloruni  Palruin  atque  Ihcologoruin  scii- 
*^  sil,  inaieriam  priinam  lam  ordiiie  natur£ ,  quani 
oriline  temporis,  sive  duraiionis,  ante  omnem  diein 
creatam  fuisse,  non  omnino  quidem  informem,  id 
est,  quacuinque  fornia  carenteni,  sed  forma  coinple- 
tiva  et  distinciiva  ,  qiiam  illi  Dominiis  per  iniervalla 
sex  dierum  naturaiiuin,  propriorum  et  successivo- 
ruin,  posiea  indidit  prorsus  eo  modo,  quo  in  libro 
generationis  a  Moyse  traditur.  lia  enim  scripsii  Dio- 
iijrsius  lib.  de  Diviu.  noui.  cap.  4,  Sancius  Basiliits, 
Ainbrosins,  et  Bed.  in  llexaeiner. ,  Chrysosiom.  in 
Joann.,  Greg.  Miign.  lib.  xxxiii  Moral.,  cap.  10,  llu- 
pert.ideOperib.Trinil.cap.57,etlib.if,cap.  18,llugo 
de  Sanct.  Vict.  pr.  de  Sucrani.,  Magister  in  2  dist. 
12,  Alexand.  Alens.  2,  p.  qtisesi.  47,  Sanctus  fiona- 
venlura  iii  2,  dislitui.  12,  art.  1,  quxst.  2,  Scol.  in 
11  diNl.  U,  quicsi.  1,  S  Thom.  p.  p.qimt.  6G.  artic. 
1  ei  4,  i\uxs{.  dc  poieiil.,  arl.  2.  Qiiainvis  C(mtra  pu/ 
tnrint  ^raviSsiml  quoqiie  ac  sancUssiift\H\t\^\w^xcv\j^^ 


m 


JOSEPHI  ISiGI  NOTi£ 


92? 


roalcriam  in  aclualitate  perrecla  fuisse  condiiam,  in<  A  reo ,  atque  iu  eo  solem  el  Innam  posucrii.  Ego  Ulc 


formiiatemque  ipsius  prxcessisse  formationem  non 
tempore,  sed  natura,  ac  proinde  muiidum  uiio  tem- 
poris  puncio,  noii  autem  per  sex  dierum  iiiiervalla 
condjtum ;  diesquc  illos  non  fuisse  veros  dies,  qui  a 
Moyse  receiiseiitur,  scd  per  ineiaphoram  accipiendos 
et  rerereiidos  ad  cognitioiiem  rerum  creaiarum  a 
Deo  mentibus  iiiditaiii  Angelorum  :  Philo  JuJneus  in 
lib.  Allcgori;«r.,  Origen.  4,  Periard.  cap.  2,  S.  Au- 
gust.  IV  de  Genes.  ad  litler.  cap.  21  el  seqq.,  Pro- 
cop.  Gaz.T,  et  Cajetaniis  in  Genes.  Quod  autem  at- 
tinet  ad  hanc  dispuiaiionem  a  Lactantio  susceptam 
adversus  poiicnies  oeiernitatein  materine ,  et  Deo 
coxvam  asserentes,  videndi  sunt  Tertulllanus  adver- 
8US  liermog.,  Joann.  Grammaiicus  in  lib.  conira 
Proclum  de  inuudi  deleniit.,  Euseb.  de  Prsepar.  lib. 
X,  cap.  8,  Gregorius  Nyssen.  de  Hoiniu.  Opinc.,  cap. 
25,  et  lib.  de  Hist.  sex  dier. 

Primum  igitur  non  e$l  probabile,  elc.  Excidisse  pu* 
taiur  hic  locus  e  iii  de  Natura  deorum. 

Mori.  Ita  leg.  ex  B.  T.  P.  Floreni.  editione ,  et 
aliis,  non  ut  in  Aldiiia,  more ;  Cicero  enim  crat,  qui 
more  Academicorum  disputubat ,  cui  mori  conceden- 
dum  niebat  Lactanlius ;  et  ita  locum  hunc  refert 
ctiam  Sigon.  in  fragm. 

Semper,  Hanc  dictionem,  qnx  non  habetur  in  qiii- 
biisdain ,  addidi  ex  B.  quoniam  liic  pro  aeternilate 
maleriae  disputabatiir. 

Seneca  omnium  stoicornm  acutisiimutMwUm  est  L»c- 
Innlius  multisin  locis  in  Inudihus  Senecx  :  jiirc  qui- 
dem,acnierilissimo;pauciseniminejusdoririna,  vel 
dempiis,  vel  addilis,  opiimum  habes  chrisiianum ;  et 
ut  aii  Lactantius  lib.  vi ,  cap.  24,  poiuit  esse  verus 
Doi  cultor ,  si  ver.i^  sapienliae  duccm  naclus  esset. 
Franciscus  Peirarch.  iii  opisiola  ad  Senecam  ipsum, 
inter  epistolas  ad  Vir.  Illusir.  veter.  el  in  Apolog. 
cunl.  Gall.  ad  Hn.  refert  scripsissc  Plutarchum,  se, 
CUII1  in  caeteris  quibusque  virtutibus  ac  disciplinis 
Laiiiios  cum  Gneds  viris  conlendisset ,  qiiem  illi  ex 


B 


coeli  nomine  puio  iiniversam  ah  co  coelorum  inoleni 
iiitelligi,  qtiaienus  totum  id  quod  est  supra  igiiem 
sursum  usqiie  ad  coeliim  empyreum  inclusive ,  cuin 
ipso  cmpyreo  complcctitur  :  quam  quidem  ccelorum 
inolem  sole,  et  liina,  micanlibusque  sideribus  orna- 
tani  ait,  nem|)e  suis  cuique  coelo  luminihus  apposilis ; 
idque  ex  ipsomet  clare  colligi  reor,  uhi  dicil :  Fecii 
igitur  Deus  primum  omninm  coslunty  et  in  iublime  stis- 
pendil,  quod  e*set  sedes  ipsius  conditoris^  etc.  Ati|ui 
non  solum  sidereum  coelum ,  sed  universnm  .coelo- 
rum  molem  stniiiit  in  sublirnc.  Suhdit  etiam  :  Deinde 
lerram  fundavitet  cobIo  tubdidit  ^  ctc.  £t  lib.  vii,  c.  5, 
qu.isi  hiinc  locum  declarans,  inqiiit :  Lumina  igitur 
posuit  incoslOf  terrce  autem,  etc.  Nuniqiiid  aiiiem  icllus 
uni  sidereo  subditur?  Coelum  ilaqiie  ab  Ipso  uirobi* 

2ue  accipitur,  ct  conlra  elementa,  qiiorum  meminii, 
istingiiitur;  et  ila  pro  universa  coeloruin,  ut  dixi , 
mole,  quaieiiusetiamexlremum  empyreum  complcc- 
titur. 

Ex  quibus  oriens  Deo  accensetur,  elc.  Ila  B.  T.  P. 
et  c.x'tcri  meliores  mss.  legunt ,  non  ui  iii  impressis, 
ex  quibus  oriens  Deo  similis  censetur.  Accenseri  idem 
est ,  quod  aitribui ;  uiide  accensi  miliies  dicebantiir, 
quasi  accensiti ,  quod  decurionibiis  et  ceniurioiiibus 
accenserentur,  id  est,  attribuerentur^  ut  scripsit  Yarro 
lib.  XX  Rhclor.,  et  lih.  iii,  de  Vit.  Pop.  Bom.  Non. 
Marcel.  c.  42.  Afnnnat  nutem  Lactantius  orieniem , 
lucem,  vilain,  dieni  Deo  uilribui  :  occideiitem  vero, 
leuebras,  morlcin,  nociem  diabolo;  infra  c.ip.  13, 
animam  esse  Dei,  corpus  diaboli ;  et  cap.  48,  Dei 
esse  coelum  ,  ct  hicem  ;  teiiebrns  auiein,  inferos  et 
supplicia  ipsi  malorum  priiicipi  in  distributioiic  re- 
ruin  aitributa  fuissc.  Lih.  vi,  cap.  5  duos  duces  con- 
stituit,  altcrum,  qui  virtuiibus  ei  honis  pr.T^it,  alte- 
rum  qiii  vitiis  et|  malis ;  et  lib.  eod.  cap.  6  ,  fontem 
aii  honorum  Dcuni  csse,  malorum  vero  iilum  divini 
nomiiiis  ininiicuin  :  ab  liis  duobus  principiis  bona  ina- 
laque  oriri.  A  quibus  omnibiis  locis  caverc  iios  opor- 


Grxcis  iii  moralibus  pr.necepiis  ex  aequo  opponeret ,  C  'd»   qu'a  n(»nnihil  favissc  aiicior  videtnr  dainii.iio 


habere  neminem. 

Ergo,  inquity  Deum  non  laudabimuSf  etc.  Hahes  con- 
similia  ab  eodem  Sencca  lib.  iv  de  Benefic.  cap.  7 
et  a  Plin.  lih.  ii ,  cap.  7,  ct  lih.  xxvii ,  iniiio  cap.  3. 

In  eodem  luiohmitas ;  vernuram  sotvis.  Apud  Terent. 
hcesitas  ,  versuram  solvis.  Hcesitare  in  eodem  luto  di- 
cunlur,  ut  explicat  auclor  Adagioruin,  qui  sic  impli- 
caniur  negotio  cuipiam,  ut  se  nequeant  exiricare  :  a 
viatoribus  translatum  ,  qui  simul  aique  iu  liituin  in- 
ciderint,  cnm  alteruin  pedcm  conantur  educero,  al- 
tero  aliius  iminergunlur.  Riirsus  ui  hiiiic  extrahant , 
aller,  quem  eduxerani,  deiiuo  est  infigcndus.  Versu- 
ram  autem  solvere  illi  diciiiilur,  ut  expiical  Bud.Tus 
ad  i.  vit.  D.  de  pigiiorat.  action.  qui,  ni  syngraphain 
unam  dissolvant,  etuna  caulione  se  libcrcnt,  pecii- 
ninm  inuluam  majori  focnore  acoipiunt.  Iia  igitur 
coniingere  ait  Lactaniiiis  illis,  qiii  reruin  ortimi  na- 
lura*  attribuunt,  detrahuiit  Deo;  nam  a  qno  factum 
muiiduin  ncgant,  aheodem  planefactum,  miitaio  diiii 


ilioniin  icinporiim  Cerdonis  elMarcioiiis  dogmaii  di* 
duobus  principiis,  nllero  hoiiorum  ,  :iltero  niulornm , 

3uod  ei  aiiiplexus  esi  poslca  Maiies.  Hoc  inmcn  ab  iis 
ifTerre  videlur  Laciantius,  quod  is  non  careic 
principio  diabolum  ,  nec  iiniiira  nialuin  esse  asscril : 
sed  illiim  ait  a  Deo  quidciii  boiium  creatum,  ad  ma- 
lum  autcm  suo  arbitrio,  quod  liberuiii  illi  fuerai  da- 
lum,  transcendissc,  ut  supra  sub  initium  cap.  9 
exinde  malorum  oniniuin  priiK-ipein  factum.  At  illi 
diio  principia  priiicipio  carcniia  ponehant;etalieruni 
quidein  iiaturn  booum  ,  aiteruin  nntura  maluin ,  ut 
scrihit  S.  Auguslinus  in  lib.  dc  H:rresib.  hxres.  21 
et  22.  Philostr.  iii  Cerdone  el  Apelle  ,  Epiph:iii.  iu 
lih.  ndveisus  Haeres.  hacres.  60.  Quani  h.eresim  S. 
Thouias  expugiial,  n  contra  Geiit.  cap.  41. 

Unde  solem  esse  appellatum  Cicero  vuli  videri.  Ita  et 
Varroiv  de  Liiig.  Lai.  cap.  10,  Isidor.  Origin.  Iib.  iii, 
cap.  70. 

Quia  non  sunt  plena  ac  solida  Lumina.  Quasi  aliquo 


ia\:it  noiiiine,  fatentur,  ciiin  reipsa  nihil  aliudsii  na-  *'  modo  suapte  nalura  lumina  sint,  ac  proiiide  proprio 


lur:j,  qiiam  Deus.  Sic  etiaiii  infra  I.  iii.  cnp.  28. 

Sole  nondnm  instituto,  Ttioinasius  le^it,  iit  iu  B., 
solo  nondum  instituto,  qiiod  inagis  coh:erere  vide:in- 
Inr  seqiieniia  do  frui^ibus  el  aiiiin:rlihus,  quae  in  solo 
yersantur.  Ego  lectionem  caeteris  omnibus  mss.  el 
iinprcssis  receptam  exliili.  C:t>terum  dc  so/o,  sive 
terra  Laclanlius  jam  dixerat;  ct  raiiuncm  Thomasii 
hihil  habere  momenti  intelliget,  qui  texlum  in- 
spcxeril. 

Jtnque  necesse  fuit  hominem  postremo  fieri.  Vide 
alias  piilcherrimns  ralionesapud  Greg.  lih.  de  Homin. 
Opif.  cap.  2. 

CAPDT  X. 

Suum  vcro habitaculum  distinxit  cluris  luminibus,  etc. 
Hoc  loco  Firinianus  arguilur  erroris ,  quasi  Dei  se- 
doiti  cl  iloinicilium  beatorum  statuerit  in  coelo  side* 


lucere  lumine  slellas  pulel :  quam  opinionem  ba- 
buisse  credendi  sunt  omnes  philosoplM ,  et  palres 
illi,  qui  liiminaria,  et  steilas,  iit  vehicula  priscae  lu- 
cis  elfecta  docuerunt ;  Basil.,  Ainhr.,  Nazianzenus  : 
multo  magis  qui  liicein  ilhmi  priscam  aiuiit  in  lumi- 
naria,  id  est,  in  solem  ,  Innaiii  ct  asira  a  Dco  fuisse 
distribuiam,  ut  A|)olliuarius  et  Dydiin.  apiid  Lipo- 
maii.  in  Cateii.,  Ailiaiias.  quarsi.  85  ei  85,  Tlieodo- 
rei.  qiixst.  i4  ci  lU;  in  Genes..  Piocop.  cap.  pr.  in 
Genes.,  Damasccn.  ii,  (id.  Orthod.  cap.  7.  Ii)jusdeni 
senlenliac  dicitur  Avicenna  ,  et  MAcrobius,  qui  un:iin 
lunaiii  excepil  cap.  19  ei20iii  Somn.  Seipiimis.  Sed 
contra  Plato  asscruii  in  Timai^o,  Pliii.  lih.  ii,  cap.  6, 
et  plcrique  nstrologorum.  Hiigo  de  S.  Vicl.  in  Aiino* 
tai.  in  Genes.  cap.  6,  ail,  soluin  solem  prnpriam  ln- 
bcre  iucem,  ct  ipsum  cx  ignc  usse  factnin  :  rcliquas 
vero  stellas  omnes  ex  acria  maieria  factas  rclnciH^ 


920 


IN  SKCUNDUM  LIBRUM  DIVIN.  INSTIT. 


930 


polius  quam  lucere.  Sauclus  Augusiinus  super  Ge« 
iics.  ad  liiier.  Itb.  ii ,  cap.  16  ,  ait ,  Divinn  Scriptura 
inanifesie  (|uidetn  cognosci ,  disparein  csse  siderum 
clarilatein  ,  dicente  Aposiolo  cap.  v  piioris  ad  Co- 
rinili.  iLpist.,  aliam  esse  claritatem  solis,  aliatn  lunae, 
et  aliam  stellarum,  el  slellaiii  dilTerre  a  stella  in  cla- 
ritaie ;  utrum  aulem  slellu!  lumen  accipiant  a  sole  , 
necne,  ex  Sacris  Lilteris  colligi  et  coiisiilui  non 
posse. 

Dhcordi  concordia  nmndum  constare ,  etc.  Innuit 
opini(uiem  Empedoclis,  qui  omnia  ex  lite  ei  amiciiia 
(videlicet  elemeniorum)coiistare  dicebai;  de  qua  dis- 
serit  Arisioi.  i  Pbys.;  i  de  Aniina,  i  Divinur. 

IJi  sacramenlo  ignis  et  aquce  nuptiarum  fosdera  mn- 
cianlur,  Ut  consiat  cx  leg.  Seia  Sempronio,  D.  de 
donal.  inler  vir.  ei  uxor.  qtise  declaralur  ex  Festo  in 
vcrbo  Aqua,  Btida:us  ad  dictam  legeni,  Ciriac.  Oh- 
servaiioii.  lib.  ii,  cap.  2. 

Materia  corpori$  in  humore  est,  Praecipue  scilicet , 
forte  (|uia  et  semen  ,  et  sanguis  suiit  liumores  :  aliti- 
qui  corpus  aiiimaiis  ,  ut  caBicra  omnia ,  ex  qualuor 
eieinenlis  conslai,  ut  ipse  Laciantius  declarat  secu- 
tus  Empedoclem  inf.  cap.  15. 

AnimcB  in  calore,  Fuii  bcxc  Democrili  opinio,  quam 
Arisloleles  refulat  in  pr.  de  Anima.  Ncc  sane  vidco 
quomodo  bic  Laclantius  asseral ,  materiam  aniinse 
igiieam,  vel  calorem  esse  ,  qui  certo  sciat ,  bominis 
animam  iiiiinorialem  esse,  ui  ipse  oslendil  lib.  iii, 
cap.  12  el  15,  el  cap.  17  ,  de  Opificio  Dei.  Animain 
quidem  essc  iguem  expressis  verbis  scribitinf.  cap.  15, 
sibimedpsi  coiiirarius,  qni  id  pernegavit  d.  cap.  17, 
de  Opific. ,  el  aiibi  scribil  animam  de  Dei  substantia 
esse,  ut  inr.  cap.  15,  ubi  dicemus. 

Nec  humor  potesc  nec  corporari,  nec  corput  anitnari, 
lii  impressis  est,  nec  humor  poteil  corporare,  nec  cor* 
pusanimare.  Nostram  leciionem  cxbibent  Vaticani, 
duo  codices  Saiicli  Salvatoris  Bonon.  T.  P.  Nec  hu- 
mor,  iiiquit,  potest  corporari,  videlicet  m  corpu%  il- 
lud  densari,  nec  corpus  ipsum  animari,  non  animare, 
quia  corpus  nou  animat,  sed  animatur.  Ita  quoque 
Budaeus  iHinc  locnm  recle  profert  in  Aiinotationibus 
ad  lib.  11,  D.  depoenis. 

Exulibus  quoque  iqnis,  et  aqua  interdici  solebat.  De 
ignis  et  aquce  interdictione,.  (llpianus  in  lib.  ii,  D.  de 
pcen.  et  ibi  Budae.  In  annot.  ad  Pandect.  Feslus  in 
verbo,  aqna^  Isidorus  Orig.  lib.  v,  cap.  27,  ad  fin. 

Immobilis  esl,  ac  deorsum  vergens,  eic.  Rectea  Tbo- 
masio  in  iiotis  cx  B.  codic.  correcta  estleciio  imprcs- 
sorum,  quie  babei,  mobilis  est,  clc.  Ilic  enim  neri 
antiibesiiii  inaiiifcsiuiii  esi ;  cl  sane  de  igne  dixil, 
cujus  natura  qnia  mobiiis  at ,  et  sursum  nititur^  vilce 
continet  raiionem,  Ergo  de  aqua  rectc  stibdidil,  cujus 
natura  quia  immobilis  est,  ac  deortum  vergens;  figuram 
mortis  ostendit,  Figtiram  autein  niortis  osteiidere 
non  possci,  si  mobilis  essct,  quia,  ut  ipsc  Lnciantius 
ail  lib.  VI,  cap.  17,  et  lib.  de  Ira  Dei  ca|).  17,  vita 
actuosaesi,  inorsquieta.  Nalura  iiaqiie  immobilis  est 
el  quicla ;  prope  eiiiiii  ad  lerra^  gravitatem  accedit  : 
;rgre  auteiii  movelur,  iiec  iiisi  deorsum  verstiin ,  si- 
cubi  ventoruni  ilaininibus  agiielur,  aut  exirinsecus 
aiio  quopi^tin  modo  ei  iiiotus  indatur. 

Jdeo  pecndes,  neque  in  cmtnm  suspiciunt,  Galenus 
Jib.  III  dc  Usu  pari.  cap.  5,  ail,  bo(;  diclum  esse  bo- 
niinuni,  qui  niJii(|uam  vidcrint  piscem  oO/3avoTxo7rov , 
id  est,  coeii  tpeculatorem  appelljiuiii  :  liic  nainque  vel 
inviiiis  c<Biuin  seniper  aspicii.  Yeruiiitanieii  ille  ni- 
hii  oinnino  revera  in  eo  conteinplatur,  ut  boino. 

CAPUT  XI. 

Vt  in  excolenda  terra  juvarent ,  unde  dicta  sunt  ju- 
menta.  Ita  etColumel.  iib.  v,  el  Isidor.  lib.  xii,  Orig^. 
cap.  1,  et  iib.  xv,  cap.  17.  Al  Noiiius  cap.  1,  P(mi- 
poiiitisjuriscoiisultus  iii  1.  Boves,  D.  de  veibor.  si- 
guilic.  ct  velcrcs  alii,  ut  Gelliiis  testatur  lib.  xx, 
cap.  i,  iion  a  juvando,  sed  Ajungendo,  dicta  malunt. 

Et  innumerabiles  animas  procreare,  etc.  Sic  inf.  c. 
i^iStatuit  humnum  gmu$  diluvio  perdere,    non 


A  tamen  continuo  diluvium  immisit,  Sensus  est  Deum 
in  aeterna  sua  praideslinatione  decrevisse,  et  sia- 
tuisse,  tempore  procedenie,  et  dum  mundus  mane- 
ret.  bumanis  rorniatis  corporibus  innumeras'animas 
procrearc,  ipsisqtie  corporibus  creando  infundere» 
Catholica  sententia,  et  Laciantio  consona,  qui  cap. 
lOlibri  de  Opif.  Dei :  Ccetera,  inquit,  Dei  suntom- 
nia,  sciitcet  conceptus  ipse,  et  corporis  informatio^  et 
inspiratio  unimas,  et  parlus  incolumis ,  etc.  Ut  post 
corporis  informationem,  fieri  a  Deo  iiispiraiioiiem 
animx  hinc  Tacile  iiitelligas.  Coinmentum  quidem  de 
animabus  ante  corpora  conditis,  quod  ex  boc  loco 
nimiiulli  temere  LacUntio  arfingunl,  irridet  et  reru- 
tat  ille  lib.  iii,  cap.  18. 

Unde  homo  nuncupatus  est,  quod  ut  factus  ex  humo* 
Sic.  et  lib.  de  Ira  Dei  cap.  10,  ad  fiii.  Homo  autem 
hic  corpus  hominis  iiitelligitur.  Sed  liaiic  etymolo- 
giain  non  prubat  Otiiiitilianus  lib.  i,  cap.  6.  Probat 
Isidorus  lib.  ii  Origin.,  cap.  1.  Vid.  Rbodig.  aniiq. 

j.  lcct.  lib.  I,  cap.  41. 

"  eeosc5«.  Ila  correxi  quod  corrupte  In  omnibus  est 
OsoecSriv.  Piato  vi,  de  Repiib.  «Tr'  «xttvou  Tfx^/joaivoc, 
0  H  xai  "OfAij/oc^  ixoXfTiv  «v  roif  «vO/swTrotc  OjojcSffTf, 
xat  6co£ixs>ov;  id  est,ex  eo  conjectanies,  quod  sane  et 
llomerusvocavitinboniinibusDeiforuieetDeosimile. 
Terrea  progenies,  etc.  Editiones,  quae  ferrea  legunt 
in  Marone,  binc  castigandas  monuit  Turneb.  Adver- 
sarior.  lib.  xxi,  cap.  2i,  Rhodigin.  antiq.  leci.  lib. 
IV,  cap.  19.  Pier.  Valerian.  in  Hieroglif.  lib.  lvii,  c. 
de  Papyro.  Qui  auiem  Lactaiilii  textuni  corruptuni 
ptitaiii,  ut  refert  ipse  Pierius  iin  castigatioiiibus  Vir- 
gilianis  ad  euin  Yiigilii  locum,  nec  ipsi  vebeiuenter 
erraiit,  cuin  Lactantius  liic  animalia  sine  ullo  artifice 
orta  esse  de  lerra  dicat :  uiide  refert :  Terrea  proge» 
nies ;  iiec  vox  Ferrea  quicquam  ad  rem  sunin  facit. 
Prcesentis  substantia,  Fuere  tamen,  qui  dubilarint, 
an  lenipus  prxsens  existat :  de  quo  disputat  Pbitoso- 
pbus  IV,  Pbysicor.  lex.  87  et  secjq.  S.  Augiisi.  lib.  ii 
Confession.,  cap.  U  et  seqq.  Vide  el  Censorin.  de 

G  Die  natal. 

lugraiis,  lla  B.  T.  Florent.  et  Plantiniana  quoque 
ad  orain  iibri.  Adverbium  est,  idemque  sonans,  quod, 
prxter  graliain  et  iiieriium.  Non  ultroy  inquit  Dona« 
tus,  coacte^  al.  ingrate, 

CAPUT  XII. 

Aiuntceriis  conversionibus,  etc.  Explicat  et  refel- 
lit  raiioiiem  priin:c  originis  auimaiitium  allatain  ah 
Anaxiinandro  et  a  Democrito,  ut  ipse  Laciantius 
iradil  inf.  lib.  vii,  cap.  7,  el  aliis  nonnullis  veleri- 
hus  philosophis,  de  qua  Lucrelius  v,  Cicero  i  de 
Lcgib.,  Diodor.  lib.  i,  cap.  1,  in  principio,  ubietiam 

3uiddain  subdit  ex  Blenalip.  Euripidis  Aiiaxagor» 
iscipuli,  quo  illum  ceiiset  idem  sensisse.  Hanc  au- 
temopinioueii),  qu:e  asserit  homiiies  tanquam  fun- 
gos  priuio,  deiude  quasi  vermiculos  quosdam  e  terra 
efftisos,  irridet  Lactantius  etiam  lib.  vu,  cap.  4  et  7. 
Varias  de  Aniinalium  primaeva  generaiione  senteii- 
^  tias  rcfert  Censorin.  de  Die  natal.  c.  3. 
^  Inquiunt,  Nonniilli  scilicet  inter  quos  Lucreiius  iu 
quiuto,  illis  Carminibus  : 

At  novitas^iDundi  uec  frigora  dura  ciebat, 
Nec  nimios  »$tus,  etc. 

A  summo  Deo,  Codices  Ciceroniani  legunt,  a  su- 
premo  Deo, 

AvTOf  e/xt5«-  Codex  Sibyllinus  hahet,  «vyac  ^i5«. 
CAPUT  XIII. 

Spiravit  ei  animam  de  vitali  fonlespiritut  »tt/,clc.  Inf. 
hoc  cap.  quarum  animas  non  ex  Deo  constantes,  sed  ex 
communi  aere,  etc.  Itein  quod  est  ex  coelo,  et  Deo  mpe" 
ret,  eic.  El  I.  vii,  c.  12 :  Quod  ex  coelesti  spiritu,  id  con- 
stat,  etc.  Etibid.  pauloinf. :  Quoniam ex Deispiritu,  qui 
wternus  est, eic,  Ex  bislocis  vidclur  Lactantius  piiiare 
humanaiiiauimainex  Dei  subsiantia  esse;  qttanquaiii 
quid  dicam  puiarc?  qtiid  enim  hac  de  re  plane  putet^ 
assequi  ego  quidem  certe  aoa  ^Q<^>^.^\s^^rs^  ^V 


m 


iOSEPHI  lSif:i  iSOTi£ 


05^ 


fin.  cnp.  10,  (lix)l  i4n'fm.im  es»e  igneum  qutddam  A  sniit  opinali ,  primos  parenles  crealos  fnisse  simpti 

ai(|uec:iIorem;  ei  irif.  Iioc  eod.  cap.  dlcii  illam  esse      ''■-"'  •^^'- '-* :- r-~.-        .._-.i^ 

»}(ii(*in  :  quam  posllioncm  ridet  Aristoteles  ii,  de 
Parlibus  anim.  cap.  7  :  Quvd  si  anima,  inqnil  Lic- 
inniius,  ignit  e»t,  ui  oitendimnt,  in  cmlam  debeienitif 
eicutignie,  eic.  At  quicquid  alibi  senserit,  in  su- 
pr:i  noiails  quidem  locis  eam  de  Dei  subsianlta  esfte 
opinari  videlur.  E  scliola  PI:itonicorum  hsec  fltixit 
opiiiio,  qitam  secutus  M.  TtiHius  s;epe  dicere  solet, 
httinanos  animos  ex  divin:i  esse  detlbaios,  traclos, 
haustos,  dccerptos  iialura.  Iloc  errore  caplus  videlur 
et  Philo  in  lib.  quod  delcr.  pot.  insid.  et  Terlul- 
liaiius,  de  qno  ila  Gennadins  in  lib.  de  Dogmal. 
Kcclesi:isl.  :  Niliil  ex  Trinilatit  e»$entia  ad  creatam 
nntwam  eredamu»  e$se  dedueium ,  ut  Plato  etTer* 
iullianu»,  eic.  llcm  secundum  Theodorelum  capti 
h;i;reiici  Cerdon.  Marcion.  Gnostici,  et  Manichsei  ex 
illo  Genes.  ii  prave  iiiiellecto :  Inspiravit  in  faciem 
eju»  spiraciilum  vita,  Quia  enim  flntiis  ex  corpore 


cis^imos  ,  absque  raiionis  iisu  iiinmtium  similes : 
qunniam  .luteiii  arbor  illa  vim  ha)>eret  accelerandi 
ralionis  usum,  et  liberi  arbitrii,  propterea  fuisse  ap* 
pellaiam  arborem  scicnliae  boni  el  mali ;  nam  se- 
ciindum  Scriplurie  pbrasim,  scire  bonum  el  malunv, 
idcm  stmat,  qiiod  liabere  raiioiiis  usum.  Hanc  opi- 
nioncm  Sibyllis  quoqiie  firm:itam,  ul  infra  legilur 
not.  97,  sectitas  esl  Lactanlitis,  qusc  communiter  ab 
omnibiis  reprobatiir;  esl  enim  maximus  error,  ne 
dicam  h;crc.>im,  asscrere,  Adam  ab  initio  fuisse  boni 
ac  m:)li  nescium,  sed  ab  esu  fructus  illius  arboris 
seieiiliam  boni  ac  mali  adeptum.  Qni  eiiim  omiiibtit 
aiiimaniibus  nomiiia  indidil ,  qua:  profeelo  naluris 
eorum  congruere  debenl,  quique  admirabilem  pro- 
phcii»  faGultalem  habuil,  qu:im  de  muliere  pronan- 
linvil,  lloc  nunc  os,  etc.  quomodo  quid  bonnm,  quidve 
nuiium  cssel  nescircl?  Dectiil  etiam,  ut  queniadnio- 
dtim  quantuni  ad  corpus  inslitutus  est  in  slatu  per- 


flan:is  educi  viJelur,  ideo  du  Dei  subsiantia  ab  ipso  n  fecto,  ut  staiiin  posset  generarc,  ila  eiiani  instiiue^ 


inspiraiam  animam  crediderunt.  At  vero  lociis  ille 
Genes.  niiiil  opitulalur  errori,  qiiia  bomo,  n  quo  si- 
mililudinem  sumptam  dicunt,  ntm  emiiiit  flatttin  de 
sua  substanlia,  sed  de  aere  respiralo,  qui  non  est  de 
stibstantia  corporis,  ct  mnlio  mintis  aiiimx ;  deinde 
nniiiia  iion  potest  facere  flalum  nisi  de  corpore,  cum 
iioii  sii  creatnx  :  at  Deus  cum  sit  iiiAuit:i)  poienlia;, 
potcstanimam  denihilo  cre:ire ;  ei  sic  dicitur  flasse, 
in  qiiantum  hominis  flatum  cre:iTit.  Ila  docei  Magis- 
ler,  et  oinnes  dociorcs,  priesorlim  S.  Thoiiia*  iii  ii, 
disl.  17.  llla  enim  iiispiratio  Dei  corpoMlis  noii  fuil» 
sicul  nec  lucuiio  corporalis,  cum  dixil,  fiat  lux^  fial 
firmamentum,  etc.  Theodoretus  ha;C  habel :  Nomme 
flatu»  non  inielligimu»  partein  aliquam  e»»enti(e  divina 
secundum  Cerdoni»  et  Marchni»  rabiem,  »ed  animce  na* 
tnram  per  id  denotari,  quod  anima  »it  »piritu»  rationa- 
U»  et  intellectuali».  Damnala  est  haec  haeresis  in 
concilioToleUn.  pr.  iii  asserlion.  Hd.  et  a  Leone  i« 
epist.  91,  et  in  coiic.  Bracaren.  i,  cap.  5,  et  conira 


rclur  in  slatu  perfecto  qiianium  ad  animam  ,  ut  sia- 
tiiii  posset  alios  inslruere  et  guliernare.  Promuntur 
liujusmodi  raiiones  ex  s:inclo  Aogustino  in  pluribus 
locis  super  Gciies.  et  lib.  xiy  Civii.,  cnp.  17,  et  ex 
S.  Tiioiu.  iii  p.  p.  quaest.  9i,  art.  5.  Dismiiat  item 
coutra  illam  opiuioiiem  Chrysostom.  Homil.  16, 
sujier  Geiies.  ei  vide  Plillon.  praclare  de  primi  ho- 
ininis  perfeciione  disserentem  in  libro  de  Nundi 
Opiiicio  ad  iin.  Praeterea  fere  omiies  eonsenliunl , 
iiumeii  illud  »cientiafboni  et  maH  iion  ei  ligno  a  iia- 
tura  sibi  a  Deo  indiia  convenis«e  :  Euclier.  i  ln 
Genes.,  Cyriil.  ni  advers:is  Julian.,  S.  Augastinus 
super  Genes.  et  d.  cap.  17,  Theodoretus  qiiaesi.  26, 
in  Geiies.,  Beda  item,  el  Strab.  quos  sei|uitur  Ma- 

Jisler  in  ii  Seut.y  dislin.  17.  Secunda  opinio  est 
osepiii  Judaei  in  priino  Aniiquiiai.  cap.  5,  ideo  aic 
appellatam,  quod  ejiis  froclus,  sl  edcreiur  ab  homine, 
vim  haberet  acuendi  ingenittm  et  solerliam,  atqne 
prudeniiam  cogiiandi,  luulluinqne  cenferrel  ad  per- 


iliam  dispuiat.  Iren.T.  Ijb.  i  adversus  H:eres.  cap.  Q  cipieiidam  scienliam ;  qttam  opinionem  refellit  Lyra- 


^,  el  loia  ftcholi  Tlieologorum  d.  dislinct.  17,  S. 
Tiiom.  in  ii  cont.  Gent.  cap.  85»  et  pr.  pr.  quaest.  90, 
arl.  1. 

Empedocle»,  quem  ne»cias  utrumne  inter  poetas,  elc. 
Arisioleles  quidem  in  Poelicis  potitis  eum  inler  plii- 
losophos,  quam  inier  poelas  censeiidum  scribii:  et 
Pluiarch.  de  Aiidien.  Poet.  ipsius  carmina  sermones 
poiius  quam  Poeseis  dicenda. 

Secundam.  Correctns  est  error  operarum,  quae  in 
al.  eiiitioiiibus  feceranl,  »ecunda. 

E»t  enim  qua»i  vatculuin  ,  etc.  Al.  e»t  enim  terra 
quati  vatcuiumt  etc.  scd  jtire  a  B.  abesl  ro  terra ;  pergit 
eiiim  loqui  de  corpore,  aiiod  lanquam  vas  et  domi-* 
cilium  animae  dlcit  esse.  Nobis  autem  ab  ejusinodi  lo- 
cutionibus  cavendam  et  abstinendum  esse  monui 
supra  ad  cap.  3. 

Servivit  emin  fcedittimit  voluptatibut ,  eie.  Ad  le 
Su(*ton.declaris.Grainmatic.cap.b,Gell.  1.  xvii,c.  18 


wus.  Tertia  est  Rnperii  in  ii  de  Trinilaie  cap.  47, 
Tostal.  super  cap.  xui,  Genes.,  qusesl.  154  el  155, 
Percr.  lib.  iii  in  Genes.,  iia  appellatam  per  irouiam, 
propier  mendacium  et  fallax  promissum  serpentls, 
quo  pollicitus  esi,  si  comederenl,  eos  similes  deorum 
futurus,  sclentes  boiium  et  inalum,  et  vel  ipso  ar- 
boris  noiniiie  inonumentum  {losteiis  repraesenu- 
retur  tam  insignis  diabolici  nieiidacii;  alque  ideo 
putaiii,  illud  nomen  ei  vel  ab  Adamo  post  peccaiam, 
vel  a  Moyse  indilum  :  et  licet  in  histuria  Genesis 
aiite  congressttin  serpcniis  cum  Eva  bis  arbor  illa  eo 
nomine  vociieiur,  id  lieri  dicuni  per  anticipationem  ; 
revera  enim  aniea  non  habuis>e  id  nomen  :  sed  cara 
Deus  prxcepit  Adse  ne  de  ea  ctmiederei,  vel  alio 
iioiuitie  illain  appellavisse,  vel  quasi  digito,  aut  alio 
modo  iilain  designavisse.  Opinio  xrebrior  est,  qnara 
hubei  tlirysostotniis  super  Genes.,  Augiist.  lib.  viu, 
super  Geiies.  ad  lit. ,  cap.  6  el  15,  Cyrillus.  Bed., 


Contevit.  Ita  lego,  ut  hic  locus  ab  omnibiis  citatur,  |^  Sirab.  et  alii ,  qiios  pr.  loco  cilavimus ,  yidelicet , 
el  habetur  in  B.  T.  P.  Siciiifra  cap.  14  :  Atqne  vi-  i^  -    ■ 


neam  tua  manu  sevit ;  et  arborum  consitiones  dicun 
lur.  Yerumumen  in  edilis  plerisqiie  legitur,  conte- 
ruit,  quain  leclioiiem  ex  Paiidectis  Fiorent.  in  ieg. 
iti  fuiido  alieno,  D.  de  rei  vendicat.  Aurelio  Victore 
et  Livio,  sustiiict  Ciriac.  lib.  ii  Observatioii.  cap.  59. 

Quce  »i  observatset ,  immortaUs  maneret*  Cotitra  Pe- 
lagtum,  qui  asseruit,  Adaiii  mortem  obiisse  non 
propier  culpatn  ,  sed  ex  nalnrali,  condiiiotic ,  qiia 
inieriissei,  etiainsi  a  K>ei  mandato  non  reGessissel. 
Ha*c  haeresis  damnata  est  iu  conciiio  Milevilan. 
cap. 1. 

/n  qua  posuerat  inteliigentiam  boni  et  mali.  Infra 
lioc  eodrm  cap.  percepta  igitur  tcientia  boni  et  mali,  etc. 
In  quaiiam  arborum  specie  arbos  hxc  fuerit,  ab  ex* 
positoribus  siiper  Genes.  variae  opiuiones  recensen- 
lur :  sed  nihil  certo  statuitur.  Illud  quaeritar,  cur 
ifrbor  $Cieatla&  bom  ei  mtL  appeilaetur.  Hebraei 


nouien  illiid  non  ei  a  Deo  iiatuni  indiliim  ,  quasi  in-» 
telllgeiitiain  boni  ac  mali  coiifeiret  ac  cmitiiieret, 
ui  scribil  Lacianliu^,  sed  ab  eventu  poslea  secuto, 
(|uia  quamprimuiii  homo  fructiim  illius  arboris  man- 
ducavii ,  discrimen  boui  et  niali ,  quod  anlea  lanlum 
specuiative  cognoscebat,  prncticeel  per  experienliain 
cogiioscere  coepit,  ei  quanla  diirorentia  esseliiiier  bo« 
liuin  obedieiitije  etmalum  inobedieiiiiae.  PorroS.Ao- 
gust.d.  cap.l5,eliamanieserinocinatioiiem  serpeulis 
cum  Cva  hoc  nouieu  illi  arboria  Deoimpohitum  scribit. 

Sententia  in  peccatorem  lata ,  ut  victum  tibi  labore 
conquireret.  lu  lcir.  ex  B.  et  aliis  mss.  optimis,  et 
ex  ipsa  hisloria  Geues.  unde  hxc  suiil  desunipta ; 
ibi  enim  habeiur  :  Et  emitit  eum  Dominut  Dent  di 
Pmadiso  voluptaiit ,  ui  operaretur  terram^  eic-  ln 
aliis  legitur,  Sententiain  peccatoret  iata^  ut  vicfmmM 
labore  conquirerent, 

Iptuwtque  pamdkum  ifni  arcumvaiiavit.  Historia  in 


$33 


IN  SECUNDtM  LfB.  WVIN.  INSTlT. 


»5i 


(in.  cap.  iii  Genes.  i(a  legltur  :  Bt  eoUoeavH  anie  \ 
haradisum  votuptatii  Cherubint  et  ftammeum  gladium 
atque  versaiitem  ad  cuslodiendam  viam  liqni  vitm, 
Qiiid  ibi  iifteltigalur  per  flammeam  gl.idium ,  Tariae 
exlilorunt  senlei<rtse.  Tertitllianus  Apologctic.  c.  40, 
per  flanimerim  gladium  inietlexisse  videlur  Zonam 
torridam,  ejiisqut^  flagrantissimnm  xshim  niore  gla- 
dii  eo  accedeniesferientcm,  quaZonncircumdaiuscst 
paradisus.  Tertultiamim  sequitnr  S.  Thomas  in  2,  2, 
qu:pst.  165,  art.  uli.  Sed  hacc  expositio  ad  litteram  non 
quadrat :  clamatautem  S.  Basii.  in5llomit.etinitio9, 
snperGenes-,  S.  AuguSt.  siiperGenes.  ad  lilter.  iniiio 
lib.  vni,  et  Beda  ad  ca  verba,  In  principio  creavit,  etc. 
aliique  gravissimi  et  sanctissimi  viri,  docirinam 
Moysi  in  opere  sex  dierum  creaiionis  mundi  totam  histo- 
ricamesse;  ideo  hisiorice,  proprieet  ad  litifram,  non 
figiirate,  non  mysiice  ,  non  nnagogice  intelligendam. 
Et  zona  torrida  ihi  erai  etiam  anlc  hominis  lapsum  : 
at  Scriptnra  dicii ,  flammenm  gladium  ibi  a  Deo  po- 
situm,  poslquam  Adam  inde  ejectus  esl.  Lactamius  j^ 
nihil  aliud  flainmeum  gladinm  fuisse  censel ,  quam 
ingentem  qnamdam  viin  et  copiam  ignis,  instar  mnri 
et  propugnacnli,  seu  vnlti,  ut  hic  ait,  ante  paradisi 
aditiim  posili.  Secuii  videnfur  Laclaniiuui  Pelrus 
Comestor  siiper  illuin  Genesis  locum ,  Nicolans  de 
Lyra,  ctTostatus;  quscopinioa  nonnnllis  reprobatur 
tanqiiam  rauiila,  quod  deCherubim  meniionem  non 
faciat,  et  lanquam  impropria  et  niinime  litteralis. 
Qtiidam  iinpcdimeiiia  designari  inlelligiint,  qnibiis 
homo  post  peccaium  ab  Ingressii  paradisi  coelestis 
arceiur.  Sed  et  liaec  sentcniia  a  sensu  litlerre  procn! 
abe-^t.  S.  AmbrosiussuperilinmversiculnmPs.cxvin: 
Hetribue  servo  tuOy  etc.  flamnreuin  gtadlum  intcrpre- 
tatur  ignein  purgatoriuin.  Ita  et  Rupertns  in  m 
super  Genes.  cap.  32  et  53,  qiii  eadem  ratione  re- 
fclluntur.  Ec  gladtus  ftammeus  ante  paradlaMm  ler- 
restrem  fuit  positus  :  ignis  autem  piirgatorius  subtus 
terrain  poniiiir  a  Theologis.  Denique  alrorum  est 
senientia,  quam  probat  Benedictus  PereriUs  lib.  vi 
super  Genes.  quod  hsec  verba  Genes.  historice  C 
prorsus  intelligaiitur,  ui  sonant ;  videlicel ,  Chern- 
oim,  id  est,  Angelos  ad  Paradisi  costodlam  positos 
fursse  snb  specie  et  ftgura  hominum ,  lenentes  ma- 
nibus  suis  gladios  acutissimos,  et  ob  vihratiOncm , 
quasi  emissis  scintillis  ac  flaihmis  coruscantes. 

Donec  summum  jndicinm  fdciat  irt  terra^  et  jmtot 
vhros  cuttores  suos  in  eumdem  tocum  revocet^  clc. 
Hoc  loco  Laciantli  et  Teriulliani  cap.  i6  Apolog., 
notamus  errorem ,  quo  putani  aniinns  Justorum  post 
jndicium  nniversale  in  paradisum  terrestrem  iniro- 
diictnm  iri;  nam  illud  nec  Sanct»  Lilierae  iisquam 
docent,  ui  ari  Laciantius,  neque  Sibylla  dicit,  qusB 
pnradisuin  nominans,  forie  intellexit  ilium  coelestem. 
Christns  Dominus  in  rcgnUm  coetorum  se  jnsios 
post  judictom  universale  vocaiurum  denumiaty 
Alatih.  XXV  :  Venite,  benedieti,  etc.  u(  ibi  sancti, 
et  doctores  onine»  interpretantur. 

Oc  Sl  esov  Tefi&)VT£f,  eic.  Leguntur  hi  versus  apiid 
Theophil.  ad  Autolyc.   lib.  ii;  in  codlce  autem  Si-|v 
byllino  non  hi  prorsns,  sed  siniilesextantSermon.  I,  ^ 
strb  inilium,  ibi  scilicet : 


Ay^€^oa'uf  wIhv. 


Ti»  H  •Am'  k»  MfK Jii«W 


"AvGpojTTov ,  etc.  Extant  bi  versus  in  carminib.  SU 
bylllu.  Serra.  1,  siib  initium,  et  Serra.  8,  circa  me- 
dium  :  sed  ibi  aliquanlulum  variant.  Serm.  1 : 


Sermone  8  ; 


....  Kttk  «vOffeKtov  %km9kiNf , 
Ovx*  iic%d-ei((r«v  3f  t^  JoXiot»  ClC. 


tii  quibus  carminibus  illud  falsum  est,  Adam  fuisse 
tleceptum,  ut  ei  fructus  esu  boni  et  mali  acquire- 


ret  notionem,   si  de  ttonone  spc^ulatira  inlelllga- 
lor,  iit  suiierins  cst  dictum  hoc  eod.  cap. 

'AyestfioO  t£,  xaxoO  re.  Iia  lcg.  nl  in  Aldrnis  et  Plan- 
thiianis  cxcusis,ct  in  rod.  Sibyllino,  I  Serni.  non 
autem,  ut  in  ediiione  FloiCnl.  ei  rn  cod.  Sibyliino, 
Serm.  8,  diya^oO  u,  jwtt  /.««oO.  Nftm  scansro  non 
Constai. 

Qua  trt  mitte  annot  propagareiut,  ctc.  Prnfeclo  qui 
millc  anni^  vixerit,  in  Scripiuracomperies  neminem, 
(juicquid  ipse  de  tcmpore  viia!  Adami  iradidcTil  inf. 
irb.  VII,  cap.  14,  in  fln.  uhieum  refnlavimits.  Attami^n 
non  absurde  eomm  vitam  in  annoS  mille  propaga- 
Uim  dicimus,  qui  qnam  proxime  ab  i:o  numero  ab- 
fuerunt ,  sicut  Jared  ,  siciii  Mathosala  ,  et  Noe,  de 
quibiis  cap.  v  el  ix  GeneseoS. 

Ail  enim ,  apud  jEgyptiot  pro  annit  mentet  haberi, 
elc.  Non  fuil  hoc  perpetnum  apiid  i€gypll«»9,  licel 
Macrob.  i  Saiurnal.  cap.  i%,  afnrmel ,  anni  eertuin 
modiim  apiid  solos  i€gyptios  semper  fntsse;  tiam 
verius  est  iEgyptios  annum  variasse ,  ct  qnandoqiie 
Irinm,  sicpius  qiiatnor  menslum  annnm  effecisse,  ul 
tradiiur  sciipsisse  Xenophontem  in  libro  de  i9^ui- 
Tocis,  his  verbis :  Annus  divertut  est;  elenim  ipsi 
^gyptii  uluntur  anno  quandoque  menttmOf  scepe  bi- 
mestri,  non  rnro  trimestri,  scepe  quodrimettnj  nonnun- 
quam  solari.  Solin.  cap.  5,  JSgyptrornm  aimum  qua- 
luor  mensium  scribit  fuisse;  et  S.  August.  lib.  xv 
Civit..  cap.  12,  aliquando  quatuor  mensium,  ali* 
onando  mcustruum.  Sed  et  Plutarchus  in  Numa, 
.Algypitis  mensiruum  annum ,  mox  qnadrimestrem 
fuisse  iradii.  tllum  tamen  plerumque  mensis  spaiio 
mctftns  ad  cursum  lunaj  scrloit  Pliii.  lib.  vii,  cap.  48, 
et  Censorfn.  de  Die  natal.  Dc  anni  diversiiaie  apnd 
^arras  gentes,  vid.  Alex.  Neapolrtan.,  Dier.  Gental.  lib. 
tn,  cap.  24;  Cartieri.  ad  cap.  5  Solfn.  Gyrald.  de 
Dteh.  ann,  et  men^.. 

ffffod  argnmenittm  pettpicUe  fatsum  ett,  ctc.  Ciim 
Varrofte  lainen  sentrre  vldetur  et  Plin.  d.  cap.  48, 
quem  S.  Auirust.  refen  nhi  snpra :  scd  jure  Varro- 
ncm  refellit  Lactaniins,  ei  asserit  id  qUod  res  habet, 
videHcet  annos,  quos  vixisse  ante  diluvtum  homines 
Scrlpinra  narrat,  non  menstrnos,  ul  dicebat  Yarro, 
sed  pares  fuisse  nostratibas,  ot  eiram  demoiistrai  S. 
Aiigust.  lib.  xt  Civit.,  cap.  14.  Etenirn  Scrtptura 
eap.  VII  Genes.  in  illo  uno  anno,  quo  duravii  dilu- 
vlnm,  mentionem  facit  primi,  secundi  etdecimt  men 
srs ;  et  ne  qurs  posset  cavtllari,  menses  Hlos  paueio- 
ribus  diebns  constitrssc,  qnam  nostros,  memoraiur 
ibidem  decimus  septimus  dies  mensis  Secundi,  et  vi- 
gesimiis  septrmus  mcnsis  septimi,  el  vigeslnicis  sep- 
timus  mensis  secundi.  Qnin  eliam  si  omnes  dies, 
quos  memorat  Moyses  in  descriptioire  diltivii,  per 
ttnum  itloin  annum  compuiet,  reperiet  ilk»s  ad  tre- 
eentos  et  sexaginta.  Nec  minim  esse  debere  seribit 
Josephus  ind»us,  aot  falsum  videri,  qfiod  trftditiir 
de  tam  longxva  priscorum  honrnnum  vHa,  quia  Do- 
minus  illis  ob  Invenilonein  seiemhintin  ei  artium , 
priesertfm  aslronomfa,  ampltora  vivendi  spalia  eon- 
donavii.  Aiias  causas  multos  apud  expositores  supcr 
Genesiin  facile  quisque  reperiet. 

CAPUT  XJV. 

In  centum  et  viginti  anmt  mitam  t^UocemH,  Vcrba 
Doniini,  quse  refert  MoysesmiliosexiiGenes. :  firiiwi- 
qne  diet  tiliut  eenlum  ei  viginH  anntfum,  perperam 
hiteltecia  causam  pra^buerimt  erroris,  Pliiloni  iii  lib. 
de  Grgant.,  Josepho  Judae.  i  ARiiq.,  c.  5,  Arnob.  ii, 
eont.  Gent.,  Lactamro,  Diodor»  Tl^rsen.^  £pisc. , 
Rupert.  rn  iv  snper  Genes.  e.  I^,  Toslat.  super  cap. 
VI  Genes.  cap.  11,  puianribtis  s  Dfo  post  dikivium 
meiam  viiae  hnman*  \n  fcnivm  el  vigmli  annis  col- 
localam ;  cum  tamen  verb»  illa  expoiieiidft  sint  ila, 
ui  dicamiis,  erunique  dies  illius,  id  est,  homiiii»,  non 
ad  vivendom,  sed  ad  pddmlendam^  centwii  et  viginti 
annorunt.  Ihec  dixit  Domimis  nnte  aiinos  viginti, 
qnam  lieri  arca  coepisset,  ut  scribit  S.  Hicronymus, 
qu;e  facia  legrtur  cenmm  amioruiii  spatio ;  vel  secun^ 


^35 


JOSEPHI  ISiEI  NOTifi 


S56 


dum  Slrab.  ab  eo  anno  dixit,  quo  coepit  arca  ficn  : 
sed  quia  bomines  iii  praviiale  nianserunt,  anlc  pr:e- 
fixum  lenipus,  nempe  cenlesimo  anno  deleti  suiit. 
PoBiiitet,  iiiqiiit  Dominus ,  iiie  fecisse  hominem  :  id 
e>t,  efticiam  quod  lioino  solet  iraius  et  operis  sui 
pcBnitens ;  demolilur  enim  quod  fecerat :  sic  ego  bo- 
miiiem  delebo,  quem  feceram  ;  non  tamen  perma- 
iiebit  spiritus  meus,  id  est,  indignatio  mea  in  homine 
in  xieniuni,  sicut  adversus  diabohim,  quia  caro  est, 
id  cst  fragilis  :  sed  eum  bic  punium,  et  aquis  obruam ; 
quin  etiam  antequam  puniam,  dabo  ei  teinpus  poeni- 
tudinis,  eruntque  dies  illius  ad  poeniteiidum  ceiitum 
ct  viginli  annorum.  Ergo  verba  Domini  noii  severi- 
talis  suni,  sed  clcmentix,  aique  miserationis ;  et  ila 
inierpretauiur  ea  Ghrys.  Homil.  32  super  Genes., 
S.  liieron.  in  quacst.  Uebraic,  S.  Aug.  lib.  xv  Giv., 
c.  24,  Sirab.  ei  llug.  de  S.  Vict.  in  aniiot.  in  Genes., 
ct  dcnlque  Mag.  his>t.  Scliolast.  in  lib.  Gen.  cap.  51, 
coiicurdatque  haec  exposiiio  cum  textu  hebra;o,  qui 
hal)et,  Non  judicabii  tpiriius  meui  honuiies  istos  in 
cjternumy  qua  carnes  sunt;  id  csl,  ut  Uabbi  Salo- 
nion  interpretalur,  non  discepiabit',  non  judicio  con- 
lcndet  spiriius  meus,  eic.  Saiie  voro  (luaiiiplurimos 
centumet  vigiiitiannosexcessisse  iiovimus,  iioiisoium 
cx  Sacris  Liiteris,  cap.  xi,  xxiii,  xxv,  xlvii  Gencs. 
ct  alibi  saepc  :  sed  etiain  ex  profanis  aucioribus,  Pli- 
iiio  lib.  vn,  cap.  48  ct  49,  Attienaeo  libro  x,  cap.  i  I . 

Eaque  terra  de  nomine  ejus  Chanaan  dicta  est,  Ergo 
polius  ab  jpsoinet  Ghaoaain  lilio  Gham,  quam  a 
Gham,  ut  ait  Laciantius,  diclam  oportuii,  ui  eiiam 
ijisi  Ghananxi  a  Ghanaam  dicii'sunt  c.  x  Genes. 

Nec  uUis  in  ea  regione  nubibus  sublexiiur  coslum, 
lii  Bonoii.  ulrisque  codicib.  P.  et  aliquibus  Vaticanis 
iion  habetur  parlicula  enim,  nec  ea  clausula  paren- 
tliesi  iiicluditur»  quasi  bic  non  prioris  dicli  ratio 
reddaiur,  cur  ea  gens  sub  dio  degerei,  sedalia  causa 
afleratur,  cur  assidue  sidera  contemplari  potuerit. 
Ego  ita  scripsi,  ot  est  in  oinnibus  impressis.  Dubila- 
lioneiii  habet  (|Uod  hic  ait  Laclantius,  in  iEgypio 


A  inicrvallo ;  iiludque  peccatum  fuisse  luxuri»  atque 
libidinis,  quia  se  mulieribus  miscuerint.  Dicimus 
nos,  parvuhim  iiioram  inlercessisse  iiiter  Luciferi 
siipreini  Angeli  crealionem,  ct  ejus  lapsum.  S.  Aii- 
gustinus  super  Gen.  lib.  xn,  cap.  23  :  Factus,  iiiquit, 
continuo  se  a  luce  veritalis  avertit,  superbia  tHmidus^ 
eic.  Isidor.  lib.  i  de  Summ.  bon.  cap.  10  :  Mox  »1 
factus  e$t,  in  superbiam  erupit^  et  de  casto  praicipiia' 
tus  est,  llluii  certissiuiiini  cst,  jain  culp»  et  damna- 
tioiiis  reum  faciuin,  ubi  ad  teiitandam  primam  ma« 
lierein  accessit,  ut  coiitra  opiiiioiiem  Germani  di$crie 
disscrehat  Serenus  Abbas  apud  Gassian.  collat.  yiii, 
c.  iO.  Dicimus  secundo  maios  angclos  vel  simul ,  et 
uiiico  temporis  instaiiii  cum  Lucifero  peccavissey  ot 
scribit  Alens.  2  part.,  quxst.  ilO,  memb.  5.  S. 
Thoinas  p.  p.  qusest.  63 ,  art.  8 ,  vel  mora  aliqua 
forlasse  interjecta,  ut  S.  Bonaven.  in  ii,  disliiict.  5, 
art.  2,  quxst.  2,  Scot.  ead.  distinct.  qiixst.  2,  sed 
ca  quidcni  impercepiibili  et  peiie  nulla,  ut  ex  eU- 
deni  colligitur.  Peccatum  quoque  maloruin  aiigclo- 

'^  ruin  idem  fuissc  quod  LuciFeri,  nempe  superbias  pec- 
cntuin,  de  quo  dixi  ad  cap.  9 ,  quod  illis  Lucifer 
persuasit,  ex  eisdem  sanctis  Patribus  et  docioribus 
coiisiat,  locis  citaiis.  Statini  autem  alque  peccave- 
ruiu,  damiiali  sunt,  ei  cum  Lucifero  e  coelo  detur- 
bati ;  Apocal.  xn,  S.  Isidor.  ubi  supra ,  Damascen. 
dc  Fid.  Orthod.  lib.  n,  cap.  4.  Diabolum  quidem,  id 
esl,  Luciferuin  illico  in  iiifernum  dctrusum  quidam 
doctores  arbiirantur;  alii  vero  iii  hunc  aerein  cali- 
ginosuin  :  sed  cum  in  tentatioiie  a  Gbristo  victus 
fuissei,  in  infernum  dejectum.  Iia  Mag.  in  ii,  dis- 
tinct.  6,  qui  lamen,  an  nuiic  is  sit  in  iiiferuo  dubilal. 
Laclantius  inf.  lib.  iii,  c.  29,  cum  iti  hoc  mundo 
maiiere  permissum  censet,  ut  homines  maliiia  sua 
exerceat  ad  virtutem.  De  caeteris  dxmonibus,  alios 
quidein  in  liunc  aerem  caligiiiosum  dejectos,  alios 
auiem,  Oui  i^ravius  peccaveruiit,  in  inrernum  detrusos 
scrihit  S.  Tliom.  d.  distiiict.  6,  art.  4,  et  p.  p. 
quxsi.  64,  art.  4.  At  S.  BAiiavent.  d.  distiuct.  art. 


iiiibes  non  fieri;  nam  Plin.  lib.  ii,  cap.  50,  nubes  Q  ^,  quxst.  1,  aflirmat  locum  caeterorum  dacmonum 


jbi  lieri  scribit,  quamvis  raras  et  tenues ;  et  Demo 
critus,  referente  Plutarcho  in  Piacitis  iib.  iv,  cap.  I, 
ob  id  NiU  incrementum  tieri  tradebat,  quod  nive  iu 
partibus  ad  septenlrioues  sitis  sub  solstitium  assti- 
vuin  resoluta  atque  diffusa,  denseiitur  ex  vaporibus 
nubes,  quj:  coiupuisai  vcrsus  meridiem  et  ad  i£gyp- 
tum  ab  Eiesiis  ventis,  in  magnos  ac  velieinentes 
dissolvantur  imbres,  quibus  cuni  paludes,  lum  Nilus 
inipleaiitur.  Diodorus  quoque  lib.  i,  cap.  2,  pluvias 
ibi,  sed  raras  tieri  testatur.  Gonseiilit  Lactailitio  Mela 
lib.  1  :  ^gypluSf  inquit,  expers  imbrium,  mire  tamen 
fertilis^  etc.  Veruin  ex  Pliilone  scriptores  conciliare 
possumus,  qui  lib.  i  de  Vita  Mosis,  parvas  ibi  ra* 
rasque  pluvias  lieri  scribit,  in  locis  quidem  maritimis, 
ut  supra  Memphim,  nullas  omnino;  ubiet  cur  hyeins 
iCgypto  sit  supervacanea  pulcherriine  disserit. 

Portentijicas  animalium  figuras.  De  quibus  Gicero  i 
ct  111  de  Naiura  deor.,  Phiio  in  iib.  de  Decalog. 

GAPUT  XV. 

Cum  ergo  numerus  hominum  eaepisset  increscere, 
clc,  misil  Angelos  ad  tutelam  cultumque  generis  hu- 
mani.  In  eo  falsus  est,  quod  ait,  non  aiile  ad  custo- 
diam  datos  angeios,  quain  hominuin  numerus  coe- 
pisset  increscere;  nain  a  primis  usqiie  parentibus 
unaquaeque  anima  ab  iniiio  snae  crealioiiis  angelum 
liabet  ad  sui  custodiam  depuutum ;  iiec  co  primi  ipsi 
parentes,  nec  ulli  omnino  homines  caruerunt :  Orig. 
in  lib.  Numer.,  Hieronym.  in  Matth.  xviii  :  Angeli 
eorum,  etc.  S.  Beriiard.  Serm.  de  Angel.  et  in  Psal. 
VI II :  Quid  est  homo,  quod  memor  es  ejuSy  etc.  Magist. 
et  omiies  Theolog.  in  ii,  dist.  ii,  S.  Thum.  p.  i, 
quxst.  ii5,  art.  4. 

Quibus  quia  liberum  arbitrium  erat  datum.  Pecca- 
tum  retiqiiorum  malorum  angelorum  contigisse  scri* 
bit,  cuiu  jain  liominum  inultitudo  coepissct  incres- 
^^f  boc  cst  post  Luciieri  peccatum  iongo  tcinporis 


usque  ad  dieni  judicii  non  essc  infernum,  sed  aerem 
caligiiiosum  :.utrum  autein  aliqui  detrusi  sint  in  in- 
feriium,  se  nescire.  falelur;  ait  tamen  airquos 
iliuc  descendere  ad  lorquendas  animas.  Sed  uhicum- 
que  sint,  sua  semper  secum  deferunt  tormenta  ilaiu- 
mariim,  ut  ait  Gios.  ordinar.  super  illud  Jucob.  iii : 
inflammata  a  gehenna,  etc.  quam  refert  et  probal  S. 
Thoin.  d.  distiiicl.  6,  art.  4.  lllud  quoque  ex  Sacris 
Liiteris  constai,  angelos  inaioi  coiitinuo  post  pecca- 
tuin  et  damnalionis  senlentlam,  obstinatos  inauaisse 
iii  inaio,  in  suaque  dainnatione  et  obstinatioiie  ac 
poena  leiernuin  mansuros;  Alens.  ii]  p.  quxst.  il8, 
nicinb.  i,  art.  i  et  4,  S.  Thoin.  p.  p.  qucesl.  64, 
arl.  2.  Dl),  cum  Magislro  in  2  sentent.,  distinci.  7, 
ubi  prxserlim  S.  Bonavenl.  ari.  i,  Scot.  qu;est. 
unic.  Durand.  quacsl.  2,  Gabriel.  quxst.  i,  quod  qui- 
dem  de  iide  esi,  et  definitum  ui  cap.  Finniter,  de 
Suinm.  Triuit.  et  lid.  Catholic.  Ex  qiiibus  multi  Lac- 
tanlii  crrores  nolari  et  caveri  possunt;  et  primus 
^  qiiidem,  quo  hic  scribit,  Deum  Angelis  tuiic  prsce- 
pissc;  ne  contagione  terr»  maculati,  substaiitiae  ccb- 
lestis  ainiiterent  digniiaiem ;  jamdudum  enim  peccato 
poiluti  fuerant,  et  maculati,  et  in  ea  quidem  niacula 
et  obstinatione  conlirmati,  ut  diximus. 

Ad  vitia  pellexit.  Fabulae.  Jam  dictum  esi,  niullo 
anlea,  scilicet  ante  primorum  parentum  lapsuro,  a 
Lucifero  ad  peccatuni  illectos,  quo  statim  damnaii 
fuerunl. 

Et  mulierum  congressibus  inquinavit.  Quodnam 
fuerit  nialorum  angelorum  peccatoin,  et  quo  tempore 
perpciraluni,  ciiarraium  est  supra.  Cacteruin  quod 
angeli  teinpore  Noe  mulieres  inierini,  non  solum 
Laclantius,  sed  eliam  alii  quanipluiinii  Patres  sen- 
serunt,  ex  illo  non  recie  iuteliecio  Genes.  cap.  vi :  In- 
gressi  sunt  filii  Dei  ad  filias  hominum^  illaujue  genu^ 
runt,  etc.  Josephus  Jud».,  i  lib.  Antiq.,  cap.  5, 
Terrulliau.  in  lib.  dc  Vclund.  Virgiiiib.|  Justiik  uiariyr 


IN  SECUiNOUM  LIB.  DIViN.  LNSTIT. 


938 


iiiracfue  Apolog.  ClemcnS  Alcx.  iib.  iiict  v  Siroiual. 
Cyprian.  dc  Uiscip.  ci  liabit.  virg.  MedKid.  S(  riuonr 
(lc  Resurrcct.  Luseb.  lib.  v  Pra;paral.  iia  vcro  scii- 
lieudi  causam  dedil  septuagiuia  Inlerprctuin  ediiio 
Gr.xca  velus,  quam  isli  seculi  suut  post  Philouein, 
qii:c  legendum  pr.nebebai,  oi  vrpikoi  toO  eioO,  ci  La- 
tiua  llalica  (referenie  id  Auibrosio,  Auj;usiiuo  ct 
Procopio) ,  angeli  Dei  pro  co  quod  posio.i  secuiKliiin 
(cxtum  llcbraeum  lectum  cst  in  Grxco,o(  vcoc  toOBsoO, 
et  in  Latina  cditioue,  fiiii  Dci,  qiiam  ulram(|u«'.  agiio- 
vcrunt  suo  tcmpore  Aiigustinus  et  Procopius.  idcirco 
pro  angelis,  seu  pro  filiis  Dei,  iuleiligeudi  siiut  fiiii 
Scili,  qui  religiosi  et  Dei  cultores  erant ;  et  'pro  (ilia- 
ixis  hoininum ,  intelligcudx  suut  fiiix  dc  siirpe 
Cliaim :  et  ita  expiicat  iociim  ilium  gloss.  inlerliiiear. 
Theoilorcl.  quasst.  47  in  Geues.  Cyril.  lib.  ix  cont. 
Julian.  ct  in  lib.  ii  Allegor.  iu  Piniatbcric.  Serm.  i. 
Aiigust.  lib.  XV  Civii.,  cap  25.  Ilieron.  in  tradiliou. 
Hcbraic.  supcr  Geues.  lib.  iv,  cap.  ii.  Suidas  in 
verbo  /x(Kty«extat,  et  in  verbo,  SeUi^  Beda,  Aymo, 
Rabanus  iu  Ceiies.  Rupertus  itcm  in  Genes.  lib.  iv, 
cap.  ii.  Mag.  historia  Scholasl.  Geucs.  cap.  51.  S. 
Tliom.  1  part.,  quxst.  51,  artic.  5,  in  rcsp.  :id.  6. 
Qiiiii  eliam  Philastrius  lib.  dcHucrcsib.  cap.  i08,  po- 
silionem,  qua  diciiur,  augelos  cum  mulieribus  auic 
diluvium  sese  niiscuissc,  rcceiisci  iiilcr  iucreses.  Re- 
probant  itciii  eam  S.  Joaniies  Chrysost.,  Iiouiii.  ^!2, 
lu  Genes.;  ct  discipiilus cjus  Cissiaii.,  lib.  xii  Collat. 
cap.  8.  Dciiique  S.  Ambros.  cpist.  84,  ad  Demclriad. 
ait  causaiii  damnatioiiis  Luciieri  ctaliorum  maloruiii 
angeloniin  noii  libidincm,  sed  superbiam  exlilisse, 
illumque  una  cum  ipsis  suis  seclaloribus  aute  hominis 
la|)sum  e  coelo  per  superbiaiu  excidisse. 

Tum  in  cailum  ob  peccata ,  quibus  se  immerserant^ 
non  recepliy  ceciderunlin  terram,  Mu!  fabuhc  cx  supc- 
riorihus  mauaut.  De  ioco  aiiieiu  malorum  angeiorum 
posilapsum,  senienlias  reiiili  paulo  supra. 

Qui  aulem  sunl  ex  his  procreali,  etc.  Fabuhc. 

Jta  duo  genera  dmwninn  facla  sunt ;  unum  coeleslCy 
aUeruni  terrenum,  etc.  Modo  h;cc  a  superioiibiis  prx- 
scindantur,  verum  seusum  nancisci  possunt,  ui  di- 
camus,  coelesie  quidem  gciius  dxmouum  csse,  qiiod 
in  aere  caligiuoso  vcrsetur,  iiamccelum  proaercnou 
solum  in  prorauis,  sed  ctiam  iu  sacris  Litleris  fre- 
qucntcr  accipitur;  terrcniim  auicm  gcnus  csse,  qiiod 
iu  ima  lelluris  viscera  ct  iii  infcrnuui  dcjeclum,  cx  S. 
Thomae  sentcnlia  dixiiuus.  Sed  aercum  iilud  genus 
pcr  universa  elementa  vagatur,  ita  ut  veniis  validis, 
et  fcedis  tempestatibiis  agat  aercm,  iudcque  nou 
modo  grandincs  ac  rujmina  jaculelur,  sed  etiam,  ut 
cst  in  prodigiis,  iauaiii,  lapides,  ceram,  rerruiii,  car- 
ncm  nonnuuquam  depluat:  mariuos  autem  fluctus 
mcrgcndis  naviganlibus  iulcntuin  roucitat,  et  circa 
puicos,  lacus,  fontes,  fluniina  ad  peruiciem  hominum 
vcrsatur,  ut  scribit  Teriuliiau.  iu  lib.  de  Bapiism. 
Tcrrain  autem  vcl  insolitis  quassai  moiibus,  vel  aiiler 
damno  afGcit  aique  perturbat.  Uiidc  sex  da^moiiiim 
genera  universum  esse  tradebat  Orpheus  iu  Poeiiiat. 
ad  Mus;£.,  ct  Marcus  iilc  apud  Psell.  iii  lib.  dc  Da;' 
inonib.  et  Porphyr.  in  lib.  resp.  ex  orac.  Apolliu. 
£os  scriptores  videat  qui  voiet. 

A6tt^uov(a/>x^v.  Sicut  Pharisxi  Soccjiaoviuv  a/o;^ovTa, 
tfatili.  XII. 

Aaiifxovaf.  Ita  dicliouem  lianc  restitui,  quxcorruple 
icgitur  in  omnibus,  8«iuova? ;  in  aliquo  cnim  diflTcrre 
debet  elymologaium  at)  etymo :  volunt  auicm  $aipu>v, 
qiix  diciio  per  cu  scribilur,  dici  quasi  oavi|:jiov,  a^ro  toO 
^anvac,  quod  esl  intemgere,  scire,  Plato  in  CralyL; 
Marlian.  Capell.  lib.  ii;  Macrob.  i  Salurn.  cap.  23. 

Sciunt  illi  quidem  fulura  multa,  sed  non  omnia,  Qux- 
nam  riitura?  Rcspoiidel  Origeu.  lib.  iv  Priuc.  cap.  2; 
S.  Augusl.  in  lib.  dc  Diviuaiion.  Dicniou.,  ct  lib.  ii 
siiper  Gcnes.  cnp.  17,  et  lib.  ix  Civil.  cap.  22;  Grc- 
Korius  Magu.  lib.  xxviii  Moral.,  cai>.  (>;  Isidoi.  dc 
Suinui.  bouo;  Damasc.  lib.  ii  dc  Fid.Orthod.;  Magist. 
in  2  Senteii.,  disiinct.  7;  et  ibi  S.  Bonavculura  ariic. 
3y  quxsi.5;  Duraiid.  qua^t.  3;  item  S.  Tiiom.  i.  part. 

Patroi..  VI. 


^  qu«sl.  57,  artic.  5,  ct  2-2,  qnresl.  95  et  quxsi.  192, 
etcout.  Gcut.  lib.  in,  cap.  i54. 

Uesponsa  in  ambiguos  exitus  lemperare.  Vid.  Ciccr. 
n  dc  Divin.;  Teruillian.  Apologetir.  c.  22;  Laclan- 
tiuiti  rursus  inL  lib.  iv,  cap.  13;  Euseh.  de  Pia?par. 
Evang.  lib.  iv,  cap.  1,  ei  iib.  v,  cap.  iO,  iibi  ialc  dc 
falsitaleoraculorum;  S.  Augusl.  dcCivii.  lib.  iii,cap 
17.  ct  lil).  XIX,  cap.  25. 

iU  solatium  perditionis  suw  perdendis  hominibus  ope- 
raninr.  Opportune  qua^runt  Iheologi,  nuinquid  da.mo- 
ncs  aliquod  solaliuiu  etgaudium  acquiraiii  cx  hoini- 
iiuin  pcccatis  cl  daiuiialioue;  iiain  id  ait  qiioque  Mi- 
nucius  in  Oclavio,  ei  S.  Leo  scrm.  2  de  iiaiiv.  Dom., 
sub  inilium.  Hespoiidel  Alcus.  iii  ii  parto,  quxsl.  100,' 
ineinb.  5,  arl.  i,solaiiuiu  cssc  illis  qiioddam,  uon 
verum,  scd  apparciis,  aiqiieomni  amariludiiie  rcsper- 
sum,quiagaudium  illudiionestcxapprchcnsiouc  sim- 
pliciier  couvcuieulis,  sed  iliius  quod  sihi  convcnicns 
videtur.  Scribit  cliarn  S.  Aiigustiuus  iib.  de  Genes. 
coutr.  Mauich.  c.  17,  da?iuoncs  Iiabere  poteslalein  in 

B  eos,  qui  Dei  pra^cepla  conleinnunt,  ei  de  lam  infelici 
potesiaie  lailari.  lis  vero  laelitia  illa  in  poeuam  ccdit: 
ideo  ct  a  S.  Thoina  iii  libris  Sentent.  quem  rcfert  et 
explicat  Domiuicus  Baunes  siiper  i  part.,  qua>st.  6i, 
artic.  5,  dub.  2,  vocaiurillud  gaudium  fallax,  ct  quasi 
phautasiicum,  eo  quia  iilud  coulinuo  sequitur  novus 
cruciaius,  et  dolor.  Alii  iheologi  negaul  siuipliciicr 
ct  absolute  (aliquod  gaudiuiii  aiil  soialium  in  du:ino- 
iiibus  rcperiri  posse,  quoniam  siimmusdolor  nou  ad- 
mitiil  secuiu  ahquud  gaudiuiu,  eiiam  de  aiiquo  o)>- 
jecto  disliucto,  ul  Arisloleles  docet  septimo  Ethic.  ct 
expericuiia  deiuoiisiral;  ct  hoc  piobani  ea  laiioi.c, 
quia  si  djuiioiics  aliquod  solalium  ct  gaudiuin  li.ibore 
posscul,  iioiicssciitposiii  iu  slatusumiuic  elextieiuae 
luiseria),  quod  uon  cst  assereiidum.  Et  ad  S.  Augiis 
liu.  ct  Thoiii.  respondcul,  nou  ibi  accipi  gaiidiuui, 
sivc  solaiium  formaliter,  scd  cauiaiiicr,  videlicci, 
dajuiones  gauderc  dc  vicloria,  quaiii  asscquuiiiur  ad- 
versus  Iiomiucs,  quia  vicloria  illa  iiupiet  coniiu  desi- 

Q  derium,  quo  cx  iiividi;c  zclo  couaniur  lioiniiics  dc- 
turbare  ab  adeplioiie  rcgui  coelcslis ;  cl  illius  dcsi- 
derii  compleiuciilum  appcllalur  gaudiiim  ct  Ixtiiiu, 
non  formaliler,  et  reveia,  scd  causalilcr  diiiitaxai, 
qiiia  cx  sui  iialura  aptum  cssct  delectalioiiem  et  gau< 
diuin  crflcerc,  ei  rcipsa  eniccrei  iu  d.tmonilius,  uisi 
eorum  voluiiias  a  siimmo  ct  cxiremo,  quo  counciuii- 
tur,  dolorc  praeventa  esscl.  El  haiic  dcclaralioncm 
eiiciunt  ex  cod.  S  Thom.,  iu  commeiitariis  ad  .Magis- 
irum,  ubi  iiiqiiil,  iu  eodeiu  seusu  dici  dxmoiias  ia;- 
tari  de  malis  uostris,  quo  dici  solet,  angclos  beaios 
dolere  de  maiis  nosiris :  ai  vcro  cerlum  cst,  beaius 
angeios  uon  dulere  formaliler,  quia  stalus  eoruiii  id 
noii  palilur;  crgo  ucqiie  d;cmoncs  lailanlur,  aui  su- 
latium  ullum  acquirunl  fvirmaliler,  sed  lauiuui  cau- 
salitcr,  ut  dicuiiii  cst. 

llis  quotidie  merum  profundunt,  To  merum  abcbt  a 
B.  T.  P.  Ego  quoruiucuiuque  impressorum  lectionem 
relinui ;  nam  illud  ,  profundunt ,  absolute  posilum 
novum  cst,  et  sciinus  elhnicos  geiiiis  mcruui  profuu- 

D  derti  solitos,  ct  curare  geuium  lucro  dixit  llorai.  lib. 
111  Canu.  Ode  i7.  Ad  oraiii  IManiinianoruin  posituni 
cst  his  quotidie  procumbunt. 

Sunt  spiritus  tenues,  ctc.  Si  propiie  locuiiim  auclo- 
rem  veiis,  prope  abesi,  ut  uobis  iutcliigenduiu  pru!- 
beal,  se  dacmouibus  aiirx  cujusdam  lcnuis  subsiuu- 
liam  tribuere,  et  ita  cum  eis  scntirc,  qui  angclis  ic- 
nuissimum  corpus  aiiribuunt.  Uuaiii  quidcin  opinio- 
nemePlatouis  fontibusfluxauidocciitis,  Deum  soluni, 
et  ab  co  prodiictaiii  mculcm  oiiiiii  pciiiius  corporo 
carcre,  recepit  Piiilo  iii  libro  dc  OpiL  Mnud.  Tcriiil- 
iianus  in  Carn.  Clirisl.  Origciics  iu  u  Principior.  c. 
2  ei  8;  Meihod.,  Aihau.,  Basil.  et  Joan.  Thessalon. 
cpiscopiis,  relali  iu  2  Nicxn.  synod.,  aclioii.  4;  S. 
Augusl.  viii  Civit.,  cap.  9,  et  iib.  ii,  cap.  25  in  Eii- 
chir.cap.  45  ei  59  in  lib.  de  Nal.  da:uion. ;  ct  rcferiur 
in  cap.  Sciendum,  26,  quxst.  5,  iu  7,  de  Gcncs.  ad 
iitter.  c.  xv:i,  ct  alibi  sa*pc,  Cassian.  I.  vii,  coilai.  7, 

30 


959 


JOSEPHI  ISLEI  miM 


m 


cap.  15,  Damasc.  ii ,  TheoK  c.  5  cl  1.  iii  adversug 
lconoclusl.i  aique  lioc  foriasse  loco  etiam,  ui  dixi, 
Laciantius.  Nam  tenue  Idem  Laiinis ,  quod  Graecis 
XnrTov,  quod  quidcm  iiibil  aliiMl  est,  quam  exile,  ex- 
leiisum,  solidum  lamen,  ei  quod  inira  ierminos  eapi- 
lur;  id  autem  noiinisi  de  corporibus  proprie  dici 
polest.  Huic opponilur  spiMum;  sunl  enim  relativa  : 
sed  nihil  eorum,  quce  careni  quantilate,  vel  tenue, 
vel  spissum  est ;  sunt  enim  afifeclus  peculiares  siiui 
pariium.  Veramtamen  hasc  sententia  de  corporibus 
angelorum  jam  omnium  doctorum  suiTragiis  est  ex- 
plosa,  docentium  angelos  onines  omni  penitus  cor- 
pore  carere.  lia  docei  Dionys.  Areop.  de  Div.  nom. 
cap.  2i,  Naziauz.  in  fm.  de  Theol.  et  in  Orat.  de 
Nativ.  SaW.;  Chrysost.  Homil.  22,  in  Genes.;  Gregor. 
Magn.  lY  Moral.,  cap.  9;  llug.  de  S.  Yict.  i  de  Sa- 
cram.  p.  5,  quxst.  7  et  8;  Alens.  in  ii  p.,  quaest.  20, 
mcmb.  5,  ad  3;  AlberL  Magn.,  S.  Thoin.,  Bonay., 
Major.  in  u  Sent.,  distin.  8 ;  rursus  S.  Thom.  pr.  pr. 
quaest.  5i,  art.  i  et2,  cont.  Gent.  cap.  88  ei  seqq. 
JoannesDunsinii,distinct.  2,  quxsL  6,  et  distinct.  8, 
quaesL  i;  Tbom.  de  Argentin.  mii,disiinct.  5,  qnaesl. 
i;  Martil.  quaest.  2.  Exial  denique  concilium  Lalera- 
nen.  sub  Innoeentio  Hl,  relaium  in  cap.  Firmiter,  de 
Smnm.  Trinit.  et  fid.  cathol.  quod  expresse  Angeli- 
cam  creaturam  spiritalem,  mundanam  vero  corpo- 
ream  vocat.  Quamobrem  hoc  etiam  secundum  natura- 
lemrationem  probabiliusesse,oppositum  vero  si  non 
errorem  in  fide  manifesium,  at  certe  temeritatem  con- 
linere  kocquidem  tempore  doctores  omnes  affirmant. 

Operati.  Si  legas  operti^  ut  in  multis  editionibus 
habetur,  illud,  occuUe^  supervacaneum  videiur.  Ego 
vero  secutus  sum  lectionem  B.  et  T.  positam  ad 
oram  Plantin. 

Yaleludinem  vitiant,  Gaveodum  tamen  ab  liaeresi 
Gnosticorum,  qui  morbos  affirmabant  esse  daemonia, 
eosque  non  praesidiis  naluralibus,  sed  incantationibus 
curandos.  Contra  scripsit  Ploiin.  lib.  ix,2,  Ennead., 
cap.  i4.  Cavendum  rursus  ab  errore  Medicor.  Petri 
Apon.  et  Pomponarii,  qui  affectus  omnes  obsesso- 
rum  a  da^monibus  humori  melancolico  attribuunt, 
nec  adjurationibus,  sed  naturalibus  auxiliis  curandos 
csse  conlenduDL  Vid.  TertuU.  cap.  22  ApologeL 
Miuuc.  ia  Octav.,  Psell.  de  Dsemon.,Fernei.  lib.  ii 
de  Abdit.  rer.  caus.  Levin.,  Lemn.  de  Occult.  nat., 
lib.  II,  cap.  i. 

CAPUT  XYL 

Cujui  nomine  adjurati,  de  eorporibu$  exceduni.  Ob- 
serva  antiquissimum  Exorcismorum  usum  in  Dei  Ec- 
clesia,  et  potesiatem  fidelium  in  daemonas.  Ita  lib.  iv, 
cap.  27.  Adde  Ignalium  ad  Antiocb.  epistola  i2, 
Justln.  de  Veril.  Christ.  Deleg.  et  in  Orat.  ad  Geni.; 
TertuHian.  de  Corona  miliL,  cap.  ii,  de  Idololat., 
cap.  ii,  in  fin.  et  ad  Scap.,  cap.  i,  et  in  ApologeL, 
cap.  25;  Cyprian.  ad  Demetrian.  et  ad  Donat.  «pi- 
stoUi  2,  et  de  VahiL  Idolor.;  Minuc.  in  Octav. ,  Epiph. 
Haeres.  50,  Prudcnt.  in  Apotheos.  contra  Jud.-e.  Sed 
cl  in  Synagoga  Exorcislas  fuisse  colligitur  ex  Actis 
AposL,  cap.  XIX,  et  testatur  Josephiis,  qui  mira 
quaedam  refert,  Judae.  Antiquit.  lib.  viii ,  cap.  2,  et 
Epiphan.  H;eres.  50. 

tt  quod  plerumque  coram  cultoribus  faciunt.  Hunc 
locuin,  qui  mihi  valde  corruplus  videtur,  ila  ex  Gy- 
priano  et  Minucio,  a  quibus  baec  fere  omnia  desuin- 
psit  Firmianus,  resiituendum  arbitror  :  Quod  etiam 
plerumque  coram  euUoribui  »uis  faciunt ;  non  utique  in 
opprobrium  religionis  et  honorii  »ui :  sed  quia  nee  Deo 
per  quem  odjurantur,  nec  juslis,  quorum  voce  torquen- 
tur,  mentiri  possunt.  Cyprian.  de  Idol.  Vanit. :  Videas 
ilhs  unde  veniant  el  quando  discedant,  ipsis  e/iam,  qui 
secokmt^audienlibusconfiteri,  Miniic. :  Quod  suni,  elo- 
quunlur;  nec  utique  in  turpitudinem  sui,  wmnuUis 
pra^seriim  vestrum  assistefitibuSf  mentiuntur. 

Mta  (in^uit)  ©uXoxjj  «OasSeca,  etc.  Haec  ad  verbiim 
non  repeno,  sed  similia,  cap.  iO,AscIep. Jui/o,  inquit, 
liomini  in  Dei  religione  et  in  summa  pietate  prcesidium 


j^  esi;  Deus  enim  tales  ab  omnibus  tukUur  maliSf  ete. 
CAPUT  XYIL 
Asirologia.  Judiciarii  videlicet,  qusa  ner  siderum 
aspectus  vaticinari  futura  cantendiL  Yid.  TertulL 
Apolog.  e.  55  et  lib.  de  Idololat.  DamBat  has  om- 
nes  artes,  de  quibus  hic  sermo,  etiam  Cicero  i  de 
Nat.  deor.;  easqiie  demolitur  egregio  volnmine  Joan. 
Francisc.  Picufi,  cui  lit.  De  rerum  Prflenoiione. 

ETTsi  likocmnoonoi t^ic.  Inier  carmioa  Sibylliiu  uon 
exianL 

Induerunt.  Retinui  lectionem  Vaticanorum  et  om- 
nium  impressorum ;  nec  placuit  lectio  B.  induxeruni. 
Iii  ea  locutione  secuius  est  Lactantius  optimos  aucto- 
res.  Cicero  ii  de  Finibus  :  Ex  ejus  spoiiis  sibi,  ti 
torquem,  et  cognomen  induit.  Livius ,  mifu  cura  inea  e% 
fides  nomen  induit  patroni  plebis.  Personae  quoque  in- 
dui  proprie  dicuotur. 

Sic  enim  mundum  regi  a  Deo  dicimus,  ut  a  rectore 
provinciam.  Beliissima  coniparaiio.  Aristotelea  in  li- 

B  bell.  de  mund.  Ulum  u  liabere  in  mundo  dicil,  UuU'^ 
quam  imperalorem  in  exercitu. 

Nonquo  uUum  honorem  desiderent, eic.  Quin  imo  ho- 
norem  aiTectant,  ui  supra  1. 1,  c.  7,  et  hoc  libro  c.  i5.  S. 
AugusLl.ix  deCiv.,c.20,et  idem  omnes  theoloci  affir- 
mant.Nam,utaiiS.Thom.pr.pr.qiiae6L6i,art.2,ad.5, 
spiritus  mali  in  eodem  peccato  permanent,  quo  primo 
peccaverunt,  quaiitum  ad  appetitum,  licet  non  quan- 
tum  nd  hoc,  quod  obiinere  seposse  putent :  at  pecca- 
tum  illud  fuit  peccatum  superbiae ;  unde  cl  Christum 
Dominum  tentaas  diabolus  ausus  est  dicere  :  Hax 
onmia  tibi  dabo,  si  cadens  adoraveri*  me.  Matlh.  iv. 

Inde  estj  quod  ab  augure  lapis  novacula  ineisus 
est,  etc.  Hic  finis  est  disputationis ,  quam  exorsus 
fuit  cap.  9  de  diabolo,  ejusque  consortibus  »ngelis; 
videlicet  de  creatione  illorunt,  de  peccato,  damna- 
tione,  ejeciione,  primorum  parentum  deceptione,  de-^ 
nique  de  illorum  natura,  odioque  adversus  homines, 
ut  rationem  ostenderet  admirandorum  quorunuiam 

Q  operum,  et  praestigiorum  ab  iis  effectorum  aliquaodo 
et  cap.  8  hujus  libri  recensitorum,  quorum  hoc  loco 
epilogum  facit. 

Et  viciorias.  Exemplum  affcrri  poiest  de  l^lvaoi 
voce  ex  Arsia  sylva  missa,  ut  apud  Livium  initio  se- 
eundi  primae  Decad.Valer.  I.i,  c.8,  PluL  in  Poplicofau 
Quod  formosum  puerum  in  temvlo  Jovis  ad  exuviae 
tenendas  coUoearat.  Apud  Valer.  Max.  a  quo  desum* 
psit  LacUniius,  haec  ita  scribitur  historia  lifo.  i, 
cap.  2  :  Creditum  est,  Varronem  consulem  apud  Can- 
nas  cum  Carlhaginiensibus  tam  infeUciter  dimicasse  ob 
iram  Junonis,  quod  cum  ludos  Circenses  jSdiUs  fa' 
ceret,  in  Jovis  optimi  maximi  templo  eximia  faciepue" 
rum  Histrionem  ad  excubias  tenendas  posuisset.  Inst- 
gniter  iocus  isie  corruptus  tegiiur  in  codicibus  tam 
Yalerianis,  quam  Lnctaniianis,necaPighio,qui  Yale- 
rium  emeadaium  edidit,  nec  ab  alio  quoquam  ant- 
madversus.  In  pompa  Ludorum  Circensium  exovias 
quoque  deorum  e  templis  ad  Circum  ductasin  tensis, 

-^  notum  est  ex  Sisinnio  Capilonc  apud  Festum  in 

^  Tensa,  his  vcrbis  :  Sisinnius  Capito  (nam  ita  ibi  le- 
gendum,nonSinnius,exLactantio,  inf.  lib.  vi,  c.  20) 
tensam  ait  vocari  vehiculum,  quo  exttvice  deorwn  /icdt- 
cris  circensibtts  in  Circum  ad  pulvinar  vehuntur ;  fuk 
et  ex  ebore,  ut  apud  Titinium  in  Barbato ,  et  ex  ar- 
gento,  Tertul.  in  lib.  de  Spectacut.,  cap.  27  :  Sed 
Circensium,  inqmt ,  paulo  pompatior  suggestus,  quibus 
proprie  hoc  nomen  pompa,  prcecedity  quorum  sU  m 
semetipsa  probans  de  simulacrorum  serie,  de  imaginum 
agmine^  de  curribus ,  de  tensis ,  de  armamaxis ,  de  se- 
dibus,  de  coronis,  de  exuviis,  etc.  Ascoaius  Paedian. : 
Tensa:  autem  sunt  sacra  vehicuUi,  pompa  ordimtm ,  ei 
hostiarum,  et  officiorum,  sie  dictce ,  quod  ante  ea»  lora 
(al.  Untea)  tenduntur,  quce  gaudent  manu  tenere^et 
tangere  qui  eas  deducanl.  Alii  aTro  toO  Otiw ,  hoc  est , 
a  re  divina  sic  dictas  malunt;  et  tonc  tkensa,  per  lit^ 
scribiiur.  Hisce  tensis,  atque  deorum  exuviis ,  dom 
gestarentor  in  pompa,  praefectos  pneros  Cttstodc9 


941 


IN  TERTIUM:LIB.  DIYIN.  INSTIT. 


m 


intelligo  cx  Gieerone  in  Oration.  de  Arusp.  respons.  A  fieri  pcrm!(U(,  ncquc  divina  provideiUia  omnino  an- 


ul)i  itiqnit :  An  si  Ludius  eomiitity  aut  tibicen  repent^ 
conticutl,  aut  puer  ille  palrimus  et  matrimus  $i  terram 
non  lenuit  aut  st  tensam ,  aut  lorum  amisit ,  aut  si  jE- 
dilis  verbo^  aut  $i  nulu  aberravity  ludi  iunt  non  rite 
facti  f  Quem  locum  pene  ad  verbum  reiulit  Arno- 
nobius  ad  (In.  iv.  Primum  igilur  in  Va!erio  ila  locus 
ille  distinguendus  est,  aique  scribendus,  ut  virguia 
ducntur  post  (acer$t ;  deinde  quod  soquitur,  conli- 
neiiter  totum  absque  ullo  puiin^lo  («gatur  ita  :  Quod 
cum  ludos  Circenses  AHdilis  faceret,  in  Jovis  optimi 
maximitemph  eximia  facie  puenm  Uistrionem,  etc 
£t  sic  illa,  m  Jovis  optimi  mammi  templo,  tribuantur 
posteriori  commati,  ut  deiur  intelligi,  ^ilem  po- 
suisse  eximia  facie  puerum  in  tempio  Jovis,  ut  est 
apud  Laciantium ;  non  autem  dueatur  vlrgula,  seu 
senucirculus  post  lemplo ,  ut  mendose  in  omnibus 
Valerii  codicibus,  quia  sic  illa,  in  Jom  optimimaximi 
templo,  cum  priori  commate  junguntur,  et  significa- 


ferat  mahim  a  relius;  ea  quoqiio  de  re  insignem  li« 
brum  composuit  Seaeca ,  cui  tituius  de  Divina  Pro- 
videntia.  Vide  praeteroa  Dionys.  Areop.  cap.  3  de 
Div.  nom.,  Basil.  in  Homii.  quod  Deus  non  estaucior 
roali ,  Augusiin.  io  Enchiria.  cap.  il  et  96. 

Quce  per$uaao  veritatem  atque  reU§ioRem  futtditu$ 
toUit,  Aiiecius  alLquos,  ei  prassertimiram,  in  Deo  vere 
et  proprie  reperiri  putavii  Lactaotiu» ;  idemque  aliis 
suadere  conatus  est,  non  solum  hoc  loco,  sed  integro 
libro,  cui  tilulum  fecilde  Ira  Dei,  ubi  praesertim  cap. 
16  eti7,  id  asserit  expres&is  verbis.  Cujus  positionis 
alqiie  opinionis  faisilatem  discere  poluitsalicm  a  sui 
ipsius  prGBceptorc  Arnobio  ssepe  illam  GeiuilHis  ex- 
probranie  hb.  i,  in  princ,  el  lib.  vu,  pluribus  locis. 
Teriullianum  quoque  eodem  errore  implicitnm  novi- 
mus  exlib.  de  Teslimon.  Anim.cap.),  lib.de  Anim. 
cap.  26,  et  aliis  locis,  contra  quem  Catbolica  verilas 
statuitur  a  S.  Thoma  in  pr.   contra  Gent.  cap.  80, 


tur  jEdilem  ludos  Cireen$e$  feci$$e  in  templo  Jovi$f  videlicet,  iram  nec  ratione  generis ,  et  sicui  pasftio 
quod  liquido  falsum  est.  Non  enim  in  t€mpH$  ii  ^  est .  uec  ratione  oroDriae  soeciei  Deo  couvenire.  Si 
ludi  fiebant  :  sed  vel  in  Ctrco,  ut  ex  eiymo  eorum 


ludorum,  ex  Sisinnio  Capitone  ubi  supra,  Dionys.  iu 
fin.  vii  Antiquit.  Cassiodoro  epistola  ad  Faustum ,  Yo- 
]aterranoCommentarior.,lib.  xxix,  cap.de Celebrit. 
Ludorum ;  vel  in  foro,  ut  iradit  Volaterranus  ibidem : 
nec  eum  fuissQ  Valerii  sensum,  ex  Lactantio  intelli- 
gitur.  Deinde  pro  excubia$^  utroblque  legendum  eom- 
i^ta«,  ex  locis  supra  citatis;  et  ita  Dic  inLaciantio  le- 
guiit  omnes  oplimi  mss.  B.  T.  P.  i%  Vaiic.  et  editio- 
nes  mrtltae,  Vencta,  Tridin.  et  Florent.  Juntar.,  licet 
octo  codices  Valerii  in  Vaticano,  et  omnes  quottjuot 
impressos  vidimus,  item  Aldina  editio  Lactantii  pror- 
8US  habeant,  excubia$ ,  unde  procul  dubio  ex  Lactan- 
tio  Valerins  cst  corrigendus.  Eequls  enim  unquam 
Latinorum  dixit,  tenere  excubias,  pro  ajere,  vel  habere 
excii^tas .' Conjicio  mendum  irrepsisse,  qtiia  vetusti 
codices,  pro  exuvias,  haberent  exubias,  vel  exsubias ; 
solebant  enim  antiquitus,  pro  liltera  v ,  plerumqne 
litteram  b  subslituere  :  sic  connibere ,  et  coacerbarey 
et  his  similia  efferebant,  pro  connivere,  coacervare^  ut  G 
monui  lib.  lu,  cap.  4,et  hb.  v,  cap.  i.  Addebantquo- 
que  $  pest  x  :  nam  exspecto^  exsut^  exsequor  enuntia- 
baiit;  ut  vero  simillimum  videatur,  quia  ejus  diciio- 
nis,  ita  ut  dixi  seriptae ,  sisniftcationem  haud  fuerint 
assecuii  c  liiteram ,  vel  addidisse ,  vel  substituisse 
scribas  seu  lypographos ,  et  ita  ut  corrupte  legitur, 
seripsisse,  vel  excutJisse. 

Fati$  Junoni$  iniqwe,  Respexit  ad  ilhi  Vrrgil.  vni 
^neidos: 

Ut  duf  os  Diilie  lahores 
Rege  sttb  Eurislheo  faUs  Juaools  iniqu^ 
Perlulerit,  eta. 

Ctim  Annibal  duos  ea^ercilnf  papuli  Romani,  et  aslti, 
et  virtuie  confecit.  Ui^toria  e&t  apud  Livium  l^b»  u,  5 
Decad.  Plutarch.  in  Aouihale, 

CAPUT  XVW. 


Ut  mala  cum  bom  pugnent,  etc.  Idim  habet  lib.  v,  ^.  aniini 
c.  7,  lib.-  VI,  c.  i5  et  ©,  ei  lib.  vii»  cap.  4,  iu  fin.;  ^  vinas 
et  S.  Thom.  in  ui  cont.  Gent.,cap.  71,  in  v,  ratione, 
ubi  egregte  loto  illo  capite  edissjehi,  eiir  Deus  mala 


est ,  uec  ratione  propriae  speciei  Deo  couveoire.  Si 
quando  vero  in  sacris  Litieris  ira  Deo  tribuitur,  m«o 
tapborice  accipitur;  cum  enim  punilionem  atque  vin- 
dictam  in  malos  exerceat  Deus,  qttod  in  bominibuft 
irae  effectus  essesolei,  ideo  Deum  irasci  dicimus.  Sed 
cum  ipse  onmino  simplex  sit  atque  immulahilis,  de 
eo  quidcm  ira,  misericordia ,  poenitentia  et  caetera 
ejusmodi  proprie,  et  secundum  passionisaffiectum  dici 
noo  po&sunt,  sed  dunUxat  secundum  similiiudiHCin 
effeciusy  ui  idem  S.  Tbomas  doeet  p.  p.  quiest.  21, 
art.  3. 

CAPUT  XIX. 

Quod  veritatem  fuco  et  imitatione  mentitur,  Scd  nec 
Bonon.  lectio  dispiicet ,  quod  veritatem  facie  ,  elc, 
frequenter  enim  facies  pro  similitudine  accipitur. 
Virgil.  ivGeorg, : 

Curvaia  in  montis  faciem  eircumsletit  uada. 

Sallust.  II  Hist.  :  Sardinia  in  Africo  mari  facie  vestigU 
humani, 

Sed  mimus  religionis^  etc.  lia  lego  cum  Petro  Fa  • 
brio  II  Semesir.  cap.  i6,  sicut  inveni  in  lib.  Florenti- 
nianae  editionts,etaliquotalijs.Nam  quia  dixerat,  re- 
Itgioni  eihnicorum  simulalionem  esse,  atqueideo  fal- 
siiatem,  propierea  dicit ,  non  illi  veritatem  inesse , 
$ed  mimum ,  id  est,  imitationem  duntaxat  quamdam 
religionis,  et  veritatis ;  mimi  enim  prorsus  est  imiiari 
ac  simulare.  Seiiec.  Epistolar.  lib.  v,  epist.!26,  Modo 
dicebam  :  llaque  eomponor  ad  Hlum  dtem,  quo  remotis 
$trophi$  ac  fuds  de  me,prommtiaturu$  sum,  utrum  lo- 
quar  fortia ,  an  $entiam ,  ntcm^tfid  $imutatio  fuerit,  et 
mimu$,quicquid  contra  fortunam  jactavi  verborum  cm* 
tumadum.  Al.  Sed  minu$  religioni$» 

Cuju»  origo  de  ccelo  est.  Sic  sup.  c.  2,  in  fin. :  Ter- 
rena,  qui  oriuntur  e  coelo,  Quod  videlicet  a  Deo ,  qui 
singtilari  quodain  modo  in  costo  dicitor  esse ,  produ- 
caniur  humana!  animse,  ideo  eas  e  ccelo  originem  tra* 
here  dicit;  hoc  enim  sensn  recte  dicimus ,  humanas 
aniinas  e  coelo  originem  ducere,  sive  coelestes  aut  di- 
esse,  non  quia  in  coelo  productae  fiierint  .ante 
corpora  :  namnecab  ipso  Lactantioid  recipi,  dictum 
est  supra,  ad  cap.  il  mijus  libri. 


LIBER  TERTIUS* 


CAPUT  m. 

Nam  cau$a$  naturaliuiH  rerum  di$quirere^  etc.  iKi 
Socrates  apud  Xenophontem,  iib.  i  de  Memorab. 
Socr.  in  principio  ;  et  idem  argumfifttum  traclat  Ci^ 
cero  IV  Academic.  qusest. 

Sol  utrumnetantusj  quantu$  mdetur,  elc.  AristoL  i 
Meteor.  Summa  i,  cap.  5,  ad  fin.t  ait,  vahle  puerile 
esse,  putare  unumquodque  oorum,  qu»  fjeruuiur  io 
coelo,  parvum  esse ,  quia  tale  videtur  hinc  prospi- 


cientibtis;  et  cap.  2  de  Insomuiis  scribity  in  boo  de- 
cipi  sensum,  quod  Soi  pedalis  vuietur.  Lege  PUiion« 
in  Epmomid.,  LucreU  v,  Cicer.u  Academic,  Cleom. 
lib.  n,  Plin.  n  cap.  ii  ,  Plularch.  lib.  ii  Placiior. 
cap.  21  et  seqq.,  Lnertium  in  Aoaximand.,  et  Epicuri 
episiolani  ad  i^ythoclem  apud  Laertium  in  Epicur., 
Macrob.  in  Soinn.  Scip.  iib.  i  c.  20,  Basil.  Orat.  G , 
in  Hexacmer.  Et  in  universum  de  omnibus  hiacu 

guaesiionibus  bic  a  Laciantio  memoratis  vid.  joaiui. 
'ranc.  Pic.  de  Vanit.  Doct.  Cent.  hb.  i,  cap.  i!2. 


943 


JOSENII  IS/EI  NOTiE 


941 


Luna  globo$a,  elc.  Vluiarch.  ii  Placil.  cap.  27.       A  bus  impressis  iiabelur;  id  plane  imperiii  lioniinis 
"      "    "'  "  .      .      *       .        ..      fuissei :  scd  Grnece  27r«f)Tot,  id  est  «fl/i,  vel  «t'miiia/t\ 

«t  Graecum  id  nomen  verliieliam  Plin.  lib.  xix*,  cap. 
i,  in  fin.,  sive  polius  scripsisse  Laclaiiiiuin  lulinis 
litleris  Sparlw,  oi  in  x  diphtongum  yersis,  tanquain 
unum  ex  lis  nominibus,  quae  n  lalinis  latine,  gru:ca 
lamen  iuflexione,  solebant  efferri ;  ut  acla ,  n  «xtq, 
litlus.  Virg.  V : 


Et  StellcB  utrumne  adli(Breanl  calo.  Annximandri 
sententia,  referente  Plularcb.  ii  Placit.  cnp.  16,  et 
Aristot.  II  Coeli,  hodicad  omnib.  philosophis  ac  ina- 
Ihemaiicis  recepia. 

An  peracrem  libero  cursu  (eranlur.  Agitala  qiinestio 
nonsolum  a  Sloicis,  ulapudCiceroncm  de  Nat.deor. 
lib.  11  et  aliis  philosophis ,  sed  etiam  a  Pnlrihiis :  aii 
fiteilai  ipsis  sintafHxai.orbibusadeo,  uieorum  tantum 
drcumlalione  convertantur ,  an  vero  coelo  immoio , 
seu,  ul  dixit  Chrysosiom.,  aere  conslralo,  eoqueper- 
meabili,  alquecedente,  divino  decreto ,  sive  anima 
ipsa  duce  ferantur,  et  circumagantur.  Procop.  Com- 
ment.  in  Genes.  cap.  i  :  Quidam  pronuntianl,  lu- 
minaria  longinquo  a    cosio  inlervallo   in  aere  vagari 
muUum  a  calo  remota ,  etc.  Elias  Cretens.  ad  Oral. 
7  Nazianzeni  :  IdeoquCj    inquit ,   ne  astra  qnidem 
univena   cielo  infixa  ewc,  sed   aeri  incumbere   tra" 
dunt,  qui  ea  perinde  sustineat ,  t<(  volucres,  elc.  Quid 
autem  hic  per  acrem  intelligalur,  oslendii  Jiinilius  in  ^ 
Hexaemeron.  Sed  intelligendum  est,  inquit,  quod  ideo  ^ 
dictum  silvolare  aves  secundum  firmamentum  cmli,  quia 
hoc  nomine  et  cetlier  indicetur,  tioc  est  superius  illud  ae- 
ris  spatium ,  quod  a  turbulento  hoc,  et  caliginoso  loco, 
in  quo  aves  volant,  usque  ad  astra  per/iii^ft,  quod  esse 
tranquiUum  prorsus,  ac  luce  plenum  non  vnmerito  cre- 
ditur.  Nam  errantia  sidera  septemy  quce  in  hoc  wtheris 
Bpatio  vaga  ferri  perhibenturj  Scriptura  in  firmamento 
cceU  csse  posita  dixit,  etc.  Et  Aiiselmus  Oantuarien. 
lib.  1  de  Imagin.  Mund.,cap.  5  :  IgniSj  inqiiit,  oither 
tiuasi  purus  aer  dicilur^  et  splendore  perpettto  lcetatur. 
i)e  hoc  angeli  corpora  sumunt ,  cum  ad  homines  missi 
veniant.  fn  hoc  septem  steUa:  singutis  circutis  contra 
mundum  feruntur,  et  ob  vagum  cursum  planetce,  id  esty 
^aticcB  dicuntury  clc.  Steilas  propriis  motibus  cieri, 
non  coelo  affixas  putavit  qiioque  Philo  Judx.  in  lib. 
de  Gigant.;  Justin.  Marlyrlib.  cont.  Aristot.  etquaest. 
Orlhod.  59  el93;Origcn.  v  cont.  Celsuin ,  ei  i  Prin- 
cip.  cap.  7;  Laclaiitius  inf.  cap.  24;  Euseh.  Emissen 


At  procul  in  sola  secreta  Troades  acla 
Amissum  Ancbisen  flebant,  elc. 

Cic.  7  Yerrin.  :  Uxorem  ejus  parum  polerut  animo 
sotuto  ac  libero  tot  in  acla  dies  secum  fiabere.  Item 
probata,  7r/>o6aTa,  oves  :  Plin.  lib.  vii,  c.  2  :  Quarum 
taudatione  intereant  probata,  arescant  arbores,  eic. 
Ejus  diciionis  signilicationem  scribx  non  perci- 
pienles,  iliico  mendum  suspicati ,  obviam  altcram 
huic  similem  arripuere,  et  pro  Spartcc,  substiluentos 
SparliatoSf  mendum  illi  huic  loco,  et  quidcm  insignc 
invexerunt  :  quod  in  omnes  fere  codices  lam  niss. 
qiiani  impressos  irrepsit;  nam  edilioab  JanoParrlia- 
sio  castigaiu,  cl  Fiorentina  Juntarum  veram  ieclio- 
nem  exhibent.  Nota  fabula  Euripidis,  Ovidii,  alio- 
rum,  cujus  et  auctor  rursiis  meminii  lib.  vi,  cap.  1G, 
de  Dentibus  draconis  satis  a  Cadmo,  e  quibiis  arinnii 
homines  exorli  STra/sToe  graece,  id  est,  saU  sunt  n|i- 
pellati.  Ceiisorin.  de  Die  natal.  cap.  5  :  Nunc  vero, 
inquit,  eo  ticenticB  poeticce  processit  libido,  ut  vix  an" 
ditu  ferenda  confingat ;  post  hominum  memoriam  pro- 
generatis  jam  genttbus^  et  urbibus  conditis^  homines  e 
terra  diversis  modis  edilos,  ut  in  Atlica  fertur  regione 
Erichtonius  ex  Vutcani  semine  homo  exortus^  et  in 
Cotchide,  vel  Beotia^  consitis  anguis  dentibus  armati 
SparKB  (iia  enim,  yel  litv.pToi  etiain  ibi  legendum,  non, 
utcorruptein  impressis,  armaii  partus ,  rcctissimc 
monuil  idem  Guilielm.  iib.  iii  Verisimitium  cap.  5)  e 
quibus  mutuo  inter  se  necatis  pauci  superasse  tradun' 
tur,  qui  in  conditu  Thebarum  Cadmo  fuerunt  ndjumen" 
(0,  ctc.  Apollodorus  sub  iniliiim  tertii  Biblioth.  ubi 


ad  cap.  I  Genes.  relalus  in  Calen.  Lipom.    Diodor.  C  de  Cadmo  :  Quare,  inquit,  indignatus  Cadmus  Dra 


Tharsen.  ulin  ead.Caien.,  et  Chrysoslom.  Ilomil.  6, 
in  Genes. 

Vtrum  quietum  sit  an  mobite^  etc.  IIxc  est  magis 
recepta  lectio.  Sed  B.  cod.  habet,  ulrum  quietum  sU  et 
immobile,  cum  quo  Isidurus  lotum  hunc  locum  ad 
f  crbum  referens  concordat  lib.  ii  Origen.  c.  24,  Se- 
neca  vii  Naliir.  quajst.  c.  ^  :  llto  quoque/mqmi,  per* 
linebU  hoc  excusisse ,  ut  sciamus ,  utrum  mundus  terra 
stante  circumeat,  an  mundo  stante  terra  vertatur,  elc. 
Coelum  quiescere,  terram  solam  moveri  credidil  Ni- 
ceias  Syracusius,  rcferente  Theophrasto  apiid  Cice- 
ron.  IV  Academic,  et  Cleanthes  Sainius ,  iradcnte 
Piut.  in  lib.  de  Fac.  in  Orb.  Lun.  Plala  quoqiie,  sc- 
cundum  nonnullos,  licet  id  paulo  obscurius  enuniia- 
rit.  Sed  et  recentioribus  quibusdam  ideni  Traparlo^o- 
TATov  comprobatum  video,  Nicolao  de  Cusa  Cardinali 
lib.  II  dc  Doct.  Ignor.  cap.  12,  Coelio  Calcagiiino, 
Copernico.  Viil.  noial.  ad  cap.  24,  hoc  ipso  iib. 

Quanta  stt  terrce  crassiiudo.  Plalo  ad  nnem  VUjs-  ^  ^»ores,  Wum  ii,  qui  veritatis  omnis  comprenensi 
doii.  Cleomcdcs  lib.  i,  Macrob.  i  in  Somn.  Scip.c.  20.  ^  negaverunl,  hiijiis  sailenijinius  proposilioins  v 

Qui6uifuii(lflmemi» /i6rfl/rt.  Plat.ubisupra,Ptolein.  '  "^*"  ' *' 

111  Almagest.c.  7,  Cicero  iii  Academic. 

Licet  conniverc  videatur.  Uxc  lcctio  rcpcritiir  iii 
plerisque;  (|uidam  codices  habcnt  conticere;  in  B. 
scriptum  cst  conniberc,  ca  videlicet  prolatione,  quia 
oiim  6,  pro  v ,  efTcrcbant  in  quibusdain  dictionihus  : 
sic  connibentinj  pro  conniventia,  sxpe  rcperilur  iii 
Codic.  Theodosian.  ct  apud  Joanii.  Cassiau.  iii  codi- 
cibus  Vatican.  lib.  vi,  cap.  9,  et  lib.  viii,  cap.  8. 
Glossarium  cliam  habct,  connibentia  paB^j^iM.  Id  mo- 
nuit  Peirus  Ci  \cconius  in  Annolalion.  ad  eumdcm 
Cassian. 

CAPUT  IV. 

SparU  ilU  poelarum.  Haud  credidcrim,  ul  Janus 
Guilielmius  in  quxslionihus  ad  Plaut.  Menxchm.c.4, 
Lactaniiuin  scripsisse  SpartiaUiCj  ut  fcre  in  omni- 


conem  interemit,  ac  Minervce  consitio  ejus  dentes  serit^ 
quibus  satiSj  armaU  e  terra  viri  exorti  sunt,  quibu» 
Spartis  nomen  inditum  fuit.  Ui  postea  mutuis  sese  vul' 
neribus^  atteri  quidem  vel  inviU  pugnam  congressi^  o/- 
teri  vero,  quod  alter  allerum  nequaquam  cognosceret^ 
occiderunt,  elc.  De  iis  Gell.  lib.  xvn,  cap.  3.  M.  Var- 
ronem  meminisse  refert  eum  Hoineri  versuni,  qui 
sub  initium  ii  liiad.  legitur,  enarrantem,  Kac  $q 
SoOpa  (rsTUTTs,  elc  Meininit  et  Euripides  cum  alibi, 
tum  Phoenissis,  et  Euslath.  super  illud  secundi  Iliad. 
9>a/3tvTs,  2:7ra|9TY]vTs,  et  Stephanus  de  Urbib.  in  Spart. 
Arcesilas  Academics  conditor.  Nova;  scilicet;  iiam 
vetus  fuit  illa  Plaionica,  Laert.  in  Arcesil.^Cic.  in  fin. 
p.  I ,  quxsl.  Academicar.  et  5  de  Orator. 

CAPUT  VI. 
Ut  enim  nihit  sciri  posse  seiendum  «t/,  atiquid  sciri 
necesse  est^  etc.  Quaestio  est  apud  veteres  el  recen- 
tiores,  Num  ii,  qui  veritatis  omnis  coniprehensioiicm 

ci^ila- 
lem,  tanquam  Philosophioe  suae  finem  sibi  reservarc 
et  retiiiere  potuerint,  qua  dicebant,  nullum  vcruni 
dari  posse,  et  cui  negatio  omniuni  aliarum  vcritatum 
innilcbatur.  Videlicet  datur  h;ec  veritas,  quod  nul« 
Ium  verum  dari  potesl.  Laclantius  afTirmavit  lioc 
loco,  et  multo  antc  ipsum  Socrales,  Anlipatcr,  An- 
liocbus  Philonis  audilor,  dc  quibus  Cicero  in  Acadc- 
micis;  deindc  Clcmcns  Alexandrinus  ultinio  Slroni. 
Aven.  Rois.  4  Metaph.  tex.  28,  Sanctus  Thom.  p. 
p.  quuisl.  2,  ar4.  i  ad  5,  ct  ibi  interpres  ejus  Qijetan. 
Negaverunt  Arcesilaset  Carneades  apud  Ciceroncnu 
ubi  supra,  ct  Melrodorns  Chlus,  Lucr.  4,  Joann. 
Duns  I  Senl.  distinci.  2,  quxst.  2,  ad  5,  Grog.  de 
Arimin.  ead.  dist.  quxst.  1  ad^,  qua  de  re  vidclrv 
siibliliter  disserenlem,  et  huic  Lactantii  loco  incriii 
aflerentein  Mazzonium  civem  ineum  I.  i  De  Coni|*a« 
ratione  Platon.  et  Arisiot.  sect.  3,  c.  2. 


945 


IN  TERTIUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


94G 


CAPUT  YII. 

Epicurui  summum  bonum  in  voluplute  animi  eise 

eenset.  Qusc  de  senienliis  philosophorum  de  summo 

bono  hoc  loco  afferunlur,  Tere  desumpla  sunl  ex  Lu- 

cullo  Giceronis  ad  fin.,  el  ii  de  Finib.  eide  Epicuro 

hoc  quidem  nonnulli  credideruiit,  quamvis  maxima 

pars  Scriptorum  ab  eo  boiiiim  hominis  in  corporeis 

volupialibiis  consliuilum  anirmet.  Quin  eliain  idem 

Lncinntius  sibi  pnrum  consiaus  intra  cap.  i7,  illum 

volupiaiis  corpoiis  asseriorem,  ei  cap.  27  volupia- 

rium  hominem  nominat  ex  Cic.  ii  Tusc,  Senecam 

quidem  inaximum  Stoicoruin,  quorum  dogmaia  ve- 

hementer  a  corporis  voluplalibus  abhorrent,  Epicuri 

sludiosissimum  fuisse  ex  ejus  epislolis  conslat,  quas 

ferme  omnes  aliquo  Epicuri  praicepio  conclusas  vo- 

luit;  ejusque  de  illo  senlenliam  habel  cap.  12  el  15,  g  *"''«'^'"»  elc. 

dc  Viia  beata.  Quodnam  autem  summum  bonum,  et 

quam  voluptalein  ilnem  esse  dicat  Epicurus,  siiam 

ipsemet  sententiam  enuntiat  iii  epistola  ad  Menae- 

ceum,  apud  Laertium  in  Epicur.  claris  diseriisque 

verbis;  cujus  sentenlix  meminil  quoque  Cicero  in 

primo  de  Finibus.  Petr.  Yiclor.  Variar.  Lect.  lib. 

xxvii,  cap.  14,  pcrsimilem  eum  Socrati  fuisse  con- 

tehdit;  et  Laertius  testatiir  plerosque  asseruisse 
illum  conlincntissimum,  adeo  ut  aqua  tantuin  et  ci- 
bario  pane  coiilentns  fuerit. 

Callipho  el  Dinomachui  Cyrenalci,  Haud  plane  in- 
lelligo,  quomodo  hi  philosophi,  qui  in  summo  bono 
slaluendo  honestaiem  ciim  voluptate  jungebant,  a 
Lactantio  Cyrenaici  dicantur,  cum  hxc  posi(io  ab 
Arislippi  sententia,  qui  summum  bonum  in  solis  cor- 
poreis  volupiatibus  siatuebat,  discrepct  immane 
quantum.  ^ne  quidem  Cyrenaicorum  principem 
fuisse  Arisiippum,  eamquc  philosnphorum  seciam  ab 
co  fluxisse,  lcstis  est  Qicero  ad  (iii.  LucuII.  et  iii 
Orfic.  Strab.  in  fin.  17,  Lnert.  in  Aristipp.,  Suidas 
littera  i?,  quin  ct  Lactantius  ipse  lioc  cod.  lib.  c.  15. 
Diodorus  cum  privatione  doioris.  Summum  bonum 
posuil  Hieronymus  in  non  dolendo.  Sic  omnino  legen- 
dum  et  interpungendum  esse  hunc  locuin ,  ut  olim 
Ciacconius  animadvertil,  et  ratio  ipsa,  ei  Cicero,  ex 
quo  ferme  omnia  licec  mutualus  est  Laclantius,  pcr* 
vincunl.  Nam  si  legas,  Diodorus  in  privatione  dotons 
summum  bonum  posuit :  nieronymus  in  non  dolendo , 
ut  vulgo  legilur,  quie  porro  erit  differeiitia  inter  opi- 
nionem  Diodori,  etopinionem  Hieronymi?  Al  conslnt 
ex  Cicerone,  hoc  iniercsse,  qtiod  Diodorus  iioii  siiii- 
plicilor  in  iion  dolciido  siinimum  bonum  poiiebnt  : 
sed  cuin  vacuitntc  doloris  eliam  honestatem  juiige- 
bal;  Hieronymus  vcro  id  simplicller,  nullo  adjeclo, 
in  non  dolendo  siaiiiebal.  Cicero  ii  de  Finib.,  paulo 
post  initium  :  CaUipho  adjuuxit  ad  honestniem  vo- 
iHplatem ;  Diodorus  ad  eamdem  honestatem  addidit  va- 
cuitatem  doloris.  Et  paiilo  inf.  :  Callipho  od  virtutem  .  j,  .  . 
nihil  adjunxil,  nisi  voluptatem,  Diodorus  nisi  raciii- D  *"  ^*^"^***^'* 
tatcm  dotoris;  et  inf. :  Iia  tres  sunt  fines  experles  ho-  Codrus.  Yal.  Max 

nestatis,  imus  Arislippi^  vel  Epicuri^  alter  Hieronymi, 
Carneadis  tertius;  Ires  in  quibus  honeslas  cum  aliqua  ac- 
cessione,  Polemonis,  Calliphonls,  Diodori,  elc.  Eadein 
rcpetii  ad  (in.  Luculli  ei  iii  de  OfUciis. 
CAPUT  Ylil. 


A  flano  Peripateticorum ;  iit  nova  compositione  verbi, 
inconstantiam  disserendi,  et  siinul  erraticam  ambu- 
lationcm  Aristotelicorum  Lnctantius  exagitarit :  er- 
rones  eiiim  planos  dici  notum  est. 

Sed  Cynicornm.  Ilic  quoque  legendum  putat  Janus 
ibideni,  Cliniconim,  et  ita  in  mss.  quibusdam  codici- 
biislegi  lestatiir ;  Cliuicos  philosophosridicule  dixisse 
Lactnntium  xgroios  lectis  affixos ,  et  de  valentium 
beaia  vila  disputanles  ea,  qux  prxsensuegriiudo  dic* 
tat,  nllusissequeadCIinico$inedicos,qui  leclos  apgro- 
loruin  ambiunt. 

Perquod  necesse  est  ad  aliud  perveniri.  Ita  legendum 
ex  U.  T.  P.  et  omnibus  inss.  optimis,  non  ut  viiiose 
iii  excusis,  propier  quod,  elc.  Demedio  eniin  loquitur, 
perquod  pervenitur;  ei  siipra  dixeral,  per  laborem,  per 


CAPUT  IX. 

Quo!  dixerunt.  Iia  legend.  ex  duob.  B.  Sancti  Sal- 
vntor.  P.  et  aliquot  Yatic.  non,  qui  dixerunt.  Is  enim 
Laclantii  sensus  est,  iit  dicat  nullum  eorum,  quce  ipsi 
philosophi  dixerunt  esse  summum  boiiiim,  tale  quid 
esse,  etc. 

CAPUT  X. 

Nequetam  immansueta,neque  tam  fera,  elc.  Sic  ha- 
bent  omnes  excusi,  ei  multi  inss.  eiCicero  ipse,  tum 
ide  Legib.,  unde  hxcsenlentiadeproinptaesl,  tum  i 
Tiiscul.,  unde  haec  altera  consimilis:  Quod  nutta,  in- 
quit,  gens  tam  fera ,  nemo  omnium  tam  sit  immaniSf 
cujus  mentem  non  imbuerit  deorum  opinio,  Uterque  ta- 
men  cod.  S.  Salvaior.  T.  P.  et  nonnuUi  Yatic.  habent, 
neque  tam  mansueta,  eic,  qiix  leclio  magis  placuit 
Thomasio.  Ego  ab  ipsius  Ciccronis  leciione  discedere 
iiolui. 

CAPUT  XI. 

Nullum  omnino  philosophorum  extitisse^  qui  sedem^ 
ac  domicilium  summi  boni  reperiret,  De  summo  boiio 
opiniones  veterum  rerellit,  de  quibus  Aristot.  i 
Ethic.  cap.  0,  Boetli.  dc  Consolat.  Philosoph.  lib.  ii, 
S.  Tiioiu.  III  cont.  Gent.  cap.  27  ei  seqq.  ei  in  1,  2, 
tota  quaest.  2. 

Et  opiantur,  dc.  Non  addenda  negatio,  ut  iii  B.  qui 
liabet,  et  non  optantur,  etc.  Nam  quod  negal,  diviiias 
sumtnum  boniim  essc ,  hoc  prohat  argumenio,  quia 
noii  explenianiinum,  iino  magisac  inagis  expetuntur 
eiiamnbiis,  quiens  possident.  Senec.  epist.  120,  quo- 
lies  aiiqiiid  :  Neminem,  inquil,  pecunia  divitem  fecit, 
imo  conlra  nulli  non  majorem  sui  cupiditatem  incussit. 
Qitaris  qua:  sit  hnjus  rei  causa?  Plus  incipit  habere 
posse,  qui  plus  habet. 

CAPUT  XU. 

Menoeceus.  Yid.  Tull.  i  Tiiscul. ,  Statium  x  The- 
baid.,  Piularcli.inPeiupid.,Juveii.Saiyr.  14,  Pausan. 


Aiunt  Cyrenaici  virlutem  ipsam  ex  eo  esse  taudan" 
dam,  quod  sit  efpciens  voluptatiSy  elc.  Sic  Cicero  in 
fincm  de  Oflic.  At  qui  ab  Arislippo :  Cyrenaici  atque 
Anmcerii  philosophi  nominati ,  omne  bonum  in  vo- 
luptate  posuerunt,  virlutemque  censuerunt  ob  id  esse 
laudandam,  quod  efficiens  esset  voluptalis.  Non  igilur 
liaic  sibi  adversaniur,  ui  et  summum  bonum  in  vo- 
lupuue  slatuerent,  el  tanicn  virtutem  laudandnm  pu- 
tarent;  nain  voluptalem  quidem  simpliciteret  propter 
se  umpleciebantur  :  virlutein  autem  non  propter  se, 
sed  propter  ipsam  volupiatein,  id  est,  nonnisi  iii 
qiiantuni  quasi  ipsis  volupiatis  causa  esset,  vel  occa- 
sio. 

Non  planc  Pcripntclicorum.  Janus  Guillielm;  iu 
qil.Tst.  nd  Plaul.  MennThm.  onp.  vt,  pnial  legendum, 


lib.  V,  cap.  de  Pielate  erg.i  pa- 
Iriam,  Cicero  i  Tuscul. 

Curtius.  Yal.  Max.  ubi  sup.,  Liv.  Iib.vn,l  Decad. 
Suid.  in  Ai^cpviSuv. 

Et  Alures  duo nunquam  mortem,  etc.  Lect.  ll,Yalic. 
expressi.  Puto  quod  quia,  Mures ,  non  satis  nota  vox 
erai,  (|uasi  mendum  fuerit  rejecta,  uiide  sit  scriptuni, 
et  Decii  duo  nunquam^tic^  sicut  inl  Yatican.  et  Pen. 
vel  To  Decii^  quod  ad  oram,  quasi  glossema  illoruin 
veiboruin  ei  Blures  duo,  positum  erai,  demum  in  tex- 
lum  irrepsisse;  et  Ita  factum,  et  Mures  duo  Decii  nun- 
quam,  eic,  sicut  habent  ediii  multi.  B.  autem  et  T. 
habciit :  Mulius  et  duo  Decii  nunquam,  eic.  Sed  Mures 
cogiiomine  dicios  Decios  intelligimus  ex  Livio  iiiitio 
VIII,  I,  Dcc.  qui  de  patre  Decio  creato  consule  inquit, 
creavere  consules  Tilum  Manlium  Torquatum  111  ^  P. 
Decium  Murem,  Quomodo  vcro  sese  ambo  pro  Repu- 
blicn  devoverini ,  vide  eumdem  Livium  d.  lib.  viii  et 
X,  I  Decad.  Yalcr.  v,  Senec.  epist.  68,  ut  a  commti* 
nibusy  clc. 

Quoniam  iliud  ad  hanc  vilam  retulerunt.  Ita  ex  B.  el 
P.  correrta  lortio  Impressornm,  qnoniam  ad  Hhim  in 


947 


JOSEPHl  ISAI  NOTifi 


f^^ 


hancvUam,  etc,  quoc  hic  niilliim  sensum  habet.         ^  /am,  ctc.  SallusliusJugurlhino:  S^dfpsed^pre/rensusy 


Hoc  uno  beali  esse  in  hae  mta  posiumui,  st  minime 
beatiemmdeamur,  Mirecongrnuntcum  illis  Salvato- 
fis  nostri  cap.  Joan.  xii  :  Qni  odil  animam  tuam  in 
hoc  mundo^  in  vilam  oflemam  eustodU  eam, 
CAPUT  XII!. 

Ad  quam  ee  abjectit  omnibue  Socralee  conluli$$e  di- 
dtur.  A  Xenophonte  scilicet  i  Memorab.  Socratis, 
Aristoiele  i  Meiaph.  cap.  5  et  lib.  xiii ,  Sumni.  ii, 
cap.  1,  et  de  Part.  Animal.  lib.  i,  cap.  1  et  a  Laert.  in 
Socral. 

CujuB  iiudiumiiuivituperatf  etc.Teitus  Cicer.  non- 
oibil  discrepai. 

CAPUT  XIV. 

Tibi  vat  ad  fontem.  Impressi  omnes ,  et  multi  mss. 
tibias  ad  fontem.  Cujus  dictl  ut  rationem  inirem,  cum 
Craecos  ct  Latinos  Mictores  omnes  pervolutassem  , 
■ec  quicquani  profecisseio ,  mendum  denique  suspi- 
caiiti  mihi  venit  in  inentem  eonftulere  codices  Yaiica- 


multii  hortantibut,   et  in  primii  Albiano  Coi.  indi- 
eium  pro/iteiur.  Ascon.:  Neque  ienalma  persona  potcil 
indicium  pro/iteri  talvii  legibue,  Sueton.  in  Domlli.in.: 
ProfesiUiqueeonjuraiioniiindiciumf  et  ob  hocadnnuui, 
leaenti  iraditum  a  ee  tibeitum  et  attoniio  iuffodit  inguina. 
Phn.  EplsioL  lib.  iii,  epist.  iG  :  Eadem  apud  Clau' 
dium  uxori  Scriboniani  cum  illa  profiteretur  indicinm  , 
ego,  inquil,  te  audiam ,  eujui  in  gremio  Scribonianui 
oediui  eit^  et  vivii?  ita  igitur  philosoplii  cum  contra 
libidiiiosos ,  avaros,  honorisve  cnpidos  acriter  pcr- 
orarent ,  ipsi  quoque  eisdem  sceleribus  obruti,  adeo 
redundare  ad  ipsos  sua  in  publicum  missa  maledict» 
omnes  iiiteliigebant,  Dt  nil  aliud  efficere  dissereiido 
viderentur,  quam  seae  uliro,  slcuii  eoromdem  vit:o- 
rom  reos,  iia  eadem  vituperatione  ac  poena  dignos  f:!  • 
teri;  nec  alios  lanium  ,  sed  et  una  seineptisos  apod 
populum  accosare  atqoe  deferre.  Hoc  aoiem  esi,  itt 
diximufi,  tJidicnitfi  profiteri, 
Ariitippo  Cyrenaicorum  magiitro  eum  Laide  nobili 


Boa,  et  decem  eorom  ita  scripium  habere  inveiii ,  ut  B  ecwto  frnt  contuetudo ,  eic.  Cic.    Lpistol.  famil.  lib 
'     *  *  '      IX,  epist.  ultima  ad  Papir.,  Paet.  Athena*.  lib.  xfi,  c. 

30,  Laerl.  in  Aristipp. 

Diuereiu  voluptaiem  eorparie  ette  tummum  bomum. 
Qtiamobrcm  Xenophon  infesto  in  ipsoroanimo  coiilra 
volupiatemlibrumcomposuil,  uttradiiLaert.  in  Ari&- 
tippo. 

CAPUT  XVI. 

Civitet  virot^  qui  rempubUcam  gubernent'  Haec  Cicer. 
fnierciderunt. 

Profecto^  inquitt  omnit  ittorum  ditputatiOf  etc. 
Excidisse  his  locus  putatur  ex  Horteusio  Cic.  seu  de 
Philosophia,  In  quo  le^^endum  est,  ittorum,  ut  etiain 
luontiit  Aiidrxas  Patricius  in  Anuot.  ad  Ciceronis 
Fragmeiila,  ot  reperitur  in  omiiibus  Yatic.  ei  B.  T.  P. 
aliibiiiie  mss.  optimis;  non/ut  viiiose  in  editis,  ;ni- 
torum.  Deinde  iii  ea  clausula,  vereor  ne  non  lantuin 
vldeatur  aitulissc  negoiiis  hominum  quamdam  oblcc- 
p  tLitioiicmotii,secuius  sum  receptiorem  lectionem;  sic 
^  enim  habeiit  9  Vaticani,  P.  Aldin.  et  opcruin  Cico- 
ronis  ediiio  castigata  a  Lambino,  ei  eani  probat  Pa- 
tricius  iii  d.  Annotationibus.nisi  quia  edili  habeot,  ne 
tanlum :  sed  niss.  ne  nor^  tanlum.  B.  habet,  ne  tantum 
videatur  attutiue  negotiit  hominum  utilitalit,  quantum 
oblectaiionem  otiit,  Alias  quoque  rectiones  profert  Pa- 
iriciiis ;  at  mihi,  iit  veruin  uitear,  nuUa  placet,  iiec 
hariolari  placet. 

Nundum  iunt,  inquit^  milte  anni,  etc.  Vid.  et  ejos- 
dein  Senecx  episiolam  91,  Quit  dubitare. 

Cum  taporit  mercibui,  etc.  Gullielmus  Canterus 
m,  nov.  lection.  cap.  30,  legit  i  majori  littera,  Sa- 
poris;  putat  enim  Lactantium  de  mercibus  Saporis 
Persarum  regis  locutum :  sed  bacc  expositio  nullo 
pacio  recipi  pote&t,  cum  oeauaquam  possii  accommo- 
dari  ad  v^rsum  Persii  hoc  loco  relatum,  qui  multis 
ante  Saporem  regein  vixit  annis.  Quamobrem  merito 
refulaia  fuit  a  Koberlo  Titio  Locor.  coiilroversor. 
lib.  IX,  cap.  3,  qui  veram  acsinceram,  ut  reor,  iiiter« 


egocuravi  excudeodom,  sane  qoidem  apposite,  et  ad 
Firmiaiiisensumaccommodatissime.  Mendiimidco  in- 
vectum  puio ,  quod  exemplar  forlasse ,  unde  librarii 
excipiebant,  duas  illas  voces  ita  conjunctas  haberet, 
iibivaiy  quod  coni  senso  careret ,  statim  tibiat  scrip- 
•erinl.  fibi  vat  ad  fontem,  adagium  esf,  ut  puto,  ex 
aliqoo  poeia  comico  mutuo  sumptom,  et  competere 
potest  ei,  col  ad  volum  et  commodom  aliquid  absque 
labore  eoMingil,  similttiidine  ab  eo  dueta.  qoi  ad  fon- 
lem  accedens  absque  lagena,  ibi  tamen  vas  forte  for- 
loiia  paratBm  reperit,  qno  aqoam  baurtat  et  secnm 
deferat.  Qood  lamen  adagium  nosqoam  hactenus  alibl 
comperi.  Jocaiur  itaqtie  suo  more  Lactantitis,  et  Ln- 
cretium  exagital,  qui  ab  aliquo  homine  repertam  sa- 
picntiam  dixerit,  quasi  vero  ille  homo,  queiii  iaiida- 
l)at,  sive  is  Pythagoras  ,  sivc  Thales,  sive  quisqtiis 
alius  fucrit,  ipsam  aiicubi  iia  jacentem  ac  paralam 
olTenderit,  ut  ad  eum  proverbium  illud  pertincre  pos- 
sil,  Tibi  vas  ad  fontem. 

Hominenique  figuravit.  Sic  impressi  omnes  :  at  B. 
P.  hominemque  generavit.  Dlraque  leclio  Lactautio 
famiiiaris :  lib.  iv,  c.4:  It  enim  necesse  est  howiuem  figu- 
raverit,  elc.,  lib.  vii,  cap.  U  :  Figurulio  lerreni  homi- 
nis  ccetestis  populi  priBferebal  in  nosterum  fictionem  ; 
cap.  7Epilom.  :  Namcumimbeciltior  «'/  hominuui  na- 
tura,  quam  ceeterarum  animantium,  auat  Deut  et  ln- 
ttructat  ad  inferendam,  et  munitat  ad  vim  repeUendam 
figuravit. 

Mihi  autem  non  modo  ad  tapientiam,  etc.  Cxcidisse 
haec  ex  aliquo  Academicar.  quasst.  lib.  putat  Signou. 
ad  Ciceronts  fragmenta. 

Phitosophice  quidem  praseepta  noscenda,  elc.  IIxc 
excidisse  poiantor  ex  epistolis  ad  Marcum  Oliuro. 
CAPUT  XV. 

Philosophia,  etc.  llabes  similia  in  epistola  90,  Rem 
ulilein,  91,  Quis  dubitare,  et  95,  Cam  partero  philo- 
sophiae. 


Quotusquisque ,  inquii,  pAt7osopAorMm,  etc.  Locus  ]>  pretaiionem  aitulit,  Lactantium  videlicet  putavisse, 
*  gitur  in  Tiisculan. 


hic  paulo  aliter  legi 

Jndicium  professos  putet.  Hanc  lectlonem  6.  Codi- 
cis  et  Junlarum  ediiionis  secutus  sum  cum  Thomasio; 
nam  illse,  in;udtnt<tii  tunm^  vel  mjttdictiim  tui,  vei 
judicium  suum  professos  pules ,  qux  in  aliquibus  niss. 
et  iiiipressis  habentur ,  parum  lalinae  videntur  (ut 
eliain  Budseus  noiat)  et  parum  idonex,  qux  Lactautii 
seiisuni  cnuiUient.  Est  autem  indiciuni  proliieri,  ul- 
iro  sese  consortesque  criminis  deferrc  ac  denuutiare. 
Marlianus  in  1.  i,  0.  ad  1.  Coriiel.  de  Sicar. :  Quive 
cum  magistratus  essel,  nublicove  judicio  praessct,  ope- 
ram  deUerit,quo  quisfalsum  indicium  profileretur.  Nam 
ita  legit  eum  locuni  Bud»ius  in  AniioUt.  ad  Pand. 
Prateiusin  Thesaur.  jur.  civ.  verb.  indicium  profileri^ 
et  Brisson.  lib.  ix  et  xiv  dc  Verbor.  signific.  Scevola 
in  I.  Alhaies,  D.  ad  I.  Corn.  de  fals.  profetsut  est  in« 
diciuni  (ita  leguiit  Pandec.  Florent.)  apud  Maximil» 


eo  loci  Persiiim  signiflcare,  philosopliiam  in  urbe 
advcctain  fuisse  cnm  saporii,\d  est,  saporatis,  seusa- 
pidis  mercibuSy  quae  ex  Asia  deferri  non  mullo  anle 
ccBperani,  cujusmodi  esi  piper  atquealia  ejusgeneris 
aromata ;  interimque  allusisse  ad  sapientiai  nomcii, 
quod  asaporaquasi  per  conteroptuin  vu|t  dodiici,  queiu 
illa  traxerit  a  incrcibus  illis,  quibuscum  ad  nos  ipsa 
delata  fnii :  atqoe  adeo  censet  Titios,  illud  taporit 
esse  ablativiiin  pluraie  ab  adjectivo  taporut,  tapora^ 
taporum,  nove  quidem  a  Laclantio  forinatum,  liuiui- 
tione  lamen  et  oxemplo  aliaruin  dictionum  coiisimi- 
liuin,  ul  ab  odore,  odorut,  odora,  odorum;  a  vapore^ 
vaporuSf  etc.  a  canore^  canorut-,  ab  honore^  houorut^  ei€. 

CAPUT  XYIL 

Sed  quia  muttos  populare  nomen  voluptatit  invitat. 
At  Lactaiitius  contra  superius  cap.  7  asserebal,  Kpi- 


949 


IN  TERTIUM  LUI.  DiVIN.  INSTIT. 


950 


ciirum  voluptatii  non  i^itium,  ud  animi  aaeriarm*  A 
Ipsetuaidhturbei.  Lucr.  iape  sua$  disturbely  etc^ 
In  Ubrii  Comulatus  $ui.  Qui   inierciderunl :  sed 

versus  quos  refert,  habenuir  ii  de  Diviuat.,  ubi  secuo* 

duB  versus  (>aululum  variat;  ibi  enim : 

Ipse  saos  quondam  tumulos,  ac  templa  petivit. 

^uUa^inquit,  disposilio  esl;  muUa  enim  facta  sunt 
aiiler  quam  fieri  debueruni^  elc.  Epicuri  sunt  omnia 

3use  delirat  Lucretius,  ut  ipse  Firmianus  aiebai  lib. 
e  Opifie.  cap.  6.  Hic  igitur  illa  Lucretii  innuit,  lib.  ii, 
sub  initium  : 

At  quidam  contra  haec  Igtiari  materlai,  etc. 

Et  lib.  Vt  sub  iniiium  : 

Quod  si  jam  rerum  ignorem  primordia  quam  sint,  etc. 

Nihil,  inquit^  in  proermndii  atUmalibUiy  elc.  Lu- 
creiiusiv: 


Illud  in  bis  rcbos  vilium  vcbementer,  et  illum  B 

EfTugere  errorem  vitareque  praemeditator, 
Lumina  ne  facias  oculorum,  etc. 

Sed  omnia  sua  sponte  fierineeesse  est^  etc.  Concubsa 
videlicct  inrinitorum  atomorum.  Lucretius  ii,  ad 
lin.  : 

Prlncipio  nobis  In  cunctas  undique  partes,  eic. 

Non  estt  inqmt,  providentia  opus;  sunt  enim  semina 
per  inane  volitantiaf  etc.  Lucret.  ii : 

Nunc  age,  quo  motu  genitalia  maieriai 
Corpora  vef  varias  gignant,  elc. 

Quia  nee  eolorem  habentf  inquit^  nee  caiorem  uUum, 
etc.  Lucr.  i. 

Nunc  age,  res  quoniam  docui  non  posse  creari 
De  nihilo,  elc. 

Item  secundo : 

Nunc  age,  dicta  meo  dulci  qusesita  labore  ^ 

Percipe,  etc, 

usque  ad  fln.  iibri. 

Isla  eorpuscula?  \>e  quibus  Arisioi.  i  de  Anim.  lex. 
20,  Lucr.  I  et  II  de  Nau  rer.,  Cic^  i  de  Finib.  et  i 
deNatura  deor.,  Plutarcb.  i  Piacit.,  Laeri.  in  Epl- 
cur.,  et  rursus  ipse  Laci.  lib.  de  Ira  Dei  cap.  10. 

Vario,  inquitj  ordine  ac  positione  conveniunt,  Lucre- 
tius  secundo : 

Nunc  age,  jam  deinceps  cunctarum  exordia  rcrum 
Qualia  sint,  etc. 

Ita  inquil^  et  hise  ipsa  primordia ;  nam  sunt  asperttf 
sunl  hamata,  etc.  Lucretlus  secundo : 

Perfacilc  estjam  animi  rationem  exolvere  nobis. 

ProBstinxit  stellas,  Non  dnbitavi  liunc  versum  !n 
Lactnntio  reponere,  sicut  legitur  in  emendatisLu- 
cretianiK ;  nain  exiinxitf  qitod  hic  etiam  apnd  Lucr.  j^ 
habeiur  in  aliquibus  editionibus,  vel  restrinxit^  qiiod  ^ 
in  aliis,  Lucreiii  scnsum  haud  exprimere  videnturad 
ejus  mentem.  Vide  Lambini  Castigationes  in  Lucret. 
lib.  111,  vers.  105G. 

Quando  mors  est,  nos  non  sumus,  Ilanc  esse  vertim 
lectionein  constatex  B.  T.  P.  et  omnibus  Yatic.  et 
ex  Epicuro  ipso  in  epist.  nd  MoBueceum  apiid  Laert. 
non  quse  vulgo  hahetur,  quando  nos  non  sumus,  mor$ 
est, 

Quo  et  nos  jam  non  sumus,  Nullo  paclo  probnri 
posse  hanc  lectionem  arbitror,  quantumviscxhibitnm 
ub  omnibus  tum  mss.  tum  excusis ;  repugnnl  enim 
susceptae  aLactanlio advcrsns Epicurtim  disputationi. 
Nam  si  estlempus  aiiquod,  quo  et  nosjam  noh  sumus^ 
et  mors  nondum  esl,  recte  diclumest  abEpicurO,  qnod 
eo  leuiporc  mors  tiihil  ad  nos,  Sed  contra  osteiidCt*e 
viilt  Luctaittius  id  quod  res  est,  vidcllcct  arliculum 
temt^oris  aiiquem  mCf  quoetnoseumuSfimnHltic^i 


cummoriincipimus,  et  tamen  mors  nondmntst^  M 
est,  iransacia  acpr^terita.  sed  tanturamodo  incbepta^ 
quo  sane  tempore  dolores  et  aerumnas  magnas  infen 
inorienti,  ac  proinde  tiinenda  esi.  Quamoforem  crede 
equidera,  meliquido  jurare  posse  Lactanttiim  acrip* 
sisse,  quo  nos  eiiamnum  sii»HU5,  etc.  tisc  leclio  aptia- 
sime  cum  ad  praecedeniia,  tum  ad  conse^uentia  qua- 
drat;  dicit  enim  :  quasi  vero  transaeta  mors  ftmeaftir, 
quia  jam  sensus  ereptus  est,  ac  non  iffsum  mori  qm 
eentus  eripitur,  Vidcs  de  morte  loqui  Lactantinm, 
non  ut  transaeia  est^  sed  ut  instat,  lunc  scilicei  cuiti 
sensum  eripit.  Si  sensum  eripit ;  ergo  itos  etiamnnm 
sumus.  Ait  etiam  :  idque  ipsum  videtur  mtsmNti  essej 
quod  et  mori  esse  titciptf ,  et  nos  eue  dednimm.  Qtio- 
modo  esse  desinimus ,  si  juxta  priorero  lectione»iy 
nos  jam  non  sumus?  Verum  ehira  vero  ideodest- 
nimus,  quia  Dondum  desivimus  :  sed  etiamnuni 
«umus,  et  mors  nondum  est,  transacta  videlieet,quia 
esse  tantum  incipit«  ac  dolores  inferre :  unde  m^ilo 
sit  timenda,  quod  aiebat  Lactantius,  ^negabat  Epicti- 
rus.  Genuina  ilaque  lectio,  ut  ego  quidem  arbitrOi*, 
infertiir  minima  mutatione^  eopula  sciiicetilli  prono- 
mini  po8lposita,et  dictioni,  ntim,  negatione  subatituli. 
CAPUT  XVIII. 

Ut  Cleanthes,  Qui  sponte  inedia  absumt>tns  est. 
Laert. 

Ut  Chrysippus,  Non  hoc  iu  certum  de  Chrysippo; 
nam  alii  tradunt,  cum  aliquanto  largius  potavissec, 
angustiis  spiritus  fatigatum,  ac  tandein  enectum ;  alii 
vero  prae  nimio  risu  animam  exhalasse.  LSiert. 

Ut  Zeno,  Et  hunc  quoque  non  ultroneaised  ab  aliis 
illatn  niorte  peremptum  asserit  Laerl. 

Ut  Empedocles,  quise  in  ardenlis  jEintBi  eto.  No- 
tum  est  iilud  Horatii  in  Poetic^ : 

Deus  immortalis  haberi 
Dutil  cupit  £mpedoc1es,  ardentem  fervidus  IE\Mn 
Insiiuitj  etc. 

/nsi/uff ,  etc.  Sed  hoc  rabiilosum  esse  ait  Strabo 
lib.  VI,  et  deiilitis  obiiu  aiversa  scriptores  tradidisse 
monet  Laert. 

Cato,  Scilicet  minor,  ut  Senec.  epistola  24,  SoUici" 
fum,  et  in  ejus  Vita  Plutarch. 

Democntus,  Praeter  Lucretium,  Alhenaeus  lib.  ir, 
cap.  3,  Laertius. 

Nam  sicut  in  hanc  vitam  non  nostra^ponle  venimus, 
etc.  DesumpsitLactaiuiusexCiceronein  Somn.  ScU 
pio.  et  I  Tuscul.  Cicero  ex  Piatoue,  initioPhacdon. 

Et  ad  summum  nefas  philosophi  auctoritate  compul' 
sus  est,  At  iion  iilud  docebat  Plato ;  quin  imo  hominem 
sub  Dei  custodia  esse  asserebat,  nec  ei  licere,  nisi 
quando  Deus  volueril,  emigrare,  ut  liqiiet  ex  initio 
Phaedonis.  Animain  q^uidem  a  corpore  separandam 
es^  monebat,  utvidelicet  a  perturbationibuspermO- 
ralis  disciplinaepurgationem,deinde  asensibus,atque 
abipsa  imaginationeperconiemplationis  intentionem 
animasejungeretur,  Quarenonpnilosophi  auctorilate, 
sedsuiinet  insania  philosophi  sensum  haud  perei- 
piente  ad  tanium  facinus  est  compulsus. 

Ambracioies  ilie,  etc.  Cieombrotus  videlicel,  de  quo 
Callimach.  Cic.  i  Tusculaiiar. 

Inepio  ilU  seni,  etc.  Pythagorae  scilicet,  de  qtio 
Laertius,  Philostrat.  iib.  vui  de  Vita  Apoiioh.,  Gell. 
IV,  cap.  ii.  Atque  hicobserva,  quomodo  irrideat 
dogma  de  animabus  ante  corpora  conditis,  quod  ijitsi 
Laciantio  quidatn  affinxerunt. 

CAPOTXIX. 

Gratulemurque»  Locus  hic  excidit  e  libris  illia  de 
Leeibus. 

Inepta  iUa  seyttentia.  Euripidis  et  aliorum.  Versus 
quidem  Euripidis  de  Grsecis  scriploribus  profert 
Stoliaeus ,  et  Theodorus  Canlerus  Variar.  I^tion. 
iib.  n,  cap.  ii,  atqoe  item  Arislophanis.  Platonts 
verbn  sunl  in  Gorgia  :  Verumtamen  et  <//a,  quam  tu 
dkis  ,  qravit  est  vita  ;  neque  admirarer,  si  ea  de  re 
verum'mrlpidi$dictm-rtttii$novitutrum  vivere  qui* 


Sfil 


JOSEPHI  ISiEI  NOTit; 


95it 


deni  mori  sil,  mori  nuliun  vivere?  eic,  (licoro 
nio  Scii)ioii.  :  Immo  vero,  iii(|iiil ,  ii  vivunl  ,  qui  e 
corporum  vincuiis  lamiunm  c  cnrcere  evolaverunt ;  vcS" 
Iru  vero  ,  quce  diciiur  vila  ,  mors  esl;  ci  priiiia  Tuscul. 
paulo  post  mediuiii  :  Nam  lia'c  quidem  vila  mors  esl , 
quam  lamentari  possem  ,  si  liberel. 

Quamprimum  mori,  lanquum  ex  incendio  effugere 
violenliam  forlunce.  Placcl  h^uc  lcctlo  Andre:i:  Pairi* 
lio  in  Annoiai.  ad  Ciccr.  Fragiiicntn.  Velusli  uiiquot 
libri ,  et  Franciscus  Pelrnrc.  i  Senilium  ,  cpist.  ad 
Jo.  Roccntium  ,  quamprimuni  tanquam  ex  incendio 
effugere  forlunce.  Sex  Yaticani ,  quorum  lcctionem 
sequiiur  Sigonius  in  Schol.  ad  Cic.  Fragm.  :  Quam- 
primum  mori ,  el  lanquam  ex  incendio  e/fugere  violen- 
tiam  fortunaf.  Alii  4  Yaiicani ,  quamprimum  laii- 
quam  ex  incendio  effugere  vioienliam  fortuna*, 

Non  venll  in  meniem  Ptaloni ,  Alcibiadem  quoque 
el  Critiam  ,  ctc.  Ihcccx  Xenophontc  sumpia  videnlur 
1  Memorah.  Socrat.  qui  lesialiir,  accnsalores  Socra- 
tis  ctiam  id  ad  capiia  accusationum  adjecisse  ,  quod 
Crilias  et  Alcibiades  ,  cuin  Socrntem  audivissent , 
niullis  inconimodis  civitatom  affecissent :  quum  ca- 
lumniam  ibi  laic  rerniat  Xcnophon.  At  Isocraies  in 
Bulsirid.  ncgal ,  Alcibiadein  unquain  discipulum 
Socr.  fuisse. 

CAPUT  XX. 

Nimirum  id  sensii ,  quod  loeutus  esl ,  religioni  mi- 
uime  serviendum.  In  Socrntcin  calumniain  intendit ; 
nani  quenindmodum  sit  dictnni  ejiis  intclligcndum  , 
declarat  Xcnophon  iii  Memorabilibus.  Cxicrnm  ec- 
quis  nnquani  oihoicoruni  de  superis ,  de  divina  pro- 
videntia  ,  de  religione  mngis  pie  disseruil,  quam  So- 
'  crates  apud  ipsum  Xeiiophontein  cum  Euihydemo 
dispulans  iniiio  iv  Memorab.  et  sa:pius  apud  Plato- 
neni  ? 

Idempercanem  ci  anserem  dejerabat.  Ul  sxpc  legi- 
lur  apud  Platoncin  ,  cl  mcmorat  Alhenxus  lib.  ix  , 
cap.  20.  Exprobrnt  Socrati  Terluilianus ,   cap.  ii 


in  Som-  A  nebit  imbres  ,  etc.  I.iviiis  :  Romano  belio  Fortum 
Alexandrum  Magnum  abstinuil.  Fiorent.  oditio  siqui- 
dem  nihil  fuerii ,  quo  nbslinealur,  etc.  Bon.  siquidem 
nullus  fuerit  ,  quo  abslineal  alieno.  Sed  prior  elocutio, 
qnaiii  probavinins,  quanio  recondilior  et  ininus  trita  , 
tanio  prorecio  elegantior. 

Geniales  toros.  lia  reposui,  sicut  in  nonnullis  Va- 
tic.  inveiii ,  et  sicut  olim  legendum  monuit  Petrus 
Fabrius  iiSemestr.  c.  i,  et  Joannes  Meursius  in  iv 
Criiic.  Ariiobian.  cap.  10 ,  a1.  genitale$  lorot. 

In  orbe  terra!.  Iland  saiis  inielligo,  quibusnani 
prreceptis  rlieioricis  innixus  summus  rhetor  Lactan- 
tiiis  hic ,  el  iib.  ii ,  cap.  14,  et  lib.  iv ,  cap.  i  ,  14  el 
24 ,  et  alibi  sxpe  orbem  (err^  dixerit ,  qui  terram  or- 
bicularis  e.-se  figurx  pernegat  infra  cap.  24. 

CAPUT  XXIII. 

Si  donasset.  Et  quidem  donaMgpatriae  scribit  Val. 
Max.  lib.  viii,cap.  de  Stud.  et  indust.  Lact.intiu8 
secutus  est  Cicer.  v  de  Finib.  et  Senec.  de  Divin. 
Provid.  ad  fln.,  Philonem  de  Vil.  contemplativ.  sub 
initium. 

Qmd  ille,  qui  patrimonium  in  nummos  redactum 
effudit  in  mare  ?  Cratetem  Thebanum  pbilosophuni 
intclligit,  secuius  in  historia  Philostratum  in  Vil. 
Apoll.  qui  eo  modo  ad  pauperiem  illum  devenisse 
scribit ,  sicut  et  Suidns  in  Anaxngora.  At  Demetrius 
Magn.  apud  Laert.  iii  Crat.  et  idem  Suidas  in  Crales 
Asconido! ,  aiunt ,  ipsuin  omneni  snbstanliam  in  |>e- 
cunia  rcdaciam  apud  Irapezitam  deposuisse  ea  lege, 
ul  si  (ilii  idiolsc  esscnt ,  iliis  eam  restitiieret ,  siu  au- 
tein  philosophi ,  illam  indigentibus  distribuerel ,  ra- 
tus  videlicet ,  phiiosophis  nihil  defulurum. 

Zenonis  aulem  paria  peccola  quis  probat  ?  Probat 
Cicero  in  Paradoxis  ,  et  Cato  apud  eumdem  in  Orat. 
pro  Muren.  et  in  Pin.  iv  dcFinib. 

Quod  esi  nb  omnibus  semper  irritum.  Irrisum  qui- 
dem  a  tolo  Senaiu  tradit.  Plui.  in  comparat.  Dcinos- 
theii.  cum  Cicer.  dum  idem  ipse  Cicero  illiid  Zenonis 


B' 


Apoiogcl..  quod  non  modo  canem  in  Deum  contume^  g  ^      ^j^  ^^^^^^^  ^j^yg^,,,       J  ^^,^ra  Caloncm  velli- 

It/tti»        ma/1    aitn%ti  /vtitfni        dti  nti/»rMiw»3  Hotoifnrol       At    Annl.  "  ^ 


liam ,  sed  etinm  ovem  ,  et  quercum  dejeraret.  Al  Apol- 
jonins  ca  dc  recum  Th.^spionc  dissercns  npnd  Philos- 
tral.  lib.  vi ,  de  vit.  Apoll.  ait ,  per  ea  jurarc  solitum 
Socratein ,  iioii  (|uod  dcos  putnrct ,  sed  ne  pcr  deos 
jurarel ;  et  Sniicius  qiioque  Augusliiius  benignc  ea 
Socraiis  juraincnia  iiitcrprctalur  lib.  de  Vera  reli- 
gione  cap.  20. 

Uecuperaiorem,  lia  leg.  ul  in  Ald.  quamvis  B.  T. 
P.  Floreot.  hnbcaiit,  receplorem.  Ait  iroiiicc ,  ti- 
inuis.se  Socrnlcin  ,  nejiidicio  rccuperatorio  convcnlus 
ab  iflsculapio  npudjtidicrin  Uhndainantum  recupera- 
torem  ob  sibi  voluni  p:  liluin  ,  dainnnrctur  iii  causa. 
/JtfCMperaforcs  vocnhnniur  judiccs,  iil  scribit  Thco- 
phihis  iii  §  t^adcm,  Insiit.  quib.  ex  caus.  man.  iioii 
fic.  quia  pcr  eos  unusquisque  debilum  recipiebat. 
Mnlnisscm  recuperabat ,  ut  elymologiai  inservisset , 
qunin  airerebat.  De  Recuperatoribus  mentio  est  npud 
Cic.  II  de  Invcntion.  et  in  Orat.  pro  leg.  Manil.  ad 
iin.  Suetoii.  in  Ycspasian.  cap.  3 ,  Pliii.  epist. 
penult.  lib.  iii. 

CAPUT  XXI. 

In  cequiiale  consisiere.  iEquitas  hicnonestc7ri(ixsi«, 
sed  (o-oTr,c ,  nempe  sequalitas. 

Blairimonia  quoque  ,  inquit ,  communia  esse  debe- 
bunt.  Contra  Platonem  scribit  et  Aristotelcs  ii  Poli- 
lic,  scd  euin  dcclarat  Bessario  cardinalis  lib.  iv  ad- 
versus  calumniatoremPlalon.  cap.  3. 

Civitas  concors  erit ,  etc.  Non  ha?c  ad  vcrbum  lia- 
liet  Plaio  :  sed  sentenlia  passim  clicilur  e  quinto  de 
Repub. 

CAPUT  XXII. 

Siquidem  nihil  fuerit ,  quod  abstineatur  ,  alienum. 
Ilanc  lcciioncm  rctinent  quamplurimi  exctisi  et  mss. 
ct  oplima  e&t,  qiiidquid  dicat  Thomasius  ;  nam  rec- 
tissime  dicimus,  rcm  aliquam  abstineri,  quasi  pro- 
cul  icneri  ac  prghibQri,  Lacu  lib.  \ii|  cap.  17,  aUti" 


caret. 

Ad  conspectum  allerius  hominis  efferarelur.  SicAld. 
etFIoreni.,  Peii.ct  multi  alii  mss.  aana  lectione  iio- 
lui  discederc ,  licctTIiom.  cum  B.  et  T.  legat.  a  cofit- 
pectu  alterius  hominis  auferretur.  Loquitur  enini 
Lactaniius  contra  Zcnonem ,  qui  niisericordia!  affec- 
tum  amovebat  ab  homine  :  atqui  miseraiione  sublata, 
ncccsse  esset ,  hominis  affectum  efferari.  Si  autem 
homo,  inqiiit  Laclantius  ,  efferaretiir  more  solivago- 
rum  aiiimnntium  ,  socielas  tollerctur. 

Qui  nigram  dixit  esse  uivem.  Annxagoram  innuil, 
nt  iiir.  lib.  V,  cap.  3,  de  quo  id  tradit  Galeii.  ii  de 
Vinui.  simpi.  mcdicanicnt.  llluin  auicm  simsu  indi- 
gere  aiebat  Arist.  i  Topicor.  in  rin.  cap.  9. 

Ilicest  ille  etc.  Contra.qiicm  disseruii  sup.  c.  9. 

Inlra  concavum  lunas  sinum  esse  aliam  (erram.  llot*. 
prseier  Xcnophanem ,  ut  apud  Ciceronem  in  Lucull. 
sensisse  etiaiu  vidclur  Pvthagoras ,  qui  in  luna  et 
|x  ahis  sideribus  quatuor  elcmenia,  montes,  vallcs, 
^  stirpes  quoque ,  et  quas  apud  nos  sunt  omnia  esse 
docebat.  Mvstice  tainen  hxc  ab  illis  dicebantur,  iii 
inonct  Jamblic.  de  symbol.  Pythagor.  ct  rerert  S. 
Thom.  iii  II  Aristolelis  de  Coel.  tex.  com.  49.  ad 
fln.  :  Quia  videlicet  formm  effecluum  sunt  quodammodo 
in  suis  causis  :  corpora  autem  ccelestia  sunt  cansos  iu- 
feriorum  corporum^  etc. 

Fuisse  Seneca  inler  Sloicos  ait,  quif  ctc.  De  boc  ni* 
hil  legiapudSenecam. 

CAPUT  XXIV. 

Quid  illi ,  qui  esse  contrarios  vestigii»  nostrit  anti- 
'  podas  puiant  ?  De  quibiis  Cicero  in  Lucull.  Lactan- 
lius  qnidem  multa  hoc  capiic  asserit  parndoxa  ,  quo 
nomine  a  nonnullis  exsibilntur.  Cgo  licet  illum  a 
vero  deflexisse  rat«:ar,  cuin  tamcn  gravl&siinos  lio* 
niaes  8tc  ^apienUi^imos  babuerii,  ut  nuucosiemlain. 


955 


IN  TERTIUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


9U 


suarum  opinioimm  vel  auctores ,  vel  seetatores  ,  nx 
illos  magts  exsibilandos  putem  ,  qni  virum  insignem 
tam  temere  exsibilandum  putarint.  Principio  nuUos 
esse  censel  anlipodas,  id  quod  asserucre  etiam 
Eratkostcnes ,  Polyb.,  Strabo,  Tzelzes  in  Ghiliad. 
Lucret.  lib.  i  ad  (in.  Asseritur  et  hxc  posiiio  apud 
Plularcb.  in  Dial.  defac.  in  or.  Lun.  ex  nosiratibus 
idem  puiaverunt  S.  August.  lib.  xvi  de  Civ.  Dei , 
cap.  9,  Nicol.  de  Lyra  super  Genes.  in  principio  ,  et 
deinde  quicumqne  sph.vricam  terram  esse  pernega- 
runt ,  de  qiiibus  paulo  inf.  Veram  lamen  senlentiam 
de  antipodibus  hnic  adversam  probat  Macrob.  lib.  i 
in  Somn.  Scip.  ubi  Lactantii  rationes  everlit  cap.  5, 
Plin.  11  Hist.  cap.  65 ,  Martian.  Gapell.  in  princ. 
lib.  VI ,  Cleomed.  in  ii  Meteor.  c.  2>  Manil.  i  As- 
irononi. ,  S.  August.  sibi  conlrarius  ii  super  Genes. 
ad  litt.  cap.  9,  Possidonius  quoque  philosophus,  Pa- 
nxtii  disciputus ,  atque  Avicenna  ejusdem  olim  fuisse 
senlentix  perhibentur ;  nec  amplins  ulla  hisce  qui- 
deni  lcmporibus  ea  de  re  haberi  dubilatio  potest , 
quibus  pr.Tclarissimi  illius  Herois  Liguris,  noslrae 
llalij^  decoris ,  solis  nemuli ,  Cbrislophori  Golumbi 
ingenio  ac  virtute  alterius  hemispbaerii  quondam  in- 
cogniiae  genies  comperlai  jam  sunt  ac  pcnilus  ex- 
ploratse. 

Horlos  pen$UeSj  elc.  Plin.,  I.  xxxvi,  c.  14. 

Et  ex  motu  siderum  opinati  sunt  ccelum  volvi,  Goe- 
lum  volvi  negal  Laclnmius,  sed  et  cum  eo  philosophi, 
quos  supra  recensui,  c.  5,  not.  ult.,  col.  554  ac 
SS.  Pairum  et  dociorum  plurimi  :  Jusiin.  roarlyr  re- 
spondcns  ad  qua^si.  95  0ilhod.;  Chrys.,  homil.  G 
et  45  superGen.,  et  1*2  ad  pop.  Antiocli.;  Cxsarius 
in  lin.  1  Dialog. ;  Elias  ^etensis  ad  Oralioncm  7 
Nazianz.;  Isidor.,  Etymol.  I.  iii,  c.  i9;  Scverianus 
item  et  Acacius,  qui  mundum  semisphocriuin,  coe- 
lumque  iminotUm  extensum  sicut  tnbernaculnm,  ct 
fornicem  seucameram  putnvenmt;  Junil.  in  Hexae- 
mer.,  Ricbard.  ii  Excepiipn.,  Diodor.  ei  Procop.  iii 
comment.  ad  Gencs.  Philersirius  hanc  opinionein  sa- 
cris  Scripturis  consonain,  conlrariam  auteni  absonam, 
et  pagan»  potius  vanilali,  qiiain  chrisliaiuu  vorilati 
consentientoni  scribil  in  libro  dc  Il:eresibus  ;  ct  S. 
Aiigust.  11  dc  Genes.  ad  Hiler.  c.  10,  defendi  cain 
posse  puiat.  Keprobala  tainen  esl  a  plcriscitic,  tum 
pbilosophis,  tum  malbcmalicis,  ut  vidore  est  pro- 
priis  locis,  prxscnini  apud  Arislol.  ii  Coel  ,  tcx.  ^5 
ct  seqq. 

Hanc  igilur  coeli  rotundiiatem.  Coeliini  roinndiim 
esse  negavilnon  solumLaclaMlius,  sed  eliain  Jiisiin. 
marlyr  respoiidcns  ad  qu^nsi.  r)9  et  150  Orili()d«*.\., 
BasiL,  homii.  1  stiper  Gencs.  ,  Cbrysosl.  Iiomil. 
14  et  27,  snper  Episi.  PjMili  ad  llebr.,  elbomiI.2,de 
incomprehensib.  Dei  naUira,  Ainbr.  1.  i  in  Hoxae- 
mer. ,  Theopbyhicl.  alque  Theodoret.  super  cap. 
viii  Epist.  ad  Ha^br.  ,  Gaisarius  et  Procop.  ubi 
supra,  Hainio,  Severianuset  Acacins.Iiem  Primtsius 
in  Epistolam  ad  H:ebr.,Euthymius  in  psai.ciii.Elias 
Crctcnsis  ubi  supra  ,  liacc  habel :  Non  esse  coelum 
spliasricum,  sive  gtotfosum,  scd  habere  figuram  globo 
dimidio  coiisimilem,  et  immolum  esse  tradidit  Esaias, 
cum  aii :  Qui  coelum  instar  cameros  statuit ;  item,  qui 
ccelum  fixit :  cujusmodi  alia  multa  tum  de  exlensione 
coeli  ad  formam  tabernaculi ,  tum  de  ejnsdem  firma 
collocatione  apud  eumdem  reperiunlur,  Davides  etiam 
cosli  e.xlremitalum  mcminit,  atque  etiam  ipse  Christns 
in  Evangeliis.  Neque  vero  vel  forma  camerce  similis,  vd 
exlremitates  in  sphcera,  sive  globo  iocum  habenl,  qui  ab 
omni  parle  in  orbem  fertur  ;  nec  item  vel  institntiOf 
vel  concretiOf  vel  hujusmodi  motus  alii  :  quo  fit^  ut 
omnes  prope  divinarum  rerum  periti  patres^  rejecta 
spha^ica,  sive  giobosa  figuracoeli,  et  circulari  ejus 
wotUf  lamquam  figmento  Grcecorum^  et  a  raiiocinnndo 
profecto,  vatum  verba,  tamqnam  divinitus  inspirata 
secuti  sint,  Goniraria  vera  est,  ab  oinnibus  philoso- 
phis  atque  asironomis  probata,  coelum  videlicct  esse 
rotuiiduni ;  idque  deinonsiral  Ptolonixus  iiovciu  ra- 
iiombiis  III,  c.  1, 1.  edil.  irngniv,  Avist.  ii  Cai.  tcxi 


A  22  et  seqq.  Sancti  Patres  idem  asseruere  :  Nazianz. 
Orat.  4,  adversus  Julian.  in  oration.  2  de  Theolog., 
in  Orat.  in  Sanctum  Baptisma;  Ghrysost.  homil.  in 
psalm.  cwiii;  S.  August.,  super  Gen.  ad  litt.  lib.  i, 
c.  10,  et  I.  II,  c.  9  ;  Beda  de  sex  dier.  Orat.  et  in 
qusst.  in  Genes.  Magis  quoque  consonum  Sacris  lit- 
teris  videlur.  Initio  Ecclesiastx  :  Oritursol^et  occidit^ 
et  ad  locum  suum  revertitur,  ibique  renascens  gyrat  per 
meridiemf  et  /lectitur  ad  aquilonem  :  lustrans  universa 
in  circuitu  pergit  spirituSt  et  in  circulos  suos  rever- 
titur.  Quo  in  loco  vid.  est  S.  Hieronymus.  Item  xxiv 
Eccl.  :  Gyrum  coeli  circuivi  sola,  eic.  Grxce  signifi- 
cantius  et  proprius,  sxjxXwcra,  circumduxi ,  rotun- 
davi,  conglobavi.  Joh.,  ix  :  Sub  quo  curvantur,  qui 
portant  orbem.  Proverb.  viii  :  Quando  certa  lege  et 
gyro  vallabat  Abyssos,  Ad  locn  Davidis,  ps.  ciii,  et 
isai.  XL,  ubi  diciiur  coelum  a  Dco  sicut  labernacu- 
lum,  vel  camcram,  vel  pellem  extensum,  respondet 
S.  Augustinus  d.  cap.  9,  lib.  ii ,  super  Genes.  ad 

^  litteram. 

**  Etiam  ipsam  terram  globo  simitem,  Sed  et  Plato  in 
Timneo  non  sphsericam  figuram  terrae,  sed  cubum 
attribuit ;  sph.^ericam  tamen  fere  oinnes  altribuunt. 
Vid.  Strabon.,  I.  i ;  Plin.,  I.  ii,  c.  64  ;  Martian.  Ca- 
pell.,  1.  VI ;  Pulcherrima  Ovidii  carmina  sunt,vi 
rastor. :  Terra  pilm  similis,  elc.  SacrajquoqneLitteroe 
ostenduni  eam  globo  similem,  cum  toiies  orbem 
terrx  noniinant ;  vox  enim  illa,  orbis,  vel  Laclantio 
ipso  declaraiile  c.  8,  I.  deOpific.  Dei,  nonnisi  rotun- 
dilaiem  signilicat.  Esai.  xl  :  Qui  sedet  super  gyrum 
terroe ;  vci  secundum  hebraicam  lectionem  :  Qui 
sedet  super  globum  terrce.  Quid  qiiod  el  ipse  Lactan- 
tius  soepe  ac  sa^pius  orbein  lerrx  nominat,  ut  paulo 
supra  notavimus;  et  lib.  de  Opific.  Dei,  c.  8,  faletur, 
omnem  rolundiiatem  perfeciae  raiionis  esse,  atque 
figurx'.  Ntiin  igitur  inundum  iniperfecta  nliqiia  forma, 
atqiie  tigura  ,  an  potius  omnium  perfectissima  a 
suinmoopince  decuii?oinnium  itaquephilosophorum, 
astronomorum  ,  cosmographornm  senteniia  est,  ler- 

C  ram  ,  coeliiin  ,  munduni  denique  spbairicum  esse, 
quibus  ci  iheologi  consentiunt  in  2  Scnt.  distincl. 
14,  ubi  prxsertim  S.  Bonaven.,  nrticul.  2,  quxsl.  1 ; 
Durand.  quaest.  4  ;  S.  Alexander  Alens.  ii  |>.,  quxst. 
.^0,  inenit).  G,  ariic.  5,  qui  figuraiu  hanc  illi  inaxime 
convenire  ralioiie  simpliciialis,  capacitatis,  perfe- 
ctiunis,   nobilitalis  luculcnter  osiendunt. 

CAPUT  XXV. 

Mysterium  ejus  barba  tantum  celebratur,  et  pallio. 
Quia  illi,  qiii  philosopliiam,  inquit,  profitentur,  nihii 
philosophi  liaberc  videnlur,  pra^ter  profundam  bar- 
bnm  et  pallium  ;  qiiod  in  proverbium  transiit.  barba 
tcnus  .(«npieiilcs,  de  quo  aucior  Adagiorum.  Sic  in- 
fra  ,  lib.  de  Ira  Dei,  cap.  22  :  Sapientiam,  inquil, 
capiltis  et  habitii  jactant.  Nam  olim  philosophiam  pro- 
fiioiiles  promissum  capilliim,  et  barbain  habebani,  el 
pallio  ainiciebantur.  Lepidain  de  hoc  faceiiam  iiar- 
rai  Gell.,I.  ix,c.  2. 
|.  Phcedonem.  Quein  a  captivitate  redemptum  fuisse 
^  nolat  Lacrlius  in  Socraie  ei  Ph»don.  Ita  ergo  le- 
gendum,  non  ut  corrupie  est  in  nliciuibus  cxcmpla- 
ribus,  Protagoram,  vel  Pylhugoram, 

Cebetem  tradunt.  Ila  Gcll.,  I.  ii,  c.  18,  Macrob.  i 
Saiiirn.,  c.  11.  At  Laertius,  an  ab  Alcibiade  vel  Cri- 
tone  redemptus  fuerit,  monento  Socrate,  non  sntis 
perspicue  tradit  in  Ph%don.  A  Crilone  tamen  postea 
scribil  in  Socrato. 

Platonem  ac  Diogenem,  Vid.  Senec  epist.  47,  Lf- 
benta- ;  Gell.  et  Macrob.  ubi  supra,LaerliusinPlaton. 

Sed  hisservitus  evenerat ;  sunt  enim  capti.  Et  Phado 
quoque  non  servus  fuit,  ut  opinari  videtur  Laclan- 
tius  :  sed  ei  servitus  advcnerat,  si  Laertio  as^seiitimur, 
qui  nobili  fnniilia  naiiim  cum  patria  capliim  fuissc 
scribil.  Laclnniio  lamen  assentiuntur  Gell.  cl  Ma- 
crob.  ubi  siipra. 

Awriim  appendcre  debuit.  Pulo  ad  illud  Ilomeri  nl- 
lusissc  iniiio  xxiv  Iliad.  ubi  Priamura  aurum  up- 


955 


JQSEPHI  ISi£I  mTM 


956 


pendentem  facH  pro  rcdimendo  al)  'Acbiile  neciorls  A  ^ophos  accusant,  qui  exi$timaviueni  phibiopUiam  tuU 
cada vef  e  t  ingeniis  es$e  perfeelam,  ail,  eos aul slMtsimo$f  aui  glo  • 


CAPUT  XXVII. 

Qum  sue  a  a^.  L4icret.«  quas  cMput  u  ceHi,  elc. 
Cum  res  non  vestigabiles,  lU  Tedisii  codiees  mss, 
vilio&e  unpressl*  cum  res  non  iHvestigabiUs. 

CAPUT  xxvm. 

Fj  manumioUo.  Iia  B.T.  P.  quam  leclionftM  agno-t 
vii  Peirarcli.  viii  Senil.,  epifit.  4,  proiMivil  Patrit. 
nd  ric.  Fragmenia.  Al.,  ex  manumtoUo. 

AristoteleSf  inquit  Cicero,  veteres  phiiosopkos,  etc. 
Cic.  ifi  Tuscul.  fiic  habet  :  Aristoteles  veieres  phiio^ 


riosissimos  fuisu  :  sed  se  videre^  etc. 
CAPUT  XXIX. 

Quod  muUa ,  inquit  idem  Cicero,  iHidat  inopi' 
nala  nobts,  etc.  Cicero,  quod  efficiat  muUa  imprmsiso 
hmc,  nec  opinata  nobis,  elc. 

Iddrco  inini  in  primordiit  trantgreaionit  non  tto* 
Um  ad  pcenani  detrusus  a  Deo  est^  etc.  Non  nefffil 
pcena  easentiali  nunc  aflici  diabolum,  quod  sapra 
docui,  I.  II,  c.  i^,  sed  loquiiiir  de  poena  detrusionis, 
qua  nunc  enm  affici  iiei^ai,  ui  ex  textu  liquet.  Do- 
ctorum  sententias  attuii  d.  c.  15.  Vid.  ei  inf.,  I.  tii, 
cap.  2G. 


LIBER  QUARTUS, 


CAPUT  PRIMDM.  B 

Cogitanti  mihi,  et  cum  animo  meo  saspe  reputanti, 
elc.  Al.,  Cogitanti  miAt,  Constnntine  imperator^  etcum 
animo,  elc.  Sed  in  B.  T.  in  edilione  Florent.  et  iiii- 
quolaliis  non  leguntur  illa,  Constaniine  imperator. 

CAPUT  n. 

Ad  Judmot  tamen  non  aecesserint,  Nc^Gio  an  ad 
Judaeos  :  sed  in  iEgyptum  qnidem  profecti,  ut  fpse 
faletur  Lactantius ,  ibi  nonnihil  doctrinu!  Mojsis 
hauserunt;  ut  ait  Justin.  martyr  in  Admonitor.  Genti 
et  nonnuila  Jiidaeorum,  qui  in  yEsypto  nianserant^ 
arcana  cognovenmt,  adeo  nt  de  Platone  ipso  af- 
firmel  Numcnius,  illum  Moysen  esse  Atiice  disse* 
rentem ;  qtia  de  re  multa  Euseb.,  lib.  ii  Praeparat.  | 
Theodoret.  inilio  ideCurat.  afTect.  Graecar. 

Sed  aversos  esse  nrbitror  divinn  providentia^  ne  scire 
possent  veritatem..  Non  quia  Deus  averteril  eos :  scd 
quia  libero  eorum  arbilrio  eos  avcrti  permiseril ; 
qutne  permissio  Dei  cum  sit  ab  ipso  volita  positivo  aclu, 
ul  docent  thcologi,  ideo  sa'pe  non  solum  a  Patrihus,  C 
sed  etasacris  Liileris  interdum  Dei  permissio appel- 
l:iri  solet  actio  Dei,  ut  quia  liomincm  obdurari,  e\- 
c^ecari,  averti  permillit,  ohdurare  cum,  excaocare, 
avertere  dicilur.  Quod  ialius  dcclarubu  inf.  c.  iO. 
CAPUT  III. 

Quiaritus  ejus  in  manu  et  digitis  es^ctc.  Quod  hicdi- 
ciliir,similcque  videtiir  a.'nigmati,  declaravi  l.i,c.  20. 

El  filius  manumittitur  tnnqmm  servns,  ctc.  Liccl 
emancipare  propric  de  liberis  dicalur,  manumittere  de 
scrvis,  tnnien  ct  hoc  quoquc  intcrdum  dc  libcris  dict- 
tur,  siquidein  nil  aliud  manumittere  esl^  quamemanu 
id  cst,  potestalc  dimitlere,  §  Prxtcrea,  Instit.  qui- 
hus  inodis  jus  patria^  potestatis  solvatur  :  ita  uiitur 
ln)C  verbo  jurisconsulius  in  icg.  ii  D.  de  Oltic.  Pro- 
coiis.,  ieg.  28  D.  de  Adoption.,  Icg.  107  D.  de  Verb. 
ohlig.,  et  tit.  Sia  pnrenl.  qiiis  maii.  fiicr. 

Et  scrvus  liberalus  patroni  nomen  accipit,  Excmplo 
suiil  M.  TuII.  Cicoronis  liherti  diio,  qiionim  aller  M. 
Tiili.  Tiro,  alierM.  Tull.  Laurea  dlclus  csl;  cl  Li-  j) 
viiis  Andionicus  poela,  quem  a  M.  Livio  Salinalore, 
ciijiis  lilios  erudiverni,  lihenalc  donatum  tradit  Cu- 
sch.  in  Chronic.  Yid.  Polilian.  Misccllan.  cap.  31. 

CAPUT  IV. 

Filiis  abdicatis,  MoseralGrxcorum,  ut  liberi  qui 
voluniati  patcrna!  ac  honesiis  moribus  lenncitcrrepu- 
gnnrent,  a  pnreiilihus  ahtticarentur,  prohaUi  upud 
jiidiccin  nhdicalionis  causa.  Apud  Lucianum  elQuin- 
lilianum  in  Declainalionihus  legunlur  abdicaiionis 
causx.  Ahdicalus  aulcin  carebal  aliinenlis  cl  oinni 
ope  a  patre  in  vila,  ei  post  mortem  successione  iii 
bonis.  De  ahdicationc  uicnlio  apud  Arisl.  in  fine  oc- 
tivi  Elhic.  Senec,  lib.  ni  Conlrovers.  ilic  inos  non 
cst  permissus  ad  floinaiios  irunbire,  ni  iii  leg.  Abdico' 
cafio,  Cod.  de  Paicrn.  potestaie,  quam  declarat  ci 
rcsliluil  Alcini.,  ii  Dispuncl.  cap.  28. 

CAl>UT  V. 

Septingcntis  ferc  nnnis,  Excusi  plcriqne ,  nongentlt 


fere  annis ,  vel  nongentos  fere  annos.  Duo  Vatic.  noit- 
gentos  fere  annos.  Septem  alii  ex  eisdem  Vatic.  up- 
tingentis  fere  annis,  vcl  sepiingentos  fere  annot.  Unus 
eoriiin  denique  in  textu  cuin  liabeat  non^efiiof,  ad 
oram  pagina:  scriptum  habet,  alias  septingentos* 
Qiiare  hu^c  lcctio  de  septingentis  annis  in  mss.  quidem 
excmplaribus  videlurcrebrior;  saltem  prorecto  minus 
hahet  erroris.  Neqiie  cnim  inficiari  possumus,  utram- 
cumque  lectionem  sequarc,  lapsum  fuisse  LacUntiuin; 
quandoquidcm  liccl  chroiiologi  mire  varient,  ct  ipse- 
mel  Ensebius  in  Clironic.  el  de  Proeparat.  lib.  x,  cap. 
5,  constat  lamen  non  amplius,  quam  quadringentis 
circiler  annis  Moysen  exlitisse  ante  Tr^januni  exci- 
dium  :  quod  si  lcgas  nongentis  fere  annis^  major  fue- 
ril  tapsus,  et  secutiis  fiicril  Laciantius  Porphyrii  im- 
pii  supputationein,  quam  casligal  Euseb.  in  pra^fa- 
tione  Lhron.  Caeterum  monendfus  est  iector,  ne  Lac- 
tantium  aul  alium  quemquam  Scriptorem  nimis  in- 
cusct,  sicubi  in  ratione  temporum  ineunda  lapsus 
fortassc  rcpcrialur  :  sed  potius  venia  atque  excusa- 
tione  dignum  putet.  Sunl  enim  historix  atque  cbro- 
iiograpliix  de  tam  ionginqui  temporis  rebus  tot  ac 
tanlis  tenehris  cii-cumfus;!!,  tanta  eslopinionum  va- 
rieias,  tot  lihrariorum  errata,  praesertini  in  notis  nu- 
mcrorum,  ul  vel  ah  erudilissimis,  solerlissimis,  nic- 
moriosissimis  viris  nusquam  proclivius  ,  quain  in 
chronographia  pcccetiir.  Videndus  autem  est  praeter 
Eusehium  Cyrillus,  qui  lih.  i  cont.  Julian.  scribit, 
profligaiam  Trojam  posl  Moyscn  annis  410,  Eutrop. 
I,  Bed.  dcRation.  lemp.  lib.  ii,  Yives  ad  r^p,  8  lib. 
xviii  DeCivit.  Dci. 

Successorem  habnit  Jesum.  Ut  ex  fin.  lib.  Deuteron. 
constat.  Pro  Jesunit  quod  estin  B.  T.  P.  et  apud  ip- 
sum  Laclaniiiim  inf.  hoc  lib.  cap.  ii  et  17^  vulgo 
\eg\iurJosuem;  et  sane  quem  Hehraei  WTP  nominanl 
iliuiii  el  Josuem  et  Jesum  interpretes  appellant.  Je- 
sus  recte  diciiur  ab  apostolis  ipsis  et  a  septnaginia 
Inlerpreiihus,  quia  non  soluin  rebusgestis,  sed  etiam 
nomine  ipso  Jcsuin  Christum  Dominum  nostrum  prat- 
(iguravit,  ul  et  ipse  Lact.  ait  inf.  cap.  17. 

Qui  septem  et  viginti  annis  ienuit  prineipatum.  Itl 
quoque  Eusch.  in  Chronic,  S.  August.  xviii  Civit. 
cap.  10,  Sever.  Sulp.,  Isidor.,  Carion.  At  Josephus  t 
Antiquit.  cap.  4,  scrihit  annos  25,  quem  sec^uuniar 
Ilermann  in  Chron.  et  auctor  Chronic.  Sacri ;  sep- 
tcmdecim  vero  Beda,  Joannes  Lucid.etalH  nonnQlli. 
Exinde  sub  judicibus  fuerunt  per  annot  ireeentot 
septuaginta.  Ut  quamproxime  ad  verum  accedere 
Laciantii  summam  possis  agnoscere,  priino  obsenri, 
qiiod  e  nuinero  jiidicum,  quos  praefulsse  popalo  lol 
annis  ipse  arbilraiur^  excludit  Moyscn,  ei  Josuem, 
ut  illa  dictio,  exinde,  manifeste  ostendii.  Secuiidtf 
attcndendum  est,  eos  in  hnc  summa  comprebendl 
dunlaxni  annos,  qnibus  populus  sub  ipsismel  Jodid- 
bus  fuit,  suhduclis  e.l  minime  compiitatis  annis  in- 
terregnorum,  quibus  fuitsub  regibus  alienigenis,  de 
quibusJudicumcap.  111,  iv,vi,  X,  xiii.  Ergo  doode- 
cim  judices,  qui  post  Moysen  ei  Josuero  pofNilo  pni* 


957 


IN  QUARTUM  UB.  DIVIN,  INSTlt. 


d58 


raernni,  et  de  quibus  liistoria  libri  Judicuni  jn  gacro  A  last.  Lyraa.,  Chartus.  ei  e^teri  super   eumdem  lo- 
volumine  contexitur,  annis  docenlis  et  nonaginta  no«     cuio  Acluum  Aposlolorum. 


vem  pra^fuerunt,  ut  ex  Sacris  ipsis  litteris,  et  omiil 
bus  uiianimiter  chronoffraphis  atque  historicis  tradi- 
tur.  Vid.  Hermann.  in  Chronic.  in  Samsone»  et  Ma- 
eister  historiaR  Scholastic.  in  lib.  Judic.  cap.  xx,  in 
un.  Jam  duodecim  illis  judicibus  Hell  ac  Samueiem 
addamus ;  aique  illius  quidem  regimini  annos  qua- 
draginia  demus,  quem  numerum  nabet  JOseplius  in 
calce  postremi  cap.  libri  v;  ant.  et  vulffata  Laiina 
edilio  cap.  A ,  I  Reg.  ei  eiiam  impressi  codices  Grascos 
^ersionis  Septuaginia  Interpreium,  ut  Flaminius  de 
Nohilibusin  Annotatfonibiis  ad  vetus  Testamenlum 
ejusdeiu  Grascs  versionis  latine  redditum,  ei  recens 
Rom»  excusum  ,  ei  Melchior  Gano  de  loc.  Theologic. 
lib.  II,  cap.  5,  ad  fin.,  et  Genehrard.  in  i  Chrono- 
graph.  in  Heli  animadvertuni.  SamueJi  autem  ex 
eodem  Josepho  vi  Aniiquit.  cap^  13,  annos  duode- 
cim,  quos  solus  posi  Heli  populo  prxruerit,  aiiribua- 


Tum  muiato  iiaiu ,  regm  Mere  ecsperunt :  qmbue 
imperium  tenentil^us  per  annos  quadringentas  sexkqinta 
usque  ad  Sedechice  regnum^  etc.  B.  et  7  Vatlc.  ha- 
benl  per  annos  qnadringentos  quinquaginla  :  ego  lec- 
tioiiem  expressi  exliihitam  a  quinqne  Vaiie.,a  P.  et 
excusls  Aldinis,  Florent.  cxieris,  ei  qu»  minus  con- 
tiuei  erroris.  Quod  ui  clarius  oaiendam,  ombemque 
amliiguitatem  auferam,  moneo  primum  in  hujus  exa- 
niine  calciili  non  haberi  rationem  imperii  •regum 
Israel,  sed  imperii  regum  Judaeorum.  Ad  memorlam 
vocanda  sunl  qiiai  habentur  III  Reg.  xii  ei  II  P.iral.  t, 
anno  pr.  regiii  Uoboam'fiiii  Salomoiiis,  qui  Roboam  fuii 
rex  quarlus  Hebneoruin,  orlain  seditioivem  fuissc  inier 
!lebr;eos.NamdecemTribusinclcmenlematques%vum 
regem  Roboam  fore  meluonies,  regem  sibi  creaveruni 
Jeroboam  :Tribiisauiem  Juda  cl  Benjamin  secutae  suiii 
Roboam;  atque  ita  scissa  monarchia  Hebneorum  in  duo 


rous,  qiioniam  quotannis  Samuel  separaiim  a  Saule,  -p  regna,  quae  nunquam  postea  ad  unilaiem  redieriint 

qui  fuii  primuS  rcx,  praefuii,  ex  SacriS    lilteris   non  ^  Porro  dnnrnm    Trihinim   rAdrmim  Hirlnm  ftsl  rpffmitii 

habetnr;  ei  deindealios  octodecim,  quos  prxfuerii 


cnm  Saule,  ui  Josephus  eod.  lib.-vi,  cap.  15  et  cap. 
44  in  fin.,  et  quamplurimi  chronographi  iradunl,  pr-e- 
seriim  Gcnebrard.  dicio  lib.  i  Cbronograph.  in  Sa- 
muele  ei  Saule,  prorsus  ipsam  sunimani  conficiemus 
trecentorum  et  sepluaginta  annorum,  uno  duniaxat 
deficiente  anno,  qiiibus  post  Josuem  usque  ad  reges^ 
populojudices  praefuisse  Lacianiius  asserit. 

Annif  quibus  judicaverunt  duodeeim  judices. 


1  Olbonicl 

an. 

40 

Jud. 

C.  Hf. 

2Aod 

80 

Ibid. 

5  DeboraetBarach, 

qui  pro 

uno  capiuntur 

40 

V. 

i  Gedeoii 

40 

VUI. 

5  Abiinelech 

3 

IX. 

6  Thola 

23 

X. 

7  Jair 

U 

Il)id. 

8  Jephle 

0 

XII. 

9  Abesan 

7 

Ibid. 

•10  Ahialon 

10 

ibid. 

11  Abdon 

8 

Ibid. 

li  Samson 

20 

IReg 

XVI. 

Ann. 

299 

Heli 

40 

.  C.  IV. 

Samuel  aolus 

12 

6  Ant.  Joit.  1 

c.  xm. 

Samuel  com  Saule 

18 

Ibid.  J< 

oseph. 

70 

299 

Porro  duarum  Tribuum  regnum  dictum  csi  regmiin 
Juda,  sive  Judaeorum,  ob  dignitatem  Tribus  regiae.  Re- 
gnum  vero  aliarum  decem  TribuuHi  vocaiuin  est  re- 

Snuni  Israel,  prae  sui  miiltiludiite  aervalo  aciiicei  sibi 
acobpatnssui  nomine;  emimcranturqiie  in  hoc  re- 
giio  Israel  reges  uiideviginii :  videlicei  Jcroboam,  qiii 
anno  primo  Roboam  regis  Juda  iilii  Salomonis,  ut 
dictum  est,  regnare  ceepit,  Nadab,  Baasa,  Ela, 
Zambri ,  Amri,  Achab,  Ochozias,  Joram  ,  Je- 
liu  ,  Joachaz  ,  Joas  ,  Jerobo:im  ,  Zacharias ,  Sel- 
lum,  Manahem,  Phaeeia,  Phacee,  el  Osee,  sub  cu- 
Ju8  regni  anno  nono  imperium  lioc  fiiiem  accepii. 
Aiqtie  is  nonns  annus  fiiit  sexius  regni  £zechi»  de- 
cimi  aexti  Judseorum  regis,  ut  diciiur  iV  Reg.  xviiii 
ci  complectiiur  loluni  hoc  regnum  Israel  annuiii 
unum  supra  ducenios  ei  quadnigiiita,  menses  sep- 
tem,  el  dies  seplem,  ui  ex  ipsa  Scripiura  conslai 
lib.  II  Reg.  c.  XIV,  xv,  xvi  ei  xxii,  eilib.  iv,  c.  xviii. 
Non  igitur,  inquam,  habeiur  raiio  regni  hujus,  quia 
Ibiii  C  Lacianiius  manifeste  iudical,  in  illa  suiiiina  aniio- 
ruin  quadringeniorum  et  sexaginta  efiferenda,  se  res- 
pexisse  ad  seriem  regiim  Juda,  cuin  dicii,  Tum 
mniato  nominereges  habere  cceperunt,  Sic  ei  inf.cip. 
iO.  Nani  continuo  exactis  judicibus  regnavii  Saul ,  ei 
deinde  reges  Juda  David,  ci  Salomon  ;  iiec  iiicoBpii 
series  regni  Israel,  nisi  auno  primo  Roboamfilii  Sa- 
lomonis,  ui  diximus.  Subdil  quoque  Lactaniius,  t(<- 
que  ad  Sedeeite  regnnm,  qui  Sedecias  ad  regnum  Ju- 
daeorum  pertinei;  fuii  enim  ipsius  rex  ullimiis,  ui 
liquido  appareat,  Laclantium  hoc  loco  regni  Judaco- 
rum  cum  iniliuin,  iuin  finem  memorantem,  ad  re- 
gnum  Juda  respecium  liabuisse.  In  hoc  iiaque  regno 
comperio  ires  ei  viginii  reges  Judxorum  postSa- 
muelem,  quem  ultimi  judicis  loco  statuimus,  v4dcli- 
cet  incipiendo  a  Saule,  sed  ab  eo  ianiura  teinpoic, 
quo  ilto  solus  post  Samuelis  nioriem  regnavit :  id 
auiem  iempus  fuil  duorum  annorum,  ui  consiai  cx 
1  Reg.  c.  XIII  ct  Josepho  lib.  vi  Anliq.  in  fin.  cap. 


Huic  summse  irecentorum  aepluaginia  annorum  ni- 

hil  officii  liitera  Grxca  capiiis  xiii  Act.  Apostol.  ubi 

laulus  Aposiolus in  Concione  ad  Hebneos  hxo habei: 

Kai  TteStkSrt  t^  inra  iv  'fh  Kairaav  xaTfxXvjpoSoryj^ev 

ovTorc  TW  y«v  avr&>v,  xai  i^fTa  TavTa  «f  rrf  O"*  xtT/Ja- 

xo<7tocf,  xoi  iTfVTvixovTa  fSeaxf  x/xto;,  luf  SafiovyiX  toO  ^^  ullimi  usqiie  ad  Scdcciam,  iii  aii  Laciaiilius,  iiiclu- 

frpo^ov  :  id  csi.  Etdstiruem  aentts  teotgtn  in  urm  ^  sive  scilicei  cum  iosiiis  Scdeciac  undecim  annis.  aui- 


id  csi,  Et  deslruens  gentes  septem  in  terra  ^  sive  scilicet  cum  ipsiiis  Sedecisc  undecim  aiinis,  qiii- 


Chanaam  sorle  distribuit  eis  terram  eomm ,  et  post 
hcec  annis  circiter  quadungefitis  quinquaginUi  aedxt 
judices ,  iis^ti^  ad  Samuel  prophelam,  Nam  hiinc 
texlura  coniinere  mendumarbiiranturdocli  pleriqiio 
omnes,  et  juxta  leciionem  vulgai^  Latinse  editionia 
resiituendum  esse,  ui  iia  lcgatur  :  KarfxXij/ao^vrDo-fv 
avToef  Tnv  yw  ovrwv  wf  fAf Ta  Trrjoaxoaea  xoi  TrfvnixovTa 
ixri,  yjolI  jLitTa  TavTa  fi^anef  npnag  Iw;  Za/xovijX  TcpotfTQ-- 
Tov  :  id  est ,  sorte  distribuit  eis  terram  eorum  quad 
post  quadringentos  et  quinquafiinta  annos,  et  po$t 
hwc  dedit  judices  usque  ad  Samuel  prophetam^  elc. 
Ubi  numerus  ille  quasi  quadringentorum  et  quinqiia« 
ginia  aniiorum  sumiiur  k  Paulo  Aposiolo  loquente  de 
tenipore  mansionis  filiorum  Israel  in  i£gypio,noii  do 
s:eculo  Judicum,  ui  lale  ostendit  Genebrard.  lib.  i 
Chronogra  ph .  sub  saeculo  Jacob.e  t  sub  s^culo  Samuel . ; 
et  iia  quoque  seniiuni  Beda,  Magisier  hisior.  Scho* 


bus  prafuii:  hos  ini|iiam,  ires  ei  viginti  reges  re- 
giiasse  comperio  annis  in  lotum  quadringentis  sep- 
luaginla  quinoue,  niensibus  sex,  ot  diebus  deceni , 
quamvis  Josephus  lib.  x,  cap.  10,  scriliai  annis  quin- 
geniis  quatuordeciin,mensibus  sex,  ei  diebus  decein. 
Vid.  Euseb.  Hermann.  alios.  Desunt  igilur  Lacianlti 
calculo  aniii  quidecim,  menses  sex  ei  dies  dccem. 

Annj  imperii  regum  Judoiorum  ex  Scriplura  Sacra. 

1  Saul  post  moriem  Samoe- 

lis ,           an.    2,  m.  0  d.  0  I  Reg. ,  xin, 

%  David,  —  an.  40,  m.  0  d.  0 IH  Reg.  ii,  I  Par.  xxix . 

3  Salomon,  an.  40,  m.  0  d.  0  xi,  11  Par.  ix. 

4  Roboam,  an.  17,  in.  0  d.  0  xiv,               xn. 

5  Abias,     an.    5,  m.  Od.  0  xv,                xiii. 
6Asa,         an.  41,  m.  Od.  0  Ibid.              x\i. 

7  Josjipliat,an.  25,  m.  0  d.  0  xxn,  J  xx. 

8  Joram,     an.    8,  m.  0  d.  0 IV  Reg.  viii,  xxi. 


959 

9  Ocbozias,an. 

10  Alhalia,   aii. 

11  JoaSy       an. 

12  Amasias,  an. 

13  Azarias,  qui 
elOztas,  an. 

14  Joalban,  an. 

15  Acbaz,     an. 

16  Ezechias^an. 

17  Manasses,an. 

18  Amon,     an. 

19  Josias,  an. 
iO  Joachaz,  an. 
ii  E:iiachtn,qui 

et  Joachim, 
ann. 

22  Joachim,  ciui 
ei  Jechonias 
ap.  LXX,1I 
Par.  XXXVI, 

an. 

23  Se(lecias,an 


JOSEPHI  ISiCI  NOTiE 


m 


1,  m.OJ. 
6,  m.Od. 

40,  m.Od. 
29,  m.Od. 

52,  m.Od. 
16,  m.  Od. 
16,  m.  0  d. 
29,  m.Od. 
55,  m.  0  d. 

2,  m.Od. 
31,m.0d. 

0,  m.  3  d. 


0 IV  Reg.  vin,  II  Par.  xxti. 

0              XI,  XXII. 

0              XII,  XXIV. 

0                   XIV,  XXV. 


U.m.Od.O 


0,  m.3d. 
ll,m.Od. 


10 
0 


Ibid. 

XVI, 

XVUI, 

XXI, 

Ibid. 

XXII, 
XXIll, 


Ibid., 


XXIV, 

Ibid., 


XXM. 

XXVU. 
XXVIU. 
XXIX. 

xxxin. 
Ibid. 

XXXIV. 
XXXVI. 


Ibid. 


Ibid. 
Ibid. 


Ann.  475,m.6,d.  10. 

Vsque  ad  SedecitB  regnum^  oppugnali  a  rege  Baby- 
lonio,  caplique  JudtBi,  diuiurnum  iervitium  pertiUe' 
runt.  Sedeci(B  scripsi,  non  Sedechife,  wi  iii  prioribus 
edilionibus;  ila  enim  prolalum  ei  scripium  boc  no- 
meu  puto  a  Lactaiitio,  ut  est  apiid  Septuag.  et  in 
Viilg.  Utque  ad  Sedecio!  regnum,  inquit,  incliisive  vi- 
delicet,  utdiximus;  iiam  oppugnaiio  Jiidjeoruin  a 
rege  Babylonio  contigii  nono  regni  Sedecirc,  IV  Kcg. 
c.  XXV.  Hierem.  c.  xxxix  et  lii,  qiix  duravit  usque 
ad  ipsuui  undecimum,  id  est,  uliimum  aiinum  regui 
ejusdem,  quo  aniio  caplivitas  urbis  Hierusalem  et 
popiili  secuta  cst,  ut  cisdcm  in  locis  habelur.  Ex 
quibusliquel,  veram  esse  illorum  sententiam,  qui  non 
aliunde  seniiunt  septuaginta  aniios  istitis  captivilatis 
coinpiitandos  atque  incipiendos  esse,  quam  ab  boc 
undecimo  anno  regni  Sedecise,  sicut  incipit  et  com- 
puial  bic  Lactantiiis ,  Joseplius  lib.  x  Antiquit.  cap. 
iO,  Giemens  Alex.  i  Strom.,  African.  v  Annal.,  Eii- 
sei).  lib.  III  Praepar.  rap.  ultimo,  el  in  lib.  de  Dc- 
inonst.  in  disput.  de  70  bcbdomad.,  Hieron.  super 
IV  cap.  Ezecliiel. ,  Gyrill.  adversus  Julian.,  Isidor.  v 
Orig.  cap.  ultimo,  Bed«  de  sex  actat.  Qiiamvis  sciam, 
eosdem  annos  eiiam  aliunde  ab  .iliis  gravissimis 
scriptoribus  incipi  ac  computari ;  quidam  enim  coin- 
putant  a  15  anno  regis  Josi.^e,  de  quibus  tacitis  no- 
minibus  meminit  Euseb.  in  Ghronic.  siib  Olympiad. 
58,alii  vero  a  captivitate  regis  Joacbim,  qux  contigit 
anno  1  imperii  Nabiicbodonosor,  ut  Sulpitius  ii  His- 
lor.  Theodoret.  ad  cap.  9  Daniel,  Lyran.  ad  i  c^p. 
Esdr.,  Vatabl.  in  Annoiai.  ad  idem  cap.  ix  Daiiiel.; 
quidain  denique  a  iransinigraiione  Joacbim,  sive  Je- 
clioniac,  ut  Kabbi  Salomon,  qiicm  refert  Lyran.  ct 
Gajetan.  ad  uliiin.  c»p.  ii  Paralipom.  et  Scaliger  de 
EincBdalion.  tempor. 

Donec  uptuagesimo  post  anno  eo$  Cyrut  major  ler- 
ffs  ac  sedibus  suis  redderet.  Jam  Iiic  quoqiie  discre- 
pant  .'^uctores  de  lempore  solulionis  capliviiatis  Jti- 
daic£.  Nam  alii  inaliint  iion  aiite  sccnnduin  Darii 
Hyslaspis  annuin,  ad  quein  a  prinio  Gyri  nnno  qua- 
draginta  anni  fluxcrunt,  ipsos  cnpiivilatis  Judaicae 
sepiuaginla  aniios  compleios  esse ;  ex  quoriim  sen- 
teniia  (ii,  ut  a  desolatione  Hicrusalem  usque  ad  pri- 
muin  Gyri  annuin  triginta  anni  taiKummodo  fluxe- 
rint.  lia  opinati  sunt  Glemens  Alexandrinus  i  Stro- 
niat.,  Euseb.  in  Ghronic  et  dc  Pncparnt.  lib.  x,  cap. 
iilt.  ct  VIII  de  Dcmonstr.,  llieron.  in  Pruocin.  super 
Agg;cum,  incap.  i  Zacbnr.  et  iv,  Daniel.,  Aiig.  xviii 
Givit.  cap.  26,  Isidor.  v  Orig.  cap.  uli.  Noiinulli  vcro 
distiiiguunt  :'  alios  videlicet  fuisse  annos  capliviiatis 
Juduiorum,  quos  ordiuntur  a  trausmigratione  Jecho- 
iiiac.,  terminant  priino  aniio  Gyri ;  alios  autem  dcso- 
lationis  urbis  ec  f^mpli,  quos  incipiunt  iindeciino 
anno  rcgni  Scdeciae,  finiiint  anno  seciindo  DariiHis- 
Uispes,  iit  Tlieodoret.  ad  9  cap.  Daniel.  Sed  Lactan- 
tii  positio  verior  est  ct  receptior,  videlicet  a  Gyro 
capiivitaiem  solulam,  qtiod  non  m<>(io  Josephus  scri'^ 


A  bit  lib.  II  Antiquit  cap.  1 ,  African.  Ann.il.  v,  Sul- 
pit.  II  Hisior.  Gyrill.  viii  cont.  Juliau. ,  Bed.  de 
Ration.  tcmp.,  Perer.  ad  Daniel.  lib.  x,  cap.  9,  sed 
etiam  mullisupra  dictorum  scriptorum  diversx  opi- 
iiionis  aliis  in  locis  asseruerunt,  scilicet  Euseb.  I.  z  de 
Prxpnration.  c.  uli.,  S.  Hieropym.ad  c.  29  Hierem. 

Qui  per  idcm  tempus  in  Persas  suscepil  imperium, 
quo  Romis  Tarquinius  Superbus.  Non  lioc  usquequa- 
(;uc  cxlerorum  congruit  cbronographiae ;  nam  circi- 
ter  viginli  auni  a  susceptione  imperii  Gyri  interflu- 
xerunt  ad  Tarquiiiii  Superbi  imperium,  scripiorihus 
tamen,  ut  in  omnibus  chronologiis  Tere  fit,  paululuin 
vaiianiibus.  Vide  Euseb.  in  Ghronic. 

Vt  errorem  suum  sentiant ,  qui  Scripturam  sacram 
coarguere  nituntur^  tanquamnovam  et  reeens  ficlam^ 
elc.Videndi  sunt  Josephus  contra  Appion.  lib.  i, 
Justinus  Mariyr  cont.  Gent.,  Thcoph.  ad  Autolye. 
Serm.  3  ,  Euseb.  lib.  x  Pnrparat.  c.  3,  Theodoret. 
II  de  Gurat.  Gra^c.  alfect.  Gerte  Pythagoras,  quian- 
tiquissimus  Grrccorum  Sapientum  censetur,  ponitur 
B  ab  Euseb.  in  Ghronic.  coiiieinporaneus  Aggaei ,  Za- 
chariae,  Malachix,  qui  novissimi  fuerunt  propbetarum. 

GAPUT  VI. 

Per  ipsum  creavisset.  Ex  B.  T.  P.  Florent.  cdit.  el 
Plantin.  resiilui  to  per  ipsum  textui ,  quod  Aldina: 
et  quibtisdam  aliis  editionibus  deest ;  sic  cnini  Lac- 
tanlii  diotiiin  pulchre  conveiiit  cum  illo  Joannis  pri- 
mo ,  omnia  per  ipsum  facta  sunt ,  etc. 

Divini  nominis  appellalione  dignutus  esi.  Non  ;  sed 
suaptc  natura  obliiiel  illud ,  ut  ipseniet  faletur  Lac- 
lanlius  inf.  cap.  29  cl  alibi  sicpe. 

navr«Tj5oyov  )«ti(tt>}v.  Hos  vcrsus  cxplicat  Engubin. 
iii  I.  dc  Pcrenn.  philosopli.  cthabenturapud  Tlieopli. 
lib.  II  ad  Auiolyc,  sed  non  in  Garminibus  Sibyllinis. 

AvTovs^uxs,  etc.  Ilic  versus  in  caraiinibus  Sil»yHi- 
liiiis  niutilus  csl;  ibi  cniin  : 

Aa^'  ut  ti«m  6t&{  rtfftov  «v&pa  YCf«(fciv. 

p  AuTov  (Tov ,  ctc.  lii  codic.  Sibyllino ,  pro  cw,  habc- 
^  tur  (ToO. 

Deus  coudidit  me ,  elc.  Locus  cx  viii  Proverbior. 
Et  salis  sii  sciiicl  nionci  i  lcclorem ,  quod  Lactaniiiis 
quac  promii  loca  Sacr.c  Scriplurx,  ca  fcrc,  ut  c:rtcri 
aiiiiqui  Patrcs,  cx  vcrsioiie  sepluaginta  intei-pretuin 
promit,  iicet  nonnihil  aliquando ,  ut  iios  diligenter 
suis  locis  aniiolabimus ,  ab  ipsorum  quoqiie,  qiiani 
nunc  liabemiis,  inlerprelatioiie  dissidcat :  unde  for- 
tasse  quis  mcrito  suspicciur,  Scpliiaginta  editionein 
illorum  lcinporiiin  aliquibtis  in  lucis  diversani  fuisse 
ab  ca  ,  nua:  nunc  extat.  Ilic  cei  tc  pro  Deus,  Scptiia- 
ginia  ,  Vuig.,  Tertull.  advcrsus  lleriuog.  et  advcrsus 
Prax.  ct  Gypr.  secuiido  adv.  Jud:eos  habenl,  Dominus. 

In  initio  viarum  suarum.  Ita  Vulg.  At  Terfull.  adv. 
Herinog.  et  Gypr.  ii  adv.  Jud.  cap.  1  ex  Septuaginta, 
initium  viarum  suarum. 

In  opera  sua  ante  swcula.  Fundavit  me  inprineipio^ 
clc.  lu  hujiis  loci  interpunclione  ac  distinctioneLac- 
tantius  et  Tertull.  discrepant  a  Septuag.  ct  a  Cy- 
D  priano ;  nam  Septuag.  in  opera  sua.  Ante  smcuUsm 
fundavit  me  in  priucipiOf  elc.  Gyprian.  m  opera  smi 
ante  sceculum  fundavit  me.  In  principio^  etc. 

Jn  principio.  Melius  sic  apud  Lact.  Cyprian.  Ire- 
naeum  iib.  iv ,  cap.  37,  quani  apud  Tertull.  baec  duo 
verba  subticentem  ,  quo;  in  textu  Hcbrjoo ,  Chaldaeo , 
Graeco  repcriuntur. 

Prodirentfontes.  Septuag.  ctGypr.  procederent  fonles. 

Genuit  me.  Ita  et  Teriuli.  et  Gyprian.  pro  eo  quod 
Sepluag.  habent ,  y£wa  pe,  generat  me. 

FecH  rcgiones ,  et  terras  inhabitabiles  sub  coeh.  B. 
et  T.  fecit  regiones  et  fines  inhabitabiles ,  etc.  Sep- 
tuaginta,  Dominus  fecit  regiones ,  et  inhabitobiles ,  ef 
summitates  habitatas  ejus^  quas  sub  coslo;  Cypr.  fedt 
regiones  et  inhabitalia;  al.  Iiabitaliaet  fines  inhabilaim 
sub  cailo. 

Cum  pararet  ccelum,  eic.  Al.  hiclegitur  eum  parerel* 
Ego  secutus  sum  optimos  Lactantii  codiccs ,  qul  ki* 
benl,utSeptuaginta,  Tertullianiis,  Cyprianus^  Hitor. 


901 


IN  QUAUTUM  LIB.  DIYIN.  INSTIT. 


902 


Ctm  seccrncret  suam  sedem  ,  cum  supcr  venlos  face-  A  differeniia  esU  elc.  Superius  ad  ca  verba  cap.  9, 1.  ii 


rei  validas  nnbes.  Apud  Sepiuag.  disiinctum  legimus 
ila,  ui  iliud  super  veutos  cum  sede  conjungatur,  non 
cum  nubibus  :  ei  cum  secerneret  suam  sedem  super 
ventos ,  et  cum  validas  faceret  desuper  nubes ,  elc.  Quo 
loci  lamen  vere  annolalur  TerluII.  Cyprian.  Ililar. 
prorsus  liaberc  sicut  Lactanlius.  Nam  Terlullianus, 
et  cum  fortia  faciebat  supcr  ventos ,  qnw  sursum  nu- 
bila;  Cyprian.  cum  super  venlos  validas  fnceret  desU' 
per  nubes  ;  Ililar.  Quando  super  ventos  vatidas  facie- 
bat  in  summo  nubes. 

Et  cam  confirmatos  poneret  montes  sub  ccpAo.  Pro 
montes ,  apud  Sept.  legilur  fontes  :  et  cum  confirmaios 
ponebat  fonles  ejns  ,  qno!  sulf  ccelo.  Terlullianus  quo- 
quc,  etcumfirmos  ponebat  fontes  ejuSy  quoB  sub  coelo ;  et 
Cyprianus,  et  cnm  confirmatos  ponebat  fontes  sub  coelo, 

Jucundabar  ante  faciem  ejus,  cum  lcetaretur.  Sep- 
luaginta ,  jucundabar  in  facie  ejus  in  omni  tempore  , 
cum  lictarctur,  etc.  Illud,  omni  tempore,  liabet  quo- 
quc  Vulg.  ct  Cyprinnus,  quod  sanc  Tcrlullianus 
omiltil  cum  Lactnnlio. 

CAPUT  YIL 

Nomen  ejns  ne  angelis  quidem  notum  essc,  An 
sancii  angeli ,  et  animic  bealx  ciare  Deuin  inlucntes 
ejus  nomeu  vcrum  cl  proprium  concipere  possint , 
disputnnt  ibcologi  in.  i  Seiitent.  dist.  ^^ ,  ei  in  p. 
p.  S.  Thom.  quxst.  i5,  art.  i,  ut  monui  superius 
lib.  i,  cap.  0. 

*O0-C0f  TSpi   TOO  /XOVOU  K'J|5tOy  TTOVTWV,  Xat  TZpOiTJdOM' 

jxsvoi»  esoO.  Ujec  verba  restilui  Lactanlio,  vei  poiiiis 
llermeti/ex  cod.  B.  el  T.,  nain  aliquibus  illa  desuut, 
ovio^  Trept  ToO  ^ovou  Kvptou  :  aliis  vero  illa,  xat  Trposv- 
voovosvou  8«oO. 

Christus  non  proprium  nomen  est,  ctc.  Auclor  Ex- 
positionis  symboli  Apostoloriim  inter  opera  Cyprinni. 

Qui  eum  immutata  littera  Chrestum  solent  dicere,  Ct 
lunc  ctiam  nomen  illud  boui  habel  signiiicaiionem ; 
deducilur  cnim   uizb  toO  x/^<^^^'  >  ^^  i^^*"  ^^^  ^l^od 


Illum  primnm  et  maximum  /ilium ,  etc.  manifeste  os- 
tendimus ,  Lnctantium  veram  ct  rectam  de  Dei  Filio 
unigeniio  seiiteniiam  hnbuisse  :  Deum  verum  esse 
illum,  acproinde  infinito  ab  an^elorum  nalura  dis- 
tarc  nntiiramejus  credidisse.  Idcirco,  sicut  ibi  dixi- 
mus,  quod  quando  filiorum  Dei  nomine  angelos  vn- 
cat  una  cum  Ycrbo  divino,  tunc  uon  univoce  ad 
ipsuin  Yerbum  et  ad  angelos  ea  appellatio  referenda 
est,  ut  omnes  :cqualiter  respiciat :  sed  aequivoce  ,  id 
cst ,  propric  ad  Verbum  divinum,  improprie  vero  et 
metnphorice  ad  angc/os  :  iia  hoc  loco  monemus , 
quod  ubi  e  diverso  Dei  Filium  Lactanlius  Angelum 
vocat ,  ut  hic ,  et  siipra  cap.  iO ,  et  inf.  cap.  i4 , 
juxta  nlicrain  lectionem,  lunc  Angeli  nomcn  non 
univocc  ad  ipsum  Dei  Filium  ct  ad  angelos  est  refe- 
rendum ,  sed  ad  angelos  proprie ,  ut  ipsorum  naiu- 
ram  et  subslantiam  significat,  improprie  vero  ad 
Dei  unigcnituin ,  ut  ea  dictio  non  naturam  ejus,  sed 

»  munus  ct  officium  designat  legationis  et  nuntialionis. 

^  Nam  angeliis  grsrcc,  latine  nuntius  dicitur,  quia 
maxima  quidem  onmium  legatione ,  ad  genus  scili- 
cct  humanum  rcdimendum  ,  Dei  unigeniius  est  per- 
functus,  cui  nullus  alius  saiis  idoneus  crai;  atque 
hoc  quidem  sensu  S.  August.  tom  vi,  jii  Tract.  su- 
pcr,  Ego  sum  qui  sum,  censet  seciire  Chrisluni  Do- 
ininum  appeilari  angelum  posse,  scilicet  oflicio, 
non  natura.  Dicemus  rursus  et  inf.  cap.  14. 

lUi  enim  ex  Deo  laciti  spiritus  exierunt.  Et  inf.  Dei 
autem  spiritus  et  vivunt,  et  manent,  elc.  Quam  vcreor, 
ut  sentiat ,  angelos  ex  Dci  subslanlia  !  quod  dc  ani- 
mis  lioininum  illum  alicubi  dixisse  oslendi  supra  ad 
cap.  i5,  iib.  if.  Sibi  cavere  leciorem  moiieo. 

Ille  vcro  cum  sit  et  ipse  spiritus ,  tamen  cum  voce  ac 
sono  ex  Dei  ore  processit,  sicut  verbum ,  elc.  Jntn  co- 
natur  explicare  filii  emanaiionem  a  Patre ,  ct  quare 
Ycrbuni  Dci  appclletur.  Scd  rem  lantunimodo  cir- 
cuit ,  non  altingit ,  idque  mirum  cuiquam  esse  non 
dcbct;  nam  sanctissimac  Trinitatis  mysterium  mullis 


boniis,  suavis,  cominodus,  uiiiis ;  Jusiiu.  Mart.  in  C  ssecuiis  in  Del  Ecclesia  fuit  maxime  occultum  atque 
Apolog.  pro  Cbristian.  ad  Antonin.  Pium,  Tertul-  rccondilum.  Ille  quidcm  incpte  vocalis  vcrbi  creati 
lian.  cap.  5  Apologet.  siniilitudine  ulitur,  ut  nos  in  cognitionem  manu  du- 

cat  increati  illius  divini  Verbi.  At  vero  non  vocalis 


AOtoOc  ^i  S/x&)at ,  etc.  Homeri  versus  cx  inilio  iv 
Odyss.  levitcr  immutaius ;  ibi  eniin ,  toO^  S'  sm  olv 

iyLoaod^  CtC. 

CAPUT  YIII. 

Beatus  qui  erat ,  etc.  llunc  locum  ,  qui  cx  Ilicrc- 
mia  profertur  a  Lactanlio,  nusquam  rcpcrio. 

A  principio,  Ab  wierno ;  sic  cnim  diclio  illa  sxpe 
expouitur  etiain  in  Scriplura  :  Ecclesiastici  xxiv  :  Ab 
iniiiOy  ct  ante  swcula  creata  sum,  clc. 

Quomodo  igitur  procreavit?  Creallonis  vocabulo 
etiam  Scriptura  sacra  intcrdum  abtitilur,  ubi  dc  Sa- 
pienti.x  increalaj,  ct  dc  Yerbi  .clcrni  cnianntionc  lo- 
f|uitur ;  nam cum proccssio Ycrbi :ilcriii  sil  inclTabilis, 
et  rcvelcUir  crcnlunc  ralionnli,  qu:c  incptissima  est 
ad  divinoruin   inlcUcciioncm ,  spirilus  Snnclus  ad 


vero  non  vocalis 
verbi  simihtudine  aliqua,  sed  menlalis,  quod  est  in 
nobis ,  ut  ait  S.  Ang.  xv  de  Trinit.  cap.  il,  sicut 
in  xnigmate  vidctur  utcumque  Dei  Ycrbum.  Ipse 
etiam  Lactantius  fatetur  hoc  loco,  Deum  Patrem 
mente  illud  concepisse :  ei  quidein  cuni  Deus  sit  om- 
nino  incorporeus,  nonnisi  secundum  iniellectualem 
cmanaiionem  generatio  divina  intelligi  potest.  Rejec- 
lis  igilur,  quse  a  Lactantio  alTeruniur,  nos  catholica 
vcritalc  sitientem  lectorcm  imbunmus.  Principio  men- 
tis  verbum  nihil  aliud  est,  quain  notitia,  seu  con- 
ceptus  mcntis;  S.  Aug.  lib.  ix  de  Trinit.  cap.  7  ct 
ii,  cl  lib.  XV  cap.  iO,  S.  Thoin.  p.  p.  qiixst.  3*, 
art.  i  ,  ct  in  Jonnii.  cap.  i.  Hic  conccplus  iutcrior, 

auein  nlicubi  vocat  spccicm  S.  Thom.  ut  in  i  Sent. 
islinc.  27  ,  quxst.  2 ,  art.  2 ,  aliquando  conccptio- 
cam  explicandam  uti  solet  inuliis  ac  variis  locutio- 1>  ncm  rei  intcilcctsc,  ut  i  cont.  Gent.  cap.  i!  et  iii- 
nibus,  quns  etinin  postea  snncii  Pnlrcs  aliquoiics  lentionem  intcUcclam  ,  nt  iv  cont.  Gent.  cap.  ii , 
.sunt  mutuati,  quoique  non  proprio,  sed  yLiy7.fopLxS}Sf      et  conceptionem  intellecius,  ut  eod.  lib.  c.  i!2,  pro- 


atque  nbusivc  sunt  accipiendu;.  Diciturcniin  divinain 
Sapieiiliam ,  ct  increaliim  Ycrbum  crcnri ,  non  quod 
cx  nihilo  fiat  :  scd  ut  intcllignmus,  Verbuin  non 
prodnci  cx  praejaccntc  matcrin;  ilcin ,  Palrem  nul- 
lam  p  iii  iininutalionem ,  aut  aitcraiioncm ,  ut  coii- 
lingii  in  gcncrnlionibus  creaiis.  Ilujusmodi  autem 
locutiones  non  siint  a  nobis  usurpnndx ,  scd  juxtn 
Kcclcsise  seusum  cxpoiienduc ,  sicubi  in  Sacris  lillc- 
ris ,  vel  sanctorum  pairuin  scripturis  repcrinnlur. 

Sive  etiam  rationem.  Hsec  (\\\x  ab  imprcssisnbsunt, 
excod  B.  recic  a  inc  rcslituia  inlclligo;  n:im  iniiio 
seqiientis  capitis  ait  Laclnnlius  ,  melius  a  Grxcis  Dci 
liiium  Xoyo;  vocari ,  qiiia  cum  illc  sit  vox ,  cl  sa- 
picntia  Dci ,  lor/o;  et  scrmonem  siguiHcat ,  cl  ra- 
tioncm. 

inter  hunc  Dei  Filium  et  cwteros  angeloi 


prie  ct  propriissime  dicitur  vcrbum ,  quia  mcdinnle 
dlo  nnima  loquitur;  S.  August.  d.  cap.  iO.  Estenim 
in  menie  diclio  vera  et  propria,  atque  locutio,  ct 
proprium  ac  verum  dicere  et  loqoi ,  quod  est  inielli* 
gere ;  et  consequenter  verum  et  proprium  verbiim  , 
ipse  videlicet  meiilis  conceptus,  multo  id  quidem 
magis  vcrum  ac  proprium ,  quam  vocale  verbum ;  ei 
nomen  verbi  praecipue  mentis  conceptum  significat , 
ui  docel  S.  Augustinus  ubi  supra.  Ob  id  periculo 
non  vacnret  illa  posilio ,  qua  quis  assereret  concep- 
tum  mentis  non  csse  propric  Yerbum;  quoniam 
Yerhi  nomiiie  in  ca  signilicatioiie ,  qua  signilicat  no- 
tiliam,  significnt  quoque  Dei  Filium.  Si  ergo  iinpro- 
prie  significaret  conceptum,  improprie  quoquc  signi- 
licaret  Dei  Filiuin  ,  ac  proinde  Filius  Dei  iiiipropi  ie 
cssct  Yerbum ,  et  conscquentcr  non  c^sct  Yerbum  ; 


D6r> 


JOSEPIH  !Sif:i  NOTiG 

illud  Joann. 


964 


qii:i;  suni  hxrclico  ,  ct  conlra 
pnncipio  erat  Verhum,  cic.  S.  Thoin.  iii  i  Senl 
clisiincl.  ^27,  quoisl.  4  ,  arlic.  1 ,  doce^  absque  omni 
diibio  confiieiidum  cs^e,  Dci  Filium  esse  Verbum,  et 
proprie  Verbum  dici ;  cl  p.  p.  quaesi.  54,  arl.  i.  ad 
primum  asserit  crroreui  essc  Arrianorum,  negare 
filium  Del  proprie  Yerbum  esse.  Jam  quomodo  Yer- 
bum  increaium  in  mciile  divina  producalur,  docet 
idem  ille  totiiis  divinae  pariier  atqiie  bumanx  sapien- 
li»  vertex  S.  Thom.  iv  cont.  Gent.  cap.  11  :  plures 
videlicet  csse  intelligendi  modos ,  atquc  gradus ,  ut 
plurcs  suni  gradus  iuiellcciualis  vita;.  Nam  intellec- 
tus  humanus  licet  sc  ipsum  intelligere  possit^  tamen 
suae  cognitioiiis  iniiiuin  ab  exirinseco  sumit,  quia 
non  iiiielii^iiabsque  phaiiiusmaie ;  ergo  in  angelis  est 
pcrfectior  nuelligeiidi  modus,  quorum  iiiteUectus  ad 
sui  cognilionem  non  procedii  ex  aliquo  extcriori  : 
scd  per  se  cogiioscit  se  ipsum.  Abest  tamen  aliquid 
oiimiiuodae  et  absolulse  pcrfectionis,  quia  licct  inten 


in  A  significat :  scrmo  vcro  unicam  ct  plures.  Ergo  9d 
osieiidendum  Dei  (Uium  esse  unicum  et  simplicissi- 
mum,  quaienus  Dciis  est,  congrueutius  Verbum  ap- 
pellalur,  qiiamscrmo. 

Nostri  tpirilu$  diitolubilei  $unt,  quia  marfale$  iic« 
niu$.  Hic  per  splrkum  putarim  flatum  inteUigi ;  nam 
de  sermone  et  locutioue  dicere  pergit :  de  animi» 
quidem  nostris  illud  assercre  non  est  censendus,  qui 
ubiquc  illos  doceat  esse  immortales. 

Quanto  magi$  Dei  vocem,  ctc.  Sic  paulo  infra  :  Si 
auis  miralur  ex  Deo  Deum  protatione  toei$^  etc. 
Omnes  ejusmodi  locutiones  cavere  oportet.  Loca , 
quae  prorert  Scripiurarum,  de  ore  eordis  et  mentaU 
verbo  loquuntur. 

QuorumalterHm,  qtd  po$ieriu$  regnavit^  Trojanm 
urbi$  exeidium  eentum  et  quadragiuta  anni$  antece9$ii. 
Ihuc  lcciio,  qiiae  in  uno  Vaticanorum  babetur,  pro- 
ciil  dubio  vcra  cst  nc  gerroana  lectio;  et  in  eo  quidero 
qiiod  dicit,  Trojaiiuin  cxcidium  anie  Salomoncm 


tio  intellccta  sil  eis  omnino  iniriiiscca,  non  tanien  ^  exiitisse,  (nam  de  numero  nnnorum  p(»stca  dicam, 
ipsa  intcntio  intellccia  est  eorum  substaiitia ,  quia  ^  cunclis  cbronographis  ,   et  Lactantio  ipsi  consen- 


iiun  cst  idcm  in  cis  iiitclligere  ct  esse.  Ulliina  igitur 
pcrfcciio  vitic  coinpelit  Dco ,  iii  quo  noii  esl  aliud 
iiiteliigere ,  et  aliud  csse  :  undc  oporiet ,  ut  inien- 
liu  intellccta  a  Deo,  id  cst,  Yerbum  ipsius,  sit  ipsa 
diviiia  esseniia.  Igitur  in  Deo  se  ipsuiu  intelligeiiie 
(!sl  Verbum  Dci ,  quasi  Deus  inlelieelus,  sicut  ver- 
bum  lapidis  iii  iniellcclu  est  lapidis  intellectus.  Quia 
vcro  intellectus  divinus  non  exit  de  poteiilia  in  ac- 
luiii ,  sed  semper  est  aciu  cxisteiis ,  necesse  est,  ut 
sc  ipsum  semper  inleiicxcrit;  ct  ex  hoc  quod  s(*.  ip- 
suin  inlelligit,  opurtct  ut  Vcrbum  ipsius  sit  in  ipso, 
ci  sic  Ycrbum  Dei  scmper  in  Deo  extitisse ,  et  ideo 
co:eteriium  illi  esse.  Rursus ,  cuni  iiilcllectus  divinus 
noii  solum  sit  senipcr  actu ,  sed  etiam  sit  ipse  actus 
purus ,  oportet ,  ut  substautia  inlellectus  diviui  sil 
ipsum  suum  inteiiigere ,  quod  est  actus  inlellectus  : 
Cbscautcm  Yerbi  iiiterius  concepti ,  sive  intentionis 
intcllectx ,  esi  ipsum  suum  inielli{(i ,  idem  ergo  esse 


tiens),  cum  aliera  lectio  fere  omnium  aliorum  mss. 
et  impressorum,  quaehabet  quorum  alter^  etc.,  con- 
trarium  sensum  eflQciat^  dicatque  Salomonem  exti- 
tisse  ante  Trojanum  excidium,  quod  sane  historia^ 
tcmporum,  ct  ipsius  Lactantii  sententix  alibi  ex-' 

Kressx  valde  adversatur.  Ille  quidem  extremo  primi 
ortim  librorum  ab  excidio  Trojano  ad  ea  tempora, 
quibus  haec  iile  scribebat,  compulabat  annos  miUe 
quadringentos  et  septuaginta  :  scribebat  autem,  ut 
supra  osteudimus,  auno  a  Ghristonaio  trecentesimo 
secundo.  Quare  si  ex  ea  summa  annorum  mille  ec 
quadringentorum  scptuaginia  subtrahas  annoa  du- 
cenios  et  sexaginta  novem,  qui  fluxeruiit  a  morte 
Chrisii  ad  Lactaniii  scriptionem ,  profecto  unus  an- 
nus  superque  mille  et  decem  ab  excidio  Trojano  ad 
Christi  Domiui  obitum  sccundum  Lactantii  suppula- 
lionem  interfluxerint.  Jam  vero  si  vulgatam  lecUo- 
nein  sequare,  addasque  huie  summ»  annos  centum 


cst  Yerbi  diviiii ,  et  inleliectus  ^ivmi ,  et  consequen-  G  et  quadraginia,  quos  lluxisse  velis  a  Salomone  usauq 


tcr  ipsius  Dei ,  qui  est  suus  inicllcctus  :  esse  auiem 
Dei ,  est  ejus  essentia ,  vel  nalura ,  quse  idem  est , 
(luod  ipse  Dcus.  Yerbum  igitur  Dei  est  ipsum  esse 
divinum,  et  essentia  ejus,  et  ipse  vcrus  Deus.  Deni- 
quc  productio  Yerbi  iii  nienie  diviiia  est  propriissimo 
gencratio ,  et  Verbum  producium  propriissime  Dei 
lilius,  ut  demonsiratur  ex  delinitione  genemtionis 
propric  dictse,  quain  elicit  S.  Thom.  p.  p.  quaest.  ^7, 
art.  ^ex  Aristoi.  viii,£ihic.etvii  Meiaphysic.  Gene- 
ratio  enim  est  origo  viventis  a  priucipio  vivenie 
conjuncto  in  similitudinem  naturae.  At  vero  in  divi- 
nis  Verbum  diviiium  vivum  procedit  a  Patre  vivo,  et 
reperilur  ibi  principium  conjunctum  cum  ^eiierante 
oi  geiiito;  nam  essentia  divina,  qux  Palri  est  inii- 
lua  ,  et  radix  generatiunis ,  coiijuiigitur,  sive  poiius 
communicatur  eademmet  tilio  geiiito.  Et  Yerbum 
piocedens  procedit  secuudum  ratioiiem  similitudiuis» 
quia  concepiio  intcllectus  est  similiiudo  rci  iiiiel- 
lccia:  :  et  iii  eadem  naiura;  nam  in  Deo.idcm  est 
iiitelligere  et  esse.  Ibi  igitur  propriissime  Dei  filius 
ac  niuito  magis  iilius ,  et  gciieralio ,  quam  in  rebus 
crealis.  Nam  sicui  edocet.S.  Thoinas  p.  p.  quxst.  13, 
art.  5  et  6,  quoniam  aliqua  reperiuntur  in  Dco,  et 
iti  creaturis,  nobitiori  et  perfectiori  modo  sunt  in 
Deo ,  et  prius  dicunlur  de  eo. 

Meriio  igiiur  $ermo  et  Verbum  Dei  dieitur,  Senno 
quidcin,  Sapientiae  xvni,  Joanu.  xvii,  eta  Patribus 
Tcriulliano  adversus  Prax.  Cypriaii.  adversus  Judae. 
iib.  u,  cap.  i  ei  5,'qui  rcferens  itlud  Joann.  i  :  In 
principio  erat  Verbum^  pro  Verbo^  ponil,  Sermonem  ; 
ct  August.  qui  iliud  enarrans  Juann.  xvii  :  Sermo 
$uu$  verita$  est ,  etc.  docet  uihil  referre  utruiii  Ser- 
movem  dicamus,  aii  Ver6uin;  et  Hilario,  qui  nuuc 
Verbum ,  iiunc  Sermonem  vocat  iu  libris  de  TriniL, 
iJicron.  item  super  £pist.  ad  Ephes.  Gongrueniius 
tanwii  Verbum  vocari  videtur,quam  sermouem,  quo- 
iijam  Vcrbuw  proprie  uuam  rem ,  et  uuicam  voceui 


ad  Trojauum  excidium ,  totum  tempus ,  quod  a  Sa- 
iomoiie  ad  Cbrisii  excessum  fluxit ,  unius  Aierii  ac 
prxterca  milie  et  treceutorum  quadraginta  anQorura ; 
quod  utique  cum  dicto  Lactaiitii  vehementer  paffnai, 
assercnlis  infra  cap.  16  et  18  hujus  libri,  ut  iM 
dictum  est  in  notis,  a  Saloinoiie  ad  obitum  Christi 
nonuisi  miile  ac  decem  amios  cucurrisse.  ConUa 
vcro  si  nostram  iectionem  amplexua  dict9  sumnuft 
uiiius  superque  mille  et  diiceniorum  annorum  siib- 
tralias  annos  ceiitum  et  quadraginta,  auos  a  Tro 
jano  excidio  ad  Salomonem  us^ue  fluxisse  conteo- 
diinus,  omnia  sibi  invicem  Lactantii  dicta  consenUre 
videbis,  et  summam  eff^ulgere  uuiiis  anni ,  supenpie 
uiille  et  sexaginia  aniiorum,  qui  a  Salomone  H 
Chrisii  Domini  obitum  juxta  Firmiaui  seatenliaia 
inierfluxeriiit.  Nec  taiuen  mirere,  quod  plures  anfai 
einergaiit,  ucnipe  uiius  et  quinquaginta  supra  dlciam 
summaiu  annoruin  niille  et  deceui,  qux  dL  cap.  16 
l^  coniinetur ;  nam  ulrobique  idem  fere  tempos  desi- 
^  gnari  inielbges,  si  aiumadverteris,  hic  quidem  cuiri- 
culuiu  annorum  fieri^ab  excidio  Trojano  u»que  ad 
natalem  diem  Salomonis,  et  ab  eodeiu  nataii  uMue 
ad  Christi  obitum  :  ibi  vero  non  ab  ortu  SaloauMUS » 
seda  tempore  quoiam  regnabat,  et  propheUamillam» 
quam  ibi  reciut  l*irmiauus  de  Christo,  enuiiliabat 
suuii  aiuiorum  exordium  usque  ad  Christi  CkMDiai 
obitum  volutorum.  Saloinou  autem  regnaTU  anius 
quadraginu,  ut  ex  Sacra  Scripiura  cousut,  In  terlio 
Uegiiorum  cap.  u,  et  secundo  Prstermissorum  c*  ix, 
ex  Juscpho  vui  Ani.  cap.  7»  et  Lactantio  inr.  c.  13. 
Vixit  quatuur  et  nouaginu,  ut  idem  Josephus  iradit 
cap.  7,  iia  ut  ab  ortii  Salomonis  usque  ad  prima 
tcmpora,  quibus  iile  de  Christo  fuerit  vaMcinaMn» 
sane  quideiii  uuus  ille  et  quiuquaginu  anui  Ouxisst 
potuerint,  et  insuper  anni  tres.  Ex  quibus  iu  omuiBO 
scripsisse  Lact.  verisimiliimum  est ,  non  aulem  allo 
modo  memorix  iapsu ,  sicut  Vives  censuit  ad  cap,  tO 


m 


IN  QUARTtJM  LIB.  DIVIiN.  INSTIT. 


OGG 


A  Trojano  excidload  Laclanliiscripiion.,  aiini.  4470 
E  quibus  demplis ,  qui   a  morlc  Ghpisli  ad 

Laci.  scripi.  inierfuennii ,  annis 269 

Remanent  ab  cxciilio  ad  Ghrisii  obilum  .  an.  iSOl 
Quibus  additis  a  Sal.  ad  cxcid.  juxia  hic  vulg. 

leciionem  annis 140 

Fieni  a  Salom.  ad  Glirisii  obiium  anni.  .  .  .  4541 


Gonlra  Laeianlium  ,qui  inf.  c.  iOaSalomo- 
nis  propbeiia  usque  ad  Gbrisil  obiium  com- 
puiai  annos 4040 


lib.  xviu  Givit.  S.  August.,ci  bicTbomasius  in  nolis,  A  Evangelii  Joannis  a  Lacianlio  fui&so  iaierpuncium  et 

leclum ,  el  siue  ipso  factum  esl  niliH,  Quo4  facluiH  esl 
in  ipso  vita  eral,  ul  ilia  ,  quoU  facium  esl ,  non  ad  illsi 
priora,  el  sine  ipso  [acuim  m  nihil,  sed  ad  posierio- 
ris  culi  verba ,  in  ipso  viia  erat ,  periinere  ccasuerit , 
conlra  quani  pulaverunlGhryso&ioin.,  Tbeopbil.,  Eu- 
lym.  Gbry&osi.  enini  4  lioniil.  iu  Joaa.  :  Cum  dixe- 
rimus  ,  inquii ,  sine  ipso  faclum  esi  uikU ,  uon  id 
perfeclQ  puncio  nolemus  :  at  lusrelici  opinanlur;  hi 
enim  cum  velint  spiriium  creal^m  esse  ,  sic  legum : 
Quod  factum  esi  in  ipso  vila  erai,  Yerum  iiulla  profeclo 
raiione  baec  inielligi  pole&i  oraiio.  Tlieopbilaci.  in 
Goniineniariis  :  Pneumalomachi ,  qui  Spiritum  sanc- 
tum  negant  Deum  ,  hanc  particuiam  sic  legwit ,  et 
sine  ipso  factum  est  nihil.  Deinde  hoc  loco  facto  puncto, 
leguni  quasi  ab  altero  principio ,  quod  factum  est  in 
ipso ,  etc,  et  interpretantur  locum  istum  juxta  suam 
mentem ,  dicenles ,  quod  hoc  loco  Evaugelista  de  Spi- 
ritu  sancto  disserat ,  dicens ,  quod  factum  est  in  ipso  , 
|.  hoc  est  Spiritus  sanctus  ,  vita  erat,  Uoc  auiem  dicunl 
'^  Macedoniani ,  conantes  ostendere  Spiritum  sanctum. 
essc  Crcaturam ,  et  enumerare  cum  iis ,  quce  facta  $unt. 
Nos  auiem  non  sic :  sed  puncto  facto  postquam  dixit , 
quod  factum  est ,  novum  principmm  legimus  ,  in  ipso 
vita  eraty  elc.  Eadem  fere  Eulyraius.  Ai  veroquan- 
iumvis  puncium  siatuas  posi  verbum  mhil ,  locus 
ille  minime  jpalrociiiaiur  errori ,  nec  quicquam  facii 
pro  bxreiicii» ;  ei  quidein  hoc  modo  legunt  GyriUus, 
Augusi,  ei  S.  Thoiu.  p.  p.  qu^sst  48  ,  art.  4  ,  et  Bibl. 
Goinpluicns.  ut  quidam  reCerunt,  iicet  omnes  codi- 
ces  llibliorura  biblioiliecx  meae,  pra^seriim  excusi 
Hom:c  Sixli  V  ju&su  aiino  4593,  pror»us  babeHt  si- 
cui  Gbrysostomu$. 

GAPUT  IX. 


Rursus  ab  excidio  ad  Gbrisii  obllum  an. .  .  .    4204 
E  quibus  subtraclis  ,  qui  ab  excidio  ad  Sa- 
lomonis  ortum  liuni,  juxla  hujus  loci  ger- 
maiiam  lcclionem,  annis 440 

Renianeni  ab  oriu  Salomonis  ad  Ghristi  obi- 
ium  anni.  .  •  •  , 4064 

E  quibus  subiractis ,  qui  ab  oriu  Salomonis 
fueruni  usque  ad  tcmpus  quo  propbeial)ai, 
annis 54 

Remanent  a  iempore  propheiisc  Salomonis  ad 
Gbrisii  obilum  anni , 4007 


Centum  et  quadraginta  annis  antecessit.  Ghronologi 
nonconsenliuni ;  Euseb.enim  aniiis470  ;Glarean.  447. 

Verbo  Dei,  Tcriullianus  :  Gyprianus  sermone  Dei, 

Et  spirilu  oris  ejus.  Ald.  ei  Planliii.  et  in  spiritu^ 
elc.  Ego  relinui  leciioncm  Floreiit.  cdit.  quam  ba* 
bent  Sepiuag.,  Yulg.  et  Gypr.  Sed  Terlull.  advcrsus 
Prax.  ei  alibi ,  el  Spirilu  tpsius. 

Verbum  bonum,  Terlull.  u,  adv.  Marcion.,  Gyprian. 
II  TesiiinoD.  cap.  5 ,  sermonem  bonum, 

Item  Salomon ,  eic.  Proferiur  hic  locus  ex  cap. 
xxiv  Ecclcsiasi.  qui  liber  cum  non  at  Salooionis , 


Et  sapientia  Dei.  Quod  sapienler  cxcogitaUir,  dici- 
iiir  sapieulia  alicuius  :  in  Deo  autcm  ,  ut  docet  S. 
Thom.  IV  conira  Gcni.  cap.  4:2,  oportci  sapientiam 
dici  ex  eo  quod  se   ipsum  cognoscii.  Sed  quia  non 


sed  Jcsu  Sirach  ,  ui  ex  prologo  illius  iibri  in  Bibliis  C  cogno^cii  se  per  aliquain  speciem ,  sed  per  esientiam. 


apparet,  illorum  umen  iemporum  consuetudo  obti- 
liuii  ( quod  noiai  S.  Augusl.  lib.  xvii  Givit.  c.  20  ), 
ut  Salomonis  dicereiur,  vel  propter  eloquii  similiiu- 
dinem ,  vel  quia  ex  Salomonis  senlenliis  colicclus 
videreiur.  Ideo  non  solum  a  Lacianiio  citatur  sub 
nomine  Salomonis ,  sed  eiiam  ab  aliis  Pairibus , 
Cypriano ,  qui  bunc  eumdem  locum  proferl.  ii  adv. 
judae.  cap.  4,  Glem.  Alexand.  vii  Siromai.,  Basil. 
contra  Eunom.  lib.  iv,  Nazianz.  Orat.  8  et  quamplu- 
rimis  aliis  ;  concil.  ilem  Garlbagin.  iii ,  cap.  43. 

Ego ,  inquit ,  ex  ore  AUissimi  prodivi  ante  omnem 
creaturam.  Guin  Lactanlio  concordai  Gyjirianus  :  lec- 
tipnem  vero  Septuagiiita,  qui  babeni,  Ego  ex  ore  A/- 
ti^simi  prodivi,  iiec  plura,  exhibei  S.  Ambrosius 
lib.  IV  de  Fid.  cap.  4 ,  Vulg.  :  Ego  ex  ore  Altissimi 


iniu  idem  ipsum  ejus  iiiieiligcre  esi  ejus  essentia  ; 
ideo  sapieutia  Dei  iiabiius  esse  non  potest :  sed  est 
iii&a  Dei  esseulia.  At  Dei  fiiius  est  Ycrbum ,  et 
cuncepiio  Dei  inielligeatis  se  ipsum  ;  ip&iira  igitur 
Dci  Yerbum ,  fanquam  sapieuier  mevle  diviiia  con- 
ccpiiim  ,  proprie  Dei  sapientia  dicilur. 

Hunc  sermonem  divinum  ne  phHosophi  quidemigno- 
raveruttl.  Quorum  tcaiimonia  profert  August.  Eugu- 
biii.  lib.  I  de  Perenui  pbilosopb.  cap.  i3  et  seqq. 

CAPUT  X. 

Et  homini,quem  indueratt  ^uem  gerebat ,  eic.  Fa- 
iniliares  sunt  Palribus  ejusmodi  ioeuiiooes ,  ut  di- 
cani  Verbuiii  divinum  assumpsissc  ,  iaduisse ,  ges- 
sisse  bominem.  Nam  iia  loquiiur  Gypriau.  in  liiie 
libri  de  idoior.  vauiiate ,  Augusi.  in  iib.  de  Fidc 
coni.  Manich.  in  piincipio  capiiis  26  ,  UiUr.  x  dc 
Trinit.  circa  med.  Qu;b  lamen  locuiioaes  noii  suiit 


prodivi  primogenila  ante  omnem  creaturam 

Ego  in  aelis  feci  ut  oriretur  lumen  indeficiens.  tla^c 
Don  habeniur  apud  Sepiuaginla,  scd  in  Yulg.  ei  apud 
Cyprian.  proprie  accipicndi^,  ut  dicamus  bumiueta assump- 

Et  nebuta  texi  omnem  terrani,  Ita  et  Gyprianus  :  at  ^  ium  ,  quia  e|us  naiura  esi  assumpia  ,  ei  qtuia  as- 
Septuaginia,  e(sicu<ni;6u/a  obtean  terram;  Vulgata»  suiiiplio  terininala  est  ad  hoc,  ui blius Dei  sit  bomo  ; 
Et  sicut  nebula  texi  omnem  terram,  alioqui  falsa  esi  ei  haereiica  hsec  po&itio  simplicitcr 

Ego  in  altis  habilavi.  Quod  apud  .Sepiuagiftla  lejfi-      '^'  •-'^'^""^ •"     *^-  "'•  -  •- *    '  • 

tur,  evO^ij^oi;,  ita  efferiur  a  Lactanlio,  in  altis. 
Cypr.  coil.  variani;  nam  quicjlam  sic  habeui:  quidam 
irero  in  altissimis,  ei  versip  reccns  laiina  ,'ex  Sep- 
luas.  et  Yulg. 

Et  sine  ipso  factum  esi  nihil.  Uic  puncius  fit ;  et 
deinde  sequilur,  sed  melius  Grceci^  cum  ita  novcm 
Yalicani  et  omncs  impressi  :  duo  vcro  ex  iisdem 
Yalic.  et  sine  ipso  nihxl  factum  est.  Hic  punclus  ;  et 
deiiide,  sed  melius  Grwci ,  etc.  Unus  auiem  eiiain 
Yaiic.  et  sine  ipso  factum  est  nihii  :  bic  duo  puiicta 
fixa  suni  et  delnde  sequilur  coiiiincnier,  Quod  facium 
est  in  ipso  vila  erat.  iiic  rursus  punclus  ei  deinde  se- 
quilur,  sed  meiius  Grceci ,  elc,  ex  quibus  leciionibus 
satis  perspicue  inlelligi  posse  videlur,  iia  locum  illum 


et  proprid  sumpia  .  Dei  filius  bouuoem  uiduii ,  as- 
suinpsii ,  gessii.  Rationem  alTcri  S.  Thom.  in  m  p. 
quu:si.  4 ,  ari.  3.  Nam  boc  nomeu ,  homo ,  signilicat 
bumanain  naiuram  iii  concreto,  ut  scilicei  est  in  ali- 
quo  supposiio;  ei  ideo  sicut  uoo  possumus  dicere  , 
quod  suppositum  sii  assumpium  :  iia  noo  possumus 
diccre  quod  bomo  sit  assumptus.  Subdii  ibi  S.  Thom. 
verba  Felicis  pap  e  et  Mari.  iu  concilio  Ephesio. 

Post  annos  quadringentos  el  trigiiUa,  (ia  leg.  oou  ut 
iii  Ald.  ci  Flofeni.  trecentos  triginia.  ^Uw  illuw  Oit- 
nicruiii  babem  optimi  cod.  B.  T.  P.  9  Yaiic.  ct 
Tlicopb.  in  lib.  de  Temporib.,  quiu  etiam  Scripiura 
$:icra  tam  Septuag.  quaui  Yulgaue  ediiionis  cap.  xii 
Exod.,  ei  Paulus  ad  Galai.  lu.  Yerum  ealexv^^  vs^^ 
ipsi  ianlum  aiuu  ^mvVWAS»  .» ^*^  ^^^^siyv  Vw^\^v  \»s^- 


967 


JOSEPHI  IS^l  NOTiE 


968 


runi  in  iEgypto ,  sed  etiam  mansioiiis  corum  in  lerra 
Glianaan  computandi  sunt,  ut  inilinm  rm  a  septua- 
gesimo  quiulo  anno  nntivitulis  Abraltnc  ,  qiiaiido  ipse 
ingressus  esl  terram  Chnnaan ,  ut  notat  Hermnnniis 
(ionradus  iu  Chroiiic.  in  Jacob.,  cl  Magistcr  liisioris 
Scholast.  Exod.  xxvii.  Nam  apud  Septuag. ,  quorum 
editione  utebantur  Patres,  sic  legilur  c.  xii  Exod.  : 
HabUatio  autem  filionm  Israelj  quam  habilaverunt 
in  terra  ^gtjplo  et  in  lerra  Ckanaan  anni  quadringenti 
Iriginta  :  quem  locum  ita  referl  S.  Aug.  in  Quxst. 
qiixst.  47,  ubi  etiam  de  hoc  annorum  numcro  disputat 
Suidas  inMov,  et  Beda. 

Quo  rur$U8  esuriente ,  cceleslis  alimenti  pluvia  des- 
cendit.  Alio  ordine  narratur  hic  liisloria ,  nuam  in 
Scriptura ;  nam  prius  fame  vexaii  suut.  Exod.  xvi. 

Aureum  caput  bovis ,  quem  vocant  Apin,  etc.  Hoc 
cliam  illis  exprobratur  in  Psalm.  cv  :  el  fecerunt  vt- 
tulum  in  Horeb.^  eic, 

Amiserunt  vetus  nomen  [iebrcei.  Qui  ab  Hcbi;r  ab- 
nepote  Noae  per  Sem  ila  vocabantur  secunduin  Jose- 
phum  llb.  i  Antiquit.  cnp.  14,  Eiiseb  iii  Chronic.  in 
principio,  August.  xvi  Civit.  c.  11 ,  Suidam  ,  Isidor. 
iib.  IX  Orig.  cap.  2,  sub  uum.  40. 

Et  quoniam  princepsexaminis  eomm  Judas  ernty  Ju- 
d(ei  sunt  appeliali,  Judam  nullum  equidem  comperio 
praefuisse  popuio  Judoeorum  post  Moysen  ;  nam  Judas, 
de  quo  scribitur  iu  i  cap.  Judic,  Dixitque  Dominus, 
Judas  ascendetf  eic,  ab  Hebra^is  ct  Josepho  lib.  v  Aii- 
tiq.,  cap.  1,  non  habelur  ibi  pro  nomine  nliciijus  in- 
dividui,  sed  pro  patronymico  de  tota  tribu,  e  qua 
sumptus  est  Othoniel.  Dicuiil  iiaque  Judain,  id  est, 
iribum  Juda  cum  tribu  Simcon,  cepisse  regem  Hcbro- 
nis  Adouibezech ,  elc  Judxos  itaque  a  Juda  Israelis 
filios  dictos  vulgo  malunt.  Vid.  Euseb.  in  Chronic, 
Isidor.  ubi  suprn. 

SubimperioTiberii  Ccesaris ;  cujusanno  qmntodecimo^ 
id  est ,  duobus  Geminis  Consulibus  ,  etc  Is  est  annus 
Christi  Domini  trigesimus  priinus ,  ut  apud  Euseb. 
ct  omnes  passiiu  chronograpbos ;  quo  fit,  ut  Lnctan- 
tius  Salvntorem  passum  fuisse  dicat  aiiiio  %latis  suui 
irigesiino  explelo.  Ita  quoaue  Terlullianus  adversus 
Judie.,  Clem.  i  Slromat.,  African.  v  Annal.,  Hieron. 
iu  Daniel.  cap.  ix  et  epist.  %i,  August.  xviii  Civit., 
c  54,  et  iib.  XXII,  cap.  15,  el  ad  Hesych.,  epist.  80, 
Oros.  lib.  vii,  Cassiodor.  de  ConsuU  Alii  mnluntaniio 
setatis  suae  trigcsimo  primo ,  ut  Apollinar.  Luodicen. 
cpiscopus  apud  Hieroiiymum,  sup.  ix  cap.  DanieL, 
Cyriilus  ad  cap.  xxix  Esai.,  Philastr.  de  Hajres.,'  Se- 
vcr.  II  Hist.  et  alii  recentiores  relati  a  Joann.  Lucid. 
iii  libro  de  Vero  die  Passion.,  cap.  9.  Trigesimo  se- 
cundo ,  et  prxierea  paulo  plus  iribiis  mensibus ,  fuit 
aliorum  opinio,  quam  tueiur  valide  Benedicius  Perer. 
in  Commeut.  ad  Daniel.  lib.  ii,  iu  Disput.  de.TO  heb- 
domad.  quuist.  7.  Sed  trigesimo  tertio,  et  tribus  men- 
sibus,  sensitBed.  de  Ralion.  lemp.,  cap.  45,  Alberi. 
Magu.  in  epist.  Dionys.  Areop.,  Onuphr.  iii  Fast.  et 
Chronic,  Baron.  Cardinalis  i  Annal.  Denique  quin- 
qungesimo  circiter  anno  iionnuIU  alii  asseruerunt,  ut 
refert  S.  Augustinus  ii  de  Doctr.  Christ.,  cap.  28. 
Qiiam  opinionem  ab  omnibus  refutalam  quidam  at- 
iribuunl  Irenseo  ii  adversus  Haeres.,  cap.  59  et  40; 
alii  dicunt ,  aflictam  ci,  ct  de  impostura  dubiiant,  ut 
Cardinalis,  ubi  supra. 

Ante  diem  decimam  kalendarum  aprilium  Judcei 
Christumcruci  affixerunt.  Sic  quidem  habeiU  B.  T.  P. 
ct  8  Valic  quamvis  in  aliquibusimpressis  legatur  Ante 
diem  septimam ,  elc.  Leclionem  rctinui  pluribus  et 
melioribus  exemplaribus  probatam.  Hunc  Lactanlil 
locum ,  ne  quem  sua  laude  privemus ,  longa  et  pul- 
cherrima  disputatione  enarravit  Marcellus  Francoli- 
nus  in  Tractat.  de  Tempor.  Horar.  Canon. ,  cap.  75 
et  74,  quein  compeiidio  referemus.  Per  illa,  Ante  diem 
decimam  kalendarum,  Lactantius  intelligit,  iion  diem 
undecimam  kalendarum,  ut  Paul.  Middelburg.  quinto 
Paulin.,  pag.  2,  c.  4,  elThomasius  in  Notis  ad  hunc 
auciorem  putaverunt :  sed  diem  ipsam  decimamante 
Hulendas  aprilis ;  in  qua  locutionc  computati  intcili- 


A  guniur  utriquo  dies  extrcmi,  id  est,  dies  qiii  descri- 
bitur,  et  ip^e  kalendarum  dies,  ut  recte  ipse  MarcelL 
notai  d.  c  75,  num.  18,  refulata  objeciione  de  §  Ante 
diem  in  leg.  Annicutus  amittitur,  D.  de  verb.  signif. 
el  eodciii  §  egregie  cxplicato.  His  igitur  verbis  Lac- 
tantius  piiuivit,  Chrislum  Doniiiium  passum  fuisse 
die  vigc^iina  lertia  mcnsis  marlii.  Idem  sensil  Theo- 
phil.  C:vsnricn.  vicinus  apostolorum  temporibus  in 
epist.  syiiodic.  dc  Paschalu,  qua"  impressa  legituriii- 
tcr  Opcra  Bedu;,  tom.  ii,  in  lin.,  utadversus  Middel- 
burg.  et  Thomas.  probatMarcell.,  cap.  75,  num.  19 
ct  cap.  74  in  princip.  Idem  quoque  sensit  Euseb.  C-c- 
sarieiisis  in  omnimod.  HisloriaCanon.Chronicorumy 
cujus  extat  fragmentiim  apud  Anastasium  Antiocb., 
lib.  Variar.  quaest.,  ut  refert  Turrian.  in  explanatione 
cap.  6  lib.  II  Constit.  Apostolicar.  Clemenlis  Ro- 
mani,  et  apud  eumdem  Marcell.  Idem  et  S.  Augusi., 
Serm.  2!2  de  Tempor.,  qui  est  de  Nativ.  Domini  18, 
Beda,  de  Ralione  temp.,  cap.  65,  in  Chronic,  Ado 

^  Viennen.  in  Chronicor.  «lale  prima  in  principio,  An- 

^  selm.  II  dclmng.  Mund.,  cap.  17,  Nicxtas  etGraeci 
omnes,  ct  alli  quos  referl  Middeiburg.  u  p.,  PauL 
lib.  V,  cap.  1  et  !2.  Jam  ahas  scnlenlias  recenseamus, 
quoto  ciijus  niensis  dic  passus  fiieril  Dominiis.  Ilugo- 
linus  Martell.  in  lib.  de  Ann.  intcgr.  resiitut.,  cap. 
19,  refert  cx  S.  Augustino  quosdam  asseruisse  Domi- 
nuin  passuiii  fuisse  uonis  martii,  id  est,  sepiima  die 
marlii.  S.  Epiphan.,  Ha:re^.  50,  contra  Tessarcscede- 
cat.  ait ,  se  invcnisse  Acla  Piiati ,  in  quibus  Pilatus 
indicabat,  non  ante  octavum  kalendas  apritis,  iil  Tes- 
sarescxdecatilae  citabant,  sed  ante  decimum  quintum 
kalendarum  earumdem  ^  id  est ,  decimo  octnvo  die 
martii  Dominum  obiisse.  At  ipse  Epiphaniusd.  Hx- 
resi  50  ei  51,  conl.  non  suscip.  Evang.  Joan.  cl  Apo- 
calyp.  pulal,  dieante  decimum  tertium  kalendas  apri- 
liSf  qiii  est  ipse  tertius  decimus  kalendas  aprilis,  id  est, 
vigesimo  die  martii.  Duodecimo  kalendas  aprilis,  id 
est,  vigesiina  prima  die  martii  aucior  Exposiiionis  so- 
per  Matih.  cap.  xxvii  inter  Opera  Anselmi.  Die  vige- 

C  siina  tertia  mnrtii  Lnctantius ,  et  alii ,  ut  supra.  Die 
vigesima  quiiita  inartii,  qua  etiam  incarnari  dignatus 
cst,  scripsit  Teriull.,  lib.  cont.  Judx.  circa  med. 
Clirysosi.,  serm.  dcNativ.  Joan.  Bapi.  August.  xviii 
Civ.  cap.  uli.  et  de  Trinit. ,  cap.  5,  et  alibi,  Beda  , 
Usuard. ,  Wandelbert ,  et  alii  in  Mariyrologiis.  Beda 
rursus  in  lib.  de  Ratione  Temp. ,  cap.  28,  Iradit 
idem  sensissequamplures  Ecclesiie  magislros;  Cyrill. 
in  epistoia  ad  synod.  Carthagin.,  S.  Thoin.  super 
Joan.  cap.  ii  lect.  3,  S.  Anloniu.  in  Chronic,  tit. 
5,  cap.  7,  et  alii  innumeri :  quo  facile  apparet,  ma- 
gis  receptam  essehanc  opinionem.  Die  vigesima  sexta 
marlit  putavii  Victorinus  Lemovicen.,  aniiquus  doc- 
lor,  ei  supputator  egregius ,  et  alii  quorum  meminit 
Beda  de  Raiion.  Temp.,  cap.  59,  Francisc  Maoro* 
lic  in  Martyrol.,  Onuph.  in  Chronic  Eccies.  Die  tri- 
gesima  mariii.fusadisputatioiie,  aliorum  omnium  re- 
probatis  opinionibus ,  probavit  Middelburg.  ii  part. 
Paul.,  lib.  XIV,  cap.  2.  Die  secunda  aprilis  etiam  non- 

^  nuili,  ulrefert  Martell.  dc  An.  integ.  rest.,  cap.  19. 

^  Aprilis  tertia,  Rogerius  Baccon,  Joan.  de  Muris,  Paul. 
Burgen.,Abulciis.,Lucid.,Pontac.,  Zarlinus,  et  pleri- 
qucreceiitiores.  Aprilis  undecima  Joan.  de  Blonte  re- 
gio,  quein  referl  Middelburg.  ii  p.  Paul. ,  lib.  v,  cap. 
1  el  "i.  Tot  sunt  ac  tam  variae  de  die  passioiiis  Domi- 
nicx  scriptorum  opiniones,  ut  merito  quis  admiretor, 
ct  magniim  quoddam  arcanum  Dci  paiet ,  diem  in- 
cariiationis  ejus  tunc  uni  Virgini  matri  cognitam,  Na- 
tivitatis  auiem  paucissimis,  deinceps  tanien  utramque 
toti  Ecclesiie  innoiuisse  :  Fassioiiis  vero  diem  in  am- 
plissima  et  celeberrima  urbe  obit.-e,  priticipibus  viris 
ac  populisconspiraniibus,  Romano  prxside  judicanie, 
judicii  executionem  indigenis  atque  advenis  palam 
iiispcctaiiiibiis,  coelo  atque  universis  elementis  tiorri- 
fica  sigiia,  et  longe  omnium  post  hominmu  memo- 
riam  admiraiida  prxbentibus,  et  toto  vulgau  orlw 
terraruin ,  adhuc  tam  parum  compertain  et  cogiiilaBi 
esse. 


m 


IN  QUAKTUM  LIB.  DIYIN.  INSTIT. 


970 


CAPUT   XI. 

Mmad  voSy  cic.  Iia  fere  eiiam  apud  Cyprianum 
adversus  Judos.,  lib  i ,  cap.  2. 

Convertalur  unusquisque  a  via  sua  tnala,  B.  habet 
nnusquitque  veslrum;  quanquam  to  veslrwn  abcsl  a 
Bibliis  et  a  Cypriano. 

Post  corpus  suum.  Ita  legilur  in  B.  T.  P.  el  apud 
Septuaginla  bic,  et  in  Vulg.,cap.  xiv,  III  Ueg.  Locus 
autem  jsie  pelitus  est  ex  cap.  w  lib.  Neheuii.r ,  qui 
.secundi  libri  Esdrse  nomine  circumferlur.  Vulgaca 
bic  babet;  posl  terga  sua;  Cyprianus,  qui  bunc  eiim' 
dcm  locum  profert  sub  Esdrx  nomine, ,  post  dorsum 
fuum;  recenliores  ediiiones  L^tctantii,  posi  corsuum, 

j£mulando  (Bmutatus  sum  Domino.  Eodem  propc 
jiuodo  refert  Cyprianus  d.  cap.  2. 

Et  remansi  ego  solitarius.  Sic  quoque  Cyprianus  : 
i)l  Septiiaginia,  cuni  quibus  Vulgata  concordat.  et  re- 
ficlus  sum  ego  solus.  Crsecenulem  babelur,  jxovoraTo^. 

Et  qumunt  animam  meam  auferre  a  me.  Sept.  et 
Vulg.  et  qucerunl  animam  meam  ad  toUendam  eam , 
sivc,  ut  anferant  eam,  Cyprianus  ubi  supra,  et  quas- 
runt  animam  meam  auferre  eam. 

Et  sacrificium  acceplum  non  habeo.  Reclius  Cypria- 
nuslTesUmon.  adversus  J(id;eos,  cap.  i6  :  acceptum 
non  Itabebo ,  quia  (am  apud  Sepluog.  quain  in  Vul- 
gaia,  legilur  non  suspiciam ;  cl  TertuUianus  contra 
Judaeos,  non  recipiam,  vel  non  accipiam. 

Qarijicabilur.  Grxce  csl  SsdoSatxTat  clarificalumest; 
cl  ita  apud  TcrluUiaii.  el  Cyprian.  adversus  Judaeos. 

Apud  gentes.  Sicut  Cyf  rianus.  Septuaginla,  ev  rotf 
£lbE<r(  sicui  in  Vulgatn ,  in  gentibus.  TerlulUanus,  in 
omnibus  geniibus. 

Serviet  mihi.  Sepluag.,  Vulg.,  TerluU.,  Cyprianus, 
servivit  mihi. 

Venio  coUigere,  elc.  Ita  referl  ad  verbum  Cyprian. 

Clarilatem  meam.  Septuag.  et  Vulg.  gioriam  meam. 

Et  miilam  ex  his  conservatos  in  gentes^  elc.  SoDpe 
Patres  non  ad  verbum  proferunl  loca  Scripturarum, 
scd  compendio  et  Ttcf.pufpo(.7Tt.YMi,  iis  taniiim  cxcerplis, 
qiiae  satis  sint  ad  eoruin  iiistitutum.  Id  ssepiuscule 
iacUtare  solet  Firmianus,  iit  ego  snis  locis  iiotabo  ;  et 
bicquidem  paucula  quxdain  omiltii,  quae  reperiuntur 
apud  Sepluag.  et  in  Vulg. 

(Jt  ingratus  in  Deum  popnlus  in  errorem  maximum 
induceretur.  Neque  tamen  inductio  ipsa,  vel  perman- 
sio  Jud^porum  in  errorem,  in  Deum  tanquam  in  cau- 
samest  referenda.  Vid.  Notata  adcap.  20  bujus  libri 
perUnenlia  ad  materiiim  reprobationis. 

Quem  ipsi  Judcei  serra  confectum  crudeliisime  neca- 
verunt.  Hoc  tradidit  Tertuli.  de  Palientia,  Origen., 
Iiorail.  1  m  Psal.  xxyvii,  aucior  Ubri  adversus  Ju- 
daeos  qui  insecuti  sunt  Cliristum  ,  inter  opera  Cy- 
prian.,  Cbysosiom.  in  cap.  xix  Matlb.,  Magister  Uis- 
toriae  Scholast.  in  hislonaquarii  Reg.,  c.  xxxii. 

Filios  genui.  Ita  Tcriull.  de  Oration.  el  Cypriani 
codices  mulli  initio  libri  de  Oration.  Dominic.  et  de 
Zelo  ctLivor.,  et  versio  laiina  ex  Sepluag.,  quamvis 
al.  apudeumdem  Tert.  etCyprian.  reperiaiur,^£ii^avt. 

Et  populus  meus  me  non  intellexit,  Ila  Terlull.  v, 
adversus  Marcion.  el  Cypr.  de  Orat.  Dominic,  quaro- 
vis  1  Testimonior.  cap.  50  babeac,  et  populusmeut 
non  inteUexit.  In  mullis  quideiu  codicibus,  pro/u, 
bnberi  /aoO  ,  nolalur  ad  lalinam  versionem  ex  Sep- 
tuag.  qui  quidem  babent ,  et  populus  me  non  intel- 
lexit.  £i  ita  eos  scripsisse  aflirmat  S.  Hieronym.,  non 
ut  aii  Pamel.  ad  Cypiianum,  de  Orai.  dominica  :  Et 
populus  meus  non  inteUexit.  Lectionem  Septuaginla  se- 
cuti  sunt  Teriull.  iii  et  iv,  adversus  Marcion.,  Basi- 
Iiu8,  atque  Cyrillus. 

Incassum  facta  est  metatura :  falsi  scribce ,  et  confrni 
$unt ;  sapientes  trepidaverunt.  Quod  hic  dicitur,  meta- 
tura^  et  apud  Cyprianum  i  Testim.,  cap.  5.  Grace 
iii  Bibliis  est  (ry^olyoi ,  qux  vox  proprie  juncum  signi- 
ficat.  Quamobrem  recens  versio  lalina  Bibiiorum  cx 
Sepluaginia  sic  babet  :  frmtra  factus  est  juncus  men- 
dax  scribis ;  confusi  sunt  sapientes  ,  et  perterriti ,  etc. 
Ibi  auieo)  juncus ,  pro  calamo  et  siylo  aecipitur ;  nam 

Patrol.  VI. 


Ajuncis  marinis  olim  scribere  soliti  erant  veteres;  et 
ideo  S.  Mieron.  in  Vulg.  clarius  verlil:  Veremenda' 
cium  operatus  est  stylus  mendnx  uribarum  :  confusi 
suntsapientes^  perlerriii,  etc.  Signiticat  quoque  funem, 
quod  scilicet  ex  ulva,  et  juiico,  ut  iradit  Flin.,  funes 
necterenlur  :  unde  et  faclum  est ,  uc  per  quamdam 
u£Ta>y2^piv  eUam  mensuram  per  funem^  (rxotyo^  signi- 
iicai :  nam  funibus  agros  metiebanlur  veieres ,  ut  ex 
Isiiloro  patet  Orig.  lib.  xv,  cnp.  14,  et  ab  Hebraeis 
fluxit  mos  iste  :  Amos  vii  :  et  humus  lua  funiculo  me- 
tielur ;  Psalm.  lxxvii  :  et  divisit  eis  terram  in  funiculo 
distributionis.  Funiculiis  aiitem  bic  geometricus  arvi- 
pendium  voc^batur.  Glossarium ,  Arvipendium ,  crxot- 
vo^  7£(U!:ii3T/!>ix6; ;  et  lcrra  illn,  quain  meiisl  esseiii,  di- 
cebniur  (txoLvktijmj  ut  cx  auctore  etymologici  constat. 
Quin  eliaiiii  apud  Hcrodoium ,  o-xorvo;  pro  mciisura 
lerrui  persica  accipitur.  Ad  uliiiiiam  igitiir  liujus  no- 
minis  significationem  respexeruiit,  qiii  hoc  loco  (|uod 
grxcc  legilur  (rxo(vo^«  laiine  nietatura  transluleruiit, 
^  ut  bic  Laclaniiiis ,  cl  Cyprianus ,  qiii  locum  huiic  ita 
-^  proferl  :  Incassum  facta  esi  metatura  falsa;  scribtB 
confusi  sunt ,  sapientes  trepidaverunly  etc.  £x  qiio  ap- 
paret  minus  recie  illum  a  Lactantio  iranslatum ,  at- 
que  distinciiiin ;  non  enim  falsi  scribce  dicuniur  in  Bi- 
bliis ,  et  apud  Cyprianuin ,  sed  metatura  faUa  scribis^ 
vel  scribarum.  Gra^ce  quidem  babetur  (rxorvo^  ^tyj^og ; 
et  scribce^  in  Bibliis  noii  conjungilur  cuiii  confusi  suntf 
ui  apud  Lactant.  et  Cyprian.,  sed  cum  metatura  falsa. 

CAPUT  XII. 

Quod  si  animalia  qucedam  vento  et  aura  concipere 
solere  omnibus  notum  est ,  etc.  De  Equabus  id  videli- 
cet  prodilum  est  ab  Hoinero,  xx  Uiad. ;  Virg.,  m 
Georg. ;  Silio,  iib.  iu  et  xvi ;  Varr.  ii ,  de  Re  rusiic, 
cap.  i;  Columel.,  lib.  vii ,  cap.  25;  Plin.,  iib.  iv, 
c.  22;  SoUn.,  lib.  iii ,  cap.  26  el47;  JusUn.,  Hist. 
inilio  Ubri  xuv,  lib.  viii ,  cap.  42,  lib.  xvi,  c.  45; 
Martian.  CapeU.,  lib.  vi,  c.  de  Divisione  terne. 
Infirmatus  est  uterus  Virginis,  elc.  llic  Salomonis 

C  locus  fortasse  exciderit  ex  iis  libris,  qiios  coinposuisse 
Ulum  tradil  Scriptura  iii  Reg.,  cap.  iv,  iu  lin.;  nunc 
vero  desiderantur.  Porro  dixerim ,  vel  bunc  locum 
non  ex  ullo  canonicorum  Scripiurse  libroruin  exci- 
disse,  vel  non  a  Salomone  de  Maria  Virgine  prolatuni 
esse ,  cum  certum  sit  beatissimam  illam  atque  san- 
ciissimam  nullum  cx  Conceptione,  aut  NaUvitate  Sal- 
vaioris  damnum  aiit  dolorem  sensisse ,  ciijus  conlra- 
rium  binc  videtur  inferri.  Nam  dicitur  Esai.,  xxxv  : 
Germinans  germinabit  sicut  Ulium  ,  et  exuUabit  Iwta- 
bunda^  el  laudans.  Id  quoque  asseruenmt  .<iancli  Pa- 
tres ,  et  DD.  omnes ;  Cypr.  de  Operib. ;  Card.  in  nat. 
ChrisU;  S.  Zeno  episcop.,  serm.  6  de  iNal. ;  S.  Au- 
gust.,  serm.  de  Assuinp.  ;S.  Thom.,  iii  part.,  quaest. 
35 ,  articulo  6 ,  ad  prima. 

Concipiet  in  utero.  Sic  Luc,  i ,  ex  hoc  loco  Esai. 
TertuU.,  iii,  adversus  Marcion.  et  deTrinit.,  Cypr. 
epist.  9 ,  juxta  editionem  Morellii ,  et  alias  anliquio- 
res;  quamvis  juxta  edit.  Manutii,  quam  ibi  probavit 
et  recepit  Pamelius,  et  ii  TesUmon.,  c.  9,  et  Ambros., 

^  lib.  1  de  Cain  et  Abel ,  cap.  5 ,  habeant,  in  utero  ac- 
cipiet,  quod  magis  accedere  putavit  Pamclius  ad  lec- 
tionem  Lxx,qui  liabent  iv  yK<Tpi  X>])f/sTat ;  ct  ita  apiid 
eos  oUm  quoque  lectiim  lestuiur  S.  Hieronym.  de  opt. 
genere  interpretandi.  Verum  si  propriam  signilicaiio- 
nem  verbi  ooncipio  expendamus ,  non  ei  frustra  t6  m 
utero  reducllur,  neque  difTerre ,  utriim  dicamus  con- 
cipiet  in  uterOy  vel  accipiet  in  utero.  Non  enim  verbum 
concipere^  absolute  positum,  acciperein  utero  signifi- 
cat,  sed  simpliciter  apprehendere;  et  ideo  interpreles 
etiam  in  latina  versione  gr.vcorum  Bibliorum  cuni  ipsis 
Lxx,  receiis  edila  illud  Xv^psTai,  non  uccipiet^  sed  ut 
Laciantius,  et  alii  supraretati,  transtulerunt  concipiet. . 
Aldina  cdilio  et-Planiiniana  bic  babent  m  uterum.  Ego 
secutus  sum  Florenlinam  Junlarum ,  in  utero,  qua^ 
cum  TertuUiano  concordat,  Cypriaiio,  aUis.  Viil- 
gata  editio  apud  Esaiam  simpliciter  legit  concipiet, 
Et  vocabis  nomen  ejus  EnmanueL  lla  plerique  Lac<» 

31 


971 


JOSEPHl  ISiii:i  NOTiE 


.m 


tnniii  codices  haljenl,  I  eiiam  TertuUianus  adversus 
jHd:e.  ot  Cyprian.  d.,  cap.  9,  el  Hieron.  ad  Pam- 
mach.  de  opi.  gener.  interpret.,  Florent.  ediiio  Jun- 
i:inim  h\c  lial>et,  vocabitur,  cum  Yulg.  el  Cambro- 
nen.  Codice  Cypriani  d.  epistola  9 ,  ut  testainr  ibi 
Pamel.  Scd  ^piuaginta  cum  Aquila ,  Symmach.  et 
Theodoi.,  tesie  S.  Hieron.,  transtulerunt,ooca6i»;  el 
ita  legunl  pleriqiie  veterum  ,  quamvis  Cbrysoslomus 
in  commentariis  ad  Esai.  ei  in  Psal.  xliv,  et  Cyrillus 
mavelintcum  Evangeli^iaMalihco  7toLki(To^j(Ti,vocabunl, 

Iptiauteni  non  crediderunt ,  etc.  Hic  locus  paulo 
aliter  legitur,  quam  in  Lacianiio,  tum  apud  Septua- 
ginta ,  tum  in  Vulg.  Apud  Septuaginta  :  Ipsi  autem 
non  crediderunt ,  et  exacerbaveruni  Spiritum  Sanctum 
ejus ,  el  convenu$  est  ei$  in  inimicitiam  :  ipse  pu§navit 
contra  eos ,  et  recordaius  est  dierum  antiquorum,  (Jbi 
esl,  qui  eduxit  e  mari  paslorem  ovium  ?  clc.  Vulg.  : 
Jpsi  autem  ad  iracundiam  provocaverunl ,  et  afflixe- 
runt  Spiritum  Sancli  ejus ,  et  conversus  est  eis  in  ini- 
micumy  et  ipse  debellavit  eos,  et  recordatus  est  dierum 
scBculi  Moysi,  et  populi  sui.  Ubi  esi,  qui  eduxiteos  de 
mari  cum  pastoribus  gregis  sui?  etc.  Videmus  in 
uirisque  Bibliis  haberi,  non  de  terra,  ut  in  Lactantid, 
sed  de  mari,  ut  est  in  Hebraio.  In  cieteris  lamen  ver- 
sionibus  scriptum  esse,  ut  apuJ  Lactantium,  ix  rHg 
TTJc ,  notatur  ad  versionem  latinam  ex  Septuag. 

Exultent  ceeU  desuper,  etc.  Hic  Laclaniius  aliquid 
commone  habet  com  Sepluag.  et  aliquid  cum  Vulgat. 
Illi  eiiim  :  Lcetetur  coBlum  desuper,  et  nubes  sparganl 
justiliam  ;  germinet  terra  ,  et  proferat  misericordiam , 
et  justitiam  germinet  simul.  Ego  sum  Dominus ,  qui 
creavi  te,  etc.  Volg.  Rorate,  coeli,  desuper,  el  nubes 
fluant  justum  :  aperiatur  terra,  et  germinet  Salvatoreniy 
et  justitia  oriatur  simuL  Ego  Dominus  vocavi  eum. 

Ecce  natus  est  nobis  puer, eic,  lla  prorsus  totum  hunc 
locum  refertCypr.  iiTeslimon.,  cap.  ^\ ,  sedapud  Sept. 

^icia  parvulus  natus  estnobis;  Vulg.  paroulus  natus,  elc. 
lein  Sept.  et  Vulg.  iitl  roO  o^/xov,  super  humerum, 

Vocatum  esl.  Sepiuag.  el  Aqiiii.  Ignatius  epist.  nd 
Antiochen.,  el  Euseb.,  lib.  vii  Deinonstrat.  xaXeiTai, 
vocatur,  sicut  etiam  Iren.,  iv,  adversiis  H^res.,  cap. 
66.  Vulg.,  Symmach.,  Teriullian.,  xXijOwTat ,  voca- 
bitur,  Tlieodot.  exoXscrs ,  vocavit. 

Magni  eonsilii  nuntius.  Sic  habent  et  mss.  Codices 
Cypriani,  attesiante  Pamelio,  non  autem  magnce  cogi- 
tationis^  ot  quidam  impressi ;  eamque  lectionem  exjii- 
bent  Septuaginta,  y^tyakng  BouXijf ,  iiem  Tertullianus, 
Ambros.,iiiiiiO!ii,  inLuc,  Hieronym.  inCommentnr. 

Et  omnes  popuii.  P.  habet,  et  omnis  populus,  elc, 
ei  ita  edilio  quoque  Floreiitina.  Sed  ego  retiiiui  lec- 
tionem  Aldinae,  Plamin.  et  meliorum  mss.  quam  lia- 
bent  Se|)t.  ei  Vulg.  et  aucior  Expositioiiis  symbol. 
Apost.  inter  opera  Cypriani ,  et  Lactanlius  ipse  ad 
finein  hujus  capilis ,  nullo  exemplari  discrepante. 

Et  potestas  ejus  osterna,  etc.  B.  et  potestates  ejus 
(Bternas ,  quas  nunquam  transibunt.  Sed  ego  hic  quoque 
priorem  reiineo  mss.  optimoruin,  eiexcusoruin  om- 
iiium,  qaa^  congruit  cum  Septuag.  et  Vulg.,  cum  Ter- 
tulliano,  item  et  Cypriano  adversus  Jud;e.,  et  ipso 
Laclaiitio  ad  Hii.  capitis. 

Sic  didt  Dominus  Deus  Christo  Domino  meo.  Ila  qiii- 
dem  Tertullianus  s«pe,  et  Cypr.  i  adv.  Jud«.,  c  21, 
qiiae  lectio  merito  damnalur  a  S.  Hieron.  in  Com* 
nient.  :  Scio,  iiiquit,  in  hoc  capituio  non  solum  La- 
linorum ,  sed  etiam  Grcecorum  piurimos  vehementer  er- 
rare ,  existimanlium  scriptum  esse :  Sic  dicit  Dominus 
Chhslo  Domino  meo,  ut  intelligatur  juxta  iilud ,  quod 
ttiibi  legimus  :  Piuit  Dominus  a  Domino ,  et  Dixit  Do' 
niinus  Domino  meo;  neque  enim  y.^jpiy,  quod  Domiuum 
sonat ,  sed  ru/xu  did/ur,  id  est,  Cyro,  eic  Septuag. 
qiiidem  :  Outw  >r/et  K^piog  6  Ssog  tw  Xptorrw  ^uot  K*jj9&>, 
Sic  dicit  Dominus  Deus  Christo  meo  Cyro.'  El  Viilg. 
//(cc  dicit  Dominus  Deus  Chrislo  meo  Cyro.  Ilic  Cy- 
rus  rcx  Peibaruiu  pritnus  fuit ,  qiii  poslea  Juda^os 
eaptivos  solvit ,  ul  Josephus  tradidit ,  lib.  xi  Anli- 
qiiit.,  cap.  i  ,  et  Laciantius  supra ,  cap.  5  et  iO. 

Ei  civitates  non  ciaudentur,  JSic  habent  Sept.  Ter- 


A  tull.  Cyprlan.  Cyrillus.  Aliqui  malunt  TruXat,  id  cst, 
portiBt  ut  in  Vulg. 

Aperiam  tibi.  Uxc  apposui  ei  Bon.  Cod.  et  ex  Se|>- 
tung..  quamvis  in  muliis  Lactanlii  exemplaribus  de- 
sint.  Teriull.  advcrsos  M:irdoii  lib.  iv  et  v,  aperiam 
eis  :  sed  Hebrxus  lextus,  chaldaeus,  grscus ,  iatinus 
habet  ut  in  nostro. 

Tunc  sublato  de  rebus  humanis  omni  maio,  aureum 
seBculum,eic.  Hocscilicet  seecuium  aureum  futunim  esse 
falso  credidii  iilud  tempus  mille  annorum,  quod  ipse 
et  alii  nonnulli  commenti  sunt,  de  quo  dicemus  in 
noiisad  cap.  S4,  lib.  vii. 

CAPUT  XHI. 

Sine  patris  officio  virginaii  utero  procrealus  est, 
Observa  iocuin  adversus  Carpocratitas  et  Cerinthia- 
nos,  qiii  Cbristum  ex  semine  Joseph  fuisse  concep- 
tum  blasphemab»nt.  Sic  siipra  cap.  12  :  Sanctam 
Virginem,  etc.  et  infr.  cap.  5,  in  pr. 

I^      IJt  mediam  inter  Deum  et  hominem,  Id  est,  inter 

^  divinam  et  huinanam  naiuram.  Sic  infra  c.  25  :  Fuil 
igitur,  inquit,  et  Deus,  et  homo  inter  Deum  et  homi" 
nem  medius  constiiutus^  etc  His  locis  Chrisius  Domi- 
nus  a  Lactaniio  vocatur  medius.  At  d.  cap.  25,  me- 
diator  dicitur.  Differt  auiem  d icere,  C/irts/ttm  esje 
medium,  vel  esse  mediatorem,  ut  docet  S.  Bonavent. 
in  III  Senient.,  dist.  49,  quaest.  2.  Nam  medius  dicic 
convenieiitiain  cuin  extremis;  mediator  non  tanlum 
convenieniiam,  sed  eiiam  ofiicium  reconciliationis  : 
i^Ie  Grxcis  fxio-oc  est,  hic  vero  /xecrtTiQc,  ut  ipse  Lac- 
tantius  tradit  d.  c.  25.  Ergo  ut  ibi  scribit  S.  Bona- 
ventura,  Cliristus  diciiur  inedius  inier  diviiiam  et 
humanam  naturam,  quiaconcurruntiii  eoduaeillae  na- 
tune  sicutin  una  pcrsona,  in  quantum  estuna  persoiia 
in  duabus  illis,  non  in  divina  taiituin,  neque  in  humaiia 
lantum,  sedin  utraque.  Diciiurmediusalioquoqiiemo- 
do,  quia  exliterunt  in  eo  proprietaies  xluabus  naturis 
conformcs,  beaiitudo  videlicel  simui  et  inortaliias  : 
in  ea  cum  Deo  confertnr,  in  hac  cum  homioe. 

C  Substantiam  gerens,  Substnntia  iiic  non  esi  ^uccc»  id 
estnatura,  ita  ut  inlelligatur  Chrisium  Dominuin  ge- 
rere  rnediam  siibstanliam,  id  esi,  naiuram  qnam- 
(lam  qiiasi  terliam  inier  divinam  et  humaDam,  ex 
cisdem,  divina  et  humana,  confusis  siinul  ac  inixlis 
conflatam  et  consiitutam,  ut  delirus  somniabat  Eu- 
tyches,  in  Coiistantinopoliiano  et  Chulcedonen.  con- 
cilio  sub  Leonc  i ,  in  Hispaliense  ii»  et  ab  ipsoiool 
Leonc,  in  inultis  ejiis  epistolis,  prseseriini  in  l^ 
ad  Synodum  Ephesiiiani ,  et  17  ad  Pulcheriam 
Augustam  condemiialus,  disputationibusque  refuta- 
liis  a  Gelasio  Papa,  Damasc  ni  de  Fide  Ortliod., 
Boctlio  de  Duab.  iiat;,  S.  Thoin.  iv,  cont.  Genl.  cap. 
55.  Quia  non  uiiain-,  sed  duas  iiaiuras  ita  gessisse 
Chrisiiim  Domiiium  confitenuir,  diviiiain  sciiicet  et 
humanain,  ut  utnrque  perfecise,  iinperroixtae,  alque 
iiiconfusae  perinanserint,  et  nequaquaoi  altera  in  al- 
teram  sii  transmuiata;  et  ideo  ex  uirisque  iiaturis» 
et  in  utrisqiie  naiuris  Chri^tum  consistere  proliie- 
niur :  in  utrisque  qiiidem,  quia  utraeque  maiient;  ex 

^  utrisque  vero,  qiiia  utraque,  aduiiatione  manentiuro, 
una  fit  persona  Cliristi,  ut  coiiciliuro  ipsuin  Chal- 
cedoneiise  definit,  et  fuse  docet  Boeth.  in  d.  iib.  de 
Duab.  iiulur.  Nequc  etiam  hic  accipitur  substanlia, 
pro  oOo-ea,  id  esi  esseiilia ,  vel  pro  oOorko-c,  id  est, 
siib>taniia  :  sed  proprie  pro  vTroorao-i.  Nain  qu»  diGlio 
Laiinis  subbtantia  eadeiii  est  Grx^cis  uYrooTceatc.  Ve- 
rumlaiiicnquia  proprie,  priiicipaliter,  et  inaxiiiiesiib- 
stanii.-e  dicunlur  primue  substantix,  id  est,  secuiidarum 
subslaiiiiaruin  iiidividua,quaeiu  iiatura  rationali  etin- 
tellcctuali  dicuntur  supposita,  ei  personue,  iu  boc  pro- 
prioaccipitursigiiiricaluhocnomcn  vTroarao-cCt  utiiidi- 
vidiium,  suppositum,  personani  significet,  quemadaio- 
diiiii  docet  Hoetlius  iibi  supra  cap.  5,  et  S.  Thoiiias 
iii  III  part.  quaest.  2,  ari.  3,  ad  2.  Iia  igitur  et  sub- 
siantia.  Quare,  inquit  Laclantius,  ut  mediam  sobstaB- 
tiam  gerens,  id  est,  ut  media  persona  existeos  uMer 
Deum  et  hominem,  id  est,  intcr  divinam  et  hiimanMi  / 


m 


LN  QUARTUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


974 


iinlurain,  quippc  (\\ix  cx  duabus  et  in  duabus  nnluris 
<oiisislit  modo,  quodixiinus,  nostrnin  banc  fragtlein 
iiiil>ecillemque  naturam,  qua^  manu  nd  iiumortalila- 
teiu  posset  educere. 

Ex  utroque  genere  permixtnmf  etc.  Quapstio  fiiit  oliui 
diu  agitata,  utrum  tenninus  uniouis  Verbi  increaii 
ad  bumaniiatem  esset  persona  simplex,  vel  compo- 
sila ;  et  luulti  Tiieologi  veteres  id  non  ausi  sunt  af- 
firmare,  ut  uovimus  ex  Magist.  sentent.  iii  5,  dis- 
tincl.  %  S.  Tboni.  quxst.  t2,  artic.  5;  Bonay.  ari.  1, 
quxsi.  "i;  Scot.  qiix^t.  5;  Durand.  qusest.  5;  Ri- 
chard.  art.  %  quaesl.  2;  Gabriel.  quxst.  i,  art.  5; 
Marsil.  qusesi.  6,  arl.  5,  dub.  5,  Alniain.,  qii:i^t.  1, 
conclus.  2,  Alens.  iii  part.,  quacst.  6,  memb.  2,  art. 
5,  Cnjctano  in  iii  par.  quo^t.  2,  ari.  4,  et  in  i  par., 
quaisl.  3.  ari.  8.  Aiebant  enim  compofitionem  ib- 
soliile  diciam  iii  suo  formali  conceplu  dicere  imper- 
fectioncmin  utroque  componente,  et  ideo  repugnare 
divino  Verbo.  Sed  facile  respoiidetur  id  verum  essc 
in  aliis  compositionibus,  in  quibus  componentia  cx 
6ua  uaiura  inslituta  suut,  et  ordinata  ad  componen' 
dum ;  in  illis cnim  compunentia  periiciunt  sc  invicem, 
etcoiupositnm  est  perfeciius  singulis  componemibus, 
et  idco  talis  moduscomposilionisdicit  imperfectionem. 
At  vero  in  liac  admirabili  compositione,  Verbum  non 
est  naiura  sua  ad  banc,  veladullam  aliaiii  compositio- 
nem  ordinatum,  qiiamvis  ex  gratia  sese  accommodel 
adcomponendum  iiuiicliomiiiem,inquononipsum  per- 
ficitur,  sed  liumaniias.  Nec  quicquaro  suxdemitur  tier- 
lectroni,  quia  non  niutatur  nec  aliquid  su»  perfec- 
tionis  amiltit;  et  proplerea  hoc  compositum  sim- 
pliciter,  seu  intensive,  noii  est  peHectius  altero 
componentium,  scilicet  Verbo;  quia  ilkid  est  simpli- 
ciler  iiilinitum,  in  se  continens  eminenter  qukquid 
pcrfeciionis  est  in  huinaiiilate  :  extensive  autem  in- 
cludil  formaliler  aliquam  perfeclionem,  quam  non 
inciudit  solum  Verbuni.  Ac  denique  quamvis  esse 
Verbi  secuiidum  se  iion  resuitet  ex  Verbo  et  huma- 
niiate,  tamen  esse  hujus  homiiHs,  ut  sic  ex  unione 
uiriusque  resultat ;  iiec  aliiid  qnidquam  estderalione 
coropositionis  aut  compositi  formaiiter  loquendo, 
quam  ut  sit  vere  unum  ex  plurinm  rerum  reali  unioiie 
resultans.  Et  bufc  ratio  formalis  compositionis  non 
dicit  imperfeciioncm  in  utroque  coropcDerie  aut  ad 
summum  in  aliero  :  reliqua  vero,  quib  iiDperfectio- 
nem  imporlant,  accidenialia  sunt  ad  raiioiiem  com- 
positionis  ui  sic.  Lrgo  quia,  ut  dicium  est,  Christus 
est  unum  quoddam  ex  diversis  rebus  (et  est  ratio  e 
S.  BasiU  «uuipta  ad  fln.iioont.  Eiinom.),ei  ideo 
negare  cogimur,  hujus  unionis  leniiinum  siniplicem 
esse,  ei  consequenter  composiium  aflirmare;  siini 
enim  h%c  duo  plaue  coniraUictoria.  Et  continiiaiiir 
etiam,  quia  magis  compositus  est  Christus,  ut  hic 
homo,  quam  sola  humanitas;  Christus  eniin  intrin- 
sece  includit  huinanilaiein,  et  aliquid  aliud.  Idcirco 
receniiores  oinnes  tlieologi  docent,  absolute  et  sim- 
pliciter  dicendum  esse,  terminum  unionis  Verbi  in- 
creati  ad  humanitatem  esse  personam  compositam, 
eainque  unionem  esse  veram  et  propriam  coinposi- 
lionem;  S.  Ttioni.  in  iii  par.  quaest.  2,  ari.  4,  el 
est  coiiclusio  definita  iu  v  synod.  Action.  viii,  Cau. 
4  et  7,  et  in  vi  synod.  Aclion.  iv,  epist.  i,  Agathon. 
Action  XI,  epist.  Sopliroii.,  Action  xiii,  Canoii  6,  et  in 
conciiio  Lateranen.  sub  Martin.  iii,  coiisuitat.  v,  Ca- 
Don  17,  condeinnat  eos,  qui  quap.  A  ubi  coniirinantur 
Canones  Synodi,  et  consalia  de  Christo  in  illis  con- 
ciliis  sunt  dehniia,  negaiit  proin-ie  et  secundum  ve- 
riutein  dictaesse;  et  ihidein  Canon.  6,  deftnit  pn)- 
prie,  et  secundum  veriiatein  in  duabusetex  duabus 
iiaturis  «ubsistere  :  illa|vero  particuia,  ex,  procul  du- 
bio  composttionem  designat.  Ilocelsancti  Palres  fa- 
tenlur;  Dioiiys.  cap.  1,  de  Divin.  nomin.  et  cap.  5, 
de  fclccles.  Hierarch.,  par.  ii.,Dama8cen.  lib.  iii,  c.  5 
etseqq.,  Greg.  Hoinil.  38,  in  Evang.,  Athanas.  ini- 
lioOration.  Quod  unus  sit  Christus,  Petrus  Diacon. 
de  Incarnat.  el Grat.  :  A  Sanctis,  inquit,  Falribu$  adu- 
muione  divimtati$  ct  humanitatit  Otri$tu$  Bominu$ 


A  compositu$  priBdicatur;  idquc  definitum  dicit  in  quo- 
dain  coiicilio  Aiitioclien.  contra  Paulum  Samosale- 
iiuni.  Ul  igiiur  haiic  composilionem  ct  hiijiis  unionis 
veritaicin  cxplicarenl,  usi  quoquc  suiit  Patres  aliis 
nominibus,  scilicet  mixlionis,  vel  commixtionis,  ut 
hoc  loco  Lactantius,  el  Euseb.  Lmis.  in  Homil.  su- 
per  illud  Joan.  iii ;  Amen,  amen  dico  vobi$,  non  est 
$ervtt$  major,  etc.  Gregorius  Naiianz.  composilio- 
nein  haiic  vocat  novam  mixturain,  et  admiraiidam 
temperatioiiem  iii  Orat.  42,  Terlullian.  de  Carn. 
Chrisi.  et  Apologei.  cap.  21,  dicit  in  Chrislo  cssc 
lioiniueiii  mixluni  Deo ;  et  ita  fere  Hilar.  lib.  ii,  de 
Trinitat.  cap.  13.  Iiem  usi  sunt  nomine  adunaiionis, 
copulaiionis,  ex  duobiisconjunclionis;  ui  Chiysosi. 
Homii.  iO,  in  Joann.,  Justin.  lib.  de  Ver.  Fid.  ex- 
pos.  ad  (iu.,  Cyrill.  epist.  ad  Nestor.  Iiem  noinine 
concretionis,  ut  Cypr.  lib.  ii,  advers.  Juda?.  c.  10  : 
Homo,  iiiquit,  et  Deu$  Chri$tu$,  ex  utroque  gentre 
concretu$,  Locutiones  tamen,qua;  mixtioneni  dicunl, 
|.  non  sunl  proprie  accipiendae,  quia  cum  ulraque  iia- 
"  tura  in  se  perfecta  inconfusaque  permanseril,  utcon- 
tra  Eutychen  fuit  conslilutum,  ibi  proprie  mixtio, 
vel  mix"iura  esse  non  poluil :  sed  usurpatx  sunl  a 
sanctis  Pairibus ,  ad  insinuandam  duntaxat  hnjiisce 
coniposiiionis  veritaiem.  Nos  auiem  ab  eis  oinnino 
temperare  debcmus,  nec  Paires,  ut  aii  S.  Aug.  iv  de 
Doctr.  Christ.  cap.  3.  in  verbis  omnibus  imitari,  quia 
pares  eis  graiias  non  habemus. 

Fatigata  e$l  jEgyptu$.  Ita  est  Cyprianus  ii  Testi- 
mon.  cap.  6,  secuius  Septuaginta,  £y.07ria(7«v  AtyurTo^, 
pro  eo,  qnodest  in  Vulgaia  juxta  Hcbraicam  lillcram, 
labor  jEgypti, 

Et  Saba  wn  alti,  lia  prorsus  scribendum,  ut  Saba 
conjnngauir  cum  viri  alti,  iiullo  interjeclo  piincio, 
sicut  Hicndose  in  omnibus  Lactantii  excmplaribus ; 
ita  eniin  inlelligitur,  viros  allos  Saha  iransgressu- 
rosesseetc,  juxia  lectionemomnium  Bibliorum  Hebr. 
Graec,  Latinor.,  Tertiill.  adv.  Prax.,  Cypii:ini  ubi  su- 
pra ,  et  alioruni  Painiin.  Pro  eo  quod  hic  habel  Lac- 
C  tantius  Saba,  Septu:«ginta,  Vulgaia,  Tertull.  et  Cypr. 
habent,  Sabaim:  sed  nihil  referi,  quia  ulroqiie  no- 
mine  Saba^  inieHiguniur,  illi  scilicei,  qui  a  Saba  /ilio 
Chiis,  de  quo  x  Geiies.  de^cenderunt,  eamqiie  partem 
Felicis  Arabiae  incoluerunt,  qnae  ad  Mare  rubruni, 
siveArabicum  appeilatum  vergit;  bic  cnim  in  lle' 
brscohabelur...  Alii  Saboji  suntdesccndenles  a  Saba 
lilio  Regma,  dequoeod.  c  Genes.  illius  accola)  par- 
tis  Arabi.-e  Fdicis,  auae  magis  vergii  ad  siiium  Persi- 
cum.  Uiide  Plin.  lib.  vi,  cap.  28,  dixii,  Sab(eo$  ad 
ulraque  maria  porreciis  gentibus  habitare;  inleili- 
gitiir  enim  de  mari  Arabico,  sive  rubro ,  ac  de  Per- 
sico,  ct  de  utraque  gente  Sabxoriim ,  tuin  eoruni 
qui  a  Saba  filio  Chus,  tum  eliain  eorum  qui  a  fillo 
Hegma  duxeruiu  originem.  Quanquam  profani 
«crintores  hanc  nobis  e  Sacris  lilieris  cognilam  di- 
stinctionem  ignoiam  habiieriiit :  sed  ulrosque  lan- 
quam  uiiain  gentem  descripserint;  et  tam  Grxci, 
quatn  Latini,  utrumque  Saba,  ei  ab  ipsis  denoini- 
|.  natos  Sab<Bo$,  iiullo  appellationis  discrimine  noniina- 
^  riiii,  quod  et  Perer.  noiat  ad  Genes.  ubi  supra. 
Verum  ilrbraei  iia  uiriiisqiie  nomen  discnminani, 
ut  Saba  filium  Chus  priina  liiiera  scribani  per  D  Sa- 
niech,  qiiod  est  s  lenue,  et  exile  :  filiuni  aulem  Itegma^ 
prinia  liitera  designeni  per  V  scin,  quod  csl  s  cras- 
sum.  Vid.  Isidor.  lib.  ix,  Oric.  cap.  2,  sub  nuin.  50. 
^nde  ille  recie  Seta^   el  ab  eo  Sevoei ,  bic  aulcm 

eoiiiis  Sceva,  ei  ab  eo  Scevcei  vidcrcntur  dicendi. 
Itriusi|ue  populi  meminit  Psaliniis  lxxi,  ubi  quud 
in  Hebraeo  est,  Heges  Sceva,  et  Seva,  in  Vulg.  et 
apiid  Septuaginta  leffitur,  Rege$  Arabum  et  Saba 
dona  adducent,  etc.  Videlicel  S.  Hieron.  ei  Scptua- 
ginla ,  pro  Sceva,  verientes  Arabum,  desigiiare  vo- 
lueruui  progeniem  a  Saba  ilio  Regma  descendeu- 
iem  ,  Arabiieque  Persici  siniis  imperitantem. 

Et  po$t  te  ambulabunt  vinctl  compedibu$t  et  adora" 
buni,  eic.  Septuaginta,  Et  po$t  te  $eqnentur  vincti  ma- 
fifdi,  et  tran$ibmnt  ad  te,  et  adorabunt  te.  Sed  cum 


975 


JOSEPlll  ISiCl  mTJE 


976 


Laclanlio  omillenle  illa,  ei  tran$ibunt ad  te^  consenlii  A  liKC  leclio  Lactantii  cum  Yulgaia  ac  Cypr.  ii  Tcsti- 


Yulg.  Cyprianus  ii  Test.  cnp.  6,  Cyrill.,  Euscb.  De 
roonslrai  v. 

Et  te  precabuntur.  Ila  Vul.,  sed  Cyprianus,  el  ip- 
semetLaciantius  inf.  «:ap.  29 :  Etin te precabunlur,  cui 
lectioni  consenliunt  Septuag.  xai  ev  o-oc  Trpoo-svgovTae. 

Hieremiat.  Locus  liic  non  in  Hieremiu  reperitur, 
sed  in  Baruch.  cap.  iii,  qui  et  a  S.  Augustino  sub 
nomiue  Hiercmix  ciiatur  iib.  xvni  Civil.,  cnp.  52, 
Cypr.  iiTeslim.  cap.  6,  Chrysost.  Uomil.  ileTrinit., 
Cassiodoro  in  Psalm.  lxxxi.  Nam  cum  Barucli  esset 
Hieremixscriba,  et  discipulus,  quamplurimi  vcterum 
citare  solent  tesiimonia  iibri  Baruch  sub  nomine 
Hieremisc,  praesmim  Clemens  Alexand.  pr.  Peda- 
gog.  cap.  10,  Hilar.  iv,  de  Trinit.,  Basil.  iv,  conlra 
Eunom.,  Ambros.  pr.  dc  Poenit.  cap.  8,  ct  pr.  Hexae- 
nieron  cap.  14,  alii. 

Et  non  deputabitur  aliu$  ab$que  t//o,  qui  invenit 
omnem  vlam  prudenlice.  Septuag.  et  non  cestiniabitur 
aliui  ad  eum,  adinvenit  omnem  riam  $cienli<B,  Vulg. 


mon.  c.  11,  quanquam  Sepluaginta  ita  disiingtiuut, 
nt  post,  eum,  ducaiur  virgula,  Spiriiu$  $cientia^  et 
pieiai\$  replebit  eum,  $piritu$  timori$  Domini, 

Et  parabo  regnum  eju$,  Ita  legitur  iii  B.  T.  P.  Si^p- 
luag.,  Vulg.,  Cypr.  advers.  Jud£.  lib.  i,  cap.  45,  ct 
lib.  II,  cap.  11,  pro  eo  quod  est  hic  in  iinpressis,  ef 
parabo  $emen  eju$, 

Ei  civilatem ,  quam  de  $uo  nomine  Hieroiolynia 
nuncupavit,  ^on  cam  Salouion  condidit ,  ut  falso 
tradii  Laclanlius  hic  et  infra  cap.  15.Quoniodo  cnim 
Scriplura  Sacra  toties  de  ea  mentioneni  faccrel,  duin 
de  temporibus  Josue ,  Judicum ,  Begum  scrmoiiem 
habet,  quoe  sane  multo  antea  fueruiit,  quam  Salonion 
nascerctur?  Josu.  cap.  x,  xii,  xv,  xviii ;  Judic.  i  el  xix. 
Reg.  lib.  i,  €ap.  xviii,  lib.  ii,  cap.  v,  viii,  ix,  x  et 
alibi.  Condiia  vero  creditur  a  Melchiscdech  rege 
circa  aniium  a  roundi  origine  bis  millesimum  et  vigc- 
simuin  tertium  lempore  Abraham,  etHebraice  Salem, 
Crxce  Solima  dicta ;  atque  ab  eo  quinquaginta  annis 


et  non  a!$timabitur  aliu$  adver$u$  eum^  liic  adinvenit  ^  possessa  vidctur,  quam  deinde  Jebusxi  a  Jebusxo  Glio 

Chaiiaani  prognati  occupaverunt,  a  quibus  Jebus  cl 
Jebusxum  aliquaiidiu  est  appeilata,  quo  lempore  Josue 
illius  regem  occidit.  Tenueruiit  autem  eain  Jebusxi 
aunos  octingentos  et  viginii  quatuor;  taiiiuinqiie 
urbis  flrmiiaii  fldebant,  ut  Davide  rege  ipsam  oppu- 
giiaturo,  per  coniemptum  c;ecos,  claudus  ac  niutilos 
in  mcenibus  collocareiit ,  jactautes  hosce  ad  propol- 
lenduin  hostein  sufflcere.  Sedcum  expulsis  Jebusoris 
David  urbe  poiitus  esset,  eam  insiaurans,  ct  <ircc 
municns,  toiius  Judaeae  Metropolini  fecit;  ac  (leinde 
Jerusalem,  quasi  JebusSaiem,  liitera  b  in  r  cuphoniae 
gratia  mutata,  Graece  autem  inflexo  vocabulo,  Hie- 
rosolyma  e.stappeilala.  Cupolemus  tamen  apud  Cuseb. 
lib.  IX.  Prxpurat.  a  templo  quod  Salomon  iii  ca  nia- 
gniflcentissimum  exlruxit ,  Hierosoiyinam ,  qiiasi 
ce/9ov  ToO  SoXofAwvoc  nuncupatam  puiat;  tc^ov  enim 
Griccis  leinplum  est,  eo  quia  sit  sacruin.  Lactaniios 
vero  cum  et  ipse  putarit  eani  Urbein  a  Salomone  de- 


omii^m  viam  di$ciplincB.  Sed  Cyprianus  prorsus  ut 
Laclantius  lotuin  hunc  locum  refert. . 

Thronus  tuu$.  Ita  Grxce  est  apud  Paul.  ad  He- 
brxos  1  :  6  Opovo;  (tou  ;  et  ila  legit  Aquil.,  Symmach., 
TertuU.,  Cyprian.  Qua  do  re  vid.  Euseb.  super  huiic 
locum ,  Hieronymum  ad  Principiam,  Clirybosiomum. 

Virga  aquitati^.  Iia  et  Cypriuniis,  pro  eo,  quod  io 
Vulg.  et  apud  Septuag.  habeiur,  virga  direclioni$. 

Et  odio  habui$ii  inju$tiliam.  Sept.,  Vulg.,  Terluil., 
Cyprian.  t m^^ut/n/em  :  Aquila  vero,  tesie  EusebiOy 
ao-e^yjfia,  impietatem. 

Oteo  exultationi$.  Ita  Sepiuaginta,  sXaioi  oyyaXXco- 
ceoiSt  et  iia  quoque  Cvprian.,  S.  August.,  ilieron. 
pro  eo  quod  Vulgaia,  rerlull.,  Aquila  legunt,  ilo^ifa 
yjf.puLi^  oteo  [(Btitice ;  al.  eXaiw  oyXatafxo-j,  oleo  nitori$^ 
et  $plendori$,  sicut  Symmach'. ;  qu;e  leciio  prope  abest 
ab  Hebrxo  $a$on,  id  est,  venu$tati$,  yloricej  ornamenti. 

Et  homo  e$t ;  el  qui$  cognovit  eum  ?  Sic  Septua- 


ginla  tolum  hunc  locum,  iiisi  quia  ibi,  ut  in  Vulg.  Q  nominatam,  ea  deiiominatione  dcceptus,    falso  crc- 


firo.  cognovit ,  legilur  cognoscet ,  ut  etiam  eiimdem 
ocum  reforunl  Tertull.  ct  Cypr.  adv.  Judx\  et  Epi- 
phan.  I  cont.  Ebionil.  Qui  quidein  locus  cum 
paulo  aliter  habeatur  in  Vulgata,  videlicet,  pravum 
e$t  cor  omnium,  et  }n$crutabile  :  qui$  cogno$cet  itlud  ? 
Puiaverunt  aiiqui,  hodie  apud  Uierem.  non  exiare. 
Et  mittet  eis  Deu$  hominem^  ctc.  Septuag.  Et  mittet 
eis  hominem,  qui  salvabil  eo$ ,  judican$  $alvabit  eo$» 
Vulgata ,  Et  mittet  ei$  Satvalorem  et  propugnatorem , 
qui  tiberel  eo$. 

Et  ex$urget  homo.  Ita  ct  Cyprianiis  juxta  Scplua- 
ginU  :  sed  Symmach.  pro  /lomo,  maluit,  ut  Vuigata» 
tnnin-zpwj  $ceptrum,  vel  virga. 

Afoii  inteltexerunt  in  operibus  Domini.  Sic  habet 
cod.  B.  etCyprianus  adversus  Jud;e.  lib.  i,  cap.  5, 
et  Septuag.  At  in  Florent.,  Aldin.,  Planlinian.  cdi- 
tioiie  legilur,  ut  in  Yuigaia,  non  intellexerunt  opera 
Domini. 

Et  qui  exsurget.  Ila  Cyprianus  i  Teslimon.  cap.  21, 
et  Pauli  Inierpres  ad  Hebra:os  cap.  xv ;  Sepluagiuta,  ^ 
y.at  6  ovto-Tafxevo^,  et  qui  consurgit. 

In  eum  gentes  $perabunt.  iia  Inlerpres  Paul.  ubi 
supra,  el  Cyprianus  iii  mss.  e  quibus  Painel.  pro  in 
ilto,  contra  impressioiies  VulgaUs  cudeiidum  curavit 
fti  illum.  Sepiuagiiita  juxla  Romanam  recentem  edi- 
tioncm  habeut ,  stt'  aOrw,  iti  ip$Oy  quamvis  PaineJ. 
grjece  legeril,  in  aOrov.' 

Et  erit  requies  eorum  in  honore.  Siispicor  Laclantii 
Biblia  in  dictione,  ^ortiiti,  niendum  habuisse;  nam 
prophetia  illa  dc  Christo  dicitur,  et  Septuaginta  ac 
Cypriaiius  habciit,  et  erit  requies  ejus  honor.  Vulg.  et 
erit  sepulcrum  ejus  gtorio$um. 

Spiritus  $cientia!  et  pietati$.  Ita  legendum,  ut  in 

B.  T.  P,  cl  Plantin  edit.,  non  ut  in  Florenlina  et  Al- 

dina,  Spirilu$  p\etati$;  nam  Wiz  $cientix  e<,  sunt  apud 

prophetam  ipsum,  et  Cyprianum. 

Et  implebit  eum  $pirttu$  titnori$  Domini.  Concordat 


didit  a  Saloinone  condiUim.  Strabo  a  Moysc  o^diflca- 
lam  scribit  lib.  xvi.  Sed  praeter  noiau  loca  videndi 
sunt  Josephus  vii  Antiquit.,  cap.  3,  ct  lib.  vii,  de 
Bello  Judaic.  cap.  18,  et  Ilegesippus.  Iteni  Uiero- 
nyin.  de  locis  Hcbraicis  ad  Dardan.  et  ad  Daniasc. 
Suidas  in  MelclU$edech. 

Qui  ittam  (Bdificaverunt.  VuIgaU,  quimdificant  eam. 
Septuaginla  (Bdificante$. 

Jn  vanum  vigilavit.  Iia  et  Septuag.  tieitarm  ayp jit- 
vyjo-ev;  et  eodem  iiiodo  iste  locus  ciUtur  aliquuties 
a  S.  Hieroiiymo,  et  a  Cassiano  iib.  xii,  cap.  9.  Vulg. : 
[rustra  vigitat. 

Custodhit.  Septuag.  et  Vulg.  Cu$todit. 
CAPUT  XIV. 

Idem  nece$$e  e$t  habeat  in  eo  iaeerdotium  $e\npiter' 
num.  Eadein  disserit  Cyprianus  adversus  Juda^os  lib. 
I,  c.  16.  Et  de  sacerdoiio  Christi  videndus  S.  Thom. 
III  p.,  quoesl.  22. 

Qui  omnia,  quce  $unt  in  corde  meo^  faciat.  Sepluag. 
qui  omniay  qum  in  corde  \neo^  ei  qui  in  anima  faciet. 
Cyprianus  cuiii  Lactanlio  concordat,  nisi  quia,  pro 
faciatf  habet  faciet,  cum  Sepluag.  et  Vulg. 

Et  transibit  in  con$pectu  meo.  Sepiuag.  Et  tran$ilnt 
eora\n  Chrhto  meo;  et  concordat  cuui  Vulgat.  ct  He- 
bra^.  et  ita  hunc  locum  profert  S.  August.  In  aliis 
versionibus  est,  r&jv  Xpio-TcJv  fMv,  Clvri$ti$  \nei$;  et 
Cyprianus  i  Teslimon.  cap.  17  :  /tt  coiupectu  Chri^to* 
rum  meoru\n. 

Et  o$tendit  mihi  Dominu$  Deu$  Je$um,  etc.  to  DeM$ 
non  iegitur  in  Vulg.  iiec  apud  Septuag.  nec  apod 
Cypriaii.  ii  Teslimonior.  cap.  13. 

Ut  adver$ar€tur  ei.  Iia  Sepliiag.  et  Vulg. ;  at  cod.  B. 
habct,  ut  contradicerel  ei. 

Jmperet  tibi  Dominu$  in  te.  Septuag.  et  Vulg.  incri- 
pet  Dominu$  in  te, 

El  ecce  titio  ejectu$  ab  igne.  Sepluag.  Nonne  ica 


977 


IN  QUARTUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


978 


hoc  vt  turris  e$l  erutu$  de  igne  :  in  Bibl.  Complulen.  A  eral,  cum  baplizalus  osl  Jesus,  \mcx  iii,  sivc  locum 


cl  apud  Theodor.  el  S.  Hieron.  Numquid  non  iste  tor- 
ris  esl,  eic.  utin  Vulgnla. 

Auferte  vestimenta  sardida  ab  eo.  Posl  hnpc  verba, 
apud  Scpluaginla  et  Gyprianum  subdunlur  illa  :  el 
dixit  ad  eum:  Ecce  abstuU  iniquitates  tuas ;  et  in  Vulg. 
Ecce  abstuti  iniquitalem  tuam^  quac  forle  omisit  Lac- 
tanliiis  compendii  causa,  ut  et  alia  paiicnla. 

Et  induiteeum,  SicSeptuaginia,Teriull.,Gypr.,  sed 
Vul^.  sermonem  continuat  cum  Jesu,  et  indui  se. 

Tunica  tatari,  t6  poderem^  quod  est  apud  Septuag. 
Tertuli.  et  Cyprian.  Laclaniius  inlerpreiatus  est,  (u-> 
nicam  talarem,  cui  adstipulatur  S.  Hieronymus. 

Et  dabo  tibi^  qui  conversentur  in  medio  horum  cir- 
cumstantium,  Ita  legitur  npud  Septuaginta  :  sedVuI- 
gala  parum  variat;  ibi  enim:  Et  dabo  tibi  ambulantes 
de  his,  qui  nunc  assistunt :  illa  vero  sunt  omissa,  qu» 
nnte  vcrba  hoec  posita  sunt  in  ulrisque  Bibliis,  xai 
e«v  ^iaf}j>.K(TB^g  tyivocvX^v  /iiov,  et  si  custodieris  atrium 
meum.  ^ 

Prove  quingenti  anni  numerantur.  Ita  scriplum  est  ^ 
in  B.  T.  P.  novem  Vaticanis  et  Plnntininna.  At  Aldi- 
nsc,  Florentin.T  et  aliis  nonnuliis  editionibus  desit 
t6  prope.  Porro  Zacharias  propbeiabat  anno  secundo 
Darii  iy,  Persarum  regis,  ut  habetnr  Zacliariac  i  et 
Esdr.  I  cap.  v,  ab  Euscb.  in  Ghron.  sub  Olympiad. 
6i,  et  Hieronym.  in  prolog.  Commentar.  ad  Zachar. 
a  qu()  lempore,  usque  ad  aiinum  quintum  decimuin 
Tiberii  Caesaris,  Eusebius  compulat  annosquingenlos 
quinqnnginla  oclo  in  Ghronic.  sub  Olympiad.  z02. 

Darii.  Quarli  Persaruin  regis,  ut  dictum  est,  qui 
ab  Euseb.  statiiltur  sub  Olymp.  .6i. 

Et  Alexandri.  Hic  Alexander  non  est  ille  Magnus 
vocatus,  Philippi  Glius,  Macedonum  Rex  vigesiinus 
lertius,  qui  ab  Kusebio  ponilur  sub  Oljmpiade  ccn- 
tesima  undecima  :  sed  .\lexander  decimus  Macedo- 
nuin  rex,  qui  ab  eodein  Euseb.  sub  Olympiad.  69 
censetur. 

Qai  fuerunt  non  muito  priusquam  Tarquiniut  Super- 


illum  exponamus,  ut  duobiis  inensibus  minor  essct 
annorum  triginln,  ut  Epiph.  hacres.  51,  Jansen.  in 
Concord.  sive  ut  esset  in  ipsomet  trigcsimo  aelatis 
anno,  ut  Tertullianiis  Africnn.  apud  Hieron.  in  Da- 
niel.  cap.  ix ,  Magisler  liistor.  Scliolastic.  in  hist. 
Evang.  cap.  55,  qui  irigesimum  anniim  ita  ab  eo  in- 
coepliim  tradit,  ut  tresdecim  lantum  dies  ejusdem 
anni  peregisset :  quae  fuit  multorum  quoque  Sancto- 
rum  Patrum  sententia  :  Irenaei  adv.  HaTes.  iib.  ii, 
c.  10,  Greg.  Nazianz.  Hom.  in  S.  Lnurent.,  Theoplii- 
lact.  ct  Euthymii  in  iii  Lucae,  et  deinde  recentio- 
rum,  Carlhusiani,  Cajetani  in  idem  cap.  5,  et  alio- 
rum  :  sive  denique  ut  jam  explevisset  trigesimum, 
et  trigesimum  primum  inchoassel,  ut  Ignatius  Martyr 
ad  Trallinn.,  Chrysost.  Homil.  10  in  Matih.,  Eulhym. 
in  cumdem  Matlh.  cap.  5.  Qiiibus  quidem  temporibus 
ncnio,  ut  puto,  initium  fecerit  adoiescentiae. 

Purifici  roris  perfusione.  Iia  legendum  est  cx  B. 
T.  P.  et  Floreniina  editione;  non,  purificati,  etc.  ut 
m  Aldifia  et  Plantiniana.  Et  ex  hoc  loco  fortasse 
intelligiiur,  in  priniitiva  Ecclcsia  morem  baplizandi 
fuisse ,  non  bapiizandos  immergendo ,  vel  desuper 
aquam  efTundendo,  sed  lantummodo  baptizandos  as- 
pergendo,  quod  propler  baptizandornm  multiiudi- 
neni,  qnx  saepe  simul  conveniebat,  eo  tempore  con- 
tigisse  putandum  est.  Caeterum  cum  in  immersione 
expressius  repraesentetur  figura  sepulturae  Ghristi, 
modus  baplizandi  per  immersionem,  vcl  effusionem, 
quo  utilur  hodic  Ecclesia,  est  laudabilior,  ut  asserit 
S.  Thoin.  iu  iii  p.  qiisest.  66,  ari.  7. 

Filius  meus  es  tu^  etc.  Paulo  aliter  reperitur  Iiic 
locus  apiid  Malth.  iii,  Marc.  i,  Luc.  iii. 

Confortamini  manus  resolutWy  etc.  Paululum  variat 
leciio  el  distinctio  hujus  loci  apud  Septuag.,  in  Vulg., 
apud  Teriuliiaii.  iv,  adversus  Marcion.  et  Cyprian.  ii 
Tesiim.  cap.  7.  Vid.  Francisci  Lucae  Burg.  Annota* 
tiones  in  Bibl. 

Mutorum.  Ita  est  in  Vulgata  et  Cypriano,  pro  eo 


but  exactus  est.  Darium  non  post,  sed  ante  exactum  C  quod  apiid  Septuag.  fAoyi^oXcjv,  difficulter  loquentium. 


Tarquinium  fuisse  constnt;  quippc  qui  in  Persas  im 
pcriuin  susceperit  Olymp.  sexagesima  quarta  secun- 
diini  Euseb.  Tarquinius  exactus  est  Olympiad.  sexa- 
gesima  sepiima. 

Filium  suuni  legavit  ad  homines.  Miilti  mss.  el  ex- 
cusi  hnbeiit,  Filium  suum  principem  angelorum  iega" 
vit  ad  homines :  qiios  si  qiiis  seqiii  malit,  et  ea  reti- 
nere,  principem  Angelorum,  non  inagiiopere  repu- 
gnabo,  cum  liic  inteiligam  in  ea  dictioiie,  angelorum, 
noii  nnturnm  aliqnam,  sed  inunus  et  oflicium  desi- 
giiari;  perinde  enim  csi  ac  si  dixisset,  primum  lega- 
toruin,  sive  nuniiorum.  Nam  angelus  gracce,  laline 
est  iiuniius,  quo  noinine  etiam  in  Sacris  Litteris,  ne- 
duin  a  Lactaiitio  ct  Cypriuno  ii  Tesiim.  c.  5  et  nliis, 
Chrislus  appellalus  est  angelus  :  Esai.  ix  apud  Sep- 
lungintn,  magni  consilii  angelus;  el  iia  locum  illum 
cfleri  Cyprianus  sermone  de  nat.  Christi ;  Lactaniius 
siiprn  cnp.  1^2,  Intiuain  ipsain  maluil  vocem,  magni 


sive  balborum. 

Et  rivus  in  terra  sitienti.  Sic  quoque  Cyprianus  ad- 
versus  Judae.  cap.  7,  iranstulit  illa,  xai  yapmrfi  ivy^ 
^v^^Tn.  Sept.  et  vallis  in  terra  titienti.  Vulg.  $t  tor- 
rentesin  solitndine. 

K«i  yjSkwt  5,o6/xof  e<rTi  wjeO? .  In  COd.  Sibyll.  ;^&»).wv 

Ascendit  in  montem  quemdam  desertum^  ut  ibi  ado- 
raret.  Ubi  cum  triduomoraretur,  et  famCy  etc.  Duornm 
miracnlorum  de  satiata  a  Domiiio  multiludine  videtur 
Lactnntius  historias  confudisse.  Nam  priroum  quidem 
coiitigit,  qiinndo  a  Nazurelh  secedens  navicula  trans- 
fretnvit  in  desertum,  et  sccOtx  eum  sunt  turbae  ter- 
restri  iiinere,  de  quo  Matth.  xiv,  Luc.  ix,Marc.  vi, 
Joan.  VI.  Ibi  vero  non  secessernt  Jesus  in  moniem 
ante  patralum  miraculum,  neque  triduo  moratae  fue- 
rant  tiirbae;  sed  quiiique  panes,  et  duo  pisces  multi- 
plicati  quidem  fuerunt,  mullitudo  per  quinquagenos 


consitii  nuntins ;  Msihch.  \i\  :  Angelus  Testamenti ;  et  tv  distribula,  quiiiqiie  hoininum  millia  snturaia,  resi 

t_      » .  .r...  _      f    .  j j_..^.  -'-^duorum  fragminum  duodecim  cophini  impleii.  Alte- 

ruin  contigit  miraculum,  qiinndo  secedens  e  Tyro  et 
Sydone  veiiit  secus  mare  Galileae ,  et  ascendens  in 
moniem  sedebat  ibi,  et  secutae  snnt  eum  turbae  niul- 
lae  quaruni  misertus  est  Jesos,  quia  triduo  jam  mo- 
rabanlur  jejunx,  ut  apud  Matth.  cap.  xv,  Marc.  viii. 
Sed  ibi  septem  panes  erant,  et  pauci  pisciculi,  homi- 
num  ad  quatuor  millia,  residuorum  Iragmeiitorum 
sporiae  septem.  Et  de  utroque  miraculo  dicitur  Matth. 
cap.  XVI. 

E*v  a/5Toif  uiioL  TTsvTs.  lo  Cod.  SibylUno  hi  versus 
arK|uaniuni  variant. 

nidrti  Ts.  Sic  crrorem  Aldinac  cditionis,  qua^  habet 
7rv(TTitTE,  correctuin  oporiuitex  Florent.  el  Plaiili- 
nian.  editione,  el  ex  ipso  cod.  Sibyll. 

K^/iiaTcc  Ts^sxffTt,  elc.  Etiani  hi  aliquanltilum  ibi 
variant. 


Joaii.  Apocalyp.  xx  :  Vidi  angelum  descendentem  de 
eoelo,  eic,  quem  iocum  de  Chrislo  Doniino  plerique 
intorprelnntur.  Jure  quidem  Chrisius  dicitur  princeps 
nuntioriiin ,  seu  iegntorum  (nam  et  hoc  euni  noiniiie 
vociit  iiif.  cap.  25  et  29,  et  lib.  de  Ira  Dei,cap.  2), 
cuni  inaximam  omnium  ad  Iioniiiies  legationein  obie» 
ril,  ui  diximus  supra  cap.  8.  Vel  dixit  principem,  id 
est,  caput  angelorum,  juxta  illud  ApostoU  ad  Coloss. 
II :  Qui  est  caput  omnis  principatus  et  potestatiSj  elc. 
Est  autem  eadem  rntio  et  de  angelis  omiiium  aliorum 
ordinum,  ut  docct  S.  Thomas  ni.  p.,  quaest.  8,  art. 
4.  Ego  codicis  B.  cui  ob  miram  cjus  vetusiatein 
pluriiuuni  tribiio,  ei  PlaniininnsQ  editionis  lectionem 
sccuiussum. 

CAPUT  XV. 

Cum  primum  coepit  adolescere,  tinctus  esl  4i  Joanne 
prophrta  m  Jordinte,  cic.  Circilcr  trigiiiia  annoruiii 


979 


JOSKPHI  l&m  NOTiC; 


CAPUT  XVI. 
Et  alieni  beneficH  bona  non  tantum  sutpictunl,  etc. 
MeursiasS  Crilici.  Arnob.  cap.  10,  coRJicil  legen- 
dum  polius.  JB*  alieni  bene/icii  dona  non  tanlum  sus- 
picinnt^  etc. 

Et  exprobrat  nobis  peccata  legi$,  Hic  vero  prJRicr- 
missa  sunl  illa,  qua  anie  verba  hicc  in  ulrisqne  Bibliis, 
^i  apud  Cyprianuin  leguniur,  et  contrarius  est  operi^ 
btt$  nostris. 

-  Gloriatur  patrem  se  habere  Deum.  Ila  qnidcm  me- 
lius,  sicul  Vulgala  etCyprinnus  juila  casligaias  edi- 
lionesii  Testimonior  ,  c.  44;  Lucil.  pro  S.  Aliia- 
iras.,  Angusl.,  de  Civii.,  lib.  xvii,  c.  20,  quam  apiid 
Sepiiiag.,  glorintur  patrem  Deum. 

Stultitia  ipsorum,  Sepiuag.,  Volg.,  Cypr.,  maluia 
ipsorum.  Nam  graece  esl,  ^q  mxiou 

Mille  ac  decem  arini  fuerunt.  Ego  apud  Euscbiiim 
in  Chronic.  sub  Olympiad.  202,  a  Salomone  usqiie 
a^  Christi  Domini  obitum  fluxisse  comperio  aniios 
mille  etsexaginta. 

ExtoUatur  luna.  In  Ps.  latinl  codices  omnes,  au- 
feratur  luna, 

Annuntiavimus  coram  ipso  sicut  pueri.  Ita  prorsiis 
Cypr.  II,  adv.  Juda^.  c.  13,  Septuag.,  lesie  S.  Hie- 
ron.,  annuntiavimus  quasi  parvulum  inconspectu  ejus  ; 
Ct  iia  reperilur  etiam  apud  ipsum  S.  Hieronymuiii 
in  Comm.  Terlull.  adv.  Judacos,  et  ii  contra  Marcion., 
annuntiavimus  de  illo  sicut  parvulus.  Vulgala  vero 
mullo  aliter. 

Homo  in  plaga  posilus^  elc.  In  hoc  loco  Esnix 
eniintiando  Laciantiiis  aliqua  mutat ,  aliqua  mulilat. 
Sepiuag.  Homo  in  plaga  positus,  et  sciens  ferre  infir- 
mitatem;  quia  aversa  est  facies  ejus,  despecta  et  nonre- 
p?((afa,elc.Cyprianiis  :  Homoin  plaga  posituSy  etsciens 
feire  imbecHlitatem,  quia  aversa  estfacies  ejus^  inhono- 
ratus  est  et  non  computatus,  Retiqua  conferat  lector. 

CAPUT  xvn. 

Quod  legem  Dei  solverei ;  cnm  hoc  ille  non  suo  ju  • 
(ftcto,  elc.  Solvendi  vocabiHo  usus  est,  pro  eo  quod 
est  anliqn  »re,  vel  evacuarc,  quibiis  vocibus  usus  est 
Paulus  nd  llcbncos  viii,  nd  Eplios.  ii,  diicla  iraiisl  i- 
lioiie  a  ruuiculorum  nexibus,  qui  slaliiu  alqiic  solnli 
sunl,  vimnmlsere.  Ciiristus  Dominus  proprium  voca  . 
bnlumadimplendi  maluil  Malt.  v,  qniaquandolcgi  al)- 
rogoitur,  quoe  uon  orat  perpetua,  sed  ad  tenipus  \>rx- 
iinilum  posil»,  post  illud  tempujs  non  proprie  solula, 
aul  sublata  dicitur,  sed  linita  ci  complela.Sic  ibi  S:il- 
vator,  quia  iex  vetus  nou  eral  in  perpeluuiu  posita, 
sed  quousque  venirel  pleniludo  temporis,  dixilse 
venisse,  eam  nou  solvere,  quasi  perpetua  essel,  sed 
adimplere  et  perficere  veritates,  qiiaium  umbra^ 
gerebat.Quod  idemsigriiGcatquoque  Laciantius,  dum 
.nit,  quod  id  faciebat  secundum  prajdicla  propbela- 
ruiu  ;  et  infra,  c.  20,  faletur  Novum  Teslameutum 
fuissc  Veteris  adimpletioiiero. 

Et  deliget  validas  nationes,  etc.  Graece  auiein  apiid 
Scptuag.  tam  iii  Michaea,  quain  io  Esaia  legitur  egf- 
/r/Sec,  quod  Vulgatse  inierpres,  el  alii  transiulcrunt, 


B 


A  Nam  apvd  Hebrseos  prima  Ktterti  liuj«s  liominis  est 
n  apud  graecos  ^.  Jugum  eat  moniis  Sinal  ,  at- 
que  inde  uno  nomine  mons  Dei  appellatwr ;  ei  scri^ 
ttim  est,  legem  datam  in  Sinai,  nt  Exodiun  xi%  et 
xxxiv,  Leviiic.  xxvi,  et  in  Orcb.,  ul  Dciitcr.  ix,  Ma- 
lacb.  IV.  Legimus  aliquos  scripsissc,  Oricntalem  is- 
tiiis  monti$  parlcm  dici  Sinai ,  Occitlentaleiii  Oreb : 
Hieronym.  de  hoc  Hebraic.  el  de  42  mansion.  Or- 
lel.  et  alii  rcccntiornm  nonnulli  putnnt  ,  eumdem 
moiilem  nunc  Sina,  nunc  Oreb  vocari.  Recepiior  la- 
iifen  senlentia  est ,  monies  illos  iiiter  se  disiincins 
sssc.  sed  radiciiiis  colMerere;  esse  ctiam  Oreb  mnlto 
iiiferiorem  altiiudiiie  Sinai. 

-  EiV  ovTw  it&g  >u(TeTat,  eic.  Mutilos  versiis,  qui  cx 
cod.  Sibylliuo  restituitur;  ibi  enim,  tig  ccOrov  Tort 
Trdcf  Xvcrae,  CtC. 

Esaias  ila  prophetavit.  Erratnm  meinoriae  ;  posuit 
enim  Esaiam.  pro  Hieremia,  qiii  boc  babet  eap.  iv. 

Renovate. ¥\oren{.^  revocate.  Scd  nosiram  lectioucm 
exliibenlmss.etediiiAld.,Planlin.etBiblia,iamVulg. 
quam  Septuag. ,  Terlull.  et  Cypr.  adr.  iudseos. 

Novitatem.lifi  Cvpr.  i  Testimon.,  c.  8,  cl  Terto». 
adv.  Judseos,  qui  tamen  i  adv.  Marcion.  babel,  no- 
vamen  novum,  pro  eo  quod  aptid  Septiiag.  leg.  num. 
plurali  vsw|a«Ta,  novalia  :  Hebraicc  vero,  Cbaldaicey 
et  in  Vulg.  singulari  iiom.  novaie. 

Circumcidite  prtcputium  cordit  vestri.  Ita  Cyprian.  i 
adv.  Judaeos  :  sedTcrlull.,  circumcidimim  vrteputimn, 
vel  prceputia  cordis  vestri^  ut  iii  Hebrseo,  Chaldaeo  el 
Laiiiio  jtixia  Vulgatam  euilioiiem,  pro  eo  qnod  niine 
apiid  Septuag.  legilur,  xX>j|Dox«/)5iav  vjutAv,  dwitiam 
cordis  vestri, 

Et  exurat.  Haec  non  habentur  fn  pierisque,  q«:c 
nos  adjecimiis  ex  B.,  nam  ita  prori^vs  Cyprianus;  ct 
aptid  propbetam  in  Septuag.  et  Vulg.  legitur,  el  iifc- 
cendeiur,  vel  et  succendatur. 

In  novissimis  diebus.  Haec  non  habent  Sepl.,  ncc 
Vulj?.,  sed  Cyprianus. 

Qreumcidet  Dominus,  Concordal  cnm  Vulg.  et  Cy- 
prian. ;  Augiist.  veroquaest-  55,cum  Sepi.,  «rcirmpiir- 
gnbit.  Sed  hic  desiinl  illa,  el  cor  semims  ivt,  qiix  iu 
utrisqiie  Bibliis  habentur,  et  apud  Cypriannin. 

CuiteUos  petrinos  nimis  acutos,  'Concord:U  ctnn 
Seplung.Cypr.  etlheodorel.ln  mss.  petrinos  de  petra 
acuta,  S.  Atigustinusquaest.  6  :  Fae  tibi  ipacuttrosde 
petra  acutos  ;  vel  sicut  h:ibel  graeciis,  de  petra  acMta. 
Non  enim  propheta  sic  ait,  et  dixit  Dominus  ad  me. 
Mendtim  babent  omnia  exemplaria,  iu  qiiibus  pro 
Dominus,  legiliir  Jesus.  Nam  lextus  ipse  Scripliir.i! 
Sacru;  sic  liabel,  ui  iios  excudcndiim  curavimus  ;  el 
sic  rectc  eum  protulil  ipsemel  Firmianus  paulo  su- 
pra,  ad  quein  locum  isia  referunlur. 

Anses.  iisi  juxta  Sepliiag.  Numeror.,  c.  xiii  noinen 
hoc  cflerunt  TerluUianus  adv.  Jud».  et  S.  Aug.,  lib. 
XVI,  contra  Faiist.,  c.  19,  tov^AvotW  vtov  n«v:qc.  Viilg. 
Iiabet  ex  Hebrxo,  Os^e. 

CAPUT  XVHI. 


Quod  ita  fieri  oporteat  in  omni  persecutione.  Observa 


arguet,  ut  in  Esaia,  vel,  ut  in  Micbaea,  corripiet ;  id  ^  aniiquissimi  patris  testimonium  de  fiiga  liclte  tem- 


eniin  signiGcat  verbum  cgfXiyx^u»  Sed  el  Cypriaiius, 
l.  II,  adv.  Jud;e.,  c.  48,  ex  Lsaia  refcrl,  redarguct^ 
et  auctor  bbelli  adversus  Judaeos  iii  opera  ejtisdem 
Cypriani,  corripiet.  Veruin  quoniam  bic  Aldina  eiii- 
lio  Lnclanlii,  planliniana  et  pleracqtie  aliae  babent, 
deUget^  suspicor  codicem  Grx'cuui  Biblioriim  Lacian- 
tii  iu  Mich;Ba  mendura  liabtiisse,  et  pro  s^s^iy^et,  ex- 
bibiiisse  fxXeSte,  qiiod  est,  deliget.  C^tcrum  cur  apud 
eurndem  Cypnan.  i,  adv.  Judje.,  c.  10,  Micliicaui 
quoqiie  refereiitem  iegatur,  det^t,  vel  hic  apiid  La- 
ciaiitium  iii  Florentina  editione,  diriget,  nullam  ra« 
lionem  inire  possuin  ;  et  puto  fuisse  operaruiii  erra* 
tuin  :  sed  germaiium  Cypriani  etLaciantii  texlum  ba* 
biiisse,  deUgeif  ct  ita  eos  scripsisse,  licct  perperainy 
scilicei  Grjici  codicis  in  Michsa  fortasse,  ul  dixi, 
errore  falsos. 
Oreb.    Dicitur  eliam   Choreb  ,  ct    fortc  melius. 


pore  per<^ecuiioiiis  arripienda  contra  Marcionilas  el 
Monlanistas  ,  quos  refellit  Clemens  Alexandr.  xl 
Strom.,  Origenes  supcr  Joan.,  c.  31,  Cypria ri.  Iii  ep. 
ad  Thibaritanosde  Lxhorlalione  Martyrii,  et  lib.  de 
Laps.,  Naziaiiz.  iii  Orat.  in  laiidem  CTsarii,  ct  in 
Orat.  in  Laud.  Basil.,  Allianas.  in  Apolog.de  ftiga 
sua,  el  S.  Angusi.  in  cpist.  ad  Honorat. 

Legatus  Syriam  regebat.  Legati  iiomcn  accipit,  ut 
commune  omiiibus,  qui  qiiovis  oflficio  piibli6e  mille- 
renlur  ;  ita  enim  idein  nomen  et  Varro  interpretatur 
V,  de  Lingua  latina  ;  scd  proprie  sompinm  peculiare 
nomen  erat  magisiraius  et  ofOcii.  Procuratorem  afii 
Pilaitim  nominant,  ut  Luc.  Evangol.,c.  iii,  ctTacill 
XV  Aiiiial.;  alii  Syrix  Prxsidem ,  ut  Ignaiius  manyr 
in  episiola  ad  Trallianos. 

Arrnii  46.  Hunc  numcram  retinui  probaiom  12 
codicibus  Vatic.  P.  et  editionibus  Florentina,  Ald. 


981 


IN  QUARTUM  UB.  DIYIN.  INSTIT. 


m 


Planiin.  csteris,  et  exhibitnm  ab  ipso  Cvang.  Joan.  A  eum   colorem 
c.  III,  licet  B.  elT.  halicant,  anni»  40. 

yihil  in  eo  damnatione  dignum  videri,  llaec  eral 
anliqua  judicandi  formula.  Senec.  i  Natural.  qusDSt., 
c.  16  :  £(  tamen  non  pronuiitinvil  jure  ccesum  videri, 
Plin.,  1.  XIV,  c.  45 :  Judex  pronuntiavit  mulicrem  vi- 
deri  plus  vini  bibisse^  quam  valetndinis  causa.  Eadem 
quoque  in  decretis  senalus  non  raro  utebaalur.  SaU 
lust.  Consulente  Cicerone ,  frequens  senatus  decrevit 
Tarquinii  judicium  falsum  videri,  Gornificl.  i  :  Se* 
naius  decrevit,  si  eam  legem  ad  populum  ferat,  ad- 
versus  rempublicamvideri  eumfacere,  Iii  legibus  etiam, 
el  plebiscilis.  Livius,  I.  xxv  :  Plebs  scivit,  videri  eum 
in  exilio  esse.  Alia  exempla  ex  veterum  prudeiilum 
responsis,  el  aliis  auctoribus  promit  Gujac,  iib.  iii 
Observ.,c.  26. 

Nee  tamen  ip»e  sententiam  protulit,  etc.  Quin  immo 
constal,a  Pilato  fuisse  adversns  Gbrislum  damnatio- 


noraen  traxisse  pronuniiant  :  alii 
TzoL^M.  Tov  yovov  ,  quia  scilicct  id  virgullum  (quod,  ut 
androsemou ,  reddil  sanguinem  ,  quanquam  alio 
modo)  (povo;  dicttim  cst  a  Tneophrasto.  De  una.  igilur 
alqiie  eadein  Gliristi  clilamyde  hi  tres  colores  dieti 
sunt :  non  quia  iideiii  sinl ;  iiain  proprie  acceptidi-. 
versisunt,  ui  contra  Parrhasium ,  Guarinum  ,  et 
alios  disputal  Broda^us  i  Miscellan.  cap.  8,  Bayf.  de 
re  Vesiiar.,  cap.  3 ,  sed  quia  omnes  aliquo  modo, 
ut  dicliim  esl ,  cuindem  colorem ,  id  est  rubrum  ex- 
hihent ,  pro  uuo  et  eodem  coiore  ab  evangelistiset 
Lactantio  exprimi  potuerunt.  Qux  paucula  disserere 
yolui ,  iit.Laclaiitium  cum  evangelistis ,  alque  ipsos 
iriter  sese  evangclistas  concordes  esse  ostenderem  , 
quoruin  Inca  in  speciem  pugnaniia  quibusdam  doclis 
viris ,  prxsertim  Lazaro  Bayfio  ubi  supra ,  nonnihil 
negoiii  altulerunt. 

Gavianam  crucem.  Florentina  editio  habet  (^a6ta- 
nam,  quod  meiidum  annotavit  Andrxas  Patriiius  ini- 


nis  sententiam  dictam  ex  Joann.  et  Luca,  quorum 

ille,  c.  XIX,  pro  tribunali  sedisse  Pilalum  ail,  quod  p  tio  Scholiorum  ad  fragmenta   Oraiionum  Giceronis. 

d,  c.  XXIII,  "  Respicerc  enimiocus  debet  ad  Verris  faclum  crudele, 


non  nisi  judicium  exerceniis  est ;  hic  vero, 
supcr  eo,  vel  de  eo  jiidicasse ;  hoc  enim  sonat  eTri- 
x/>cvs.  Petrus  eiiam  npostoius  ep.  I,  c.  ii,  de  Jesu  lo- 
quens,  ait  :  Tradebat  autem  judicanti  se  injuste,  sci- 
licei  Ptlafo.  Id  el  S.  Ignatius  tradit  expresse  in  ep. 
ad  Trallian.,  S.  Aug.  in  ps.  lxhi,  et  Leo  papa,  serm. 
1  et  8,  de  Passion.  Domin. 
Coloris  vunicei  veste,  Ghlainys  fuit  illa  vestis,  ut 
^apud  Matlh.,  c.  xxvii  :  x^i^^^a  xoxyjiwjv,  quaj  palii- 
damenlum  a  Ronianis  vocabatur  ;  et  ea  reges,  iinpe- 
raiores,  milites  su|)er  armis  induebantur.  Rubri  fuit 
coloris.  Unde  Mariial,  1.  xiv. 

Roma  magi^  fuscis  vcslitur,  Gallia  rnfis, 

Et  placet  hic  pueris,  mililibusque  color.  ^ 

Fallebantur  enim  roilites,  neque  exterrei)antur,  si  ex 
vuliicribus  sanguis  defluerel.  Illum  igilur  rubrura 
colorem  nunc  coccino  designarunt,  ut  Matthaeus 
evangelista  ;  niinc  purpureo,  ut  Marcus  xv ,  Joann. 


qni  P.  Gaviuin ,  non  Gabinium ,  crnci  aflixerat;de 
quo  in  Orai.  7,  in  Yerr. 

Ignoraverunt,  Ila  cl  S.  Augustinus ,  pro  eo ,  quod 
in  Vulg.  el  apud  Septuag.  babetur,  ignoravi;  Sym- 
mncb.  ignorabam, 

hig  ovoficouc,  etc.  Gonjunxil  bxc  carmina  Lactan- 
tius ,  quic  in  cod.  Sibyll.  Serm.  8,  a  se  invicem  dis- 
sita  ali|ue  disjecta  sunu  Nain  ibi  prius  legHnlur  illa, 
xat  o-Tocxao-tv  ata/3010-t,  clc.  deindc  nonnullis  inleijcctis, 
iila  ,  SixTst  3  ctV  pao-Ttyaf .  Vcruin  uliis  quoqne  inier- 
posilis,  ea  deinuin  reperiuntur,  quai  hic  prima  le- 
gunliir,  «tV  avo/xovf  Yslpctg,  eto. 

Ttf  ^oyos^,  ii  TTodsv  y}^6sv.  God.  Sibyil.  ti^  Ttvof  wV; 
TToOsv  i>6sv,  elc. 

AOtoO  yap  cru  «y/}wv.  Inter  carmina  Sibyll.  bos  ver- 
sus  non  reperio. 

AxavOatf .'  Malim  oxavOnf. 

Ei  dixil  Esdras  ad  pop^lum.  Locus  insig«iis .  quem 


XIX,  nuiic  puniceo,  ut  hoc  loco  Lactantius.  Nain  hi  Q  nunc  non  habemus.  Juslin.  Mart.  in  Diahtg.  adv.  Ju 


colores  omnes  rubrum  aliquo  modo  referunt,  vel 
cum  aiigentes  ,  vel  reniittenies ,  vel  mixta  quadam 
specie  temperanles.  Goccum  quidcm  rubere  norunt 
omnes  ex  Plin.  lib.  ix ,  cap.  41,  qni  et  lib.  xxu, 
cap.  2 ,  imperatoriis  paludamentis  dicatum  scribit. 
Sed  et  IMutarch.  iii  Fabio,  signum  prxlii  futuri  Ro- 
manis  imperatoribus  tradit  fuisse  lunicam  coccinam 
exleiisam  super  praetorium.  Purpnram  aulem  Piin. 
lib.  IX,  cap.  8,  prsRSianti^simam  esse  scribit ,  qu;e 
sanguinis  concreti  colorem  exhibet :  unde  et  Hoincro 
purpiireiis  dicilur  sangiiis.  De  puniceo  vero  colore  , 
qiii  el  Phoeiiiceus  dicilur  (quein  Gr.eci  fomy.or,  vel 
o-Tra^txa  appellanl,  quoniam  palmae  terines  ex  nrbore 
cum  frnctn  avulsus  spadix  diciiur,  tesleGell.  lib.  ni, 
cap.  9),  ha;c  profeio  ex  Fronlone  apud  eumdem 
Gcll.  lih.  n  ,  cap.  26  ,  cuin  l'havonno  philosopho  de 
coloribus  disputnntL*.  Non  enim  ,  inquii,  hcec  sunt 
sola  vocabula  rufum  cotorem  demonstranlia ,  quas  tu 
modo  dixisti ,  rufus  et  ruber  :  sed  alia  quoque  habe- 
vius  plura ,  quam  qua;  dicta  abs  te  Grwca  sunt,  Fulvus 
euim,  et  flavus,  et  rubidus,  et  Pho^niceus,  ei  rutilus  , 
et  iuteus  ,  et  spadix  appeUaiiones  sunl  rufi  coloris  ,  aul 
acueutes  eum  ,  quasi  incendentes^  aut  cum  colore  viridi 
miscentes  ,  aut  nigro  infuscantes  ,  aut  virenti  semim 
albo  illuminantes.  Nam  Phceniceus ,  quem  tu  Grcece 
^otvtxa  dixisti,  nosier  est ;  et  rutilus,  et  spadix  phoeni- 
cei  <n>wwvv^aa,  qui  factus  Grxce  ,  noster  est ,  exube- 
rnntiam ,  splendoremque  significat  ruboris  ,  quales  sunt 
fructus  palmce  arboris  non  admodum  sole  incocli :  unde 
Spadicis  et  Phoenicei  nomen  est.  Spadica  enim  Dorici 
vocant  avulsum  e  palma  termitem  cum  fruciu^  eic. 
Ergo  et  hunc  colorem  sanguini  atlribuit  Ovid.  xiu 
MKtain.,  et  Statins  i  Acbilleid.  unde  ct  enm  qnoqiie 
futnri  pr.Tlii  signum  fuissc ,  et  paralos  in  pngnaiii 
inilitcs  indiiere  solitos  trudit  Plutarcb.  iii  lii^»tit. 
Lacon.,  iii  Paiil.  i<£mil.  et  in  Marcel.  Alii  vero  non  a 
pa)ma ,  ut  dictmu  csi ,  sed  potius  a  Puuici  oiaii  corio 


D 


due.  ariirmat ,  e  libris  Esdrae  cum  aliis  ibi  notatis  a 
Jud.Tis  fuisse  snblatum. 

Nativitatem  ejus,  Ita  quoque  TcrtuII.  et  Gypr.  At 
Sept.  el  Vulg.  t:qv  yevsav,  generationem, 

Adduclus  est  ad  mortem.'  Ila  fere  omnes  Lactanlii 
libri.  Florentina  habet  abductus,  qu.-e  lectio  noii  pla- 
cuit  Pamelio ,  altesiante  eam  in  aliquibus  quoquc 
mss.  Gypriaiii  Godic.  iegi.  Terlul.  habet  perductus. 

Quiafacinus  non  fecil,  neque  insidias  ore  luo  locu- 
tns  est.  Septuag.  quia  iniquitaiem  non  fecit ,  neque  do^ 
lum  in  ore  suo  ;  Vulg.  eo  quod  iniquitalem  non  fecerit^ 
uequedolui  fuerit  in  ore  ejus  ;  TertuUian.  adv.  Juda;. 
Nec  dolus  in  ore  ejus  inventus  est ,  vel  ut  iii  inss.  nec 
dolus  fuit  in  ore  ejus  ;   Gyprianiis  ,  quia  faciuus  non 

(ecit,  neque  insidias  ore  suo.  Florent.  Juniar.  iiabet 
lic ,  quia  facinus  non  fecit ,  neque  inventus  esl  dolus 
in  ore  ejus,  Sed  nos  seculi  sumus  membranas  et  piu* 
res  ac  ineliores  editiones. 

Consequetur  multos,  Ita  est  in  editione  Ald.  et  Plan- 
tin.  eia|)ud  Gypr.  a  Pamelio  editum,  ubi  tamen 
Joan.  Gosterius  legebat,  possidebit,  ui  nunc  legitur 
iii  recenii  versione  laiina  ex  Septuag.  qui  graece  ha- 
bent  7tknp(imii.-iiffzi  quodego  iiiterpretarer,  hcereditabit , 
nl  liic  hibeleditio  Florent.  ctTcrtuil.  adv.  Judxos  , 
in  hwreditatem  habebit, 

Propterea  quod  traditus  est  ad  mortem.  Gypr.  ex 
Sepluag.  Propterea  quod  tradita  esl  ad  mortem  anima 
ejus.  Vulg.  pro  eo  quod  tradidit  in  mortem  animam 
suam, 

Peccata  muUorum,  etc.  Ita  lcgo  cum  B.  T.  et  melio- 
ribusaliis  mss.  el  inipressis,  cum  Septuag.,  Vulg., 
Tertull.  et  Gypr.  licet  editio  Florent.  babeat,  pecea- 
lum  wuUorum,  etc. 

Captabunt  in  animam ,  ctc,  B.  captabunt  animam. 
Ego  exhibiii  lectioncm  omnium  aliorum  Lactaniii 
codic.  Septiiag.  et  Viilg. 

Sicut  agnussine  macula,  Septuag.  wca^^^w  5-'wm«*n 


083 


JOSEPH[  ISifil  NOTiE 


m 


qiiod  reccniiorcs  illiiis   versionis  inlerpretes  translu-  A 
lcrunl ,  sicut  nguus  iunoceiis,  Cypr.  ii  Testimon.  cap. 
i5,  habet,    sicut  aguus  sinc  f)m/i</a.  Vulgalay  quasi 
agniis  mansuetus. 

Cogilaverunt  cogitationem,  Sicut  Cypr.  ii  Testim. 
cap.  \5  :  Cogitaverunt  cogitatum ;  \\\\^,  cogilaverunt 
consilia.  Sept.  gkoylcrocino  lrr/Lrrit}/)t  Tzo-jrioo-Vt  cogitave" 
runt  cogitationem  malam. 

Eradamus.  Ila  Vnlg.  et  impressi  libri  Gypr.  ii 
Testim.  cap.  15  et  ^O;  sed  mss.  teste  Pamelio,  loUa' 
mus ,  ye\  evellamus.  TeriuW.  propius  abest  a  Sept. 
vX  Hicron. ;  nam  ille  adv.  Jiid.ne.  et  hic  in  Commenl. 
liabet ,  conteramus.  Grxcc  esl  Exr/di^^ojfAsv,  exteramus. 

E  terra  vitam  ejus.  Ila  quoque  Gypr.,  sed  Sepluag. 
et  Vnlg.  el  Tertull.  eum  de  terra  viventium. 

Non  erit  in  memoria.  Sepluag.  el  Vulg.  firi  .uvi3<7d>5, 
7)0/1  memoretur.  Terlull.  et  Cyprianus  cum  Laclantio 
concordant. 

iVo)i  quasi  homo  Dominus,  ctc.   Ita  Septuag.  nisi 
quia,  pro  Dominus ,  liabent,   Dm;Cypr.  ii  Tcst.  ^ 
cap.  20,  Theodoret.    quaest.  ^5,  ai  Vulg.  )io)i  est  ^ 
Deus  quasi  liomo ,  ut  mentiatur,  nee  ut  filius  hominis  , 
ut  mutetur.  Iia  fcre  Orig.  Ilomil.  iC,  etPhilo  lib.  i  , 
dc  Vila  Mos. 

Quem  transfixeruntf  Vulg.  quem  conjixerunt  ;  Cyp. 
II  Testim.,  c.  21  :  inquem  trans fixeriint ;  TcrUiW. 
ndv.  Jtid.T. :  qtiem  pnpugerunt.  S.  llieroii.  qui  de  v.iria 
hujus  loci  lcciinne  disputat,  certe  apiid  Scpruaginta 
agnnscit ,  cc//  ojv  -/aTwo/rJo-avTo,  pro  co  quod  insulta- 
vernnf. 

Effoderunt.  Grxce  woygo-^ ;  et  iia  ex  mss.  in  Cypr. 
Icgil  P.imei.  non  iit  iii  excusis,  et  foderunt,  quia  co- 
pula  nusqu.am  habelur.  Terlullianus  aliqu:uido  ut 
Sepluag.,  Vulg.  ct  Just.  fodcrunt,  ul  iv,  adv.  Marcio- 
ncin  ;  aliquando,  exterminaver uut  yUi  Wb.  2id\.  Ju- 

d.TOS. 

Alanusmeaset  pedes  meos.  Ila  Vulg.,  Tertull.  iv, 
:idv.  Marcion.,  Cypr.,  S.  August.,  alii.  Sed  idem  Ter- 
tull.  adv.  Juda^.  cum  Sepluag.  nianus  meas  et  pedes^ 
ncc  ultra;  ul  Jusiin.  :  meos  pedes  etmauus.mec  ultra.  G 

Sed  Spiriius  Dei  pcr  eum  ioquebntur^  qui  fuerat  illa 
ynssurus.  Id  csl ,  ipscmct  Dei  Filius  .  (|ucm  hic ,  ut 
alibisicpo,  Z)d  Sptn7)())t  vocat ,  eo  citrulem  sensii , 
quo  Deus  Spinlns  vooatiir,  ut  diximus  iib.  u.  c.np.  9, 
non  iit  Filii  pcrsonnm  cuin  persona  Spirilus  Sancli 
confiindat. 

Posl  nuuos  uiitle  et  quinquaginta.  Tot  euim  colliguntur 
anni  a  regno  David  usque  ad  crucem  Christi.  x\b  exor- 
dio  sriiic(^t  rcgni  Dnvidis  summa  (|uidcin  nonnihil 
dencit  seciindiiin  Eusebium  in  Chronic.  Nam  illc  at- 
Iribuil  regno  Davidis  annos  quadraginia  ,  post  qiiem 
regnai  niiuscjusSiiloinon  ,  a  qiio,  et  prima  tcmpli 
xdincniione  ,  qiia}  conligit  anno  qiiarto  res^ni  S:ilo- 
monis,  ul  cap.  ti,  iii  I\eg.  iisquo  a(i  annum  Passionis 
Domini.  Eusebius  sub  Oiympiad.  20i  computat  an- 
nos  mille  ct  sexnginla.  Sed  adamussim  quadrat  cum 
supputaliono  Laciantii ,  qui  supra  cap.  i6,  a  tem- 
porc  propheli;c  Snlomouis  ,  qiiod  cxordiinur  a  primo 
anno  rcgiii  ipsius ,  computabat  annos  1010.  lis  ergo  «. 
additis  annis  40  regni  Davidis ,  prorsus  liaBC  sumuia  ^ 
conficiiur  annorum  mille  et  (|uinqu:iginta. 

Quod  si  avertimini,  etc.  Ilujiis  loci  in  sacro  codice 
miiltuin  variat  lectio  ;  nain  hic  alia  mutata  sunt , 
alia  vel  subtracta ,  vcl  addita.  Gourerat  qui  volei. 

GAPUT   XIX. 

Et  obtenebrabitur  dies  lucis.  Iia  Cypr.  ii  Teslimon. 
cap.  25,  ct  fcre  Tertull.  adv.  Juda.'OS.  npud  qiiem  lc- 
gilur :  et  tenebrescet  super  terram  dies  luminis.  Scptua- 
ginta,  ei  conlenebrescet  super  lerram  in  die  lux;  Vul- 
gala,  et  teuebrescere  faciam  terram  in  die  lumiuis. 

Et  cnnticn  vestra.  Sepluag.,  Vulg.,  Tcrlull.,  Cypr. : 
el  omnia  cautica  vcstra, 

Exterrita  est.  Cyprianus  concordnt  cum  Lactanlio: 
sed  apiid  Scptiiag.  et  Irxneiim  iv  adv.  Haercses,  cap. 
66,  legitur,  £x6vw9>3,  vacua  facta  est ;  Vulg.  infirmata 

€8i. 


Qwe  parit.  Ita  Irxneus  el  'Cyprian.  Vulg.  cl  Sep- 
liiag.  acldunt  eTrta,  septem  :  Vulg.,  qua:  peperit  up^ 
lem ;  Sepfuag.  quis  parit  septem. 

Ei  twduit  animam.  Cypr.  et  tceduit  anima  ejus;  Yulg. 
defecit  anima  ejus ;  abest  cnim  copula,  ut  eiiam  apud 
Septung.  qui  habeiit,  aTrsxauxqo-gvij^pii^JfiQaOT^c,  afflicta 
est  anima  ejus. 

Et  subivit  sol  ei.  Ita  Florentina  editio :  at  Planlin. 
et  Aldina,  ut  in  Vulg.  et  ocddit  sol  d.  Retinui  lectio- 
nein.  quam  verosimilius  existimavi  expressisse  Lac- 
lantium,  eam  videlicet,  qiiam  liabent  Septuag.  stts^v, 
etCypr. 

Naov  Be  o-xto^njTt  Trrrao-fjia,  CtC.  Ilunc  TCrsum  exhi<- 
bui ,  ut  eum  emendavit  Marcus  Miisurus  ad  calcein 
editionis  Aldi.  :  hic  vero  in  lextu  in  omnibus  fere 
exemp1aribusiegilur,vaoO  Sg  (Tx^tTOritTsrai  7rsTa(7aa,eic. 
In  codice  Sibyllino,  vaoO  o-^^io-o^c  to  xoTaTrsTao-fAa. 
Utrobi(iue  vero  metri  ratio  uo'ii  constat. 

Apua  inferos.  Iia  quoqiie  Gypri:inus,  quod  apud 
Septuag.  et  in  Vulg.  est,  sis  aSov,  in  inferno. 

Interitum.  Gra^ce  ^ea^opov,'  corruptionemf  ut  apud 
Septuaginta,  in  Vulgaia  et  Cypriano. 

Et  somnum  cepi.  Ita  Gypr.  et  S.  Angiist.  pro  eo 
qiiod  apud  Septuaginta  et  Gr;cce  est  v7rv«jo-a  :  scd 
idem  S.  August.  fatetur  nonnullos  codiccs  babere, 
ul  nunc  Vulgata,  soporatus  sum. 

Auxiliatus  est  mihi.  Sic  qiioque  Cyprian.,  sed  Sep- 
tuagiiit:)  ccnOrrpiTui  ^o-j,  suscipiet  me,  quos  secutusest 
S.  Aii{;usliniis.  Vulgaia  vcro  suscepil  nie,  ut  Justinus 
Mart.  ovTfi/aSsTO  fio^j,  * 

Hic  fHius  meus  sapiens,  etc.  Ilunc  locum  nec  satis 
ndcliter  rccilat,  detraciis,  additis,  mutatis  nonnullis ; 
iicc  saiis  rectc  de  Dei  Filio  inlerpretalur.  Sepluag. : 
Iste  esi  fitius  tuus  sapieus ;  Vulgata,  ipse  fiiins  non  sa- 
pieus.  Loquiliir  ibi  Scripiura  de  iniquitate  Ephniim  ; 
et  pcr  Epliraiin  alii  aliud  intelligunl :  S.  Hieronymus 
de  Tribti  ad  idoloiatriam  prona ;  Lyranus  dc  filio  tiisi- 
piente  a  pietalo  ad  impiciaiem  dedexo;  alii  siinpliciter 
dc  liominc  peccatorc.  Seqiiunlur  Sepiuaginta  :  c  Qiiia 
ntDtc  non  subsistet  in  contrilioue  fiHorum :  De  manu  in  • 
ferui  liberabo,  et  de  morte  redimam  itlos.  Vbi  est  cau$a 
ftid,  mors?ubi  est  aculeus  tuus,  iuferue?  Vulg.  :  f>iunc 
enim  non  stabit  in  contritione  fitiorum.  De  manu  mortis 
liberabo  eos ;  de  morte  redimam  cos.  Ero  mors  tua,  o 
mors :  morsus  tuus  ero,  inferne. 

Ao)i  resistet.  B.  caret  ncgatione,  qut-c  oinnino  re- 
lineiida  esl,  sicut  habet  prophcta.  Nain  apiid  Sepluag. 
legitur,  non  subsistel;  iii  Vulg.,  non  stabit. 

Eruam  eum.  Non,  euniy  sed,  eos,  hahet  Scriptura 
Sacni,  tam  apud  Septuaginta,  qu:nn  iu  Vulgata. 

Vivificabit  uospost  biduum  dietertio.  Ilic0.>e.-e  locus 
apud  Lactanlium  muiilus  legitur,  et  inale  distinclus, 
MCiit  :ipud  Tcrlull.  adv.  Jiid.c.  cl  apud  Cyprian.  in 
aiitiq.  edit.  ii  Tesiim.,  cnp.25,  qui  rcferri  Ita  debuli, 
ut  est  apud  proplietain,  Viviftcobit  uos  post  bidumn :  die 
tertio  resurgemus,  ut  habeiil  Scpiuag. ;  vcl,  die  tertio 
suscilabit  nos,  iit  Vulg. 

BavaToi».  Ita  legcndum,  ut  cst  in  C(h1.  Sibyll.  ei 
oliin  hic  cmendavii  Musiirus,  noti  ut  corrupie  in 
Florentiiia  et  Aldina,  Oovotoc. 

CAPUT.  XX. 

Ne  adduceret  cos  in  pwuiteutiam  atque  impios  rcstt- 
naret,  Ut  ne  quid  ofTensionis  hinc,  pic  lector,  patiare, 
simul  ci  Lnciantium  a  calumnia  vindiccnius,  qua  lioc 
loco  a  nonnullis  arguitur  erroris,  illud  mihi  etiam 
atque  ctiam  aitende :  ceriissimum  csse  ac  de  Ode, 
aliquos  homines  a  Deo  reprobari;  Malach.  i,  Roman. 
!x,  ad  Timoth.  ii,  quoniain  ad  Dei  providenliam  per- 
tinet,  ut  reiuin,  qux  a  stio  nne  dcficerc suapte  natura 
qiieunt,  qualis  homo,  qui  perarbilrii  lll)ertaieni  potest 
a  beatiludiiie  dencere,  nliquas  dedcere  permitlat,  quo 
suavis  universi  dispositio  serveiur.  Nec  trilmn  illud 
obstat  prim»  ad  Tiniotli.  ii:  Deus  vult  omnes  hominet 
salvos  fieri. ^eic.f  qiioniam  intelligitur  nondcTnluntaie 
subsequenti,  qua  Deus  dicitur  simpliciier  velle.  sed 
de  voluntaic  antecedenlc,  qua  non  dicitar  simpliciie r 


985 


IN  QllARTUM  LIB.  OIVIN.  INSTIT. 


\elle,  iit  ait  Damasccnus  de  Fid.  Orthod.  cap.  % 
Aug.,  DeSpirilu  et  lilter.  cap.  53,  et  deCor.  et  Grat. 
cap.  15.  Alias  nd  eunv  locum  explicationes  affert  S. 
Tlioni.  p.  p.  quxsl.  19,  ari.  6.  Modo  quo^ritur  an 
circa  reprobos  divina  volunLas  habeat  aliquem  actum 
posiiivum,  iia  ui  posilive  concurrat:  an  autem  se  ha- 
beat  lanlum  pure  negalive.  Respondetur,  quod  qua- 
tiior  contingiinl  reprobis,  i^*  permittuntur  in  peccaium 
cadere;  T  culpa  ipsa,  et  peccatum;  3"*  a  Deo  dese- 
runlur,  et  perseverant  in  culpa  iisque  ad  Onem  vitce : 
V  ipsamet  puniiio,  et  poena  xterna.  Circa  primum 
vohinlaicm  Deus  habet  posilivam  permiltendi  pec- 
cnla,  el  aliquos  sun  liberlate  peccare,  et  a  bealitu- 
dine  dclicere,  tuin  qtiia  re  ipsu  ita  permillit,  er^o 
vulj  eam  permissionem ;  nam  permissio  et  operatio 
est*sigiiuin  diviii»  voluntaiis  beneplaciti :  S.  Thom. 
pr.  pr.  quxsi.  19,  ariic.  12,  qu:i^  cum  sit  volunias 
consci|uen>,  est  actus  positivus  in  Deo ;  tum  quia» 
cuni  nil  fiat,  nisi  Dcus  fieri  id  velit,  vel  sinendo,  ut 
fiai,  vel  ipse  faciendo  (S.  August.  in  Enchyrid,  cap. 
95),  et  peccatum  quidcm  (ial.  sed  non  ipso  faciente,  vel 
volente,  utfinip  ipso  igitut  fit  volente  periniiterc  ei  si- 
ncre,  ui  fiat.  Iiem  permillere  mula  bonum  est,  etad 
majus  bonum  ordinntur,  et  nd  divinam  providenliam 
id  pertinet :  S.  Tliom.  pr.  pr.  quxst.  22,  ideo  volitain 
esse  dicendum  est  eam  permissionem  a  Deo  actu  po- 
sitivo.  Nec  objectelnr,  quod  si  hujusmodi  permissio 
peccaii  in  reprobo  est  volita  a  Deo  per  nclum  posiii- 
vuin,  Deus  snltem  indirccte  censeniur  causa  peccali 
reprobi,  qunsi  Deus  subtrahat  auxilium  efficax,  quo 
stanlc  rcprobus  non  peccaret,  eo  quia  rcmovens  rem 
prohibeniem  est  cnusn,  saliem  indirecta,  subsequentis 
offecius,  ut  de  casu  lapidis  dicimiis  post  amoiam  co- 
luinnam,  qua  detinebatur.  Nam  respondelur,  quod  licet 
subirahnt  auxilium  efficnx,  nunquam  tamen  subtra- 
hit  nuxilium  sufficiens;  etex  subtractione  auxilii  effi- 
caois  peccatum  non  scquitur  immcdiate,  scd  ex  vo- 
lunlate  libera  peccnnlis,  cum  rcprohntio  nihil  demni 
potesiatis,  aut  libertatis  reprobi,  ut  docet  S.  Thomas 
p.  p.  qua^sl.  23,  art.  2,  ad  3.  Al  veroquando  effeclus 
non  soqiiiiur  ncccssnrio,  ncc  immediaie  post  remo- 
lionem  prohibcntis,  luiic  iion  scmper  removens  pro- 
hibens  dicitiir  concurrcre  nd  effecium,  nec  cnusa 
illiiis.  Et  rccie  dicimus,  non  sewper  :  nam  qiiando- 
qiie  rcmovens  probibeiis  dicilur  causn  effeclus  mnra- 
raliter,  ubi  obligatus  fucrat  effccium  impcdirc.  N.im 
liinc  qiiamvis  efiecius  non  sequntur  iinmodinte  ex  re- 
moiione  prohibcnlis,  impntnbitnr  Inmeii  removenti, 
quoniam  poieratimpeilire,  et  obligaiuscrat  inipedire, 
el  non  iinpeJivil :  sicut  ningistratui  furin  provcnieiUia 
impulanlur,  et  diciiur  cansa  corum,  licet  non  ab  illo 
iininediaie  scquanlur,  quin  oblignius  est  ea  iinpedire. 
At  peccaia  meretricis  (PoUiica  pessima,  Christiano 
prwsertim  indignn)  non  impulanlur  ei,  quamvis  pcr- 
miliat  ea,  nec  dicitnr  eorum  cnusa,  qnia  inipcdire 
non  debel;  quin  immo  nd  bonam  cjus  gnbernnlionem 
spectnt,  ui  en  perinitlal.  Alque  hinc  maxiine  eliicct, 
quarc  Dens  non  dicalnr  ulio  modo  causa  peccalorum 
reprobi,  iiec  incssc  nntura;,  nec  incsse  moris,  qunin- 
vis  pcnnittni  ca,  ct  anioveat  prohibens,  quia  non  est 
obligaliis  cn  iinpjdirc:  quin  poiius  nd  bonam  cjus  gu- 
bcmaiionem,  et  snavein  mundi  moderaiionem  perii- 
nei,  ui  permitlat  aliquos  peccare,  et  a  fine  dellcere, 
iit  docci  S.  Bonavcnlura  in  i  sentent.  dist.  4,  art.  2, 
qiixvst.  2.  Respecin  vero  culpse,  raiione  cujus  dam- 
natur  rcprobus,  non  ille  quidem  habet  velle:  Oscai 
XHi :  Perdilio  tna,  eic.  Roman.  ix :  Sustinuit  in  muUa 
patientia, ctc, alioqui  Dcus esset  nuctor  peccati,  ci  ejns 
vuliinlas  mnla  essel,  quippe  ciijus  objectum  pecca- 
tum,  ct  maluin  esset,  oiwsunt  blasphema :  sed  neque 
nolle  absolutum  et  enicax  hnbct ;  iiain  cum  divina; 
voluntaii  absoluta;  ntque  efficnci  niliil  possit  rc.-islere, 
nulla  peccaia  omnino  essent,  si  circa  ea  nolle  Dciis 
absoluium  Iiaberct.  Tertio  Deus  viilt  aclu  posilivo 
desercre  reprobos,  et  permittere  eos  in  peccaiis  per- 
severare,  ei  tradi  in  dcsideria  cordis  eoruin  :  Uoman. 
pr.  Tradidit  Deu$  iilos  in  desideriaf  ctc.  Psnl.  lxxx  :  Di^ 


A  wisi  eos  secundum  desideria,  elc.  Roman.  ix.  Cujus  vuU 
miseretur,  et  quem  vuU  indurat.  Haec  loca  significant 
actum  posiiivum  divinnc  voluntatis  circa  derelictionem 
reproborum.  Sed  et  idem  suadetur  ratione.  Nam 
quodcumque  rationabile  et  justiim  est,  Deus  vult  actu 
positivo.  Ejusmodi  autem  est  hominem  a  Den  dere- 
linqui,  qui  prior  Deum  ipsum  peccando  deseruit.  Ca- 
vendura  est  tamen,  quod  iibi  iii  Sacra  Scriptura  dici- 
lur,  Deum  deserere,  derelinquere,  indurare,  exc»- 
care,  non  est  sensus,  quod  Deus  immittat  aut  efliciat 
in  animis  reproborum  aliquam  duritiem,  vel  csecita- 
tem,  quasi  tenebras  aliquns,  aut  quod  Deus  sit  causa 
reprobis,  ut  ruant  in  peccata,  et  in  illis  permaneant: 
sed  quod  Deus  voluntaie  sua  non  confert  gratiam,  et 
calorein  suum,  quo  emollialnr  cor  reprobi,  nec  in- 
fundit  lumen,  quo  possit  illuminari  (S.  August.  lib* 
de  Prsedestinatione  et  Gralia,  cap.  4,  epist.  i05,  et 
epist.  ad  Simplician;(vel  diciiur  indurare,exca^carey 
etc.  quia  permitlit  indurnri,  et  excxcnri.  Est  enim 
l^  Scripiurx  phrasis,  ct  modus  loquendi,  ut  qucc  pro- 
^  prie  permissio  Dei  esl,  eam  Dei  actionem  appellef, 

3uia  Deus  posilivo  nctu  vuli  eam  permissionem :  ita 
ocet  Dnmasc.  iv  Theolog.,  cap.  14;  Euthim.  in 
Joann.  cap.  15.  Denique  Deus  actu  positivo  vult  re- 
probis  inferre  pcenam  proculpa  ;  nain  id  maxime  jiis- 
tum  est,  et  rationabile,  et  ad  rectitudincm  judicis  pcr- 
tinet.  Ex  his  manifestum  est  reprobaiionein  non  esse 
causam  damnaiionis  reprobi,  sicut  prscdestinatio  esi 
causa  salutis  praedestinati :  quia  permissio  peccandi 
nihil  ponii  in  peccanie,  sicut  ponit  aliquid  justificatio 
in  poeniientc ;  nec  reprobatio  Dei  quicquain  subtrahit 
poientiae  reprobati,  nec  reprobus  impotens  factus  est 
ad  gratiam  adipiscendam  impoientia  absoluta,  sed 
tantummodo  ex  supposilione,  qua^  iion  minuit  liber- 
tatem,  ut  docet  S.  Thom.  p.  p.  qaa>st.  23,  art.  3. 
Igitur  non  est  absurde  locutus  Lactantius,  quod  re- 
probis  Judaiis  Jesus  noliiit  se  ostendere,  ne  addu- 
cerct  eos  in  poenilentiam,  etc.  Significatur  enim  his 
verbis  derelictio,  qua  derelinquebantur  a  Deo,  et 
G  permissio,  ut  in  peccalo  infidelitatis  pcrmanerent, 
atqiie  subirnciio  divini  auxilii  efficacis,  quo  emolU- 
renlur,  et  illuminnrentur  cordn  eorum ;  neqiie  tamcn 
peccaium  eorum,  aiit  in  illo  perscverantia  in  Deum 
lanrjuam  in  causain  refundi  po;est. 

Dereliqui  domum  meam^  etc.  In  hnjus  loci  proln- 
tione  Lactantius  omisit  illa,  dedi  ddectam  ammam 
meam^  qux  in  ulriiisque  Bibliis  hnbcntur  :  non  ibi, 
dereliqui  domum  meam ;  dimisi  licereditalem  meam , 
dedi  dilectam  animam  meam  in  manus  inimicorum 
ejus;  ct  profecio  sententia  multum  variat.  Coiilra 
voro  t6  ipsa  super  addidit,  qiiod  non  babenl  Biblia, 
ncc  Cyprianus. 

Injustitiam.  Ald.  et  Planiin.  sic  habenl;  Florent. 
adjusiitiam,  Ego  inalim,  utin  Vulg.  etapud  Septnag. 
el  Cyprinnum,  in  justilia. 

Et  tenebo  ma/ium  tuam,  Ita  etiam  Septuag. ,  sed  \ulg. 
et  apprehendi  manum  tuam.  Cyprianus,  ut  teneam  ma- 
num  tuam, 
jv  Et  confirmabo  te,  Seplung.  el  Cypr.  et  confortabo  te, 
^  Yulg.  et  servavi  te.  Ideo  pronomen  illud  rctinendum 
cst  in  lexiu  Lactantii,  quod  habet  Fiorentina  ediiiO; 
licei  Aldinae  et  Plantin.  desit. 

Generis  m^i.  ItaCyprian.  etCyrill.,  scd  inVulg.  ct 
apud  Septuag.  t6  mei  non  habetiir. 

Sedentes  in  tenebris.  Cuin  Lactanlio  concordat 
VuIk'.  Tcrtull.  III  coiit.  Marcion.  et  adv.  Jnda?.  Cypr. 
Cyrillus.  Scd  in  Bibl.  Septuag.  recens  cditis  additiir 
copuln,  et  sedenles,  ctc. 

CAPUT  XXI. 

Vt  filius  hominis.  Florenl.  edltio  non  hnbet  pnrlicu- 
lam  ut,  qnam  agnoscuni  c-Dterx,  ei  mss.  Iibri,ci  Lactan- 
tius  supra  cap.  12,  item  Scpiuag.  et  Vulg.  Tcrlull.  dc 
Carne  Chrisli,  ct  iii,  adv.  Marcioii.  et  alibi,  innquam 
fHius  hominis. 

Quas  Petruset  Paulus  Romo!  priedicaverunl.  Obser- 
vaiidum  est  nobile  quidem  fragiucntum  hujus  de  fu- 


9S7 


JOSEPHl  ISiSI  NOTifi 


988 


liira  clade  Hierosolymilana  vaticinii,  et  pradicatiofus  A  Florcnlina  tamen  edillo  corruple  \effii,  prosecarant : 


ex  qiia  lectione  me  valida  incessit  suspicio,  logeiidum 
csse,  qnibiu  prosecuerant ;  nam  el  hoc  ▼erbura  bcllts- 
sime  congriiit,  cum  de  extis  loquatur.  Livius  ▼ :  Qm 
ejui  hostias  exta  protecuisset  ^  elc.  Tcrlull.  ix  Apolo- 
get.  :  Major  cetas  apud  Gallos  Mercurio  persecratur. 
£t  illud,  prosecrant,  liaiid  facile  apud  alium  qiiem- 
quam  reperias  :  sed  librarii  fortasse  duas  illas  litte- 
ras  inciiriii  omiserint. 

Deitemptum,  Pu|n  Jovts,  vel  Apollinis,  vel  cujiisvis 
alteriiis  diemonis,  qiios  ex  persona  ellinicorum  sa?pe 
deos  nominat,  ul  lib.  i,  cap.  17,  20,  21 ;  lib.  ii,  cap. 
4  etalibi. 

Quisummum  itlum  Jovem  dosmonihui  aggregatil. 
Puio  locum  illiim  inuuerc,  ubi  de  Minenra  loquiiur 
Homerus,  Iliad.  i,  siib  iniiium ,  quae  sese  in  coelum 
recepissediciturin  doinos /l:giochi  Jovisad  djemones 
aiios  : 

CAPUT  XXVIII. 

Uttdeipsa  religio  nomen  accepii.  Religionem  dici  pu- 
tat  Lactantius  a  religando.  Laclantium  sequi  videtiir 
Ambrosius  in  lib.  de  Virginib.  iibi  sacras  Deo  vir^i- 
nes  religiosas,  quast  Deo  religalas  dicil.  Ilem  liie- 
ron.  lu  Auios,  cap.  ix ;  Isidor.  viii  Origin.,  cap.  2;  S. 
Augiist.  in  lib.  de  Vera  Rclig.  nhi  ait,  religet  nas  reti- 
gio  iini  omnipotenti  Deo;  Nicid.  Figul.  apud.  Gell. 
lib.  iv,  cap.  9;  Serv.  super  ilTiid  Maron.  8,  Jam  lum 
relligio  pavidos,  elc.  Al  Mas:^ur.  Sabin.  apiid  Gelb., 
ubi  supra  ;  et  Servius  Sulpii.,  apud  Macrob.  lib. 
111  Saturn.  cap.  3,  diclam  malunl  a  rclinqucndo, 
quasi  id  qiiod  religiosum  esi,  a  noliis  reliclum,  remo- 
Miiu,  seposiium  denique  intelligatur. 

Non  ut  Cicero  interpretutus  est^  a  relegendo,  Sed  la- 
meu  Ciceroneni  seqiiilur  fere  vetus  quidam  apud 
Gell.  ubi  supra,  qui  ail ;  Relegenlem  esse  oportet,  reli- 

Rlicii  genus;  ouod  et  Ca^sar  Baronius  Cardiiialis  in      giosumnefas,  Arnob.  ad  fin.  4,  S.  Angust.  x  de  Civi- 
lariyrolog.  suD  die  25  Maii  aunolnvit,  et  Lipsius  G  (al.,  cnp.  4;ei  S.  Tiiom.oniues  liic  notalas  reUgiouis 
lib.  11  etiii,  dcCruce,  ulrobiquecap.  14.  elyiUDlogias  approbal  secunda   secundas  quacst.  81, 

Ne  lcBsum  acdiminntum  corpns  ad  resurgendum  in-      art.  1. 
hahile  rcdderetur.  Nullius  monicnli  raiio  :  qiinsi  vero  Supcrslitio  falsi.  Et  omnino  quid  colas  interest^  non 


Petri  et  Pauli  Romce  hahitas,  de  qiia  nihil  in  sacris 
(itteris^  vel  nlibi  habemus.  Notandiia  quoqiic  locus 
(larissimi  et  vetostissimi  Patris  contra  hxreticos,  qni 
ncgant  Petrum  Aposiolnm  unquam  Rom.nc  fuisse. 

CAPUT  XXIII. 
QHiettmgue  prceeepta  dai  hominihus,  eic.  Totatn  bu- 
jiis  ei  aeqnentis  capitis  dispiilattouem,  ut  inanem 
perlrasiseo;  eteotm  jure  negaverit  uemo  Deum  ipsum, 
carne  assumpla,  cum  legem  Moysi  dedit,  fuisse  legb 
ventm  ac  perfectum  laiorcm  et  doclorem  virluiis. 
bai.  xxxiii :  Dominus  iudex  noster,  Dominus  tegifer 
uoster.  Ideo  veriores  ill»  attendend.c  sunl  raltoues 
de  ('lirisli  Domrai  Incariialione  diviuitus  explical;»  a 
S.  Tbom.  II  par.,  quacsl.  i,  art.  1,  el  a  ca:teris  W. 
prxseriim  a  S.  Bonav.  in  5  senieiit.  dislin.  i. 

CAPUT  XXV. 

Mater  corporis  ^us    Virgo.   Contra  ValenliniiDi, 
ApolUnarem,  Euiicnetem  ei  alios,  qui  negabaut  Chri-  B 
stum   Dominum   ex  Maria   Virgine  quidqium  acce- 
pisse.  Vide  Irenaeum  m,  adversus  h.xres.,  S.  Aug.  de 
U«res.,  Tkeod.  Ha^retic.  fabul.  lib.  iv  in  (in. 
CAPUT  XXVI. 

In  t(Bsis  a/fectisque  corporihus.  lu  prioribus  editio- 
Dib.  corrupte  legiiur  HtcBsis,  etc. 

Ne  quis  essel  omnino,  qui  eum  non  posset  imitari. 
IIxc  eadera  quoque  ralio  afrerlur  a  S.  Thom.  in  iii 
par,  quicst.  46,art.  4,  conveiiieutissiinum  euiin  fuisse 
docei,  Cbristum  morie  crucis  afTicl  propier  exeiu- 
pluin  virtuiis. 

Sfcut  mos  eorum  fcrehat,  etc.  Recte  ait,  eorum,  sci- 
licei  Jud;eoruiu  ;  nain  li  tanlummodo  solebani  crura 
suspendiosis  frangero,  iit  eos  mortuos  eadem.  die  Iiu- 
marepossenlsecundum  Deuicronomiilegem,cnp.  xxi. 
CaRierura  apud  alias  nationes  Crurirragium  uiiiil  ad 
crucera,  sed  a  cruce  plane  remotum  aliud  erat  sup- 


Isesum,   seclum,  iruncatuiu  corpus  nou  potuissei  a 
Deo  ad  vitam  excitari. 

Pascha  nominalur  «nb  toO  Treccxfitv.  IKxc  Grrcca  non 
bnbentur  in  B.  qiiac  rctinentur  a  cxteris  oinnibiis 
mss  ot  excusjs.  Se  quidciii  piilare,  nomcii  pascbatis 
ab  eo  verbo  dediicium,  saiis  iudical  ctiam  ex  subse- 
quenlibii.s.  £un)dem  errorem  habel  Teriull.  in  11:1. 
adv.  Judrc.  el  aueior  gloss.  queni  reprobat  S.  ilie- 
ronym.  super  Maiih.  cap.  xxvi,  Isidor.  Orig.  lib.  vi, 
cap.  18.  Nou  enim  a  veibo  graco,  scd  ab  Hebnco 
Phnsach,  qiiod  iransiiuin  signilical,  declucitur,  ut  do- 
cet  Jose|ihus  lib.  ii  Antiquit.  cap.  15,  Ilieron.  ubi 
supra  etiii  Isai.  xxxi  ct  Micb.  vu;  Aiubros.  in  lib. 
de  Cain  el  Abel  cap.  8,  ct  Serin.  55;  Angusi.  Epist. 
iiOct  lib.  iideTriu.  cap.  i7,  el  iib.  xvi  Civilat., 
cap.  43.  Celcbrabatur  cuim  bocfestum  iii  memoriaiu 
traiisiius  Aiigeliplagaiuferentis  a  liminibus  porinrum 
agni  sanguinc  illilarum. 

CAPUT  XXVU. 

Nunc  satis  est ,  hujus  potentia^  etc.  Notandns  est 
locus  coiitra  baercticos  nosiri  lemporis  Iiostes  crucis 
Domini.  Idem  argiimentum  tractnt  Tertiill.  adv.  Jii- 
4x.  ct  111  adv.  Ilarcion.  et  Cypr.  n  adv.  Juda^. 
cap.  21  ei  22. 

Futura  depingere.  Melaphoric6s  futura  depingi  in 
hosliarum  visceribus  dicebaulur,  i|ua2  (|uoinodociiui- 
(jue  in  eis  pnesigniflcabautur ;  et  forte  verbum  erai 
Aruspicum  peculiare,  utliiare,  porrlccrc. 

Qnibus  prosecranl.  Id  est,  quibus  diu  sacrificant,  vel 
nlio  modo  sacra  faciunt ;  est  euiui  composilum  vcr- 
biitn  cx  pnrpositione,  pro,  qu.T  vcrbo  adjimcla  vim 
temporalciii  hnbel,  ct  verbo,  sacro,  quodest,  «arrtim 
/tfc/t;.  Iia  qwdcm  reperio  in  inss.  et  ediiis  plunmis. 


D 


quemadmodum  colas,  ctc.  Falsum  csl;  noii  eniiu  tan- 
lum  esi  falsi  cullussupersiiiio,  sed  etiain  veri,  ai  non 
dobilc  exbibiti,  ut  docel  S.  Thoin.  in2,2,qua;st.  92; 
Cicer,  ii  de  Nat,  deor.  religionem  ait  esse,  qiiae  dco- 
rum  culiu  pio  contineliir  :  supersiilionem,  in  qiia  li- 
Uior  doorum  inauis  est.  Fabius  lib.  viii ,  cap.  5,  in- 
qiiii,  ut  a  diligenti  curiosiis,  sic  a  religioncsupersli- 
tionem  disUre.  Varro  apud  S.  Augusi.  lib.  vide  Ci- 
vilat.  religiosum  a  supcrsliiioso  liac  ratione  discernit, 
ul  a  superstilioso  dical  timeri  Deos  ut  hosies,  a  rcli- 

gioso  autein  vercri  ut  parcntes.  Plutarch.  de  Isid.  et 
i^irid.  supersiilionem  aicbat  baud  iniuus  leve  viiium 
esse,  quam  impietatem. 
Retigionumse exsolvereAihLncreiiSina  innuit  primi 

libri : 

Deinde  quod  artis 
RelligioDum  animos  nodis  exsohere  pergo. 

Veterumqueignara.  Ilajin  Romaiio  codice  Virgiliano, 
et  inullis  aliis  auiiquis  babcri  lcstatur  Pierius,  ct  Ve- 
lutell.  iu  Aiinolation.  ad  Virgilium  :  sed  nuiic  iu  om- 
nibus  impressis  est,  veterumve,  ctc. 
CAPUT  XXIX. 

Duos  tamen  asseveremus ,  Deum  patrem,  el  Deum  /!• 
lium.  Qiioniam  hic  sermonem  liabebatdeduabustan- 
tiiin  persouis,  Patre ,  et  Filio,  propterea  duos  illos 
simplicitcrdixit,  nullo  adjecto  nomine,  nos  tule  suh- 
iiitelligere  possumus  duos,  id  est,  duos  Enies,  ro  En- 
tes  non  substaniivc,  sed  adjeciivc  accipieiido,  ei  rur- 
sus  subinteliigeudo  scilicet  duas  personas  :  ita  enitn 
Magisler  in  i  scntoMt.,  distin.  25,  et  ibi  S.  Thoin. 
quajNl.  iiiiic.,  arl.  4,  etS.  Bonav.  in  explicatione  litter.c. 

Cum  igiluret  pater  filium  fnciat,  ei  /itiusputrem^dc. 
Non  haec  uoinina  pro^Jivinis  Persoiiis  accipii;  aeqiM 


IN  QUINTiM  L».  l^iyifl.  INSTIT. 


m 


enim  lam  demens  fueFit,  ui  a  fili«  pairem  fieri  dixe-  j^  habenl  Sepluag.  xac  syw  agxa  tavra,  Et  ego  posi  hcec, 
rit :  scd  ut  reiativa  nomina  sunl,  quorum  unum  racil 
el  supponit  alierum,  nec  alterum  esse  sine  alteropo* 
lest.  Nam  anle  verba  haec  ila  dixeral  :  Si  qmdem  nec 


pater  sine  filio  nuncupari ,  nec  fiUus  poCest  sine  patre 
generari.  Hoc  videlicet  exemplo  coexisientiam  illam  , 
et  eoxternitatem  palris  ei  filii  in  divinis  ostendere 
vuluil,  ut  ciiam  auctor  Expositionis  symbol.  apostolu- 
riim  inieropera  Cypriani. 

fJha  snbstantia.  Pilius  igitur  est  pntri  consubsfan- 
lialis,  contra  Arrium. 

Cum  et  filius  sil  in  patre ,  qida  pater  diligit  filium,  et 
pater  in  fitio,  quiavoluntali  patris  fideliter  paret,  Fitius 
secundum  divinilaiem  in  omnibiis  coxqualis  est  pa- 
(ri,  ct  uniim  cum  eo,  voluntnie  quidem  igitur ,  ul  nic 
didt  Laclanf.  et  S.  Thom.  in  vvcont.  Gent.,  cap.  56, 
argumento  7;  verum  non  ea  solum ,  sed  etinm  natura, 
essentia,  subslantia ,  ut  ipsemel  auctor  paulo  supra 
confessus  esL^Non  enim  novalores  defu^runt,  sicut 
Erasmus  in  Anliolation.  super  Epist.  I  Jonnn.,  cap.  y. 


CAPUT  XXX. 
Aut  Anthropiani,  seu  quilibei  alH ,  elc.  Nob  liie  ere- 
do  anilirop>omorphitas  designari ,  quoruoi  errori  as^ 
sensum  aliquando  fuisse  Laciantium  dicaro  inf.  cap. 
i8  lihri  de  Irn  Dei  :  sed  nomiue  anlhropianorum  puto 
haBreticos  significari  qui  negabanf  Christum  fuisse 
Deum,  puruntque  avdjQQjTrov,  idest,  homineni  eum  as- 
serebant,  iinde  anthropiani,  quasi  laiine  dicas,  homi- 
nistic  sint  nppellati,  quales  fuerunl  Ehion,  Carpocra- 
tes,  Cerintlius ,  Theodolus,  sive  Tlieodosion,  Paiiliis 
Samosaienus,  Pliotinus  etalii,  quoriiin  hicrcsim  dam- 
navit  Bfiagna  Nic:eua  syuodus,  Ephesina,  Clmlcedo- 
nensis,  alke  qiiamplures.  In  Vaiicanis  et  aliis  non- 
Dullifi  ross.  el  in>pressis  ita  legilur,  Aut  antltropiani,  atd 
Arriant^  seu  quilibet  alii,  eic.  Ego  B.  leclionem  reti- 
uui  iii  editiontt  quoqiie  Planliniaiia  exhihilaiu  ,  tuni 
propter  aucioriiatera  min^  vetiisfaiis  codicis,  tum  ve- 
ro  etiam  propfer  rationcro.  Innotuitt  enim   Ariaua 


qui  iocum  illum  Evang.  Joann.  cap.  x  :  Ego  et  pater  B  h;cresis  circa  anDum  Dofnini  trecentesLmum  dccimuin 

cci  n ^.  A^ quinfum.  At  hi  Lactantii  lihri  multo  antea  coppti, 

absoluii,  editi  suiit,  ut  dictum  estsupra  ad  cap.  1,  lib. 
1.  Neque  tamen  hincquidquamdeperitcalholicis,  cum 
Lim  raullis  e  locis  Lactaniii  constet,  ipsum  Arrianum 
inipietateoi  aversatum  fuisse,  et  antequaiii  exorta  es- 
set,  pra^damnasse,  ut  supra  ostendimus  lib.  ii,cap.9, 
ei  hoclih.  r^p.  8,  14.29. 

In  qua  est  confessio  et  poinitentia ,  quee  peccata  et 
vnlnera,  quibus  subjectaest  imbecilUtas  carnis,  salubri- 
ter  curat.  Diriguuiur  h£C  spicula  contra  Novalianum, 
et  sectniores,  qui  in  peccalum  lapsos  ad  pcenitentiani 
non  rccipiebant,  remissionem  peccatorum  iii  Ecclesia 
rcperiri,  eiqueclaves  apericndiatque  solveudi  n  Chrislo 


unum  sumus^  qiio  semper  SS.  Patres,  et  doctores  ca- 
tholici  omnes  usi  suni  ndversus  Arrianos,  dc  unitate 
tnntummodo  voluntaiis ,  concordiae ,  atqiie  con- 
sensus  inierprelareniur ;  nou  aiitera  de  uiiiiate 
essentise,  conira  quos  disputat  Alfons.  de  Cnstr.  lib. 
v  conlra  lla^res.  in  verh.  Deus ,  llxrcs.  6;  Torres  in 
Comment.  ad  (juxst.  27,  i  part.;  S.  Thom.  art.  i,  dis- 
pui.  I ,  part.  u. 

Et  in  te  precabuntur.  Al.  et  te  precabuntur,  ut  supra 
cap.  13,  uhi  diximus. 

Et  qui  eruit  eum.  Ita  Scpfuag.  xat  pMCTuyLevog  ovtov. 
Vnlgata,   et  redemplor  cjus. 

Deus  (eternus.  In  utrisque  Bibliis  est  Deus  sabaoth^ 
i(l  est  Dcus  exerciluum» 

Et  ego  nomsimus.  Sic  quoque  Vulgata,  pro  eo,  quod 


diitus  fuisse  negantes  ;  qua  de  re  Pacian.  ad  Sympro- 
iiian.  epist.  1;  S.  Augustin.  de  AgoneChrist.  cap.  51. 


LIBER  QUINTUS* 


CAPUT  PRfMUM. 

f^on  est  apud  me  dubium^  quin  hoc  opus  nostrnm , 
eic.  In  quihusdnm  impressis  :  Non  est  apud  me  du- 
biutn,  Constantine  Imperator.  quin  hoc  opus,  elc.  Le- 
clionem  B.  seculussum,  qu;c  rntione  fulta  videtur,  ut 
dixi  ad  cap.  1,  lib.  i. 

Coaccrbant.  Ita  scriptum  est  in  B.  forfe  pro  coacer- 
vant^  u(  suprn  lib.  iii,  cap.  5,  connibere^  pro  conniverc. 
Sic  S.  Cypr.  iii  mss.  cpist.  42,  ad  Cornel,  juxfa  cdit. 
Pamel.  habet  acerbationibus ,  pro  eo  quod  iii  exciisis 
Icgitur  acervaiionibus.  Sic ,  flageUa  acerbata^  Tertul- 
liano  iu  nii.  Apoiogci.  tibi  vid.  l  amcl.  et  dicta  epist. 
42.  Thomasius  fainen  hoc  loco  dcducium  mavull  a 
verbo  acerbo^  quod  est,  acerbum  facio. 

Sacrilegum.  Sic  maliin,  ut  in  B.  quam  disertum^ 
ut  in  Florent.,  Planfin.,  Ald.  edifione;  neqiie  enim  lau- 
dare  voluit,  scd  damnnre  sacrileeuiuethuicura  illum, 
qui  Cypriano  sanclissimo  viro  id  nominis  indidisset. 

Copr/a/mm.  Ita  legendum,ut  in  Plnntin.  ctAld.  nou 
Caprianum,  utiuFlorent.  edit.  Juutar.  legitur.  Scom- 
ma  esl  in  Cyprianuui  ex  allnsioiie  vocis;  xoTrpia  eDim 
stercus  signilicat,  unde  Coprianus,  quasi  stercus  tfa' 
ctans,  vel  stercorarius  :  vel  Coprianum  inquit ,  qunsi 
ridiculariuin  homincm,  et  scurram ;  nam  scurrae  an- 
ti(|uiius  dicebanfur  Coprias^  ut  Josephus  Scaliger  no- 
tat  in  Castigationih.  ad  Festum  inSoirra,  et  animad- 
verfunt  virl  erudifissimi  hunc  locum  emendanfes  Lip- 
sius  n,  cap.  17;  J;icob.  Duraiifius  i  Variar.,  cap.  15, 
quod  vidcliccl  relicto  dcorum  ciiltu,  nobile  ingeniuui 
sordido  ac  foedo  (locirinoc  generi,  fahuiis({ueanilibus 
af()ue  ridiculis  chrislianorum  mancipasset. 

Vnde  apparet,  etc.  Ilauc  totam  pcriodum  usque  ihi, 
qnod  si  accidity  ctc,  adjccimus  e\  cod.  B.  quod  et  ap- 
lissimc  coh.crcat  cum  aliis  ,  qu;c  hic  habenfur,  et  li- 
quido  appareat  Lactanfiana. 

CAPUT  IL 
Quorum  aiter  antistitem  se  philosophiw  profitebatur, 


C  etc.Porphyriuminfelligtt.ConsuleBaron.  Cardin.An- 
nales  Umi.  ii  sub  anno  Doinini  irecenicsimo  seciindo. 
Tres  libros  etomuit  contra  retigionem  nomenque 
christiamm.  Tnisquidem  i»rimo,  vcriim  ef  alios  posfe:i 
nsque  ad  quindcciin,  ut  scribit  Suidas.  Porphyrii  cn- 
lumnijs  at<|ue  impietaies  justis  voluminihus  refiila- 
ruuf  acritcr  Methodius  Tyri  episcopus,  Euscb.  Apol- 
linar.,  ut  tradit  Hieron.  de  Scriptor.  Ecclesinst.  ct 
deinde  incidenler,  etper  occasioncm,  Cyrill.,  Hierou., 
Aiigust.,  alii 

Alius  eamdem  maieriam  mordacius  scripsil,  etc.  Fuit 
istc  llieroclcs,  (juem  libros  suos,  quos  confra  christia- 
nos  scripsit,  veritafis  Amaforis  tilulo  prxnotasse  scrihit 
Eusebius,  qui  et  ilios  egregio  refutavit  couiineniario. 

Qui  eral  tnm  e  numero  judicum*  Exercebat  enim  eo 
tempore  pncfecturam  Aiigustalcm  Ale\andri;e,  ut 
tradit  Epiphaniiis  h;cres.  68. 

A%sensus.  lu  quihusdam  hnberi ,  accensus,  teslnlur 
Janus  Gulielmiusin  qiiiestionibusad  Plnul.  Mcnx^chm. 
^  cap.  4,  diicta  videlicet  translalione  a  Re  militnri ,  ut 
supra  lib.  ii,  cap.  10. 

CAPUT  iil: 

Nemo  ApQllonium.  Baptisfa  Pius  in  Annotntioni- 
biis  posierioribus  cap.  90,  legendiim  hoc  loco  putat 
ti^mo  Apnleium  ,  cum  ali^iiia  corrupta  exemplaria  ha- 
bcre  festclur  nemo  Apolhnem.  Kgo  prorsus  lego,  ut 
in  oinnihus  lihris  reperi,  nemo  Apollonium.  mm  dc 
illo  sermo  erat,  cl  forfo  sic  scripserit  quoque  Pius ; 
nain  inarum  Annoialionum  cdilio,  quse  npud  meest, 
nimium  quantuin  lypographi  erroribus  scatet. 

Repente  in  judicio  non  comparuit.  Hoc  tradit  ct 
Philostrat.  in  Vif.  Apollon.  lib.  iv. 

.  CAPUT  IV. 

Qua  materia  non  esl  usus,  ut  debuit,  etc.  Ita  ct  Sanc* 
tus  Hieronymus  sentit  adMa^i\\\^. 


5)91 


CAPUT  V. 


JOSEPIH  ISJEl  NOTiE 
A 


9?^2 


CAPUT  xr. 


Ne  signi/icare  quidem,  etc.  Sic  ii)  Roni.  Virg.  co- 
dice  habcri  testantur  Pierius,  et  Veintell.  cum  im- 
pressi  varient ;  nam  aiii  sic  iiabcnl,  alii  vcro,  nee  $1- 
gnificafe  quidem, 

CAPUT  vr. 

In  usus  hominum.  Libenter  legenm,  in  usus  om* 
nium,  ui  fierel  Antilliesis  ad  illa,  singulif  et,  pau' 
eorum. 


CAPUT  VII. 

El  quanto  frequenlius  impellitur,  tanlo  firmiter  ro^ 
boralur.  B.  T.  P.  et  mss.  fere  omnes,  quanlo  frequen- 
ter  impelUtury  tanto  prmiler  roboralur.  Ego  seculus 
sum  lectionem  Florent.,  Ald.,  Plantin.,  edit.  qu.-c 
rectior  visa  est ;  nam  alteram  damnat  Valla  1  Eie- 
ganliar.  cap.  16.  Quanquam  profecto,  ut  probe  nolat 
conira  eum  quoque  Franciscus  Floridus  lib.  ii  Lec- 
lion.  siibsccivar.  cap.  iiO,  etiam  Cypriano,TertuHiano, 
Boeibo,  aliis  praesertim  ecclesiasticis  latinis  scriplo- 
ribus,  vel  Valla  ipso  judice  non admodum  malisquon- 
dam  sunt  dicliones  ac  pbrases  peculiares  non  utiqiie 
suscipiendsR  ad  imitandum,  quas  tamcn  iii  illis  non 
jure  repreiiendas,  sed  potius  iiti  magnoriim  virorum 
labccnlas,  quasi  in  pulcbra  facic  nxvos  quosdam  pro- 
bes  atquc  osculeris. 

CAPUT  VIII. 

Sicut  una,  inquily  eademque  natura.  Excidisse  bic 
locus  pulatur  ex  libro  de  Legibus  primo. 

CAPUT  IX. 

Cum  feminis  patienlin  certent,  Tunc  scilicet,  cum 
viri  nubunl  in  foeminis  virum  parituris,  ut  dicilur  in 
Log.  Cfiwi  »j>.  Cod.  ad.  l.  Jul.  de  Adulter.  Sic  et 
Quintil.  Declamai.  5  :  Ut  poUutis,  inquit,  in  fcemineam 
usqne  palienliam  maribus  mcurrat  jam  Ubido  in  sexum 
suum, 

Qui  sanctissimam  quoque  corporis  sui  partem  contra 
fas  omne  poUuant,  etc.  Dum  videlicct  exccrabileni  in 
sc  furorem  admiltuiit :  qui  nec  capili  quidem  parcit, 
m  aii  inf.  lib.  vi,  cap.  23. 

Induforum  seomnes,  ctc.  Ita  lego,  ul  babet  B.  vel, 
induforo^  ut  P.  etita  iegitRoberuisS!ephanus  iu  frag- 
meiitis  Lucilii  ab  ipso  colleciis,  et  editis,  non  ul  cor- 
rupte  legiiurin  Ald.  et  Plant.  indufori.  Epenthesis 
illa  est,  pro  m  forum,  vel  in  foro.  Sed  forto  scripserit 
Liiciliiis,  Endoforum,  vel  Endoforo ;  nam  endo,  pro 
tit,  iisos  ftiisse  veteres  noriint  omnes. 

Blanditia  certare.  Iia  legit  Rob.  Stepb.  ubi  siipra, 
juxta  editioncin  Florenlinam,  quae  saiie  magis  Liici- 
liana  est,  quamvis  Ald.  et  Planlin.  babeal  blandiri, 
certare,  elc. 

Per  ccelera  universa  sequitur.  B.  per  cceteta  universa 
ijrifaTfretur.QuxMeciioquaiiquamet  ipsa  recipi  potesl, 
XinwQw  prior  illa  vulgatioresi,  ct  inagis  prubata  ab 
Anlonio  Augustino  ct  Thoinas. 

CAPUT  X. 

Sparsurussntiguine  flnmmas.hi  Maronc  varie  legitnr. 
Nam  aliqiKTc  cdiiioiies  babcnt  sparsuros,  qiiic  leciio 
niagis  prob:Uur  Pierio ;  aliqunR  vero,  ul  in  nosiro. 
Flammam  quoqiic  Jegi,  non  flnmmns,  in  Romano 
cod.  Virgiliaiio  testatur  idein  Pier.  et  Velulel.,  sed 
iioslra  lectio  magis  recepta. 

Tum  pius  JEneas.  Ita  ex  cod.  B.  emendantur  cxcusi, 
qiii  liabent,  Ecce  plus  ^neas,  qux  lectio  et  Maroni 
roptigiiat  et  rationi  versus. 

Equidem  et  vivis  concedere  veUem.  Equidem  vivis 
concedere  maUem,  in  aliquot  antii|uis  codicibus  lia- 
bcri  iraduni  Pier.  Vcliitell.  Bcrgizom.  in  Virgllium. 

Erudiantur  ad  injusiitiam.  t6  juslitiam,  niendiiin 
cst  in  Aldin.  et  Plantin.  contra  quam  scnsus  ipse 
aiictoris  piignat,  ei  B.  T.  P.  alii  mss.  et  editio  FIo- 
ro/iL 


Eienim  si  nemo  est,  inquii,  eic.  Locum  inter  opera 
Ciceronis  non  reperio :  sedsimilcm  habes  iii  Ofncior. 
C.  3  :  Quid  enim  interest,  utrum  ex  liomine  se  conver- 
tat  quis  in  beUuam,  an  in  hominis  figura  immanilatem 
gerat  bellucs  ? 

Sicut  unus  in  Phrygia,  ctc.  Hisloriam  scribit  Eu* 
seb.  viii  Ilist.,  cap.  II. 

Constituliones  sacrilegi.  Quas  lege  apud  Euseb. 

Domiiius.  Ulpianus. 

Lt6ro  septimo.  Al.  Ubris  septem  :  sed  nostram  lec* 
lionem  exhibent  inss.  B.  P.  et  excusi  Floreni.»  pro- 
bantCujac.  lib.  xObservat.,  cap.  54,  Thomasius  iu 
Nolis. 

CAPUT  XII. 

Quaro^  inquity  si  duo  sint,  etc.   Excerptus   locus  e 

disputatione  conlra  justiliam,  quam  fuisse  in   iii  de 

Repub.  Ciceronis  aulumat  Sigon.  in  Schol.  ad  Cicer. 

B  Trag.,  ubi  de  boc  egregie  disserit.Vid.   et  Epist.  15, 

lib.  IV,  ad  Altic. 

'  Et  contra  eum,  qui  sit  improbissimuSf  existimet,  elc. 
Al.  contra  autem,  qui  sit  improbissimus^  existimelitr, 
ctc.  Sed  reclissime  hunc  locum,  quamvis  desola  con- 
jcciiira,  reslitnisse  mihi  videtur  Andreas  Palricins, 
cujus  ha}C  vcrba  sunt  in  Schol.  ad  frag.  lib.  ni  dc 
Rep.  Cicer. :  0/t»i  erat,  existinietur  :  sed  egodevera^ 
ut  puto,  lectione  cum  per  meipse  divinarem,tuminveni 
poslea  ab  aUis  animadversam  esse.  Quid  vero  prceterea, 
si  sic  :  et  contra  cum  qui  sit  improbissimus,  existi- 
met,  eto.  neque  enim  placet  et  hic,  et  pauto  post^  coii- 
Ira  auiein,  ei  Ubrarius  iuy  puiet  et  contra,  facile  ct 
omiltere  potuii,  prccserlim  si  ita  scriptum  viaeral,  uti 
muUain  pandectis  Florent.  scripla  extont,  piil  £t  con- 
tra ,  quod  tnntumdem  est^ac  si  ego  scribam,  putet  et  conlra, 
etc.  Palricii  conjecluram  juvat,  qiiod  animadversuin 
est,  sa'pe  scribas,  cum  in  caindem  dictionein,  vd 
clausiilnm  geininatam  IneidtTeiit ,  alteram  earuin 
p  omiilcre  solilos,  tit  nolat  Gulielmiis  Forner.  Iib.  ii 
^  Sclection.  cop.  ^4,  qiii  idcirco  Varronis  locum  de 
Ling.  r^ai.  iibi  Iiabeliir,n>c<f7ii  Arasso/ffcim,Iegendum 
inonet,  solitum  tum;  el  in  I.  Poenales,  §  i  ,  D.  ad.  I. 
Facild.  ubi  liabelur  argumentum  rei,  legit  argumen- 
tum  tum  rei;  etiii  leg.  omries,  D.  de  in  integr.  res- 
tit.  pro  exnminet,  an  vero!  sint,  legit  examinet,  et  an 
verm  sint,  elc.  alia  exempla  ibi  vidcre  potcris.  Notat 
et  ideni  Cujacius  lib.  ii  Observation  ,  cap.  li,etl.  x, 
cap.  30. 

Existimatione.  Leciioneni  haiic  probat  Patric.  ubl 
supra,  exhibitam  abedilionc  Plunt.  et  Aldin,  In  Flo- 
reniina  legilur  aatimatione. 

Curiosis.  Hancleclionemutmelioreni  reiinui,  quam 
habct  Aldus.  Dicit  aulem  per  contuiiieliain  Deos  cario- 
sos,  id  est,  eoriim  simulcra,  qiix  cuni  eligiio,  ant 
alia  cjusmodi  materia  constarent,  ptitrilagiiiem  cl 
cariem  conlrabebant.  Al.  Icgilur  nariosis^  vel  vari- 
eosis. 

CAPUT  XIII. 
^      El  Muiio  glorientur.  De  quo  Cicero,  Livius  ii ,  1 
Decad.,  Valer  ni,  c.  3,  Senec.  de  Divina  Providenlia, 
et  epist.  24,  Tertullian.  ad  Marlyr.  cap.  4,  S.  Au- 
gust.  IV.  Civit.  cap.  20. 

Aut  Regulo.  De  quo  Cicer.  iii.  OHicior.  ad  fin.  Sc- 
neca  de  Divina  Providentia,  Piin.  de  Viris  Illustri. 
Gell.  lib.  VI,  cap.  4,  Tertullianus  ad  Martyr.  ubi  su- 
pra,  ei  in  hn.  Apologet.  August.  i  Civit.,  cap.  15  ct 
24.  Suid.  iii  ptiyo-jlog, 

CAPUT  XIV. 
Terram  digitis  suis  imaginatam.  Insoliie,  id  est,  in 
imaginem  figuralani  digilis  suis  atque  formatam.  Sic 
S.  Keinigius  iii  siio  tcsiamento  apud  Brisson.  roriniil. 
Iib.  VII  :  Tibi  hceredi  mcas  ecclesiw  supra  tnemoratwju* 
bco  thuribulum  et  imaginalum  calicem  fabricari. 

CAPUT  XV. 
/5,  cum  Legatusy  etc.  Uistoriam  refert  Macrob.,  i 


993 


IN  SEXTUM  LIB.  DIVLN.  LNSTIT. 


991 


S:\ium.  cap.  5;  Gcn.  lib.  vii,  cap.  li,  cl  lib.  xvii,  in 
liii. ;  Qiiinlil.  lii).  xii,  c.ip.  i. 

Qumn  Cicero  cequabiUialem  vocat,  Secnndo  de  Ora- 
tor.  Kl  eo  magisy  $i  intoleranlius  se  jactant,  et  (jsqua-' 
biUlatem  comnmnis  juris  pra:stantia  dignitati$t  aut  for» 
tunwiuo!  transeuntj  e(c.  Ei  eod.  lib.  ad  rin.  ErU  expH- 
candum  inlaudejuititiaSy  quid  cum  Me^quidcum  (Bqua- 
bilitate^  cui  cum  ejusmodi  aliquo  officiosis ,  qui  laudabi' 
lur^  feceril;  el  lOfricior.  c.  3i.  In  libcris  vero  popuUs, 
etjuris  a:quabilxtate  exercenda  etiam  faciUlas,  cic. 

CAIUT  XVI. 

Nec  alia  causa  esl ,  cur  nobis  invicem  fralrum  >io- 
men  impertiamus ,  eic.  Sic  el  Terlullianus  cap.  39 
Apologel. 

Qua!  hic  mala  putantur,  elc.  Ilunc  versiculum  apud 
Euripidem  non  invenio. 

CAPUT   XYII. 

Aut  nullam  esse  justitiam ,  aul  si  sit  aiiqua,  summam 
esse  stuliiiiam,  ctc.  Tractat  hoc  argumentuin  apud 
Plalonem  Trasymachiis  in  primo  de  Hepublica. 

Bonus  v/r,  inquit^  si  habeat  servum  fugitivum  ^  ctc. 
Uarum  aliquam ,  et  praelerea  nonntillas  a!ias  ejus- 
niodi  quxstitines  edisserit  Cicero  iiiOrncior.,  cnp.  3. 

Si  profitebitur,  bonus  quidem ,  etc.  Al.  Si  profite- 
bitur  emplori  fugitivum  csse ,  bonus  quidem  ,  elc.  Sed 
illa  ,  empiori  fugitivum  esse,  noii  cxtanl  in  B.  nec  P. 
quia  ilhid,  profitebitur,  iion  lantum  ad  rugiiivum 
servum ,  sed  etiam  ad  domum  pestilentem  ,  et  alia 
similia  rcferri  debet,  de  quibus  dixerat,  ut  notat 
quoque  Thoniasius. 

Jam  vero  justus  ille ,  sed  stultus  est,  Ilanc  lectfonem 
Ald-  et  Juniar.  Fiorent.  retinni ,  quanlumvis  invitis 
et  reclamantibus  codicib.  B.  T.  P.  et  Planlin.  edit. 
ubi  habetur  jam  non  justus  ,  etc.  Repugnat  haec  lec- 
tio  senientioi  ipsius  Carneadis;  uon  eniin   in  hac 


A  disputaliene  injustitia  ,  sed  justitia  cuin  slullilia ,  in- 
justitia  vero  ipsu  cum  sapientia  conjungebatur ;  et 
ita  dicebaiur,  quod  illc  quidem  jus^^us  eril,  sed  siul- 
lus  :  si  vero  contra  fecerit ,  idein  sapiens  liabcbitur, 
sed  erit  injustus.  Uoc  liquet  ex  alio  sequenti  proxime 
excmplo. 

CAPUT  XYIII. 

Cur  enim  naviget ,  elc.  Yid.  Sen.  Natural.  quaest. 
lib.  v,  cap.  18. 

Familiares  iUi  Pylhagurasi,  De  Dacmone  et  Pythia 
loquiliir,  quorum  hisloriam  habes  apud  Yaler.  lib.  iv, 
cap.  7,  Cicer.  iii  Oflicior.,  cap.  3,  sub  initium. 

CAPUT  XIX. 

Apud  Ciceronem  idem  ipse  justitice  defensor  Ltetiui^ 
vttU ,  inquit ,  etc.  Cujiis  quidem  Laelii ,  qux  hoc  ca- 
pile  referuntur,  sententiac  cxciderunt  ex  eadcm  dis-* 
pulatione  (erlii  de  Hepublica  Ciceronis,  de  qua  su- 
B  pra  cap.  li,  ubi  conira  Furium  pro  justitia  Lx- 
liura  inducebat  Cicero  disserentem. 

CAPUT  XXIIL 

Deus ,  inouit ,  homines  pro  liberis  habet ,  etc.  Haec 
ipsa  verba  naud  certe  reperias  apud  Senecani :  sed 
etirum  senlentiam  habes  in  eo  libeilo  de  Divina  Pro- 
videniia  ,  sub  initium.  Quare  aut  ca  verba  excidisse 
diccndum  ,  aut  eain  Lacianl.  ipsiusmet,  quasi  Sene- 
cx  vcrbis  extulisse  senteniiam  ;  quod  alibi  sxpe  ab 
eo  facliiatum  animadverto.  Sic  supra  Ub.  ]ii,cap. 
21,  ea  Platoni  verba  atiribuit  :  Civitas  concors  erit^ 
etc.  Et  hoc  Iib.  cap.  i8  iila  Cariieadi  apud  Cicer. 
Justus,  in(|uit,  si  aut  equum  saucio ,  ctc.  et  inf.  lib. 
VI ,  c.  i2.  Si  audieris  ,  inquit ,  preces ,  etc.  Quae  Do- 
mini  verba  nusquam  reperiuntur,  sed  sententia  ipso- 
rum  Matth.  v,  Luc.  vi,  Lactantii  verbis  expressa. 


LIBER  SEXTUS. 


CAPUT  PRIMUM. 


Nihil  enim  sancla  et  singularis  illa  majestas  aiiud 
ab  iiomine  desiderat,  etc.  Non  quia  exterius  quoquc 
sacrilicium  Deo  non  sit  acceplissimum ,  ut  dictum  est 
supra  lib.  ii,  cap.  2;  scd  hxc  S(cpe  prisci  Patres  in- 
gerebant  auribus  ethnicorum  ,  qui  sceleribtis  omiii- 
bus  cooperti  se  religiosos  putabant,  si  teinpla  et 
aras  hostiarum  sanguinccruentarenl,  tanquam  Deus 
victimis  indigeret.  Cuileniin  dc  sanciissiino  Eucba- 
ristias  a  Christo  Douiino  instiluto  sacrihcio ,  quod 
Missain  noininamus ,  quodquc  cx  lioc  vel  aliis  hujuH- 
modi  locis  lemere  adinodum  infamant  hxrctiei ,  vide 
antiquissimoruni  Palrum  testimouia  :  IgnaiiiChristi 
coiiteniporanci,  et  .npostolorum  discipuii,  epist.  10,  el 
ad  Pbiladelp.  episl.  9,  ad  Ephes.  epist.  14,  ad  Hom. 
episi.  i5  ,  Irenxi  «iiscipuliPulycarpi ,  qui  luitauditor 
Joannis  Aposloli   libro  quaito,  cap.  5::,iibi  inquit  : 

Kx  crealura  panis  accepit ,  et  gratias  egit  dicens : 
Hoc  est  corpus  meum;  et  calicem  simiiiter,  qui  est  ex 
ca  creatura ,  quoi  est  secundum  nos ,  suum  sanguinem  D 
confessus  est ,  et  novi  Testamenli  novam  docuit  obia- 
lionem,  quam  Ecciesia  ab  Apostolis  accipiens  in  tini-  . 
verso  mundo  offert  Deo,  ctc  Kl  cap.  54  :  7^i'/Mr  Ec- 
clesia:  ublutio  f  quam  Dominns  docuit  o/ferri  in  uni-' 
verso  mundo ,  puriim  sacrificium  reputatum  est  apud 
Deum ,  et  acceptum  esse  ei»  Itein  Tt-rliilliani  lib.  ii  ad 
uxor.  de  Moiiog.,  de  Corona  inilit.,  de  Oiation.,  de 
Castit.,  deCuIiu  faiminar.  i,  advcrsus  Marcion.  et 
alibi  ssepe;  Cypriani  cpist.  03,  ad  Cxcilium,  et 
cpist.  6G  ;  Nazianzcni  in  carminc  ad  episcopos ;  Am-> 
bros.inOratione  prxpaial.  .-^d  Missim;  Chrysost.  in 
Homil.  de  Perdit.  Jud.  el  super  Epist.  ad  Hcbr:nos; 
Ilieronym.  ad  Dainas.  de  Fil.  prodig.;  Anguslini  do 
Civil.  iib.  xvn,  cap.20;  Cyrill.  Calhec.  Myst;igog. ; 
Gregorii  Magni  iv  Dialog.,  cap.  58;  Alcxand.  Pr.  in 
decreto,  quod  habelur  inter  concilia  generalia  de  Sa- 


cerdotibus  non  vexand. ;  Lconis  pr.  ad  Dioscor.  epist. 
9;  Fulgeiit.  ad  Moncim.  iib.  ii;  denique  conciliornmy 
Toletani  p.  cap.  5  ;  Ephesini  in  episiola  ad  Ncstor, 
Lateranen.  relaii  in  cap.  Firmiler  de  Summa  TriniC, 
Tridenlin.  Sessione  %t. 

CAPUT  H. 

Accendunt  lumina ,  velul  in  ienebris  agenti,  Sic 
paulo  inf .  jam  sentiant ,  quam  non  indigeat  lucernii 
eorum  Dcus,  etc.  Qui  igiiur  Deo  lumina  accendunt 
caride,ut  credant,  ipsum  in  tenebris  agere,  vei 
luminibus  Indigere ,  meritissimo  damnantur.  At  vero 
sancta  Dei  Ecclesia  lumina  etiam  per  diem  in  tem- 
plis  accendit ,  ut  ei^a  Deum  et  Sanctos  ejus  in  ani- 
mis  tidelium  venerationcm  ac  religiosam  quamdam 
lactitiain  excitet ,  ul  sub  lypo  luminis  corporalis  illa 
lux  oslendalur,  dcqua  in  Evangelio  legitur  :Erai  lux 
vera ,  quas  iiiuminat  omnem  hominem ,  ut  dicilur  in 
Canon.  Cleros.  distinct.  2i,ex  Isidor.  vii  Origin.  cap. 
i2;  iisquepius  usus  tum  Divinis  Litieris ,  tuin  Sanc- 
torum  lestimoniis  comprobatur.  Nain  Exod.  xxv,  fit 
mentio  de  candelabro  in  Dei  templo  septem  infuso- 
ria  habenle.  Cyprianus  epist.  55,  de  Ceroferariis , 
sive  Acolylis,  meminily  quorum  inunus  est  ad  sacrani 
mysieriorum  pompam  accensos  in  ecclesia  cereos 
ferre.  S.  Hieroiiymus  conlra  Yigilantium  hxreticum 
disputat,  luminarium  nsum  Caiholicis  exprobrantem. 
S.  Aihanas.  cereos  a  fidelihus  oblatosab  Arrianis  kae- 
reticis  sublatos  conqtieritur  in  epist.  ad  Orthod.  Yi- 
dendi  sunt  praelerea  Euseb.  lib.  vi  Historiae  cap.  23; 
S.  Epiphan.  ad  Joan.  Hierosol.  episc. ;  S.  Paulin. 
in  Carmin.  in  Natal.  3  et  6 ;  S.  Felicis ,  S.  Aiigust.  in 
Serm.  de  Tempore  2i5;  S.  Evod.  de  Miraculis;  S. 
Stephani  lib.  i ,  cap.  3  et  lib.  ii ,  cap.  2.  Item  conci- 
lia,  Homanum  sub  Sylvest.  Cartbag.  iv,  c.  2  et  seqq. 
Atque  hoc  pietatis  signum  Deo  ffratissimum  at- 
que  acceptissimum  csse  testantur  insignia  ex  ips;( 


095 


JOSEPH!  ISAl  NOTit 


crra  e  caiidehbris ,  vel  oleo  e  Inmpadibus  sumplo  a  nam  puto,  ex  oplimis  natura  ffrincipiis  et  veritatis 
r<.^.«  «.:.««»u  .i^«..:K..ec  a..«..ci    v^..  r:«.i    n  fi       exempUs.  Vcruml:»men  quacdam  aliae  Ciceronis  edi- 

liones  t6  principiis  non  habeni. 

Aul  cum  FabridusJnquit,forti$,  elc.  Mutilos  eslel 
noniiihii  vari:it  hic  Ciceronis  locns  apud  auctoreni 
nostrum  ;  nnm  Ciccro  sic  habet :  Nee  vero  eum  duo 
toeciiy  autduo  Scipiones  eliam  fories  viri  commemaran" 
lur,  aut  cum  Fabricius,  aut  Aristides  iustus  nominatur^ 
aul  ab  iitis  forlitudinis,  autab  hisjustuio!  tanguam  a  tc- 
piente  petitur  exempium,  elc.  Et  quidem  Fabricium 
Cicero  nunquam  ad  roriitudinis  ,  sed  ad  juslilias  ad- 
ducil  exemplum ;  et  eod.  lib.  iii  Offlc.  eum  ail  Romac 
idem  fuisse,  quod  Athenis  Aristides.  Unde  hic  for- 
lasse  vox  fortts  abundare  videatur,  ct  totus  locus  ei 
(iicerone  restiluendus. 

CAPUT  vir. 

Ut  immortale  illud  arcanum  ejus  in  operto  esset, 
Fere  omnes  mss.  et  excusi  habenl,  in  aperto  esscl, 
quae  lectio  repugnat  sententia;  Lacciutii.  Ideo  lcclio- 


facta  miracula^deqnibusS.  Augusl.  xxii  Civit.,  c.  8, 
Tiieodoret.  iu  ilisioria  SS.  Palrum  cap.  il ,  in  Ja- 
cobo;  S.  Greg.  Turon.  in  niiracul.  S.  Martin.  cap.  2, 
:id  fin.  S.  Greg.  Mngii.  ni  Dialog.  cap.  50 ,  Paul. 
Diaconus  de  Gestis  Langobard.,  lib.  ii ,  cap.  9. 

CAPUT  IH. 

.  '  Duee  suntvieeper  quas  humanam  vitam,  Aldieditio  : 
Du(e  sunt  vi(e ,  Constantine  inwerator,  per  quas  ,  ctc. 
Sed  in  B.  T.  P.  in  editione  Florcnt.  Juntar.  ei  Plaii- 
tin.  nihil  de  Constanlino. 

Alteram  virtmttm  esse  voluerunt ,  alteram  vitiorum. 
Ubi  ad  hoc  biviuin  pervenisset  Hercules ,  ancipilem 
animi  fuisse ,  uirain  viam  capesseret ,  fabulaius  est 
Prodius  Ghius ,  ut  pulcherrima  uarratione  refert  Xe- 
nophon  lib.  ii  de  Memorab.  Socraiis  in  principio , 
Cicero  i  Officior.  cap.  45,  Suid.  in  verbo  7rpo$exev,  et 
Aristoph.tnls  inierpres  in  Nubibus,  Philo  Jud.  in  lib. 
dc  Merced.  meretr.  in  aerar.  iion  inferend.,  Basil.  de 


Ulilit.  ex  lib.  Genlil.  capiend.  Extat  hac  dc  re  venus-  B  "®'"  Juntarum  secutus  fui,  qiix  plaiia,  et  consooa, 

et  perspicua  est.  Loquilur  cnioi  dc  ilio  acterno,  in- 
fallibiii  arcano,  et  nullis  hominum  mentibus  scrula- 
bill,  quo  Deus  aliquos  reprobat,  el  permiitit  errare, 
utipsorum  iibero  arbitrioasapientia  etveritateaversi 
in  idipsum  incidaui,  quod  vitare  cupiuat ,  pcenam  vi- 
dclicet  sempiiemam.  Qua  de  re  diximus  ad  cap.  20, 
lib.  IV.  B.  habei,  ut  immortaliiatem^  Ua  arcoHum  eju9 
inaperto  essevoluit, 

CAPUT  vin. 

Huic  legi  nec  abrogari  fas  esl,  etc.  Ita  legendum 
pulo  cum  Thomasio  in  notis,  et  cum  Patricio,  aique 
Sigonio  in  scholiis  ad  hunc  locum  inter  fragmenta 
Ciceronis  lib.  iii  de  Uepublica.  Nam  hic  tria  geiiera 
labefactandx  iegis  expressa  sunl,  nempe  obrogatio, 
derogatio,  abrogatio,  de  quibus  apud  Festuin,  Cicero- 
nem  ii  de  Invention.  Ulpianum  lit.  i  Institution. 
Propa^ari,  quod  hic  habetur  in  aliquibus  exemplari- 
inis,  nihil  ad  rem. 

Ac  naturam  homiMS  aspernatus,  hoc  ipso  luet  maxi- 
mas  posnas,  etc.  Fere  omnes  codices  habent,  asperno' 
biiur;  et  quia  videbaiur    copulam  sequi  debere, 
Patricius  legebat,  aspernabilur,  el  hoc  ipso  luet,  eic. 
Franciscus  Balduin.  in  Instit.  Justin.  aspemabitur, 
atque  hoc  ipso  luet.  B.  Codex  omnem  scrupulum  de- 
pulii,  duin  legendum  ostendit,  uiin  textu. 
CAPUT  IX. 
Et  leaitime  injurias  faeiendo.  ironice  foqiiiiur  ad- 
versus  Komanos,  qui  solebant  per  Feciaies  indicere 
bclla,  ct  quadam  verl)orum  formula  anie  obtesiari, 
se  adversus  gentem  illam,  quam  debellare  conaiiao- 
tur,  belium  juste  parare.  Tum  sibi  quaecumque  licere, 
et  omnia  se  legiiime  agere  putabant.  Vide  Haiicani. 
2  Hisior. 

Aliud  est  igitur  civile  jus,  quod  pro  moribui  ubique 

variatur.  De  lioc  disserunt  Philosopbi  in  v  Morai.  ad 

Nicomach,  cap.  7,  Magnor.  Moral.  i,  cap.  31.  Juris- 

consulli  in  Institulionibus  ei  Pandectis  Tit.  de  Josti- 

II  tia  et  Jur. 

Et  ipsam  justitiam  ignoret  nece$$e  e$i,  Ila  ex 
uiroque  cod.  S.  Salvatoris  B.  T.  P.  Floreni.  edii. 
eincndantur  libri,  qui  habenl,  eiipsum  Deumigno- 
relf  etc. 

CAPUT  X. 

liaque  tnter  $e  congregatoSy  quod  nalura  hominum  , 
eic.Vid.  Aristot.  i  Poiitic.  cap.  1  et  2,  et  lib.  ui,  c.  4. 
CAPUT  XL 

Qui  flecti  ac  misereri  non  putant  e$$e  $apienti$.  Ut 
stoici,  refereiite  Cicerone  iii  Tu&cul.  et  in  Oraiiooe 
pro  Muren.  contra  Catonem ;  ut  Seneca  lib  ii  de 
Clement.  cap.  5,  ut  Agesilaus  fortissimus  imperaior, 
ci^us  scutcntiam,  etc,  refert  Plutarch.  in  Laconic. 
Apophtegmat.,  difficile  e$$e,  mi$ereri  $imul^  et  eapere. 

Male  meretur^  etc.  Ilic  versus  apud  Piaut.  iia  legi- 
iur  de  Mendico : 


tissimum  Virgilii  Epigrainma  de  liliera  Y. 

Quomodo  autem  hos  vice,  Ita  reposui  ex  iilroque 
Cod.  S.  Salvatoris  B.  T.  P.  pro  eo  quod  in  impressis 
esi ,  quomodo  autem  viim  istw ,  eic.  nam  permanct  in 
aiiegoria  duarum  viarum. 

CAPUT  !V. 

Ut  peetm  ioquuntur,  Nam  Virgilius  vi : 

Dexlera,  qiiae  Ditis  magai  sub  moenia  teadit, 
Hac  iter  Elysium  nobis,  elc. 

Posita  $unt  omnia.  Ita  lego  ut  in  B.  et  T.  et  aliis 
optiinis  Codicibus,  non  ut  in  aliqiiibus  iinpressis  , 
posuit  Deu$  omnia ;  nuih  enira  vitia  posuit  Deiis. 

Ex  altiludine  in  profunda  cadat,  Seculiis  sum  iec- 
tioiicm  vetuslissiini  codicis  B.  nec  aliam  tamen  , 
quu'.  habet ,  t/i  altitudinem  profundam  cadat ,  impro- 
bandam  puto  ,  ut  putavit  Tliomasius,  ubi  aii  :  nare 
cadere  in  altitudinem  nullo  modo  dici  potesl ,  cnm 
illud  sit  erigi ,  non  cadt.Tc;  cum  enim  altitudo  a  pro-  i 
fuiuliiaie  nonnisi  ratione  differai,  saepe  aliitudo  pro 
))rofuiiditate  ponitur.  Sica/(i(ttdo  m/iris, Cic.  ad  Attic. 
lib.  IX  et  C£S.  IV  Belli  gallici ;  et  concavm  altitudinis 
speluncarum.n  de  Nal.  deor.  ci  Terra  descendit  ad  m- 
liniiamallitudinemfide  Divin.  eisaxum  depressum  esl  in 
mirandam  altitudinemy  vii  Verr.  cl  Cels.  lib.  vii,  cap.  7, 
altiiudo  plagm  u$que  ad  carlilaginem  esse  debet;  et  Plin. 
lib.  X,  cap.  55.  Specus  sex  pedum  defo$$a  altitudine. 

CAPUT  V. 

H  Vemm  $cienlia  non  pote$t  esse  virius,  Secus  Plato 
in  Lachet.  Mcnon.  et  alibi,  qiiem  arguit  Arist.  Ethic. 
0,  cap  i5.  Magnor.  Moral.  i  cap.  1.  Eudemion.,  lib.  i, 
cap.  5,  ei  lib.  vii,  cap.  6. 

Stultitia  caruisse,  B.  T.P.  et  Florentina  editio  haec 
iion  habent.  Ego  secutus  sum  editionem  Aldi ,  et  ea 
reposui,  quia  pertinentad  h£C  illa  et  sapientia  prima; 
non  autein  ad  illa  priora,  virtus  e$t  vitium  fugere. 

CAPUT  VL 

Nec  Deum,  nec  adver$arium  eju$,  U;£C  leciio  re- 
ccpia  est  ab  omnibtti  excusis,  eta  mss.  iribus  Vati- 
eanis,  ei  P.  Aiii  novem  ex  iisdem  Vaticauis  habenl, 
nec  Deum,  nec  ad9er$arium  Dei ;  nec  ea  lectio  quic- 
quam  absnrdi  continei,  ut  suspicatur  Tbomasius, 
cuni  non  solum  dialH>lus,  sed  etiain  quicumque  pec- 
eatores  adversarii  Dei  recte  dici  possini.  Moyses 
KxoJ.  XIII,  in  Caniic.  :  Depo$ui$ti  adver$ario$  tuo$; 
ei  il  cap.  I ,  Reg.  in  Cantic.  :  Donmum  formidabunt 
adver$arii  ejus  ;  el  Lactaniius  supra  lib.  ii,  cap.  iO, 
diabolum  vocavit  anUtheuniy  id  est ,  Dei  adversarium. 
B.  tamen  habet  adversarium  humani  generis. 

Dirimunt  hi  communem  generi$  humani  $ocietatem. 
Paucula  tanluin  iransposila;  uamCicero,  hi  diriinunl 
communem  humani  generie,  etc. 

Ab  optimi$  naturag  ac  verilati$  exempUs*  Sed  Cicero 
jx2  Casiigatis  Lafflbiiiianis ,  quoruiii  lectiouem  germa- 


997 


IN  SKXTUM  LIB.  DIVIN.  INStlT. 


998 


Malc  merctur,  qiii  ei  dat,  quod  cdat,  aut  quod  bibat.     A  q»i  Verbum  bonum  dicilur  iniiio  Psai.  xsiv,  ad  qucm 

locum  respexil. 

Jam  ex  hoc  ipso  bonl  viri  nomen  amiitai  neeesse  e$t^ 
etc.  Non  solum  conira  CiccFonem  ha;c  dli>pulaiio  leii- 
dit,  sed  etiam  conlra  Arisiotelem.  qui  non  uJcisci  in- 
iuriaiii  ignavi  houiinis  atqiie  servilis  esse  conlendit 
lib.  IV  Moral.  Nicomacb.,  el  lu  Eudemiorum  utro- 
bique,  cap.  5. 

Alieno  tittUo  inscriplns,  Yidelicel  iitulo  Pbilippica« 
rum,  exemplo  Denioslbenis. 

Spero,  inquit  Ccesar ,  qui  ob livisci ,  eic.  To   Ca^ar 


Quod  sine  spe  reclpiendi  feceris.  PraBclare  Seneca 
lib.  IV,  de  Benenc.  cap.  3el  st^qq. 

Beniqnusque,  Cicero  benigmuve. 

ISiliil  est  enim,  ctc.  Cicero,  nihil  enim  est  opere  , 
aut  manu  factum  ,  qnod  aliquando  non  conficiat,  elc. 
CAPUT  XII. 


Quod  illi  virtutis  justilicBque  doctores  prorsus  non 
fliai^erMnr.  Nam  licet  quippiam  reperiasapud  Plaio- 
ncm,  Aristoielem,  Ciceronem,  aul  alios  fortassis 
Elbnicos  de  inorluis  hominibus  humandis,  id  polius 
viri  boni  officinm  crediderunl,  quain  ut  signilicent  ab 
ullo  ur)(|uam  Legislalore  prsecepio  imperaium,  et  dc 
parenlibus  et  cognaiis  polius,  ant  dc  Republica  bene 
ineritis,  quam  de  peregrinis,  ac  pauperibus  lumu- 
laiidis  locuti  iiitcUiguniur.  Vide  Hieronym.  Ma- 
gium,  qui  hunc  locum  enarrat  lib.  n  Miscellaneorum, 
cap.  19. 


abest  a  lexlu  Ciceronis ;  ibi  enim,  Spero  etiam  te,  qui 
oblivisci,  elc. 

CAPUT  XIX. 

Iteque  hanc  ipsam  iram,  cotem  dicutU  eue  virtutis. 
Secutus  sum  Jani  Guilielmii  ium  judicium,  (um  (i- 
dem:  nam  innonnuUis  mss.Lactantii  codic.iia  babert 
lestatus  est  in  Qu:csiionibus  ad  Plaui.  Meneclun., 
cap.4.  Et  quideui  Cicero,  a  quo  mutuatur  haec  omnia 


Oiii  supervacaneam  facerent  sepuUuram.  Unde  illud  B  LacLinlius,  sic  habel  iu  LucuU.  prope  lin.  :  Jpsam 


Maron.   ad  fin.  ii  iEneid.  Faciiis  jactura  sepulchri 
est.  Qiia  de  re  Senec,  in  Uemed.  fortuitor. 

Si  audieris,  inquit,  preces  supplicis  tui ,  elc.  Non 
sunt  hajc  verba  desumpla  ex  ullo  sacrai  Scripturae 
loco  :  sed  iis  Lnciaiuius  ipse,  qu;c  Domini  Salvato- 
ris  est,  senlenliam  expressil,  Luc.  vi :  Estote  miseri- 
cordes,  sicut  et  Pater  vesier  misericors  est.  Dimittite,  et 
dimittemim  :  date ,  et  dabilur  vobis.  Eadem  quippe 
mensura,  qua  mensi  fueritist  remetietur  vobis. 

CAPUT  xin. 

Veniam  non  kabet ,  qni  sciens  peccat.  Uoc  declarat 
cx  superioribus;  videiicct  si  peccan»  poenitenliaMi 
non  itgat,  neque  proUieatur,  et  sUtuat,  sic  nou  ulira 
peccalurum. 

Qui  primum  gradum  ascendit,  satis  justus  est.  Non 
illc  saiis  justus  esi,  si  ab  opertbus  malis  abstinens, 
male  lameii  aut  loquatur,  aut  cogitet;  id  quod  veA 


iracundiam  forliludinis  quasi  cotem  esse,  etc. 
CAPUT  XX. 

Stupra  verOf  inquit^  el  aduUeria,  eic.<2uaedamirans- 
posita,  quscdam  omissa.  Cicero  :  Stupra  vero  et  adul- 
teria^  et  omne  tale  ftagitium  nullis  aliis  iUecebris  exci- 
tari,  nisi  voluptate.  Cumque  homini  sive  natwra^  sive 
quis  Deus  nihil  mente  prcestabHius  dedisset ,  hmc  divino 
muneri  ac  dono  nihit  esse  iam  inimicum^  quam  voluth 
tatem.  Nec  enim  libidine  dominofite^  temperantiiB  (o- 
cum  esse,  nec  omnino  in  voluptatis  re^no ,  eic.  Aliqui 
tamcn  coJices  Ciceroiiiaui  habenl :  NuUis  aliis  illece- 
bris  uicitari,  nisi  voluptatis,  ut  notatur  ad  oram  Lam- 
biniaiioruin ;  cl  nec  enim  tibidine  dominante,  tempe" 
rantice  locum  esse  oninino,  neque  in  voluptatis,  etc. 

Tamen  spectacula  hcec  publica  non  CQutemnunt^  etc. 
DequibusTerluIi.  in  lib.  de  S^pectacul.,  Cypr.  episi. 
1  ad  plebem,  S.  August.  In  ui  Civil.,  c.  8  et  seqq. 

Neque  militare  justo  Ucebit ,  eic.  Loquitur  tantum 


ipse  Laciantius  et  conliteiur,  et  docet  infra  cap.  i5,  q  pro  tempore  illo  primiliTaj  et  adolescentis  Ecclesisc, 


ei  lib.  vu,  cap.  27,  ait  Deum  judicaturum  esseetiam 
pravas  cogitaiioncs. 

CAPUT  XIV. 

Nam  stoici  affectus  mmes,  quorum  impulsu  animus 
commovetur,  ex  homine  toUunt,  eic.  Pro  quibus  sioicis 
Seneca  plurimis  in  locis  episiola  86,  Pcperceram  , 
epist.  117,  Utrum  salius,  lib.  i,  delra  cap.  10.  et  11 
ci  seqq.  et  loto  Hb.  ii  Peripateiici  conira  iion  lol- 
lendos  omniiio,  sed  moderandos  coniendunt.  Viriutes 
enim  Arisioleles  simpiiciier  irapatibilitates  et  iran- 
quillitates,  ut  nit  Lactantiiis  lib.  vu,  cap.  10,  negai 
esse  lib.  ii  Ethic.,cap.  30.  Vid.  Ciceronem  iiiet  iv, 
de  Finib.  et  iv  Tuscul. ;  Pluiarcb.  de  Moral.  viri.  ; 
S.  Augiisl.  lib.  IX  Civii.,  cap.  4,  et  I.  xiv,  c.  8  et9. 
Auctor  noster  conlra  uirosque  dispuiat. 

CAPUT  XVI. 


quo:  nec  gladiuin  habebai ,  nec  decebat  tunc  illam 
uriuis  uti ,  sed  duiniaxat  per  passioiies  et  miraculu 
augeri ,  ut  scribii  Uugo  Carensis  in  Annoiaiionibus 
in  Marc,  exponeus  locuin  iUum  Lucae  2i  :  Vendat 
tunicam  suam ,  et  emat  gladium.  Ga^terum  et  homi- 
nem  justum  miruare  posse,  et  milUiam  aliquaiido 
justani  esse,  ex  SS.  Ambrosio,  Augusiino,  Gregorio, 
cjDteris  Patribus  prodit  Graiianus  in  Decret.  loia 
causa  23,  qusest.  1,  2,  5,  et  Uaeretic.  Manichaeoruin, 
OBcolampadii,  AgrippA,  Luiberi,  Erasmi  coniiariam 
asscrlionem  refeilit  Sixt.  Seneu.,  I.  vi  Biblioih. 
Annot.  156,  Alpbons.  de  Castr.coni.  Hxres.  Ub.  lu, 
in  verbo,  BeUum. 

Neque  vero  accusare  quemquam  crimine  capitali, 
Non  esl  huc  simpticiter  veruui ;  causx  enim  adesse 
possunt,  quibus  non  modo  justo  homini  accusare  fa- 
cinorosuin  licet,  sed  etiam  ad  accusationem  insti- 
iuendara  obligaiur  :  quando  videUcet  inieUigat, 
Quin  et  in  iUo  esiguum  lcetari,  ctc.  Juxta  opinionem  «>  scelus  in  rei  publice  perniciem   ire,   et  idoaeis  id 

—  disputa- ^' tesUbus  probari  possit.  S.  Greg.   apud  Gratian.  in 


geniilium  pbilusopborum ,  contra  quos  erat 
lio,  ut  eos  suis  ipsis  positionibus  argueret,  quos  hisce 
in  libris  professus  esl  se  racturum,  lib.  v,  cap.  4,  non 
auiem  juxia  dogmaia  cbiisiianae  sapieniia»,  qua  doce- 
mur,  vel  ipsis  hostibns  bona  omiiia  cupienda :  de  quo 
ct  ipse  pra^clare  disserit  iiif.,  cap.  18. 

CAPUT  XVII. 

Nam  istce  concitnliones  animorum  juncio  eurrui  «iiw- 
les  sunt,  elc.  Forlasse  alludat  ad  currumt  de  quo  Pla- 
to  in  Pba^dro. 

Uic  est  iUe  homo  honeslus,  etc.  Senlenlia  Senec.c 
excerpu  e  moralis  philosophiae  libris  Q*m)8  amisimus: 
sed  similia  passim  efferi  episl.  24,  Sollicilum,  iib.   vi 
Naiural.  quaest.,  cap.  52  ct  aUbi. 
CAPUT  XVUI. 

Qui  colit  Verbum  bonum.  Id  esl,  Jesum  Dei  Fdiuiii, 


Can.  Si  quis  super  his;  iu  Canoii.  Metropotiianorum; 
ei  Gelas.  in  Canoii.  Quapropter  secunda^  qusest.  7; 
Pius  Papa  in  Canon.  Siquis  per  capiUum  22,  quassi.  1; 
S.  Thom.  2-2,  quajsi.  68,  art.  1;  Sot.de  jusi.etjur. 
lib.  v,quxst.  5,  ari.  1. 

Jlaque  in  hoc  Dei  prcecepto  nuUam  prorsus  excep- 
tionem  fiert  oportel,  quin  occidere  hominem  sit  semper 
nefasj  etc.  J^aiines  Duns  in  iv  disiinct.  15,  quxst.  3, 
pro|>e  ubest  a  Lactaniii  sententia.  Verum  illud  Dei 
pracceptum  iion  adeo  geiierale  est,  ut  oinnem  prorsus 
exceptionem  respuat,  et  causas  aiiquas  adesse  pcsse, 
quibiis  hoino  hoiuiuem  jure  interimat ,  deinondirai 
S.  Thom.  II  -  2,  quxsi.  oi;  Domiuic.  Soi.  de  Jusiii. 
et  jur.  lib.  v,  quuisi.  1. 

Quem  Deus  sanctum  auimal  eue  voluit,  etc.  DicUo, 
cancittiii,  hoc  ioco  in  sigiiificatioue  propria  accipitur, 
ct  idem  valct,  quod  ab  injuria  bomiuum  defeusuaii 


099 


JOSEPHI  ISiEI  NOTyE 


looa 


Atque  munilum,  ul  scribil  Marlian.  Jureconsulius  in  A 
1.  Sanctum,  D.  de  rer.  Divis.  Donalus  :  Sanclum 
dicilur^  quod  omni  observatione  inviolatum  esl,  Ci- 
ccron.  II,  Pbilippic.  :  c  Tanla  cnim  est  cbaritas  pa- 
iricC,  ut  vesiris  etiam  legionibus  sanclus  essem.  >  Sic 
sancta^  leges  dicuntur,  quae  poense  sanclione  corrumpi 
vctanlur,  apud  Ulpianum  in  1.  Sacra,  D.  de  rcr. 
Divis.  Sic  oppidorum  muri  sancti  Pontpeio  Festo  dc 
Verb.  veterib.  Gajo  Jureconsulto  in  1.  prima ,  et 
Cassio,  Sabiuo,  Marciano  in  d.  1.  Sanctum,  D.  de  rer. 
Divis. 

CAPUT  xxin. 


Iniquum  eil^enim,  ut  id  exigas,  quod  prceitare  ijue 
iisdem  pene  verbis  expressil  Ul- 


de 


Vt  in  hos  affectus  avidistime  ruerent ,  eaque  ralione 
propayari  et  multiplicari  genera  possent ,  etc.  Sic  et 
Galen.  lib.  xiv,  de  usu  part.  c.  2.  Sic  et  S.  Basil.  : 
h  enim,  inquit,  appetitus  morlalibus  ad  propagandam 
sobolem  divinitus  est  datus^  elc. ;  et  de  Homine  lo- 
quens  Senec.  in  Consolalione  ad  Malrem,  c.  15  :  Si 
cogitas ,  ait ,  libidinem  non  voluptatis  causa  iiomini 
datam^  sed  propagandi  geneiis,  quem  non  violaverit  B 
hoc  secretum,  et  infixnm  visceribus  ipsis  exitium^ 
omnis  alia  cupiditas  intactum  prceleribit, 

Pudiciliam  flagilavit.  llaB.sex  Vatic.  et  fereomnes 
alii  tuni  mss.  tum  excusi.  Alil  sex  eorumdem  Vuii- 
cnnnrum,  et  Aldus  in  emendatione  erratonim  su» 
editionis  ad  libri  calcem,  flagiliavit.  Ggo  quidem  nec 
saiis  babeo,  cur  alierutram  lectionem  probem,  nec 
quid  conjiciam  invenio.  Nam  cum  flagitare  nullam 
niiam  babeal  significationem  ,  quam  vehemenler  et 
sollicite  cxposcendi ,  recte  dicas,  puellam  flagitari  ab 
nliquo,  ut  apud  Ulpianum  in  1.  ii ,  D.  de  privat.  de- 
lictis,  quem  locum  profert  Tbomasius  :  sed  ei  mi- 
nime  opitulatur,  quia  aliud  est  puellam  flagilare^ 
aliud,  pudicitiam  flagitare.  Guilielmus  Fornerius  I.  ii, 
Selecl.  cap.  11,  aii;  flagitarc  ideni  proprie  esse, 
qiiod  stuprari.  Auctoritates  afTert,  quasalii  viderint. 
Ego  mallem,  flagiiiavit ,  ut  bic  idem  csset ,  quod 
llngiiio  piidicitiam  affecit  ac  polluit,  nisi  \erbura  valde 
insolens  formidarem. 

Ne  capiti  quidem  parcit.  Beroaldus  ad  Suelonium 
111  Tiberio,  cap.  45 ;  Brodseus  Miscellaneorum  lib.  u 
cap.  21;  Magius  Miscellan.  lib.  ii,  cap.  20,  declarant 
boc  Lactanlii  dictum,  qui  contra  hosce  nefarios  in- 
vectus  est  etiam  supra  lib.  v,  cap.  9. 

Verum  etiam  publicis  vulgalisque  corporibus  absti- 
nendumt  Deus  prascepit ;  docetqne  nos,  cum  duo  inter 
se  corpora,  elc.  Hinc  Ebioiiis  et  llelcheseitarum  re- 
fellilur  h;eresis,  qui  Pauli  Apostoli  Epistolas  omnes 
repudiarunl,  utscribit  Irena.*us  lib.  i,  adv.  Haeres.  et 
Euseb.  lib.  iii  Eccles.  Hist.,  cap.  27,  etlib.  vi,  c.  27. 
Nam  cum  haec  deprompta  sint  ex  cap.  6,  iii  fin.  I  nd 
Corintb.  constat  etiam  illis  temporibus,  Pauli  Epi- 
siolas  biter divinas  Scripturas,  etdiviiiiius  inspiratas  a 
fideiibus  recensitas  esse.  Alias  ilem  Pauli  senientias 
uldivinaOracuIarefert  aUbi,supra  boc  librocap.  18, 
lib.  de  Ira  Dei  cap.  21 .  Consequeiiter  etiam  hinc  profli- 
gatur  baeresis  Simonis  Magi,  Salurnini,  Nicolaitarum, 
(lorianorum,  Adamilarum,Waldensium,  qui  omnium 
Ioeiniii»rum  usum  promiscuum  ausi  suiit  comprobare.  j) 

Solam  omnium  mulierem  patieniem  viri  fecit,  elc. 
Scd  Arisioteles  eqiiam  quoqiie  post  foeium  susccpium 
iiiiri  scribit  lib.  vii  Histor.  Animal.  cap.  4.  Et  Plin. 
alia  quoque  animalia  pra^ter  mulierem  ,  licet  pauca , 
coilum  noscere  gravida  tradit  lib.  vii,  cnp.  11. 


non  possts.  Hoc 

pianus  iii  leg.  Si  uxor,  §.  Judex,  D.  ad  1.  Jul. 
Adullcr.  Sencca  episiola  95,  Eam  parlero,  etc. 
CAPUT  XXIV. 

Quodsiliceret  ut  tVs,  qui  in  itineredeerravisseni^  elc. 
Hic  locus  hodic  non  exlat. 

Secuiis.  AI.  secutos.  Prima  leclio  Patricio  magis 
placuit,  et  mihl. 

Magnum,  inquit,  nescio  quid,  e(c.  Eamdem  auream 
scnteiilinm  habet  Seneca  initio  duodecimi  libri  Epi- 
siolarum,  episiola,  Singulos  dies.  Sic  certe  ^  inquit, 
vivendum  est^  lanquam  in  conspectu  vivamus,  etc. 

Neque  verbenis  opus  est ,  neque  fibris ,  neque  ce*pl* 
tibus^  clc.  Fibris  ait,  pro  iiitestinis  ;  pars  pro  tolo. 
Sacra  facluri  super  aras  cespitem  ex  gramine,  seu 
vcrbenas  apponebant.  Verbena  item  et  laurus  suffi- 
tionibus  frequens  erat.Virgil.  Eclog.  8  : 


Molli  cinge  hsc  altaria  vilta ; 
Verbenasque  adole  pingues,  etc. 


Ob  id  vcrbeiia  lepogoTovyi,  id  est,  sacra  herba  vocitala 
cst  Dioscoridi  lib.   iv;  Plinio,  lib.  xxv,  cap.  9. 

Vt  a  Cicerone  dictum  est,  etc.  Locum  uoii  reperio» 
nisi  inier  rragmenia  incertorum  librorum. 
CAPUT  XXV. 

Ebur,  inquit  Plato ,  non  eastum  donum  Deo.  Locus 
Plntonis  est  xii  de  Legibus ,  ubi  qux  diis  ofTereiida 
sinl  docel.  De  ebore  auiem  dicitur,  quia  frequens  erat 
illius  usiis  npud  Gentes  in  simulacris  deorum  facien- 
dis,  ut  scribitPhn.,  lib.  viii ,  cap.  iO,  et  lib.  xu, 
cap.  1 ;  Virgil.  i  Georg.  : 

Et  mccstum  illacrymat  tempUs  ebnr,  etc. 

Verum  apud  istos,  qui  nullo  modo  rationem  (/toiiit* 
tatis  intelligunt ,  donum  est,  quidquid  auro,  etc.  Errat 
Laclanlius;  nam  quam  ille  refutat,  ipsa  esl  vera  et 
propria  differentia  iiilcr  donum  et  sacriliciuin,  iit  do- 
p  cent  Chrysost.  Homil.  18 ,  in  Epist.  ad  Hebraeos, 
^  Theophilact.,  ad  cap.  8  ejusdcm  Epist.,  S.  Thom. 
2-2,  quoest.  85,  arl.  3. 

Jtaque  Deo  utrumque  incorporale  offerendum  est 

Donum  est  integritas  animi ;  saerificium ,  laus  et  hym- 
nus ,  etc.  Propbeta  quoque  in  Psaimis  sa*.pe  sacrifi- 
cium  laudis  commemorat,  dequo  Paulus  ad  Hu^breos 
xiii ,  et  Spiritus  coiitribulatus  sacrificium  dicitur 
Psalm.  L,  et  omne  opus  bonum  de  Epistola  ad  He- 
brseos.  llxc  quidem  oinnia  improprie  et  metapborice 
sacrificia  dicuiitur ;  proprie  vero  sacrificia  vocaniur 
res  oblatx ,  circa  quas  aliquid  fit :  sicut  olim  aniuialia, 
quae  mactabanlur,  el  coniburebantur ;  et  nunc  paais, 
qui  benedicitur,  et  frangitur,  et  comediiur,  ut  docet 
Chrysosl.,  Theophilacl.  et  S.  Thom.  iibi  supra;  et 
utraque  sacrifida  Deo  debentur.Vid.  quae  diximus  so- 
pra,  lib.  ii,  cap.2,  et  hoceodem  lib.  cap.  I. 

In  illo  sermone  perfecto.  Sic  supra,  lib.  iv,  cap.  6 : 
6  l(r/og  TsXeeo; ;  et  infra  lib.  vu,  cap.  18,  iulelUgit  au- 
teiii  Asclepiiiiii. 

Bene  ominare.  Ita  legendum  ex  Cod.  B.  et  ipso- 
met  Asciepio  Hermeiis,  qui  non  semel  iia  dicit; 
nani  sic  quoque  in  Pimandr.,  cap.  9.  Ediiiones  Ald. 
Juiitar.  Plantin.  babent,  Bene,  bene^  o  mi  nate^  etc. 

0  Asclepi.  Ita  omnes  impressi  libri  recic  legiinl.  nt 
apud  ipsum  Hermetem.  B.  haud  recte,  0  Asclepiades. 


LIDER  SEPTIMUS, 


CAPUT  PRIMUS. 


CAPUT  IH. 


Vt  axt  Plato.  Locum  illum  innuit  in  Phaedon  :  Vis 
ergOy  inquit,  duas  rerum  speeies  ponamus,  alteram  ot- 
sibilium ,  invisibilium  alteram ,  elc. 

Qui  ait ,  et  ortum  ali^uando ,  et  aliquando  esse  pert- 
riturum.  Ut  ex  Lucrctii  carminibus  constat  lib.  u,  ad 
fln. 


Stoici  naiuram  in  duas  dividunt  partes.  Vid.  Cic.  i 
Academic. 

Velhiaverint  terros,  Plin.,  lib.  u,  cap.  80. 

Quoties  demerscs  fiuctibus ,  et  urbcs ,  el  insuUe^  elc 
Plin.,eod.  Iib.,c.  92. 


«001 


IN  SEPTIMUM  LIB.  DIVIN.  INSTIT. 


1002 


El  multorum  fundamenta  montium  latens  el  internus  A  Juntnr.  ct  Pl.inlin.  de^^init  hic  cnp.  5,  cl  conlincnlor 


ignis  abtumit.  Piin.,  cod.  iib.  c.ip.  i06. 

1/fina  exlruuntur.  Plin.,  lil).  v,  rnp.  19. 

Momei  exciduntur.  Ul  Aihns  (|uon<1.)m  a  Xerxc,  Per- 
sariini  rrgo ;  Plin.,  lib.  iv,  cnp.  iO. 

Et  ad  eruendas  opes  interiora  terros  viscera  effodiun- 
l«r.  De  quo  queritur  Plin.,  lib.  ii,  cap.  62L,el  in  Proo»- 
mio  libri  xxxiii,  Seiiec. ,  lib.  v  Nulurul.  quicst. 
cap.  15. 

Cum  vero  nmndum  ,  omnesque  partes  ejus ,  ul  vide- 
mns^  mirabilis  ratio  gubernet.  Diviiiitus  Aristoicloi , 
Libell.  dc  Mund.,cnp.  7. 

C.\PUT  lY. 

Putantque  homines  in  omnibus  terris  el  agris  tanquam 
fungos  esse  generatos.  De  qua  opiiiionedisseruit  supra, 
lib.  II ,  c:)p.  12. 

Neque  enim  aut  calore  solis .  aut  lumine ,  aut  aspi- 
ratione  ventorum ,  elc.  Haiic  Taxaq.  P.  ct  alterius 
S.  Snlvalnris  B.  minus  antiqui,  et  Plantiniana;  edi 


6  incip'l  illis  verbis  :  Nunc  totam  rationem,  eic.  Qtiare 
mm  levis  siispicio  suboriliir,  lolunieiiniy-fiueiii  niinc 
subjiciain ,  haud  s:ine  brevein  srrmonem ,  quiqie  in 
cdillnne  Aldina  post  bax  viTbn  coiiicxiiiir.  nitbnm 
essc ,  nl«|iic  ab  nlio  <>uppositiiin  :  qininqiinm  prorcclo 
v:«ble  ingeiiiosum  illtini,  et  cgrogie  sireiiuiini  vciera- 
tor(*in  fu  sse  oporluil,  qiii  Lniinniii  siyiiim  inin  iniro 
modo  fueril  iiiiiialus.  Is  ^erino  Uilis  cht:  Nique  nunc 
aliquis  eo  confugiat^  ut  dicat  ad  ipsius  culpam  pertinere, 
qui  el  bonum  instituit ,  el  mt4nm,  Cur  enim  malum  vo- 
luit  esse ,  si  id  odio  habet  ?  Cur  non  bonum  tantum  fecit^ 
ut  nemo  peccaret.  nemo  facert  t  nialnm  ?  Quanquam  lioc 
in  omnibus  fere  prioribus  libris  docuerim,  rt  id  jam  «m- 
perius,  quamvis  leviter,  aitigirim ;  tamen  subinde  admo- 
nendum  est ,  qnia  omnis  ratio  in  eo  posita  est,  NuUa 
enim  virtus  esse  poterat .  nisi  diversa  fecisset'^  nec  om- 
nino  apjiarere  vis  boni  potest,  nisi  ex  mali  comparaiione. 
Adeo  malnm  nihil  aliud  est ,  quam  boni  interprelatio» 

,^.  ^....,., ,,..,  w- Sublato  :gitur  malo  ,  etiam  bonum  tolli  necesse  est.  Si 

tioiiis  leciionem  secuius  sum  onini  culpn  carenlem  ,  ^  lcevam  manum,  aul  pedem  amputaveris,  nec  eorpus  erit 


cum  CTter»  nliquo  inodo  oppiignnri  possiut.  Ald.  aut 
ealoresolis ,  aut  lunai  lumine;  Fiorent.  Juntar.  aut  ca- 
lore  solis  ,  aut  lunas ,  nut  asperationem  ventorinn,  elc, 
qux  lociio  leiieri  potesi  jiixia  eorum  senieniinin,  qui 
lunnm  a;qiie  ac  solcin  calefucere  corpora  censent. 
Suid.  in  o-c^v^vy}. 

Cur  Deus  omnia  nostri  causa  cum  faceret ,  tantam 
vim  natricum  viperarumque  fecerit?  Prxter  Ciceroncm 
in  Lucull.  Lucrelius,  lib.  v  : 

Prselerea  genus  horhferum  iiaiura  ferariim 
liamaiix  gcnti  infestnm  lerraque  marique 
Cur  alil,  autquc  nuget  ?  etc. 

Respondel  Bnsilius  Homil.  9,  in  Hexacmer.  :  Nee 
vero  est ,  quod  quisquam  accusare  parentem  rerum  de- 
teat  ob  eam  causam^  quod  animaliaj  qucB  virus  mittunt, 
perniciosa,  et  inimica  viia:  nostrce  procreavmt ;  isto 
enim  pacto  pmdagogum  etiam  accusare  licebil ,  quod 


integrum.  nec  vita  ipsa  consiabit.  Adeo  ad  compagem 
corporis  temperandam ,  aptissiwe  cum  dextris  sinistra 
jungnnlur.  Item  si  pares  culculos  fecetis,  nemo  ludet. 
Si  unum  colorem  Circo  dederis ,  nemo  spectandum  pu- 
tabitt  subiata  omni  Circensium  volupiate.  Quos  profecto 
qui  prius  insiituit,  amator  unius  coloris  fuit  :  sed  alte- 
rum  ei ,  quasi  cBmulum  posuit ,  ut  posset  esse  certamen^ 
e%  aliqua  in  spectaculo  gratia.  Sic  Deus ,  ^utim  bonum 
constitueret ,  qiium  virtutem  darvt,  statuil  eliam  divitsa, 
eum  quibus  illa  confligeient.  Si  desil  hostis ,  et  pugna^ 
nulla  victoria  est.  Tolle  certamen ,  ne  virtus  qutdem 
quidquam  est.  Quam  multa  sunt  hominum  intcr  se^  et 
quam  variis  artibus  constituta  certamina  ?  Nemo  tamen 
fortior^  velocior,  prastantior  haberetur,  si  adversarium, 
cum  quQ  contenderet ,  non  haberet.  Unde  autem  abest 
tictoria,  abesse  hinc  et  gloriam  simul,  et  prcemium 
necesse  est.  Vt  igitur  virtutem  ipsam  exercilatione  assi- 

, ,     ^^  ,   ,  duaroboraret,  eamque  facereidamalorum  conflictatione 

adolescentice  facuttatem ,  et  proclivitatem  in  officio  con-  r  perfectam,  utrumque  simul  dedit^  quia  uirumque  sine 


tincat ,  ptngisque  ac  verberibus  intemperantiam  casti- 
get,  etc  Idem  Homil.  5  non  longe  a  prinripio;  Au 

Sust.  lib.  de  Hcres.  cont.  Maiiicb.  i,  cap.  i6.  In  Co- 
ice  aulem  Cicenmiano ,  pro  illis  cur  tam  mulia  pes- 
lifera  terra  ,  ctc.  sic  legilur,  citr  mortifera  tam  multa 
perniciosa  terra ,  elc. 

Homini  autem  pro  his  omnibtts,  quoderat  prmcipuum, 
rationem  dedit  solam.  Itaque  nudum  formavit  et  iner- 
mem.  eic  Idem  ait  lib.  de  Opftcio  Dei ,  cnp.  2  el  3, 
et  Aristot..  lib.  iv  de  Parl.  Aiiim.,  c.  iO.  Ergo  in- 
juste  de  Nutnra  qiieritur  Pliiiius  in  prooBmio  vii,  quod 
cum  nniinamia  caetera  texerit  ali<|UO  niodo ,  aiqiie 
jnuniverit,  hominem  ntidiiin  ac  inerincm  fonnnverit. 
Asclepiades  noster.  Hic  ad  Lactnntiiim  scripsil  li- 
brum  de  Providentia  Dt;i;  Lactantiiis  vicissim  ad  il- 
lum  libros  duos ,  nescimus  qiio  litulo,  ut  refcrunt 
llieronym.  Honor.,  Augustodun.  el  alii.. 

CAPUT  V. 


aitero  retinert  vim  suam  non  potesl.  Ergo  diversitas  est^ 
cui  omnisralio  veritatis'innititur. 

iVofi  me  prasterit,  quid  hoc  loco  a  peritioribus  possit 
opponi.  Si  bonum  siiie  malo  esse  non  potest^  quomodo 
\tr\mum  hominem  dicis  ante  offensum  Deum  in  solo 
bono  fuisse,  aul  postea  in  solo  bono  futurum  ?  Discu- 
tienda  nobis  hasc  quwstio  en  :  quod  in  privribus  libris 
prcetermisij  ut  hic  implerein.  Diximus  superius,  ex 
elementis  repugnantibushoininisconstare  naturam,  Cor^ 
pus  enim,  quia  terra  est,  comprehensibile  est ;  tempo- 
rale^  brulunij  atque  tenebrosum  ett.  Anima  vero,  quia 
de  cfBlo  est,  tenuis,  (Pterna,  sensibilisj  illustris  est.  Qua: 
quia  inter  se  contraria  sunt^  necesse  esty  hominem  bono 
et  malo  esse  subjectum.  Animce  adscribiiur  bonum, 
quia  indissolubilis  est :  corpori  malam,  quia  Iragile 
est.  Quoniam  igitur  sociata  et  conjuncta  suntcorpus  et 
anima,  ceque  bonum  et  malum  cohcereat  necesse  est ; 


et 
nec  sepnrari  alierutro  possunty  nisi  quum  illa  separata 
sunt.  Denique  boni  matique  noiitia  iimul  homini  piimo 
Et  imbecillis  corporibus  ilUgataSy  etc.  Lactant ius  D  dafa  e<f.  Quapercepta^  statim  de  Ivco  sancto  pulsus 


8(epe  vocat  corpus  laqueum  aniinx ,  vincubim  ,  sep- 
tum  ,  circerein  ,  cusioiliam  ,  etc. ;  imiiatiis  Platonem 
in  G«»rgi:i,  Phucdoiie,  Craiylo,  ct  Cicer.  inSomn.Sci- 
pionis .  in  t.  Tiiscul.  et  aiibi :  a  quibus  loquendi  mo- 
dis  abstinere  debemiis  iios-  Et  eos  iii  Origeno  dam- 
nnrunt  Meihodius,  Epipban.  2.  Paiiar.  Tbeopbil. 
Alcxnndr.,  episc,  lib.  i,  Hieronyin.  in  epi^t.  ad  Pnm- 
inaib.,CyriIl.,  lib.  i,  Conimcnt.  in  Joan.  Vid.  supra 
ad  c.  5,  lib.  ii. 

Tolerantiam  malorum  ac  laborumy  ctc  Qurc  lioc  ca- 
pite  de  perferendis  a^riininis  ntque  Inboribus ,  et 
lib.  vt ,  cap.  li  ,  de  inisericordix  opeiibus  cxerccn- 
dis  dissiTit ,  observaiHia  sunt  ndversus  Liilherum  et 
sectaiores,  qui  bona  opera  ad  salutem  necessaria  ne- 
gant. 

Et  cum  Deo  semper.  Iii  utroque  cod.  B.  in  duode- 
Cim  Vatic.  T.  P.  et  nliis  omnibus  iiiss.  in  cditionc 

Pateol.  VL 


est^  in  quo  malum  non  est.  Vbi  cum  esset  in  bono  tun- 
tuni^'id  ipsiim  bonum  esse,  ignorabat.  Posiquam  vero 
accepit  boni  n.alique  inteltigentiam,  iain  nefas  erat, 
eum  in  beatitudinis  ioco  morari  :  relegatusque  cst  in 
hunc  communem  orbem,  ut  ea  uiraque  simut  expeiirC" 
(W,  quorum  naturam  pariter  aqnoverat.  Apparei  ergo, 
idcirco  datam  esse  hoinini  sapientiam,  ut  boniim  discer- 
nat  a  malo ;  ut  ab  incommodis  commoda,  ab  inutilibus 
utilia  distinguat ;  ut  hubeat  judicium,  et  consideraii' 
tiain,  quid  cavere,  quid  appeicre,  quid  fugere,  quid  se- 
qui  debeat.  Sapieniia  igiiur  constare  sine  mulo  non 
potest ;  vixitque  itle  princeps  generis  liumuni,  quani' 
diu  in  .solo  bono  fuit,  velut  infans,  boni  ac  mali  nescius. 
Aieniin  poslcM  hommem  necesse  est  et  sapientem  ase, 
et  sine  ullo  mato  bentum.  Sed  id  fieri  non  polest,  quam- 
diu  anima  domicilio  corporis  induta  est. 
Quum  vero  factum  fuerit  corporis  animtpqne  dissi^ 


;oSEPHi  isJii  miM 


\m 

dium,  tuuc  malum  a  bono  $eparnbUur,  Et  sicut  corpns 
mterit,  anima  manel  :  ita  muitim  interibit,  et  bonnm 
permanebit.  Tunc  homo^  accepto  immortuUtatis  indu- 
menio,  erit  tapient^  expers  iim/i,  sicut  Deus,  Qid  ergo 
vuU  nos  in  bono  esse  tantum,  id  potisaimum  desiderat, 
ut  sine  corpore  vxvamus,  in  quo  est  malum.  Quod  si 
toUaiur^  aut  sapieniia  homini,  ut  dixi.  aut  corpus  udi- 
metur  :  sapientia,  nt  ignorei  mulum;  corpus  ut  non  sen- 
tiat.  Nunc  autetn  eum  homo  et  saptentia  $it  instructus^ 
ut  scial^  et  corpore  ut  sentiat^  utruinque  pariter  in  hac 
wUa  Deus  es^^e  voluit^  ut  rutio  virtutis  sapientiaquc  con' 
staret.  Posuit  ilaque  hominem  inter  utrumque  medium, 
ut  haberet  Uceniiam  vel  muU,  vel  boni  sequendi.  Sed 
malo  admiscuit  apparenlia  quwdam  bona^  id  est,  vurias 
et  delectabiles  suuviiateSf  ui  eurum  illecebiisinduceret 
hominem  ad  latens  malum.  Bono  autem  admisciiit  ap- 
parentia  qumdam  wala^  id  estj  ivnimnas,  et  miseriasy  et 
lubureSy  quorum  asperitaie  ac  moleslia  offensus  animus 
refugeret  a  bono  iitenti.  H,c  ergo  sapientioi  officium 
desideratur^  ut  plus  menie   videamus,  quam  corpore : 

?uod  pauci  admodum  (ucere  possunl ,  quia  et  virius  dif- 
icitis  ac  rara  est^  el  voluptus  coumnnis  ac  publica  Ita 
necesse  cst^  sapientem  pioslulto  huberi^  qiii  dum  appe- 
tit  bona  qum  non  cernuntur,  dimittit  e  manibus  quce 
videntur;  et  dum  vital  mala  qnce  non  aspiciuntur,  i/t- 
currit  in  mala  qum  ante  oculos  sunt,  Quod  accidit  nu- 
bis,  cum  neque  crucintumj  neque  mortem  pro  fide  re- 
cusnmus  :  quandoad  summum  uefas  '  competlimur^  ut 
prodita  fide  atque  abneyuto  Deo  vero^  diis  mortnis 
moitferisquelibemus.  Hascratio  est,  cur  hominem  Deus 
et  morialem  fecerit,  elmutis  subjeceiit;  licet  ipsius  causa 
Mundum  cedificasset,  scilicei  ut  viriniem  caperet,  et  ei 
virtas  siia  immortutiiutcm  daret.  Virtus  autem,  sicut 
osiendimusy  veri  Dei  cnttus  est.  tloc  ;iijieii)  sernioiie 
iiiliil  asseritiir,  qiiod  non  nlibi  (|iioqiie  L  icuiiiiiis 
dixciii.  Maiii  Deuiii  iii  iimiikIg  boiiuiii  el  iii.ilum  esse 
voluisse,  doiuiii  eii nii  lib.  ii,  cap.  18,  Itb.  v,  ca|i.  7, 
lib.  VI,  ca^i.  15  ei  ii;  I.  de  Ira  Dei,  cap.  15.  heiii  eo 
loi|uendi  Miodo  ad  inaieriain  reprobaiionis  speclaiile, 
dequa  lib.  iv,  cap.  !20,  videlicel,  Oeuro  iiialn  aduiis- 
cuisse  qu£dain  appureniia  boiia,  id  esi,  varias  suavi- 
lales,  ut  earum  illecebris  induceret  lioimnein  ad  la- 
tens  nialuni,  eic,  usus  est  supra  iib.  iv,  cap.  2  et  11. 
Fuisse  auteni  Adamum,  antequam  friicium  vetilum 
comederet,  boni  nariieryac  inali  nescium,  etc.  aisse* 
ruit  lib.  II,  cap.  15. 

CAPUTVII. 

Hominum  causa  mundum,  et  omnia  quije  in  eo  sunt 
esie  (actUf  Stoiei  loquuntur.  IJt  leslalur  ilie  cuiii  Si<tico 
disputans  apud  Ttrtullianuiii  iii  Luculto  ad  iiii.  Ci<r 
DeuSf  inquit,  omnia  nosiri  causa  cum  (aceret,  sic  enim 
vuUiSt  tantam  vim  natricum,  etc. 

Ad  virtutem  capessendam  nasci  homines  Aristofelei 
disseruil.  Locuin  iiinuil  Aristoielis,  qiii  bodie  inter 
diH  Oi»era  uon  extat  :  sed  a  Ciceroiie  referiur  ii  do 
Finib.  illis  verbi>  ;  Hi  non  viderint^  ut  ad  cursum 
equum ,  ad  urandum  bovem ,  ad  indagandum  ca- 
nem,  eic. 

Esse  inferos  Zenon  stoicus  docuit^  elc.  De  Z«Mione 
niUil  t:ile  comperio  npud  bcnptores.  s.mI  de  Socraie  ^ 
aptiil  Ciceroneiii.  i  Tiiscul.,  circa  med.  Ita  enim  cen- 
$ebaty  iiiqiiii,  iiaqnedisseruity  djas  esse  vias,  dupUces^ 
quecursus  auimurum  e  corpore  excedenliuai ;  luiui  qui 
si  humatds  vitiis  contaminasseni^  eic. 
CAIUT  MII. 

Plato  aulemsic  argnmentatus  est^immortale  esse,  ctc. 
De  lioc  Plaioiiis  arguuiento  videiidus  Macnib.  lib.  ii, 
iii  Soiiin.  Scipion.  cip.  15  ei  seq|..  ei  8.  Alliiiias. 
in  Orat.  coni.  Idol.  qui  niagiia  illnd  ex  pirie  appro- 
hassc  videiur;  S.  Tlioin.  ii  coni.Geni.,  rap.  82  llinc 
SdSpicatus  cst,  Plaloiiein  credidi  se  brutoniin  aniiiias 
iimnortales,  qiiod  siinphciter  dixeiit  aiiimam  ex  se 
csseeia  se  moveri.Sed  hicPiaioiiem  derendiiLaclan- 
iius,  quod  adjeciioue  sapieiiliac  bumanam  auimam  a 
mulormn  aniiiiabu$  discreverit. 
AddidU  igUur^  ui  effug^^  Hanic  commum(a(em , 


iMt 


^  fieri  non  po$ie,  quin  tit  immortaU$  animiif ,  elc.  Duo 
loca  respexii  Ciceronis,  ubi  argumciila  Plaioiiis  col- 
ligii  de  immorialiiaie  animorqm;aiieruni  iTu-cul.  : 
Ammorum  nnlla  in  terris  origo  inveniri  poteti,  elc. ;  al- 
tenim  €at.  iiiajor.  ^ive  de  Seneci.  ad  fin.  :  Quid 
mutia?  tic  mihi  pertuati,  $ic  untio ;  cum  tania  teleri' 
tat  auimorum  sit,  etc. 

Harum,  inquit^  sententiarum  qn(a  vera  tit^  Deu$ 
aliquis  viderit.  Ihec  verba  apud  Ciccroiiem  prolaia 
le^Miniur,  duin  deanimi  subsianiia  dispuiaretur»  iior 
de  immorialiiate,  de  qua  bic  Lactaniius. 

Quouiam  uiraque^  inquit^  earuni  sentenliarum^  etc. 
Qiioiiam  e  libro  Ciccroiiis  lixc  cecideruni,  habelur 
incerium. 

CAPUT  IX. 

Ofupiav  rectissime  nominavit.  Compo«itum  enim 
et  dediictiim  nomeii  est  ex  noiiiine  roO  Ofov,  id  est 
Dei,  et  verbo  opafiii,  quod  csi  spccio,  aspirio ;  ut  et 
Pluiarch.  iradit  liiiello  de  Muii.  Unde  apparei,  ini- 
g  iiiis  recie  scriptiim  in  cod.  B.  qui  non  Gsca/^iav  babot, 
sed  oTTi^a.  Ca  vero  vox  cnbra  est  apiid  Trismeg. 
Nam  Piiiiaiid.  cap.  li,  ad  (iii.  ei  ^t  ^ouXci  oOrroy 
Os(oprifTai,  elc,  cap.  15,  suli  iniiium,  oux  o^^Ga^l/ixocf 
xoxnois  QtupoiJyLon ;  C-  Cod.  iii  rin.  hMiiiiodi.c,  «  Giopu 
liyM  o-o(,  etc. ;  initio  cap.  14  :  ymrae  n  Gcca/sta. 

Quoi  nonerit  ttcundnm  naturum,  etc.  Ila  b.  P.  Junt. 
Ji  iiit.  id  est ;  Yinus  non  erit  secundum  naiuram^  si 
rutio  tautuin  hubenda  est  corporis,  et  non  animas 
mternltaiis :  nam  corpus  ex  virtutis  actlbus  frangiiur 
potius,  atque  tabescii^  ui  recle  fxponii  Thomasius.  Al. 
qnod  nec  erit  secundum  naturam. 

AVirn  cum  liceat  nobis  jucundissimis  frui  voluptnti" 
bus,  etc.  blodem  ar^umemo  iiiitur  Paulus  Apusi.  1  ad 
Coriiilli.  cap.  xv  :  Si  in  hac  vita  tantumt  eic. 

CAPur  X. 

Et  tranquiUitas  animi  est^  etc.  Hoc  non  simplicifer 
probat  Ansioieles  ii  Elhic.  cap.  5,  qua  de  re  supra 
ad  cap.  14,  lib.  vi. 

C  CAPUT  XII. 

Quoniam  cum  corpore.  inquit,  anima  na$eitur,  etc. 
<\rgiimeuia  proinit  Epicureorum  conira  iiiimortaliia« 
lem  animx  ex  tiTtio  Lucreiii  de  NaL  rer.;  ei  hoc  est 
priinum  argiiraeiiium : 

Praeierea  gigni  pariter  cum  corpore,  et  ona 
Crescere  seuiiuius,  etc. 

Cedit  ilem  retro,  eic.  U:pc  cnrmina  paulo  aliter  le* 
guntur  apiid  Liicretium ;  ibi  eiiim  : 

Cedit  item  relio  de  terra  quod  fuit  ante 

Iii  terras;  et  quod  missiim  est  ex  :eihtTisoriSt 

Id  rursuin  ca^li  relatuin  templa  rccepUiut. 

Velut  humor  fractovase^  etc.  AUudit  ad  ea  qiia 
ibi  se(iuiiiiiiir  . 

Nunc  igiiur  quoniam  quassatis  UDdiqoe  tasis,  ete. 
Qnonham  cretcity  inquit,  $eH$u$  in  puerie^  eic.  Lu« 
creiius  : 

Nam  velut  inGrmo  pueri  teneroquc  vaganlur,  etc. 

Primum  non  est  idem  men$  et  anima,  etc.  Objeclio- 
nem  illam  de  seiisu  in  pueiis  crei^ceiiie,  ei  iii  ^en:bii8 
deiictente  coiiaiur  diluere.  Sfd  paruni  validc.  Aiis- 
loiele^»  I  de  Aiiim.  le\.  6->  Non  es$e  animi  vitiua$ 
docent^  si  sene$  delirent,  sed  corporis,  neque  teuectU" 
tem  esse  in  animo^  scd  iustrumentts,  etc. 

iYdiil  dorm^ntium  mens,  non  auima  iopitur,  Haud 
saiis  proferio  lenuisse  mihi  videre,  Lacuiuii ,  quiJ 
anima,  quid  mens  essei.  Non  tibi  succurrcbat  ex  (ti- 
viito  pnecepiore,  primo  de  Aiiim  text.  bQetsiNiq., 
ct  lib.  II,  lexi.  VJ  el  31.  Animain  unuin  qnidaiQ 
esse,  pliires  habeiis  poteniias  :  siiperiorem  earuni 
lianc  esse,  quam  ille  vouv,  iios  intellectuiu  et  nieii- 
tem  diciiniis,  quam  ncc  corpori  admixiain,  nec  ins* 
trumento  aflixam  corporeo  docct  in  iii  de  Anim.  tex» 
6.  Ideo  non  in  mente  somnum  fieri,  sed  iu  sensu  io- 
ieriori  scribebnt,  lib.  d«  Somu.,  qt  Vigil.  cs^p.  %,  NMl 


lOOS 


IN  SEPTIMUM  Ui.  DIVIN.  INST1T. 


lOM 


cnim  nliiid  esse  somnum,  quam  refrigerntionem  pri-  A 
nii  ^ensiierii,  eod.  llb.,c:ip.  5,  cl  iide  Panib.  Auim. 
cap.  7. 

Ei  in  furiosis  niens  exiiuguiiur^  anima  mauet,  Nuga^. 
Qtiid  est,  exrmguitiir?  Aiiiion  ha;c  animnr»  portici  est 
igiiis  ille  divinns,  de  quo  lu  ipse,  CAp.  8  de  Opificio, 
inpiiiiueras?  Cicero  i  Tusculanar.  :  AUeram  antem 
ajferi  rfl/;ow«m  \l*aii.TliU'*),  nihH  efse^quod  doleat  ^ 
auin  id  WQrnm  esse  quoque  possi$;  quod  aulem  in  mor* 
Dum  cudnt^  id  eliam  iineriiurum  :dolere  auiem  animos; 
ergo  etiam  inlerire.  Ilac  refelli  pnssunt;  sunt  enim 
ignoraiitis^  cnm  de  mernitnie  animorum  dicanlur^  de 
nienie  dici,  qiite  omni  iinbido  moiu  semper  vucet^  non 
de  puriibns  iis,  in  quibns  agritudiues^  irw,  libidinesque 
versentur^  quas  i«,  cnntra  quem  li(BC  dicanlur,  smoia% 
a  vunitc,  ei  disclusas  putai^  eic. 

Deinenies  vocantur,  .Abnsive  :  non  quin  sino.  mente 
sint.  s<*d  qiiia  csse  videanlur,  cum  ralione  uti  uoii 
pi>s^iiil,  |:L*sis  in^lrumciitis  inrcrioruin  potenliaruui, 
qu:i!  mtMili  ad  ralioeiuandiim  faiuiilanliir. 

Ad  spdem  suain  revoUt.  Ul  Cicer.  in  Somn.  Scip. :  ® 
Hinc  profecii,  iiuc  reveriuntur;  et  in  fln.  i  Tusc.  :  in 
noslrum  domum  remigremus ;  el  alibi  sa^pe :  quonim 
locoriun  iiniiaiione  rapiiis  Ftriiiianus  leiuere  boo 
dictiiiii  cffiidit  Nos  auiem  ab  ejiismodi  lorutionibu% 
ahstinere  dcbemiis ;  nani  favcntuiiiversaliicr  dogmali 
de  :iiiiiiMlMis  aiitti  corp(U*a  coitdiiis,  ei  du  cuelo  ia 
terraiii  lapsis,  quod  ridet  ip>eincl  ^upra  lib.  iii,  cap. 
18,  ei  S.  Augu>t.  ciim  iu  ii  Academic.  libror.,  diiis- 
sci,  auiiiiiiiii  sevoiioreui  redituruiu  csse  iu  c<&iuuiy 
ciiui  loquiMidi  iiiodiiiu  ilamiial  lib.  i  Rctracl.  cip.  1, 
et  se  srrliierc  dfb<>i>se  aii,  non  redituruiu,  sed  iiun 
riim,  oi>  dictaui  supcrius  ratiauciii.  Vid.  Nolas  iib.  il, 
cap.  5. 

At  enim  memoria  defieit.  Nam,  ut  ait  Scoera  pater 
iii  Proi<»i(.  Dcciaiiialioiiiim,  Uemoria  esl  res.  ex  omni" 
bns  pnrtibus  animi  maxime  deiicutu^  et  fragilisy  in  quam 
priinuin  sniectus  iucurrii. 

Verum  eadem^  inqnit,  dolori  el  luctui  obnoxia  m/, 
elc.  Secuiidum  ar{;iinieiitum.  Lucretius :  G 

Huc  accodit  uli  videamus,  oorpus  ul  ipsum 
Susoipere  imuiaues  luoibos,  etc. 

A/iima,  iuquit,  etiatn  morbum  eorporii  sentil^  etCt 
Tenium  arguiiieuiuui.  Lucretius : 

Quin  etiam  morbis  iu  corporis  avbis  errat 
Saepe  animus,  etc. 

Oblivionem  uu.  Letli;irgum ,  de  quo  ibidem  Luere- 
tius  : 

Interdumqae  gravi  lethargo  fertur  in  allum,  etc. 

Contagio  ejusagrescii,  Parum  sapienler.  Si  wgreecil^ 
eliam  dcmiiiii  inerit. 

Isicut  oculus,  inq'tit,  evnlsus  a  corporey  etc.  Quar- 
luni  arguiueniuBi.  Liicietius : 

Scilicel  avulsus  radicilns  ut  ncquit  illam 
Despiccrc  ipse  oculus  rem,  etc. 

Sicut  id^  quod  vase  continelur,  elc.  Al»surda  com-  ^ 
paraiio.  Non  Cf*ntiiictiir  aiiima  in  corpore,  ut  id  quod 
in  vaM*  :  iion  rouiiiicliir,  ut  id,  quod  iii  loco;  naiii 
aiiiuia  potiiis  continet  c<»rpiis.  «piam  coiitinfaiiir  a 
corpore,  piiino  dc  auiiii.  tex.  90;  <'st  autfiii  iii  cor- 
pon»,  siciit  foiiiia  iii  iii  fcii i,  iv  Pliysic.  lex.  23. 

Auiinam,  quia  non  cltins  emiitatnr  excorpore^  inor" 
talem  videri,  cic.  Qiiiiittim  argumcutiim.  Liicr^tius  : 

Deiiique  s»pe  bominem  paulatiin  cerniiiiua  ire,  elc. 

Quod  si  immorlaUs  nostra  foret  mens^  non  tam  se 
morienSf  etc.  Scxium  aigumeulum  :  scd  Liicrciiui 
habet: 

Non  tam  se  moriens,  ctc 

CAPUT  XIU. 
'ibwa  ^  doMiXvm.  Ila  ieginMis  mi  MuMiro,  H  •di* 


tione  Juntarum;  nam  iu  Aldln.  et  Plantinian.  deesi. 

Sed  sicut  in  fidibus  ex  inteniione  nervorum,  e(c.  De 
bac  Aristoxcni  opinione,  dc  qua  meminil  etiam  lib. 
de  Opif.  cap.  16 ;  vid.  Platoii.  in  Pb;udoii.,  Arljil. 
lib.  I  de  Anim.  tex.  5*  et  seqq.;  Lucrei.  iuitio  111» 
Cicer.  i  Tusculauar. 

CAPUT  XIY. 

Plato.  Apud  quem  in  Timxo  legunlur  figmenla  illa 
de  saccrdoie  quodam  i£gy|itio  iiarnnie  Soloui , 
Albeiias  novem  millibiis  auiioriiiu  anie  Soloois  Oila* 
tem  fiiisse  coiiditas,  omiiosque  iiisignes  iliius  iein« 
poris  rcsgesias  iu  sacris  iEgypliorum  libris  sublilitcr 
amiotatas  conliniri. 

Secuii  fortasse  Chaldteos.  Probavi  cum  ThomaBio 
lettioiieiii  uiriu>que  cod.  S.  S;ilvut.  B.  T  P.  pro  ea, 
qiix  iii  aliis  baheiur,  sicuti  fortusse  Chaldmi.  Ili  quil 
dem  iiinuiiiera  se  aunorum  luillia  liabere  jaciab mt, 
ul  liic  ait  Lactaiitius,  et  S.  Aiigiist.  lib  xii  Civit. 
cap.  10,  qiios  et  Liicret.  refuiat  lib.  v,  Cur  snpera 
bellum  Thebanum,  etc.  Macrob.  lib.  ii,  iu  Soinii.  Si  ip, 

Nondum  sexiwn  millesimum  annum  esse  conclusum. 
elc.  Idem  ait  S.  Auuustimis  dicto  cap.  10. 

Quo  uuinero  explt  to,  consummationem  fieri  necesse 
est.  Iiicrebuisse  fertur  liic  crror  de  dnratioue  luumli 
sex  uiillibiis  aniMuum  ex  vetcri  i|iiadaiii  llebra^iTiiia 
iradiiioiie,  de  qua  in  'I  lialmudicis  voluminibus  ordine 
quarto,  tract.  4,  cui  til.  Saiiedrim,  illumque  c  nfu- 
VL^se  aiuiit  tioo  niodo  Rabbi  qu»fiudaui  iiomine  I>aac 
super  cap.  i  Geues.  cl  aiios  eju.sdem  secia*  noiH 
niiilos,  sed  ex  iiostratibiis  qucqiie  iiisiiEiies  aliquot 
viros;  uaui  praeier  Lariantiuin  itt  opinati  suut  Jiist. 
Mtriyr,  qiiasi.  7i,  Ircnc.  adv.  Hares.  cap.  uiiiino, 
Ililar.  in  Maith.  c.  xvii,  llii  roiiym.  iu  excmplari  ex- 
posiiioue  P.saliii.  lxxxix,  ad  Cyprian.  et  in  commeii- 
tar.  supcr  Micliui.  cap.  iv,  Aiig.  xx  Ci\il.  cap.  7. 
GeriiiaiiUft  vcro.  e{\i^e,  Coiisiaiiliiiopolit.  iu  lib.  do 
Tlicor.  rer.  Ecclesiabt.  sccuiiis  llippol.  Mariyr.  et 
Cyrill.  in  lib.  de  Anlicbrist.  afnrmai,  niiiiidum  scx 
millibuA  aniiurum  superqiie  qiiingciitis  duraturiiin, 
Couira  bunc  errorem  extat  aliurum  Pairnni  aucto- 
ritis,  Ambrosii  lib.  vii,  in  Luc.  illud  Mattbai  expo« 
iieuiis,  Post  dies  sex  trans/igurntus  est,  etc.  Aiigiist. 
In  Psalm.  l\xxix.  Bcd».  in  iib.  de  Ration.  Temp. 
et  deuique  ipsiusiuet  Salvatoris  Act.  1  coutestaiuis, 
noii  esse  uosirum  scire  lempora,  vel  momenta.  qu  i! 
Paicr  posuit  iu  sua  |»otesute,  et  Maiih.  xiii :  De  die 
autein  illo^  vel  hora  nemo  scit,  eic.  Extat  et  res  ipsa; 
nam  cum  ex  errore  illo  colligereiur.  ab  eo  temporo 
iisque  ad  muiidi  coiisummaiioiieiu  diiceiiioruui  circi- 
lcr  aimorum  corriculiim  cxpeclari,  ut  iiif.  cip.  t$^ 
profecto  noii  modo  jam  diiceoti  auui,  sod  inillf  |>ro- 
pemodiim  ac  treceiui  pneierieruiii.  S.  Tiiom.  raiio* 
nes  ponit,  quibus  convemt,  ut  dies  Domiui  iii.'gitus 
igiioreiur. 

Hic  est  antem  dies  Sabbati^  qui  lingna  ttebrasorum 
a  numero  nomen  uccepit,  etc.  N.im  Lactaniius  Sabbiiti 
iioineii  dediictum  ptitat  a  Sebang,  quod  esi  sepiein, 
quia  is  est  si*|itiiiius  die.«,  et  ita  qiioqiie  TbeopbiL 
ad  Autolyc.  bb.  ii.  Alii  maluiit  Sciabath^  id  esi,  Siil^* 
baiiim  r«*«|uieiu  sigiiiflcare,  ei  a  verbo  Sciabaih.  (jiiod 
cst  quieseere,  deductum  e^se;  fjiiibus  adsiijMilatiir 
Josepbus  lib.  i  Auii|uit.  cap.  1,  Pbilo.  iu  lib.  de 
Abraliam,  iu  prlncipio,  et  de  Migiaiione  Abraliam. 
Piuian-biis  aiitem,  et  qiiidam  alii  etliuicoriim ,  fa- 
tuti  iiiiiiis  aliuiide  pntaut  deduclum.  Naiu  Pluiar- 
cbuH  iu  5  qiiuiSliou  Couvival.  a  B;irclio,  qiii  hab- 
biis  est,  quod  eo  die  se  muluo  Hebrai  ad  polau- 
dum  inviieui ;  alii  vero  a  Sablio,  niorbi  geiiere  apud 
ilD^ypiios,  qiio  repliutiir  iu^fnina  ulceribus ;  ilio cuiiii 
tabur.isse  aiunl  llebr;eos  iEgypto  exeuiite^,  et  sep- 
timo  die  quievisse,  ac  proimlc  dieui  illiiiii  S.iblialuin 
noiiiiiiasse.  Ccrie  docem  fuis-e  leprosorum  ct  sc.ibio 
labor.iiiiium  Moyscn  iii  egressu  de  iEgypto.  c;tluiii« 
ni«iti  suiit  Manetbou  Mgypiiwif  referenie  Joso^^ 
coAiri  i|)tyiii  ^Im^iiMAa.  VVS^*  \  tKiQM:w  ViiNfM^^  ^ 


mi 


JOSEPHl  ISifil  miM 


lOOS 


Jiislinus  hisloricus  lib.  xxxvi,  qui  nit,  Moysen  Damas- 
ceiia  nnliqin  patria  repclila,  monlem  Syiiciim,  al. 
Synam.  occupnvisse,  in  quo  s^piem  dinrnm  jejnnio 
perdesertn  Ambix'  ciim  populo  siio  r.nif^aius  cum 
tandem  venisset,  sepiimmu  diem  niorc  gcniis  Sab* 
balum  nppcllalum  iii  omne  sevnm  jejunio  sacravissi*, 
qiioniam  ille  dies  famcro  illis,  crrorcmque  finie- 
rat,  cic. 

Sicutindicat  Propheta,  c/jcm,  elc.  Scd  locus  ille 
nihil  opitiilatur  errori,  cnm  ibi  millenarius  numcrus 
sum:iiur  pro  iudednilo  qiiodam  nurocro.  ui  in  Psalni. 
civ  :  Verbiqnod  mandavit  in  miUe  generationes ;  el  in 
Ecclesiasiic.  Melior  eu  unut  timens  Ueum  quam  miUe 
filii  tmpii,  etc.  Giijusmodi  muiia  exempla  repcriuniur 
apud  profanos  scriptorcs. 

Vt  milieannis  in  hoc  mundo  viveret.  Omne  lempus, 
quodvixit  Adam,  fuisse  comperio  quinio  Genes.  non- 
gentorum  et  iriginta  anuorum. 

CAPUT   XV. 

Quod  Homanum  noment  etc.  El  infra  cnp.  25  : 
At  vero  cum  capul  illud  orbis  occiderit^  clc.  Fiiit  velus 
tradiiio  illorum  temporum,  cuin  prJmuni  Homnnum 
impcrium  dereci>set,  veiiturum  Anlichrisium,et  p:iulo 
pf>st  mundum  iiiteriiuriim.  Iia  enim  scriliit  et  Tertul- 
Jian.  in  lib.  ad  Sc:ipul.  ct  Apologei.,  cap.  3i,  etOp- 
tat.  Milevitan.  ronira  Donatisl.,  Iib.  ii ,  alqiic  orta 
ejusmodi  traditio  videiur  ex  prophetia  D:iniel.,cap.  11, 
ubi  quntuor  regna  cnumcrantur,  ct  post  ill:i  deinin- 
ciatur  ndventiis  Antichrisii;  et  eiinm  ex  vcrbis  Apo- 
stoli  inllml  Thessnloo.,  c:ip.  11,  uhi  non  prius  veniu- 
rum  nit  Antichristum,  quam  discessio  venerit,  scilicet 
popuioriim  n  Homnno  iiii|ierio ,  seciindum  Aiigusti- 
num,  lil».  XX  Civit.,  cnp.  iU.  Sed  ouimiodo  est  hoc, 
quia  jnindiii  g*'nies  discesseriint  n  Romnno  imperio, 
necdum  veiiit  Aitiit-hrislns?  Uespondet  S.  Thoinnh  sii- 
perd.  c:ip.  II,  Episl.  Paul.,  Iccl.  1,  hisverbis  :  Di- 
eendum,  quod  nondum  cessavit,  sed  est  commutatum  de 
temporali  in  spirituale ,  tit  dicii  Leo  pnpa  in  sermone  de 
Apostolis ;  et  ideo  discessio  a  Homano  impcrio  debet  in-  1 
tilUgi  non  solum  n  femporati,  sed  eliam  a  spiritualiy  sci- 
licei  a  fide  cathoiica  Rumanas  Ecciesiie,  Est  autem  hoc 
conveniens  signum;nam  Christns  venitj  quando  Homa- 
num  imperium  omnibus  dominabatur  :  ita  e  contra  sig- 
nwn  adventus  Antichristi  esi  discessio  ab  eo. 

Seneca  Romana;  urbis  tempora  disiribuit  in  ceta* 
tis^  cic.  Locuin  Scncco!  nou  invenio,  sed  quiddam 
ejusmndi  apud  Bod.-im  de  Temporibus,  cnp.   (56. 

Hyslaspes  quoque,  qui  fail  Bledorum  rex  antiquissi- 
tmis,Ktc.  De  hujus  V.iiiciniis  suhnomine  Hystaspis  mc- 
roinitetiam  Pauliis  npostoliisapudClemenlem  Aiexan- 
drinum  vi  Siromat.  illis  verbis  :  Libros  quoque  GrtEcos 
iumite  :  agnoscite  Sibyllam  quomodo  unum  Deum  sig- 
mficet  ^etca,  quce  suul  futura ;  et  Hystaspen  sumite,  ct 
legite^  rtc.  Oii:c  cuin  in  Epistolis  l^aoli  non  inveuian- 
tur,  verosimilc  csl,  Clemciitcinl  niiiiqiiissimum  ihco- 

logiini  ex  Pauli  coiicioiiibus  ad  populum  hnhitis ,  et         ..  

memorise  mnndatis,  ei  deinde  ad  posicros  irndiiione  ^'"*  ^cmpor.,  cap.  7.  NecS.  Martini  auctoritate  siis- 
quadam  transmi^sis  prodidissc.  Ejusdem  quoque  sub  ^i  I',"®'"''  {!""."  deNerone  nliqui  fnbulantur ;  neque  cuim 
nomiiie  Hysiaspis  noii  semcl  meniioiiem  agil  Jusiin.  ^  '"  propheiico  spiriiu  sensisse  pulaiidus  esi  :  scd  ut 


A  Trojnna  illa  gens,  id  cst,  Romana  conderelur, 

A  quo  amnis  quoque  nomen  accepil^  qui  nunc  Uydai- 
pes  dicitur,  J;im  hiiic  inlclligis,  cur  fluvius  Hydnspes 
dicatur  Medus  aVirgilio  iv  Georg.  iliis  cnrininibus  : 

Pra^terea  regem  non  sic  iEgyptus,  et  iogens 
Lydia,  oec  poptili  Partboruro,  aul  Medus  Hydaspes 
Observant,  etc. 

Quod  divini  poetae  exposltores  forsit.  ncc  satis,  quod 
ad  roiii  fjiceret,  altnlerunt. 

Admirabile  somnium.  Ita  restiluitur  hic  locus  ex 
B.  Cod.  qiii  corruplus  legiiur  in  impressis,  admirabi» 
lii  omnium,  Nam  genuiiiam  esse  hanc  lectionem  vcl 
illa  quc  sequuntur  ostendunt,  sub  interpreutione 
vaticinantis  pueri,  clc. 

CAPUT    XVI. 

Ad  consumendum.  Ita  reposui,  pro  eo  quod  cor- 
rupte  est  in  omnibus,  ad  consumandum. 

B  Tum  repente  adversus  eos  hostis  potentissimus  ab  ex» 
tremis  finibui  plagas  septentrionalis  orietur ,  eic.  Iii 
boste  poteniissiino,  qiii  ndver^us  decem  reges  oriotur, 
non  inielligit  Laciaulius  Antichrisiiim,  ul  ccnsuit 
Franciscus  Kibera  ad  cap.  xii  Apocalypsis .  num.  15. 
Nam  iiiilio  seqiientis  capitisait,  cthuiic  ipsum  h<is- 
tein  delelum  iri  cum  omnibus  suis  reliquiis  ab  altero 
rege  ex  Syria  sunecturohumani  gencris  proditnre, 
qiiem  cap.  19  Aniichristum  nppellal,  id  qiiod  clnrius 
edisserii  cnp.  li  Epitomes  horuin  iibronirn ;  uhi  cmii 
dixisset  viros  decein  occupniuros  orbem,  et  contri 
eos  surrecturum  longe  potentiorem  ac  nequiorem,  qui 
tribus  ex  eo  numero  delHlis  Asiam  possidebii ,  cxMe^ 
ris  in  poiesiate  siia  redaclis,  el  adsciiis,  ait  deinde 
inter  ea  mata  exsurrecturum  regein  impium,  non  iiiodo 
peiieri  hominum,  sed  el  Deo  inimicum,  qui  reliquias 
illiiis  prioris  Tyranni  conleret ,  cruciabil,  vexnbit, 
interimet;  atqiie  hunc  fuiurum  Anlichristum  satis 
aperte  ostendil.  Iii  hoste  igitin-  illo,  qiicm  aif  debel- 

p  latiiriim  reges  illos,  foriasse  Lacnmiius  Neroncin  in- 

^  tellexerit ;  n:iin  et  id  pulavisseS.  Miriinum-Turoncii- 
sem  cpiscopuin  prodit  Sever.  Sulpit.  in  Dialog.  lih.  u, 
in  lin.,  quntiqiiam  el  alii  inulii,  utscribit  Sever.  ibid! 
S.  Ilierou.  in  illud  Dnniel.  11  :  Et  cor  ejusadvenus  tei- 
tamentumsancium,  eic,  et  S.  Augusiin.,  lib.  xx  Civii.. 
c.  19,  qui  ill<»sai-gnii,  crediderunl,  Neroneni  ipsuin  fu- 
turum  esseAntichristum.Falsus  igiiurhoc  locoLartan- 
lius est,  cum  ex  Siripturis conslel,  non  alium  regcro, 

•  quam  Anlrchrislum  ipsuui,  decem  regibiis  illis  super- 
venlurum,  qui  eos  subigai,  et  suo  iniperio  subjicial 
ut  doceiii  oiniies  exposiiores  super  xn  Dnnielis  in  On! 
ubi  visio  qu:irl:c  bcsli;e  declaralur,  et  super  xii  Apo! 
calyps.  ad  ea  vcrba,  habens  capita  septem.  elc.,  et  su- 
per  cnp.  xvii  ad  e;i,  etdecemcornua,  eic.  Item  Irenx. 
adversus  H.eres.,  Iib.  v,  cap.  25  et  26;  Hippolyt. 
Mnriyr.,  de  Consumm.  s«cul.;  Thodorel.  in  Dauiel. 
Oratione  7;  Prosper  Aquitanic.  in  lib.  cui  titulus  .  Di^ 


Martyr.  in  Apolog.  2  pro  Clirislinn.  Et  hoc  loco,  sep- 
tem  codiccs  Valicaui  habont,  Hystaspes,  pro  eo  quod 
jn  aliis  libris  excusis  cst,  Hydaspes.  Ideo  verum  hii- 
jus  regiji  noinen  resiituimus  I^clantio,  quod  eiiam 
probat  Theodoriis  Cantcrus  Vnriar.  Icciion.  lib.  11 , 
cap.  19.  Qunniqunm  qnx  dc  Hystaspe  Dnrii  patrc  nl- 
fert  exAgathia  liisiorico,  J.  it,  ct  Ammiano,  Itb.  xxiii, 
huic  nostro  conveuirc  non  possuni ;  siquidcm  Darii 
pater,  qui  et  Hyd^ispes  nlicubi  nomiiiatur,  noit  fuit 
rex,  ul  cx  Hcrodot.  consiat.  Et  cuin  Roma  condita 
fuerit  circiter  f»lynipiad.  G,  ut  ex  Euseh.  Gl:ircnn.  in 
Cbronol.  nd  Livi.  ct  aliis  paiet,  Darius  nutein  floruc- 
rit  olymp.  Gi,  ut  cx  Eiiseb.  rcinlimus  suprn  lib.  iv, 
cap.  14,  neccsse  cst,  ut  Darii  pater  inultis  pene  noii 
sohim  annis,  scd  etinm  saxulis  posi  coiidilam  Crbem 
eilileril,  contra  quani  hos  loco  Lacianlius  asserat, 
coi  aii,  b9c  mnho  stnte  pnefatum  Hystasiieny  quam 


forie  ab  aliis  cnarrnium,  aut  scriptum  acceperat     ita 
qusereutibus  respondisse. 

CAPUT  XVII. 

Propheta  magnus  mittetur  a  Deo,  etc.  Lactantius  dc 
uno  tantum  propheta  mentionem  habet,  cum  tainen, 
cap.  XI  Apocnlyp.  uiide  desumpsii,  duos  niittcndos 
essc  dicatur,  i|uos  Jonnnes  prophetas  quidem  vocat : 
sed  eormn  nomina  silentio  praeierit;  et  ideo  relictus 
csl  scripioribits  locus  ad  opinandmn.  Porro  alieruui 
eorum  fiiturum  lleliam  omnos  conscntiunt  ex  cap.  iv 
Malach.,  at  de  altero  pugnant.  Nam  alii  ruluruni  as- 
serttut  Mayscn,  ul  Hilar.  Can.  in  Maith.  xx;  Ambros. 
in  itb.  de  Cain  et  Ahel,  cap.  2;  Cntharin.  snpcr  Cc- 
nes.;  et  Joann.  Arhoreus,  Iib.  xi  Theosophias  ;  alii 
Hteremiam,  ut  refert  et  credit  ideiii  Yictorin.  qiieni 
reprobat  Ansbect.  super  d.  cap.  xi  Apocalyp.,  ec  Ht* 


100» 


IN  SEPTIMUIl  UB.  DIVIN.  INSTIT. 


toio 


lar,  d.  cap.  20.  RecepO  lanien  a  pleri^iqne  Patribus  \  Dc  regno  loquiiur,  qiio  Clirisiuin  post  jiidicium  mille 


senteiitia  videiiir,  ut  conies  Elix  sil  Heiioch  fiiturus 
ex  ilio  Ccciesi:ist.  xliv  :  Enoch  placuii  Deo  et  irans- 
iatus  esl  in  paradi$um,  ut  det  geutibns  poenitentiamf 
eic,  id  est,  in  flne  sx^culorum ,  quando  pra^dicaiurus 
est  poeiiiteniiam  geiiiibiis  ab  Aiiticlirisio  seduciis.  Ita 
Tertull.,  lib.  de  AnimM  cap.  28;  S.  I^phrem.  serm.  de 
Anlicbrist.,  et  serin.  de  CoiisuiuinaL  s;rcuii ;  isidor., 
iib.  de  Vit.  et  Mori.  sanct.,  c.  5  ct55;  Uippolyt. 
Mart.,  serm.  de  Antichrisl. ;  IlieronYm.,  epist.  148 
ad  Marcell.  ei  iu  Fsai.  xx;  Augiist.  ni  iract.  de  An- 
tichristo,  et  iib.  ii  de  Peccaio  origin.,  cap.  23,  et 
lib.  IX  superGenes.  adlitter.  cap.  vi ;  Pro^per  Aqui- 
tanic.  in  Dimid.  tempor.,  c.  15  etseqq. ;  Greg.  Magu., 
lib.  IX  Moral.,  cap.  4,  ei  hoinil.  12  in  Ezech.;  Da- 
uiasccn.  iv  de  Fid.  oriliod. ,  cap.  27,  »d  lin.  iv,  ea 
quoque  super  d.  cap.  5i  ;  Gloss.  Ansbert. ,  Ayino  , 
Rupert.,  Anselin.,  Richard.,  S.  Tiiom.,  Aiidr.  Are- 
thas. 
Peraetisque  operibus  ipsius^  alter  rex  orietur  ex  Sy- 


aniiis  cum  jusiis  in  lerra  rei^naturum  falso  crcdidit 
Laclaniius,  de  qtio  crrnre  dicemtis  iiifra.  Qtiare  non 
immcriio  notavit  huiic  locum  Didacns  Covarruv., 
i.  IV  Variar.  Re.sol.,  c.  19,  snb  num.  iO.  Cauie  Isi- 
dorns  bunc  cnmdeni  pem^  lorum  cxscrihcns,  lib.  vi 
Orip[iii.,   cap.  i7,  ah  istis  verbiS  ahsiiunit. 

Cad^t  repente  gladius  e  coelo,  e>c.  Ilocdictum  te- 
slimonio  Scripinraj  caret,cujnsmodi  el  alia  nonnnllay 
qn.i>  ex  eoruni  temporum  Iraditionibus  rcrerre  pu- 
taiidns  esl. 

Pt^ovo-i.  Sic  omnino  legendum  esl  ex  codicc  Si« 
hylUiio,  inonenle  id  sciie  primaruni  liilerarum  cii- 
jtisqne  versiis  iii  acrosticliis  ;  iion  xpi^o\jfTit  ut  hic 
vulgo  legitiir. 

"Epytx,  df  ;^e(/}077oiy2Toe,  cic.  Eiiam  iiic  versus  paulo 
aliter  iegitur  in  Curminibus  Sihyliinis. 

CAPUT  XX. 

^^^  ^^w...,««  .^....^,  ....c,  .i^v. .......  ^^  ^s-  Post  hmc  aperienturinferi,et  resurgent  mortui,  elc. 

Wfl.eic.Non  anieortiim  Aiitichristi,  ul  ait  L:ictaniius,  ^  Laciauiii^lioccapiu^etseqnemihusdtjfuluroexireino 


sed  ipsius  pcrsccutionis  lempore  prophclsc  pricdica- 
bunt  diebus  niiile  dncentis  et  sexaginta  videlicet 
quanio  fere  teinpore  durabil  Aniichrisli  persectitio, 
qtiuniam  coriim  pruedicalio  quasi  iii  aniidotum  perse- 
cuiiunis  iilius  dahiiur,  ul  docent  omnes  super  illud 
cap.  XI  Apocalyps. :  Et  prophetabunt  diebus  miUe  du- 
ceniis, 

Malo  spiritu  aenilus,  Non  qtiia  generandtts  sil  a  dae- 
mone  incubo  alieno  s<Miiine,  ul  quidam  putaverunt : 
sed  quia  mali  spiritns  opcra  nascetur,  ultraduntMar- 
tyr  iiippfolyius,  et  Damascen.  Cavenda  quoqiic  opinio 
assereniium,  Antichrislum  non  aliuin  fure,  (|uam  dia- 
holum,  quus  S.  Hieronyinus  daninat  ii  Daniel.  snper 
illud  :  Ecce  oculi  quasi  oculi  hominis,  etc.  Dainasc.  iv 
dc  Fide  ortliod.,  cap.28 

UUus  piioris  mali,  Id  est,  f7/ttii  prioris  lyranni^  ut 
expouit  c.  i2Epitomes,  quein  decem  reges  dixerat 
suhacturum  cs^e  sup.  cap.  antcccd. 

Signubuntur  ab  eo  tamquam  pecudes.  De  charactere  C 
anlichrisii,  quo  suos  signahil  seciatores ,  h;ibetur 
Apucalyp.  xiii,  scd  qtialis  futuriis  sii  ille  cbaracter, 
ambigitur.  Ex  Primasio  quidem  iradit  Ansbertus,  at- 
que  ita  tradit,  ut  id  sibi  a  Deo  revelaluin  innuat,  ta- 
leni  ruturum  illum  cliaracierem,  ut  in  toium  Chrisii 
nomen  ex  compendio  incltidatur,  qnalis  est  is,  queni 
iinperator  Cunsianiinns  Magiius,  Leu  Qnintus,  et  alii 
nonnnlli  imperaiores  gesiaveruut  inLabaiis,  duobus 
modisexprimi  solitum;  taleni  eniin  cliarikcicieiniiu- 
mlsmaia  vclera  osiciidunl,quorum  furmas  typis  excu- 
sas  exhit)et  eiiam  cardin.  Baroniiis,  I.  iii  Annal.  sub 
anno  Dumini,  512,  et  Stewechins  ad  Yegetium,  I.  ii, 
c.i8.  Lipsitis,  dcCriice,  c.  15.  M  verosimile  Cht.quo- 
niam  nuUum  nonicii  niagisamahit.Anlichristns,  quain 
Christi  noinen,  quo  Juda:us  dccipiet,  et  Agarenus,  et 
inuUosctiam  chrisiianorum. 

C.4PUT  XVill. 


j>id:cio,  et  de  mortuortim  resurieciione  ii:i'C  docet. 
Aniiiire  non  staiini  post  mortcm  judicanlur.  sed  in 
una  commnniqne  custodia  snbius  tcrram  dctinen- 
tur  usque  ad  dicm  univcr^alis  judicii,  inf.  c.  21.  Du- 
plex  ent  resnrreciio  :  altera  lidelinm,  id  est  eorumy 
qui  in  Dei  religionc  fnerintvers:iii;  allera  inipiorumy 
id  ctt  inrideliiiin.  Prinmin  igitur,  iiH|uit,  ex  inferis, 
hoc  esi  ex  snhterranea  illa  cnsiodia  excitabuntur  fl- 
deliiim  :inima!  ad  Mia  corpora  recipienda,  ut  lioc  loco 
diciiur.  Exnmen  operuni  Uel,  nt  si  |)lui*a,  et  gravia 
fnerint  buna,  ad  viiam  hcatani  dcntur,  siii  e  cuutra, 
ad  poenam  dainnentur,  tU  diciiur  paulo  inf.  Examen 
liet  per  igneni  ;  nam  ii,  qiiorum  pcccata  vel  |)un- 
dcre,  vel  nuincru  pr.YvaIehnnt,  ainbnrcntur  igiie ; 
quos  aulem  plcna  justitia,  cl  inaturitas  virtntis  in- 
coxerit.  i<;iiein  il!um  non  senticnt,  iii  fin.  c.  21.  Tum 
cunstitnet  Dens  civiiaiem  sanctam  in  incdio  terrae, 
uhi  regnabit  inilh:  Jiniiis  cnm  justis  iliis,  qui  pra.'cnint 
vivenlibns  veltiti  jndices.  Qui  vero  tuiic  repcrli  fne- 
rint  in  corporibns  vivi,  non  iiiorit*ntur :  sed  pcr  eos- 
dcm  mille  aniios  pruleni  sanctain  et  Deu  cliaram  ge- 
nerahuiit.  Etlmici  nun  exiiiiguentnr  oinnino  :  sed  qiti* 
d.iiii  relinqueiitnr  in  victoriam  Dei,  ut  triumpbentur 
a  justis.  Ii:i'c  omnia  c.  24.  Deniqne  po.st  mille  annos 
allera  (icl  resunectio,  vidrlicet  im|>iornm,  qui  idula 
colnerunt,  qni  Deuin  veruin  vel  nestierunt,  vel  ab- 
ncg.irunt ;  ii  vcru  ahs(|ue  iillo  judicio  (neqne  cnim  sur<^ 
^rectnros  impios  in  jndiciuincx  s.icri^Lilteri^  hoc  ca- 
pilc  dorci)  ad  crucialus  :ilcriios ciini  priucipe d:enio- 
nnin,  ct  cjus  minisinsexlerininabnntur  ;  justi  autem 
reiiovatumiindu,  fcliccs  ac  heaii,  insiinilitudinem  an- 
gelorum  in  cunspoctn  Aitissiint  seniper  versabnntnrv 
ct  in  xlernuin  serxienl,  c.  2G.  Prutulit  has  ineptias 
Lactantins,  (|nia  non  rccic  percepit  vaticininm  Joan- 
nis  apostoli  xx  Apocalyp.  :  Et  vidi  sedes,  et  sederunt 


super  eaSy  eic.  At  vcro  una  lantntnmodo  erit  resiir- 
rectiu  omnium,  quornin  alii  quitlem  ihuut   in  ccehim 
"ii^fi  xae  /liiaxaocav,  etc.  lljpc  habentur  in  5  sermone      ad  vitam  aetcrnain,  ii  scilicet,  qui  post  baptisina  sus- 
Cnrininuin  Sibyilinorum  :  sed  ibi  multum  variat  le-  ^  cepluin  vel  nnllam  peccaii   in:icu!am  coiitraxerunt, 


ctio. 

AyOiTou.  Iia  lego  cum  M.  Masuro  propter  meiri  ra- 
lioncu),  sicut  est  in  nis.  B.  et  in  edilione  Fluren- 
tina  :  non  autem  a^iTot;,  ut  e^t  in  Aldina,  ct  Plan- 
tinian. 

Kac  TOT*  cicTr*  i}cAioj.  Yarial  hic  vcrsus  aliquanlulum 
in  cudice  Sibyllinu,  etc. 

'u/xcTe<9«;  $ou>siac,  etc.  Variat  lectio  in  Carmin. 
Sibyllinib  ;  nani  ibi  : 

AoGXov  ^voCelfTaiitov  iie'  «Vj^tvi  xcl|fttvov  «^O. 

CAPUT  XIX. 

'OTrtror'  ov  tiAri,  ctc.  Non  extant  in  Carroinibus  Si- 
byllinis. 
Et  pottea  orbis  terrw  Regmun  recepturus  est ,  eiCi 


vel  contractam  diluerunt  ac  pnrgaverunl ;  alii  in  in- 
fernnm  igneni  aiternuin,  ii  videlicel,  qui  in  actuaii 
inurtali  pecc:itu  obierunt :  qui  vero  iii  solo  oiiginali 
decesserunt,  vcl  in  liinbo,  vci  in  hoc  intindo,  vel,  ut 
ail  S.  Antoninns  Florentin.  p.  p.  Sunim.T,  tit.  viiiy 
c.  1,  §  i,  in  alio  locu,  quein  solus  novit  Deus,  poena 
damiii  tantuni,  scilicel  careniia  visionis  divinae  pu- 
i>ientiir.  Qnomodo  autein  verlia  Jo:inu.  ap(KSt.  sint 
intelligenda,  docenicxpo^iioresApocalyp.S.August., 
1.  XX  dc  Civit.,  c.  7  et  seqq.  ex  receiitiorihus  doctis- 
sinieac  Inculenler  Franciscns  Rihera  super  Apocalyp. 

Wttots  xat  To/a^n,  etc.  Kxtant  hoic  cariniiia  in  ura- 
culis  Siliyllinis  senii.  5,  ubi  lectio  pluriniuui  variat, 
ct  hic  verstis  mntilus  hahetnr. 

jSaaayiM;.  Sihyllinus  codex,  Cl  S.  AugUStlnus»  lib. 
xviii  Civit.,  c.  25,  liabel  |3aaraiQf ;. 

Non  resurrecturQs  esse impios  in  judicium^eic. Quod 


iOli 


iOSEPHI  I9i£I  NOTJK 


Mli 


inielligendum  estquoaddiscussionem  meriiorum,non  A  mus.  Nam  quod  ignis  inferni  ejusdenl  natune  ac  spe- 

aulcm  qiioad  dislriijulioncm   poentiriim  ;  nam  quoad 

prirmioniin,  tcI  pGeiiarum  di>lribuiioiiciu  omiies  ju- 

dicibunlur,  juxla  illiid  K(»maii.,  xiv  :  Omnet  astabi- 

mus  unie  tribunal  Clinsti,  ul  explical  S.  Tiioiiins  in 

IV  Senienlinr.  disiinct.  47.  quuist.  unicu,  arlic.  3,  et 

ipse  L:tcinntius  iiifn,  c.  2G. 

Jmpiorum  vero,  eic.  lu  lcgendum  esse,  cum  Mtio>e 
ful};o  ii^niiir  fmpto5  V£ro,  lexius  ipse  coiivincil;  nnn 
de  aniin.ilms  (iicete  peri;it,  dc  qnibus  ail  paiiln  sii- 
prn,  sed  eornw,  qui  jusli  fuerunt,  puras^  et  inipassibileSt 
etc.  Nunc  niieruiii  hiijns  (iraiiniiis  nieiiilHiiiii  exe< 
qiiitiir,  impiorum  veroj  suppi.  animas,  inediniii  gcrere 
iiaturaiii  ex  CMnlngioiie  ramiN,  cujus  desideriis  ad- 
diciie  fucum  irahani,  elc.  Neqiie  vcro  illud,  addiclce, 
cum  diortoiie,  impios,  coiiveiilt. 

Par  levibus  ren/i*»  eic.  Cave  tamen  putes,  animnm 
quasi  veiilulum  quemdam,  et  aiiram  esbe. 


CAPUT  XXI. 

Primum  igilur  dicimus^  lantam  esse  Dei  itotestalem^ 
Ut  etiam  incorporalia  compieliendat^  elc.  hocet  qiio- 
inodo  aiiiin:),  cuiii  spirilalis  sit,  p:ili  pos^it  ab  igne 
corporeo.  Yidelicel  cain  p:iti  uon  posse  poteiilia  iin- 
tnrnli,  quia  ciiiii  in  se.  iii(|uit,  nibii  liabeat  soluliim 
ei  coiiircclabile,  a  solidis  ct  corpor.dibus  niilbim  vim 
pati  poicst ;  scd  posse  laineii  ea  poieniia.  (|iiain 
Ibeolo^i  noslri  obc(lienti:c  poleiilinii  niiiK^upant, 
qua  cuiicl.T.  res  njitae  iial:c  siiiil  crcitori  obedire,  it.i 
ul  in  eis  q(iid<|uia  ipse  viilt  fiat.  Rxciiipluiii  nfTen  de 
angclis,  qui  eum  meluiiiit,  cum  incnarrabiii  qiiodam 
nHido  ab  eo  castignri  possiiit,  et  de  daemotiibu^,  qiii 
ab  eo  (orqiienlur,  et  pnniiiiitur.  Jain  hoc  nil  nliud 
asserere  csi,  quam  quodS.  Tlioin.  inivSeiiieiii.,di.st. 
44,  qii;0si.2,  ari.  5,et  ibi  alii  qiioqiie  tlieologi  doceiil, 
videlicet  igiiein  x'tcrnuiii  in  nniinas  ngcre,  el  cas  lor- 
qncrc  posse  lamqiiain  inslrumentutn  divinui  virtulis 
atqiiejustiiiac. 

Nam  quia  peccata  in  corporibus  contraxerunt^  rur- 


B 


ciei  sit  cum  igne  nostro,  prubabilius  videlur,  aiqne 
receptiiis  a  ibeologi;),  nt  notaiur  in  additioii.  nd  iii 
part.  d.  q«ia'Sl.  97,  ni  t  6,  et  disserit  Sotus  in  iv  Seii- 
teni.  disiinct.  50,  qiKCSl.  uuic,  artic.  1,  conclusione 
secnnda. 

!^ec  adnvxtum  habet  fiimnm:  sed  est  purti.5,  ae  Hqui' 
dut^  et  in  aquce  modum  flnidus,  ctc.  F<ir(:issis  de  igne 
puiga(oi'ii  lioc  veruiii  .sil;  n:im  id  ulii|ui  Iradidcre. 
C:cleruin  de  igiie  iiircriii  pcrnegant  oinnes;  Basil.  in 
Psaliii.  xxxiiisiiper  illiid,  Timorem  Domini^  .S.  Gr  g. 
lib.  IX  Mor.il.,  cap.  49,  qiii  aii  ignnii  illiiiii  raligino- 
Buiii  essc,  et  S|il('iidorecareniein.  S.  Tlioin.  in  ii  Sen- 
teiit.  distiiict.  6,  art.  5,  ad  1  et  in  iv,  di^t.  5ti,  quae^t. 
Uiiica,  arl.  2.  S.  Boiiav,  iii  iv,  disi.  44,  nrt.  S,  tjii:i'Sl. 
I.  llabebii  laiueii  igiii>  iile  (aiiiuin  de  (risti  liice, 
qunnliiiii  surriciat,  iii  d.uniiali  se  muiiio  po>sin(  coii- 
tiieri,  ad  misfriariiiii  ct  pcennriiui  suariiin  aiigmen- 
(uiii,  u(  ai(S.  Grcgoriu-,  ubi  snpra. 

Sed  ei  jttsios  cum  judicaverit,  etiam  in  iqni  eo$  exa- 
minabit.  De  igne  conflagra(ionis  bu*c  fere  iradunt 
DD.  Sniic(.  Tliom.  in  iv  SeMieni.  dis(.  47,  arl.  4.  ad 
111,  et  ibid.  S.  Bunav.  qux^^t.  4,iii  (in.et  in  vii,  p.  Ure- 
Vll(»<|.  cap.  4. 

Nec  tnmen  quisqunm  putet  animas  posl  moriem  pro- 
tinns  judicari,  l^oeiiasaniiiiarum  et  pnemin  difTerri  in 
diem  jiidicii  uiiiversalis  post  corpornin  resnnectio- 
iiciii,  alqiie  eas  inierim  iii  uiin  coiiiiniini  cusiudia  de- 
tiiicri,  Laclantius  es(  opiiiatns  nt  siipra  dixinius  boc 
eodcm  cap.  Mein  senserunt  et  aiii  pleriqiie  ainit|iio- 
rnin  Pairiim;  Cleiiieiis  Htimaii.  i  Uecogn.  ad  (in.,  ex 
Petri  Aposti>ti  persona  loqnen^;  Jusiin.  Mart.  in 
Quieslioii.  a  Geniib.  posit.  qii.esli  76;  irenas.  adv. 
Uicres. ;  Tertiill.  iv  adv.  Marciou.  et  lib.  de  Anim. 
cnp.  fliilepeinilt. ;  Origcii.  Moinil.  7,  iii  Levilic.  el  n 
ctiv  Priiicipior. ;  Vict 'r.  stiper  A(»ocai.  adea,  Vidisub 
altare;  (*rudeii(.  in  Hyinn.  pro  exeq.  defunct.  etalibi; 
Aiiibros.  II,  (leC:iiii  ei  Abel,  c:i|i.  1,  e(  iib.  de  Bonu 
Moriis  cap.  10 ,  Cbrysost.  Iloiiiil.  39,  in  1  ad  Corinlli. 


SHS  carne  indnentnrj  i*U\  V\\i^\ii    L:icinii(ius   oiiiiie  C  Aiigusi.  iii  Psal.  xxxvi;  Tlieodoriii.  ad  rnp.  xi  Epi- 


aiittiiaruin  jiidiciuiii  dilTciri  posl  corporuiii  rcstirrec- 
lioiiem  :  idcirco,  inquit,  licct  Deu'.  viriule  su »  pos- 
sit  if;ne  ageie  iii  aiiiinase(t;iiii  corporc  cxuuis,  (aiiicn 
coiigriicnliiis  vuU  e.is  pnii  ciiin  corporc,  quia  in  coy- 
pore  percaverunl,  ei  ideo  rursus  carne  induentur.  ctc. 

Et  tamen  non  irit  caro  illa,  qnam  Dcns  hoinini  sii- 
perjecirit,  huic  terrenx  simiUs,  clc.  Non  iicgat  eoruni, 
qui  surrcciuii  siint,  cariicm  fu(uram  enmdctn  nu- 
iiiero  ciiin  ca,  quaiii  b  ihueruut  in  vi(a,  quo<i  (id(;s' 
catliolica  docct,  III  bnbiMiuis,  c.  1  de  Siiinin.  Trinil. 
et  Fid.  Ca(b(d.  e(  DD.  denioiistratil  in  iv,  distiiict.  47 
ct  48  ;  scd  :iil,  noii  eaiii  forc  boicsiiuilein  ;  e(  s(a(iin 
in  quo  fitlura  si(  ca  dissimilitudo  pioiiiiniiai,  neiiipe 
quia  ciiin  c:uo  nostra  ad  ignis  coii(ac(iiin  dilifluat  ac 
coiisumatiir,  illa  insolubilis  erii,  atque  in:in;»ura,  nc- 
quc  criiciattbus  illis,  et  igne  nliiiuaodo  dcfectiira. 

Cujus  n,tnra  diversa  esl  ab  hoc  nostro^  eic.  Natiiram 
acccp  i  bjc  non   ila  proprie   pro  substantia  c(  lorma 


stohc  nd  llebne.;  Atetbas  iii  illud  Apo&ilyp.,  Vsque- 
quo^  Domine,  non  vindicas  sanguinetn,  etc;  OEcuiiic- 
niiis  ad  lap.  xi  Kpi^t.  ad  Helir;». ;  Th(M>pbilact.  ilnd. 
et  in  Coiiiiiieiii.  ad  Ltic.  super  illud.  Hodie  mecum 
ms,  elc;  Eiitymids  ibid.;  S.  Boriinid.su)»erillud  Apo- 
calyp.  Vidi  sub  aliare,  e(c.  D«Mii((iic  pro  linc  stnieiKia 
addiiciiur  Jacobiis  Apo.stolus  iii  liiiirgia  divini  sacri- 
Ilcii;elil:i  Joaiinem  Koin:iiiuin  poniificem  ejus  no- 
iiiiiiis  xigcsiuiuin  S(*ciinduiii  credidisse ,  et  creden- 
diiin  saiixjsso,  rcfcrt  Och.iin  in  operib.  93  dier.,  et 
Adrianiis  in  iv  Scnt.  in  liii.  qu:esi.  de  Sacrnin.connr- 
ina(.  Qiiibiis  mm  obs  aoiibiis,  nitiic  pro  rerio  et  iii- 
faliibih  dogmaie  liabcndum  csl,  niiimns  sl.iliiii  ab 
egrcssu  corpnrum  jiidic.iri;  et  qu;c  mtionis  iisuin  ba- 
biKTiini.  pro  diversi(.i(e  meri(ornm  ad  gloriam  para- 
disi,  aii(  ad  poenani  vcl  .Ttcrnam  in  iiifcrnuui,  vel 
teiiipiiralom  in  piirgnloriuni  dcdiici ;  ijux  vcro  nnie 
'raii'*iiis  usuiii  decesscrunt,  vel   iii  linibmn  piK^rorum 


specilica,  scd  ali(|uaiido  laxius,  aiipie  nbuMve,  ut  di-  j^  migrnrc,  tibi  poeiia  dainni  (aiidimmodoaniciantur  pro 
versiu  illiim  Igiicin  afriniiet  cf.se  natiine,  Id  esi,  di-      peccato  orlginnli  coiKracio.  nisi  bapiismi  su^cepe- 
versariiii)  qiiariiiiidnn  pro|iiietallim,  el  operationum 
COiiscqueiitiiim,  qoas  s(a(iin,  ei  ipse  bic,  et  nlii  qiio- 
quc  reciMisen( ;  Tcrdill.,  Apologct.,c.  ^8  ;  Minuc.  in 
Oci:iv.;  Paciaii.,  de  P(Biii(.  ei  (.'oiifcss.  Quod   vitloli- 


cct  niiliiiis  inattTi;c  foinite  alndir,  qtiod  una  criMnet 
et  rccrcct  impios,  et  (|uod  i|u.in(utn  (lecorporibus  nb- 
suiiint.taiiiumrepoiial.KdiocmodoDamasceiiiiscdam 
dcclaraiiir,  qiii  qiiarto  dcFid.  Oribod.,  c.  uhiiiio,  ait 
impios  mitteiidos  esse  in  ignein  :(;terniim  noii  mmc- 
riaiciii,  qunlis  esl  npnd  iios,  scd  qiinlem  novii  Deus. 
Drcitureiiiiii  in  :idditioii.  nd  in  pnri.  S.  Tboin.,  qna^st. 
97,  a.n.  5,  ct  a  S.  Bonavenl.  in  iv  Seiiieiit.  distiucL 
4Lar(.  !2,  qu:cst.  I,  (]uod  Dnninsc.  noii  nega(,  igncm 
iiifcriii  e>se  siinpliciicr  madTialcm,  sed  ina(criatein, 
qualis  bic  iioster,  (|iiia  qiiibMSdam  proprie(:i(ibus  a 
liosiroignc  diffcrt,  iiequenc}«a(similididinctn  informa 
speciDca,  Bed  in  opcradonibus  quibusdam,  ut  dixi- 


rmi,  vel  in  paradisiiin  ad  vitam  beainin  pro  niii-jio 
Cbrisii,  siquidem  bap(isinale  simi  abltit:c,  utdocei  S. 
Tbom.  S.  lioiiav.  e(  caacri  in  tvScnicnt.distinct.  45, 
art.  i.  Hi  coiiirarla  asscriio  peninet  ad  errorem  Ar- 
mi'noruiii  ct  Aiiab:ip(is(ariiin  asscrciUiuui  :iniiiias 
S.iiictoruin  aiile  resnrrccdoiiem  corponim  divin:n  vi- 
sioiiis  gloiia  friii  iion  po.vse,  c(  (ain  d:uiiioniint,  qiiaiii 
aiiiiiiaruiii  diflerri  siipplicium  usque  ad  diem  judicii ; 
q  10(1  dcd:ciiioiiibiis  falsiim,  (radidi  siipra  hb  ii,  c.ip. 
l5,  ad  ea,  quibus  quia  Uberum  aibiirinm,  c(c.  Dc  ani- 
mabus  ctiaiii  ei  po.^iiioiii  Saiicii  Pa(res  advorsiniur ; 
Clirysosi.  Iloiiiil.  snpcr  illuJ  Snpieiiiiic  vi,  Jnsiorum 
aniime,  ei  nlibi;  S.  Aumisi.  lib.  ix  Coidcssioii.,  cap.  5, 
et  in  Me<li(a(ioii.  ca|i.  24:  de  Spiritu  ei  anima,  cap. 
58,  et  de  Eccb-siastic.  tlogmiil  ,  cnp.  79;  Gr(»g.  Itb.  iv 
Moral.,  cnp.  ^.'S;  llicronyiii.  in  Lpuapb.  iNcpolian.  et 
omnes  (heologi  ni  iv,  distin.  45;  S.  Tbom.  iu  i  % 


Iei6 


m  SEPTUftJM  Llft.  blTlN.  IKST. 


lOii 


qiisst.  art.  5;  advemntur  Decretale«  epist.  Innoe.  01 A 
in  rap.  Mnjnres,  de  hapiism.  et  in  cnp.  Apostolicaui, 
de  Pre.ohytero  noii  hapiizat.  item  Beiiedictus  XI,  in 
qi:adani  Exirnvngante,  qii:u  iicetin  Corporejuri:»  nou 
sit  cl:iiisa.  auiiientica  taiucn  esl,  ei  inrallitiilis  aitc- 
toriiatis,  quaiu  iiiiegni  fide  rf fprt  Marsil.  iu  iv  Smw 
leiit.  qinest.  15,  nrt.  3,  et  Altons.  ite  Castr.  adv. 
ILeres.  iii  veri)o  Dentituilo.  Qiiiii  eti:im  uuiversnlia 
ron<ilia;  Fioreutiiiutu  siib  Eugeiiio  IV  tiis  verlus  : 
Defiuiwui  iilorum  auimfii ,  qui  posl  bnpiisnia  iuscep- 
tWM  mllam  omnino  peccnti  macnlam  incurrerunt,  illas 
etinm^  qnte  posl  conirnciam  peccuti  macnlam  vel  in 
Sttis  corporiifus^  vel  eisdem  exntce  corporibus  sunt  pur» 
§ata'^  in  calnm  mox  recipi,  ei  intueri  clare  ipsim  Deuni 
trinuni  et  unuin  sicuii  est  pro  nuritorum  Inmen  divtr- 
sitdte  alium  alio  perfectius;  illornm  antem  tinimns,  qui 
in  ailnuli  mortuU  peccnto^  vel  solo  originali  dccednnt^ 
niox  in  tn[crnum  descendere^  panis  tnmm  disparibus 
puniendns^  i  tc.  Iteiu  G<»iiriliuiii  Trident.  sessiiui.  v, 
c.iiion.  5.  Aitvers:iiitiir  deiiique,  et  S^icrarum  oracuhi 
Srripiiiniriiiii;  ad  Philip|ieii.  i :  Cupio  disfolvif  etc. ;  B 
II  ad  Coniitli.  v  :  Sciinus  quoniam  si  teriestris  domus 
7iusfra,  queiii  locuiu  refert  S.  Ihom.p.  p.  qii;i'St.  04, 
ariie.  4,  :id  5,  etc.,  et  eoii.  c:ip. :  Audemus^  et  bonam 
voluntniem  habemns^  ctc.  Luc  xxiii:  llodie  mecuin  eris 
in  pnradiso.  .Ad  le>iiiiioiii.i  Scrii»iur:u,  vel  P:ilruni, 
qu:e  piigiiarc  videantur,  sicuhi  dicaiur  beaiiiiidiiieni, 
vei  poetiini  aiiie  dieiu  jtidicii  non  dari,  respon<teiit 
ihfologi,  id  inieiligeiiduin  esse  de  coiisuuiiii:iti  itla 
heniiiiidine  \cl  poeiia,  qii.e  post  corporuiii  resurrec- 
tii'ueiii  li:ibei)iiiir;  vel  id  dici.  tioii  {|uia  ante  diein 
uuiviTsaiis  jud^cii  per  iiuiusciijusque  speciale  jndi- 
ciiim  iiou  coiitingat  hoiiiH  p:iriier  ac  uialis  par  retri- 
bMio  iiieritoruui :  sed  qtii:i  iii  die  resurrectionis  uiii- 
versalis  pr:c>ente  totacuria  coelestium,  lerrestriuiu  et 
inrernoriini  ciijiisqiie  0|ierihus  piihlice  receusiiis  ante 
Chriti  Douiiiii  trihunat,  |>erpiiblic:im,  et  cuiiciisuin- 
iiirestuui  seiiteiiiiam  jiistispneuiiiiiii,  etteproliis  snp- 
pliciuiii  decerueitir,  aique  ita  ointii;i  reiract:ihuiilur, 
perinite  ac  si  iiihil  ante  illam  dieiii  actiim  fuisset.  Ad  Q 
exireuiiiiii  dicitiir,  euiu  crroreui  tiutid  orticere  erudi- 
tioni  ei  pietati  illorum  Pairuiu,  cum  Ecclesia  iilia 
teuiporihus  noiiduiii  qiiicqii:iiu  cerli  ti:ic  de  re  sta- 
luisset.  t!;xtr:ivag:iiis  :iutem  Benedicti  Uudeciiiii  Joan- 
n«'tii  Poniificeiu  viiidicat  a  caliiuiiiia.  Qiii  plura  volet 
adversus  h:iiic  hairesim,  qu:im  olitu  quotpie  viilg.ivit 
Vijiilaiiiius  li:ereiiciis  a  S.  Ilieronyni.  proflijsaius,  et 
uuper  Littlierus  aiqiie  Calviiius,  vide:it  S.  Ttiom.  in 
U|Mtsciit.  coiitra  tiitfsc.  et  Ariiieii.  cap.  9;  Othain 
part.  II  Dialog.,  ir:ict.  i;  Alphons.  de  Casir.  adv. 
literes  utii  supra;  Cardiualeui  Bellariniu.,  lonio  i, 
coulrov.  7  Controvers. 

C.\PUT  XXIII. 

Au^nrio-Tov  yap  aTrav  /x£p67r«k)v,  etc.  lu  Oraculis  Slbyl- 
liui»  hiec  cariuiua  iiiiiiiiini  v:iriant. 
CAPUT  XXIY. 

Mille  nnnis  inter  homines  versabiinr^  elc.  IIwc  est 
op  uio  Laci:nilii,  post  priui:iui  ilhiui  lldcliuni  rcsitr-  ^ 
rectioiuMii,  Filiuni  Dei  inilleaiinis  regiiainniiu  esse  in 
terra  ciiiii  jti^tis,  iu  e:i  tiouoniiii  ottiiiiuin  alHiientia, 
qiiaiii  vates  aureo  sa^cilo  exiitisse  ceciuerttnt.  Nou 
ahsiirde  tiic  error  ad  Ceriiithuiu  priuio  rcfcrlur,  ut 
Irailii  t^iiseh.  vii  llist.  Ei-cles.  cap.  23  et  lih.  iu,  cap. 
28.  Qiieiii  ScTotiis  esi  Papias  Hieiapollt:iti.  episc.  ut 
scrihit  ideiii  Eiiseli.  eod.  lih.  iii,  cap.  iiliinio,  Nice- 
Vhor.  cap.  20.  ilieron.  de  Script.  Erclcs.  iii  Papia. 
Papi:im  deinde  proptcr  Scriptoris  auiiipiitalcm,  iion 
propter  dictoriiiii  ralioneiu  inulti  eccles.  viri  secuii 
suiit,  ut  tradit  Ciisebius  d.  cap.  iiltimo,  Itieron.  ubi 
supra,  et  in  Prooeiu.  lih.  xviii  in  Es:ii.  Pro  eodein 
errore  pngnavit  qiioqtie  Nepos  quidam  yEgypiiiis, 
qiiem  refuiavit  Dioiiys.  Alcxaiid.  iu  lih.  de  itepro- 
mission.,  ut  referi  Enseh.  lih.  vii  Hisl.  cap.  22.  Afc 
vero  licei  ilierooyinus  hiijus  senteiiii:e  receiisucrit 
Teriuli.ei  Vicioiiuuuiy  hodie  tatuenuihiiextaleoruiu, 


quod  hoc  dogma  contineat :  Imo  Tictorin.,  super  Apo- 
calyp.  itlud  lanquam  Cerinlhianam  haDresim  damtiat, 
Tertullianusautem  quamvis  Reguum  mitle  annorura 
f:iteatiir,  taiiieu  delicias  itlag  noii  caruales,  sed  spiri- 
tales  fore  docel  att  lin.  iib.  iii  adv.  Marcioii.,  qiiam 
opiiiioiieiii  alif|iio  iiiodo  lolerab  lcin,  et  a  «^e  ipso 
qnaiidoqiie  receiiiaiu  :iit  S.  .\iigusiiiius  lili.  xx  Civit., 
cip.  7.  llortiiii  ilaqiie  iiiilli:irioruui,  sive  uiilteiiario- 
rutu,  error  prorfcitisesi  non  sotuiii  ex  verhis  cap.  xx 
Apoc:i]y4)S.  perperaiii  iiitellcctis,  iti  diximus  ad  cnp. 
XX  liujiis  liliti :  si>d  etiam  ex  tradiiione  anliqti:i  Ju- 
deiiruni  ui:ile  iiiierpretatitiuiii  oracnla  pnqdietirum, 
ubi  sa'pe  ac  uinlta  dicuiii  de  regno  Ciirisii  in  llieru- 
salciii,  ul  iradii  Euseh.  lih.  vii  Hist.  cap.  22,  et  llie- 
ron.  III  Pa|>ii.  J:itii  vero  quanivis  ideiti  Hieronyni. 
Super  iilud  lliereiii.  2^  :  Ei  conteres  lagunculam^  etc, 
eam  lucre^ini  se  tioiiandere  danitiare  tticat,  qiiia  eam 
iiinlii  ecc.  viri  etuianyres  eaiu  tiahiierint,  t.iuien  e:im 
auda<  ler  atqiie  :iperte  daiMiat  ad  cap.  lx  Es:ii.,  et 
qiiietiinqnc  de  ll:nesil)iis  .sci ipseruut ;  nec  iiuineriio, 
n<iu  enini  prior  aliqiia  lulur.«  esi  resiirreclio,  drinde 
aliera,  .«>cd  uiia  in  dic  iiovissiiiio,  qno  dc  siiigulorum 
iiieriti4.jittlicitini  fcrelur,  qiioruiii  alli  qiiideiu  ibiiut 
iu  viiaiii  a'ierii.1111,  atii  vero  iti  igueiu  a.Merniiiu,  ut 
diciliir  Matih.  x\v,  protialiir  et  Joh.  c.  xix,  Scio  enim^ 
qiiod  redeinptor  meus  vivii^  eic.  I  ad  Tiiessalonic.  iv, 
Paiilus  docei,  (|tiod  cuiii  Douiintis  ad  jitdicandum  ve- 
iKTii,  qui  tiiiic  \iveiii,  tMllenlur  cuiii  Sanetis  ohviain 
Clirisio  iii  aera,  et  sic  setiipcr  cuin  Domiiio  eruut. 
Quiii  ctiaiii  eod.  cap.  xx  Apncatyp.  iinde  pra^dicti  <»cca- 
sioiieiii  crroiis  nacti  stiitt,  una.  ouiiiiuni  restirrectio, 
et  uiiuin  judiciutii  pouitiir.  Ei  vidi,  inquii,  mortuos 
magiios,  et  puxilloSt  etc.  Ex  quibns  inaue  apparet 
coiiimetitum  iliud  dc  tcmpore  mille  annoruui  post 
priniam  re^urrectionem,  qiiani  aliera  deinde  resiir- 
reciio  sit  secuiura.  Fridericiis  St^ililtis  in  Epitiune 
Liiilier:in:e  ihcologix  retert  Auatiapiistas,  uostrnrum 
leinporuin  pestes,  eumdem  erroretii  dc  iiiitte  anuis 
inter  c:eteras  su.is  h:ereses  re^episse,  coiitra  qnem 
Triieiiiitis  iti  lih.  de  Script.  Ecclesiasticis  tesiattir 
Getiii:idiiiiit  scripsisse,  et  scripia  edidisse :  sed  hodie 
noii  exiaiit. 

KXvts  Bi  jtAov,  fiiponecy  ctc.  Non  habeiur  liic  versus 
in  Codice  biiylliiio. 

Tum  qni  erunt  in  corporibus  rivi.  nofi  morienlnr,  elc. 
Tollutiiiir  li:ec  ei  qii;ectiiuipie  se«tuuiiiur,  sublato  fig- 
nieoto  itlo  :le  teuipore  luille  aiiiioritm,  iiiquoilla  do- 
cct  (ivetitura. 

Sub  idem  tempus  etiam  princeps  dmionum^  etc.  Ex 
XX  A|>oc:<l.  Et  upprehendit  draconein  serpcntem  anti" 
qunin,  etc. 

Peractoque  judicio  ,  civitas  sancta  constilueiur,  etc. 
Apiicalyp.  xt  :  Et  ego  Joannes  vidi  snnctam  civitatein 
llierusalem  ,  elc.  Il:ec  verlia  Millen:irii  inlerpretati 
sunt  de  urhe  illa,  lu  qiia  saiicios  cum  r.hrisio  inille 
annis  re^^iiatiiios  credideruut :  at  ihi  de  CQPii*sti  pa* 
tria  loqiiitur  Aposioliis,  ul)i  beati  post  judicium  Dei 
visioiic  in  .t!teriiuiii  rrtienitir. 

Et  liina  claritudinem  solis  aedpiel,  etc.  H:ec  qtiae  de 
claritate  Itioae  ac  solis,  et  de  Terro:  rueciiiidiiaie  niys- 
tice  prophela  Esaias  vaticinaiusest  cap.  xxx  futttra- 
qtie  |)r:edi.\it  teuipore  priuii  advetitus  Salvatoris  iios- 
tri,  Firiniaiius  lalso  pnlavit  eventura  lempore  illo 
niille  auiiorutu,  de  qnodiximus  lioe  eod.  cap. 

Cedet  et  ipse  mnri  vecior^  elc.  Hi  versiis  oinnibus 
baheniur  Ecloga  (|tiarta  Virgilii  :  scd  tiiire  eoriim  or- 
dinetu  peritirh:ivit  Lacianiins,  qui  et  scripNit,  lunc 
etittin  niolli  finvescet^  etc,  pi'0  eo  quod  est  apud  Poe- 
taiii,  Molli  pnnlatini  (Invescet,  etc. 

Secnndum  CumeiB  Sibyllo'.  carinina,  Ea  non  reperio; 
nam  quae  protert  SiMtis  Seuen.  l>b.  ii  Biblioih  cap. 
ubt  de  Cuuiea,  ex  Siraiouici  Cuuiartim  episeopi  Col- 
lect:ineis,  eadem  suiit,  qu:e  staiim  posiea  rerert  Lac- 
tantiiis  cx  Erythrxa,  et  repenuutur  inter  oracula  Si- 
bylliii.  ad  lin.  Sertuonis  leriii,  quaiuyis  non  eodem, 
qiio  hic  srrilMintur,  ordiiie. 

Oe  li  Xvxoc,  cic.  lu  cod.  SibyHtno ,  rv  ^i  Xvxoi,  et 


lOlS 


JOSEPIII  ISiEl  NOTiE. 


4dl« 


muliiim  il)i  vnriat  leciio;  reciior  (amcn,  qiiain  iii  Lac-  A  hendelur.  Apocalyp.  xx  :  Et  Diabolui ,  qui  iedaeebal 


tantio  :  «'onfcrat  qui  vojet 

EOo-c^iojv  3e  /X9V0V ,  cl(r.  Ili  vorsus  aliqiiantiiliiin  va  • 
riant  in  Carmiiie  Sibyllinu;  ibi  eiiini : 

iSfiftMtr*  il  yllov  aY'>«  Wt'.«  . .. 

CAPUT   XXV. 

Onmis  tamen  expeclatio  non  nmplius  quam  ducento- 
rumvidetur  annorumf  etc.  Alquiii  a  tempore,  quo  scri- 
beb  it  Lactaiit.  ad  Ii:l'C  us(|ue  lempor.i  nou  inodo  du- 
cenli,  sed  mille  et  irecenti  flu\erunt.  Cum  auiein 
p.iulo  post  nniiuin  Doinini  ireceniesimum  scriberet 
Uxc  Laclaniitis,  ut  osiendi  ad  c:ip.  1  lib.  i  maiiifes- 
luin  esi,  ip^uni  ab  exordio  mundi  iisque  ad  diem  na- 
taiem  Silvaioris  coinputare  aiiiios  quiiique  mille,  et 

auiiigpiiios.  N:iin  amrmal  hic.el  siipracap.  1i,  muu- 
um  diiraiurum  aiinis  sex  millibns,  a  qu^i  computa- 
lionc  iiui  prociil  abesi  S.  Augiisiiiius  aliqiiaiito  re- 
ccnlior  Lncianlio,  ipii  ei  ipso  srribit  lib.  xx  Civit.  cap. 
7.  quod  sua  iciaie  sp.iiia  poacrioiM  illtiis  se\li  mille* 
simi  volvebaiiuir.  Scd  Eiisebins  iii  Clironic.  Natalem 
Domiiii  collocat  siib  anno  ab  cxordio  inundi  cenlc- 
simo  nniiaj^i^simo  iion  >  supra  qiiiiiquies  inillesiiniim. 
Et  p'ju7i  etseccppern,  >jot>j,  impents^  vel  ruiiia.  Sic 
liabeipraiU.  eiAld.  edii. ;  ai  Floreiil.  Juntnr.  EtT:jc,v, 
eueccep.rii,  i:in.|uain  pyrapror.^u.s,  iil  esl,  strucs'li- 
Kiiorum  sit  i^vasiira  ignibiis  coiiibiirenda.  Ulrnquc 
leciio  ex  ip^ismot  (iarminib.  Sibyiliiiis  teneri  posse 
videliir;  nim  5  ot  8  Si^rmoiie  diciuir,  xai  pr^y.ri  pjur,; 
et  eodem  8  Scrm.  tradilur,  Hoiiiain  igiiibtis  ab>u- 
inendam. 


eoi^  miitui  est  m  Uagnum  tgnis.  etc. 

Ad  panamque  damnabitur,  Sic  S.  Cyprian.  in  fin. 
de  Idol.  Vaiiii.  Jam  ventnrui  e  cotload  peenam  diaboti, 
Videlicet  ad  poenam  delrmionii^  ut  et  lextu  liquet :  sic 
etiam  supra  lib.  iii,  cap.  ultimo. 

Quw  finxerint,  credunt.  Post  hnRC  verba,  in  Aldina 
editione  sequiiurii.-ec  oraiio  ad  Constaniinum  impe* 
ratorem  directa,  quam ,  qiiia  deest  in  utroqiie  codice 
S.  Salval.,  in  P.  ei  12  Vatic.  et  omnibus  aliis  mss. 
qiios  mihi  videre  contigit,  item  in  edit.  Florent., 
Plantin.  et  capteris  plmsqiie ,  huc  seorsum  a  texiu 
subjtcio,  videlicet  :  Sed  omnia  jam^  irtiutiaime  impe" 
ralor,  figmenta  iopita  iunt,  ex  quo  te  Deui  iummui  ad 
restituendum  justiiias  domicilium,  et  ad  tulelam  generig 
humani  excitavit.  Quo  gubernanle  Romunce  H.  P.  itor- 
tumy  jam  cuUorti  Dei  pro  iceleratii  ac  nefariii  non  ha- 
bemur.  Jam  emergente  alque  illuitrata  veritate,  non  ar- 
guimur  ut  injusti^  qiti  opera  juititiai  facere  conamur. 
_^  yenw  jam  nobis  Dei  nonun  exprobrat.  Nemo  irretigiO' 
"  sus  ulterius  appellatur,  qui  soli  omnium  religiosi  suniHs; 
qnoniam^  contemptis  imaainibusmortuorum,  vimm  eoli- 
mus ,  et  verum  Deum.  Te  providentia  summce  divinila' 
tii  ad  faitigium  principate  provexil^  qui  posses  vera  pie- 
tate  aliorum  male  consulla  rescindere,  peccala  corrigere, 
satuti  hominum  paterna  clementia  providere^  ipsos  de- 
nique  muloi  a  H.  P.  summovere^  quos  summa  jnetate 
dejecios ,  in  manus  luas  idem  Deu$  tradidit ,  ul  essei 
omnibiis  clarum,  qum  sit  vera  majestas.  Hli  enim ,  qui^ 
ti<  impias  religiones  defenderent^  ccelestis  ac  nngularis 
Dei  cultum  toUere  volucrunt,  proflignti  jaeent  :  tu  au- 
/(*m,  qui  nomen  ejus  defendis,  et  ditiqiif  virtute  ac  feU- 
eitate  praspoUens,  immorlalibus  tuii  gloriii  beatissmm 
frueris,  lUi  poenas  seelerii  sui  et  pendunt ,  et  pepende' 
runt :  te  dextera  Dei  potens  ab  omnibus  pericutis  pro- 
tegit ;  libi  ijuieium ,  tranquillunique  mcderamen  cum 
iumma  omntum  gratulatione  tnrgitur.  Nec  immerilo  re^ 
rum  Dominus  ac  recior  te  potissimnm  delegit^  per  quem 
sanctam  religionem  suam  instaurarel,  quoniam  unus  ex 
Vid.  ct  Carinina  Sibyllina  G  ^"""'^'^  exiitisti ,  qui  prmipua  viriutis  et  sanciitatis 

exempla  prasberes ,  qufbm  auiiquorum  principum  glo- 
riani,  quos  tamen  inter  bonos  numerat,  non  modo  aqua- 
r«i,  sed  etiam  (quod  est  maximum)  prasterires.  Illi  qni^ 
dem  natura  foriasse  tanlum  iimiles  jnstis  fuerunt.  Qui 
enim  moderatorem  itmversitatis  Deum  ignorat,  iimilitU' 
dinem  justiticB  assequi  potest,  ipsam  vero  non  potesl.  Tu 
vero  et  morum  ingenita  ianctitale ,  ei  veritatis^  et  Dei 
agnitione  iuomni  aciujusiitim  opera  consummas.  Erai 
igilur  congruens ,  iitformando  generis  humaui  statu  te 
attctore  ac  ministro  dioiniias  uteretur.  Cui  nos  quotidia' 
nii  precibus  stipplicamus ,  ii<  te  in  primis,  quem  r^ttm 
custodem  voluit  esse,  custodiat :  deinde  inspiret  tibi  vo- 
lunlalem^  quaseinper  in  antore  divini  nomiitis  persevcres 
Qttod  esi  omnibtis  salutare^  et  tibi  ad  feUcituiein.  et  C(e- 
tcris  ad  quietem. 


rAPUT  XXVI. 

Scd  idem  ,  cum  mille  anni,  etc.  Desiiiiipta  ex  xx 
Apocal. :  Et  cum  consummnli  fuerint  miUe  anni,  solve- 
tur  Salanas,  elc. ,  qna;  declarunlur  a  S.  Augusl.  xx 
Civil.  cap.  7  el  il  in  (in. 

Tttnc  veniet  tiovissima  ira  Dei^  elc.  Ciijiis  irifi  sep' 
tem  phialas  an^^li  SMplcm  jussi  snni  eirniidiTi;  supcr 
lerrani ,  Apocalyps.  xvi 
Serin.  3. 

Concutiet  lerram  quam  vaUdissime ,  clc.  Apocal. 
ibid. :  Et  lerra*  inotns  faclus  est  magnus,  (?(c. 

Et  a  mo!u  ejm  sciitdcntur  montes  Syiitv,  elc.  Apo- 
calyp.  iliid. :  Et  civitutes  genliuin  cecderunl.  elc. 

Et  statuel  Dcun  solem  tridtio  ne  occidat.  Hoc  dicluni 
lcsitiiiiiio  Scripliirx  ririir.iluin  n')n  iiivenio. 

Et  inflainmabit  enin ;  et  descendet  astus  nimins^  clc. 
Ap(H;alyp. :  ICt  qunrlus  Angeltis  cffudit  phialam  suam  in 
iolemt  eic. 

Et  grandines  lapidum.  A|iO(*aIyp. :  Et  graitdo  magna 
iicut  talenttiin  descendii,  cic. 

Et  reptebuniur  monles  cadaveribUs,  ct  canipi  operien- 
tur  ossibus.  VidiMilnr  li:i:c  desompta  luiii  ex  cap.  xlix 
Ezecbielis,  ubi  jnbcntur  convocari  oiiines  volucres  , 
universui  aves,  ct  cunci;e  besti;c  agri  ad  vescendum, 
elc,  tuin  etiam  ex  Apocalyp.  xix,  ubi  Joannes  audi- 
vil  an^'eluin  :;taniem  iii  Sole,  et  vocanlem  voce  inag- 
iia  cunctasaves  ad  comedenduro  cadavera  intcrfecto- 
rum  :  ul  ostenderent  proplieue  fnultiludinein  quam- 
dain  iiigeniema  Chrislo  inierficieiidoruin;S(»leiiteiiini 
hoslinm  cadavera,  cum  plurimasunt,  inescani  aviuin 
inhu'iiata  rciinqtii. 

Populus  aiitem  Dei  tribus  illis  diebus^  elc.  Testimo- 
niuni  Scripturx  non  liabeo. 

Henovabitur  mundus  a  Deo,  elc.  Apocalyp.  xxi  :  Et 
vidi  coelum  novum^  et  lerram  novam. 

In  qua  exlerminabuntur  tiitptf ,  clc.  Placet  hax  leclio 
Floreiit.  e«lition.,  nam  cum  supra.cap.  xx,  dixerit , 
priinam  illmi  resurreciionem  fulurani  esse  rideliuin  , 
qni  scilicet  in  Dei  religione  fuerint  versati,  hanc  sc- 
cnndani  fore  dicil  iinpii^rum,  qui  manufacta  colue' 
runi ,  ctc.  Ald.  ct  Piaiitiu.  :  In  qua  exciiabuntur  tii« 
justiy  ctc. 

Scd  et  Dominus  illorum  cum  ministris  suis  compre^ 


CAPUT  XXYII. 

Attendat  lector  in  hoc  capite  prceclariuimam  Lactanlii 
D     exhortutionem  ad  vitam  pure  atque  innocenter  agen* 
dam. 

Veridicis  hominum  purgavit,  elc.  Lucrciius,  Yeridi' 
cii  igitur  purgavit,  ctc. 

Et  finein  Matuit  euppediniit  etc.  Sic  quidem  habenl 
editiones  Ald.  ei  Pianlin.  et  libri  ipsi  Liicretiani ;  li- 
cel  B.  T.  P.  ediiio  Florent.  Juntar.  et  Veneta  Tridini, 
et  fmein  statuit  torpedinisj  etc. 

Limite  parvo.  Secutus  sum  lectionem  mss.  Laclan- 
tii  B.  T.  P.  el  quorumdam  iinpressoriim  Liicrelii , 
qua;  lcctio  non  displicet  Lambino.  Vul(i[.,  Liicr.,  ha- 
bpnt,  tramite  parvo,  qii»  lectio  tion  admodiim  Lain- 
biiio  placet :  at  inss.  quos  ille  secutiis  esi ,  tranuie 
prono,  hoc  est  facill,  et  proclivi.  Veneui  Tridin.  et 
Florent.  Juntar.  hic, /iiiiiie  pronOy  al.  limite  pmro. 


1017  F1RH.  LACTANTII  EPITOME  DIYINARUM  INSTITOTIONUM.  4018 


ADMONITIO 

O.  F.  FRITZSCHE  (1) 
IN  DmrCARUM  mSTITUTIONUM  EPITOMEN. 


c  Instilationuni  divinarum  Epilomen  jnm  Hierony-  A  traiam  edidisset  Par.  1712,  in-8^,  ac  deinde  iterum  se* 

mus  lihrum  dicit  aceplmlon.  In  edd.  Ven.  1471,72  ,  paratim  Davisius  ciim  nolis  vuigasset  Cantab.  1718» 

Rotn.  74,  et  Rostocli.  76,  omnino  desideraiur;  reli-  in  S^abeditoriljusLaetaniiinonlanlummulioauclior» 

qu9c  vero  cdd.  s;ec.  xv,  xvi  et  xvii,omissis  prioribus  sed  eliam  emendalior  exhiberi  potuit.  Illa  eniin  pos« 

capiiibus  lv,  uliimam  tantum  ejus  pariem,  modo  in  terior  libri  pars  a  prioribus  ediloribus  exhibiia  flu- 

oclavio,  modo  induodecimcapiiula  distinctam  conti-  xit  e  codice  |ierquam  mendoso,   scd  jam  ope  edd. 

nent.  Sed  liaec  ipsa  libri  pariicula  in  quaiuor  lantum  Taur.,  Bon.  ct  Reg.-Pni.  plerisqiie  locis  facile  emen- 

legiiur  libris  scripiis :  in  c.  Bodlei.,  1  Bon.  et  2  Uegg.,  dari  potnit.  Cxierum  cod.  ille  Taur.,  qui ,  prscter 

qiiorum  alter  est  Reg.-Put.,  isque  in  line  eliam  muii-  Epitomen  ,  alios  eiiani  libros  continet ,  ut  genealo- 

lus.  (£xp/tct<cap.  66  V.  Promissa  VENIENTE8.)  Permi-  gfam  biblicam ,  qiiam  nna  cum  specimine  historiae 

rum  libellus  experius  est  fatum.  Nam  quem  crcderes  Manicbaeorum  deituo  dcscripsit,  et  ed.  Ferd.,  Flor., 

scriptorem  inchoatum  reliquisse,  aut  iiescio  qiiam  Fle(k.,est  meinhranaceus ,   lilleris  uncialihus  nec 

tcmporis  injuriam  detruncasse ,  poene  integer  (  non-  ligaiis.  Yerba  iiullo  spatio  siint  distincta.  Scriptus 

nnlla  enim  interciderunt,  v.  c.  14  et20)  nobis  serva-  estsacculo  sexlo ,  foriasse  quinto,  scd  librarius  sae-> 

lus  est  incodice  Taurinensi.  Ex  quo  libro  cum  C.  M.  3  pissime  peccavii,  el  lingtix  latinae  fere  ignarus  vide* 

rfafOus  Epiiomen  primuni  erulsset ,  eamque  illus-  tur  fuisse.  Epiioine  an  iion  a  Lactantio  ipso  esset 

,,,  ,          f ..         ....    ....                    , ...  profecta  uniis  Walcb.  dubitavil :  sed  vir  docius  hanc 

(1)  !n  pracfatione  cdilionis  Lipsianx  quani  publici  "^  .     . 

juris  fecit  vir  doclus,  boc  ipso  aiino  18i4,  II  parle  opinaiioncm  temerejecil. » 
Lactantii  operum. 


LUCII  C/ECILII  FIRMIANl 
LACTANTII 

EPITOME 

DIVINARUM  INSTlTUnONUM, 

AD  PENTADIUM  FRATREM. 


PRiflFATIO.  C  oneret  ubertas  :  tamen  borum  tibi  Epitomen  fieri , 

T  .•         •.  ...        .  Pentadi  frater,  desideras :  credo.  ut  ad   te  aliauid 

Tolms  epitomes  nc  tmniuttonum  conctlmm  et  ratto,  ..  *  •  vicuf,  u»  au   w  uuquiu 

,  scribam ,  tuumque  iiomcn  in   nostro  qualicumqne 

Qiinnqiiani  Divinaruin  Insiiiutionum  libri,   qiios      opere  celcbretur.  Faciam  qiiod  po8lulas,etsi  difUcile 

jampridcm  nd  illusirandam  veriialcm  religionemqtic      videlur  ea,  quce  seplem  maximis  voluininibus  ex- 

conscripsimus,  ita  legeniium  menies  instruant,  iia      plicata  sunt ,  in  unum  coiiferre.  Fit  cniin  toium  et 

informent ,  ut  nec  proltxitas   pariat  fasiidium,  nec      niinus    plenum,  cum    tanta    rerum    multitudo   iii 

VARIORUM  NOTiE. 

PRiCFATio.  H:rc  vox  non  extat  in  ms.  nti  neccapi*  ahhreviatio. 

tum  divisin  ac  tituli .  iicc  eiiam  suininaria  ,   t\ux  hic  Consrrip$imu8,  Ms.  hnbot  conMribsimui, 

addere  visum  esl,  ul  lumen  aliquid  accedat  Lacian-  Aliquid.  Decsi  in  editis;  legitur  tanien  in  ms.  Tau- 

liano  huic  operi.  rin.  Sic  enini  h:il)t>t  autngraphuin,  quod  ad  nos  sumnia 

lUu$trandam,  In  ms.  inbntrandam  ^  idqiio  more  humanitalcinisitiilustrissimiisacdoctissiinus  Pfaflius. 

veteri.  Sic  iii  antiquis  vir  inluiter^  pro  vir  illuster.  Qu<s,  In  ms.  <7uenioreomnium  ferc  maDUScriptorum. 

Religionemque,  In  ms.  religionfnique ;  quasi  esse,  in  unum»  Addc  voimnen. 


1011  flRtt.  LAGTANTU  iO20 

aiifuslumcoarclaiidasil,etbreviuieip8aminutcU-Aplttm?  quae  qtt^       muUmii  liabet   •ttibigviMUs. 

Disseiitiiint  eiiim  non  modo  singuli  iiiter  se,  Tenim 


ruin,  maximecum  etargumenla  pliirima  ct  exempla, 
in  qiiibiislumeiicsi  probaiionum,  necessesii  prtieieiirl; 
qiioiiiam  mnia  eorum  copia  cst,  ul  vdt  snla  librnkn 
Cinficere  possini.  Qnihus  sulilaiis,  quid  poiesl  utile, 
qiiidapeitum  vidcri?  Sed  enitar,  qminliim  res^lnil, 
ei  difriis:i  siibsiriigere  ,  el  prolixa  hrexiare;  sic  la- 
meii  ,  ui  neqiie  t^s  ad  copiam,  neqiie  dariias  ad  in- 
telligciiliam  deesse  vidraiur  iii  boc  opere «  quo  in 
luccm  veritas  proiraheuda  esl. 

CAPCT  Pl.IMUM. 

(Div.  Iiist.  Ilb.  I,  c.  3.) 
De  Divina  ProvideiUia. 
Primn  iiicidit  qiiirsiio,   siine  ali  |ua  providoiilia  , 


eliain  popiili  atque  gcnies.  Sed  qui  rationem  seqiie- 
tut*,  iHleliiget  nec  .Dominum  csse  posse  ni^i  uniim, 
ncc  pairrm  iiisi  unum.  Naiii  si  Dous,qui  omiiia  con- 
didil,  elidem  Domiiiiis,  ei  idein  paler  esl ,  uuus  sit 
necesse  est,  ut  idem  sil  eapof  tdeiHquc  Tons  reniin. 
Ncc  potesi  nliicr  reruin  sumina  coiisislere,  nisi  ad 
uniitn  ciinctn  rcreranlur,  iiisi  uiius  tencai  giibeniacu- 
lum,  nisi  unus  rrena  inotbTeinr,  regnique  universa 
niembrn,  lamquitiD  mchs  una.  Si  mulli  stnt  in  exaiui- 
ne  apum  reges ,  peribuni  aui  dissip:ibuntur,  dum 

Begibus  iiicessit  magno  discordia  motu; 

si  plures  in  armcnlo  duces»  tamdiu  pr.Tliabilnturt 
qifie  nut  feceiil ,  nut  regat  mundiim  ?  Es^e  ,  nenitui  g  donecuniisobtineat:  tii  miilli  inexerciiuimperatores, 


dubiiim  esl ;  siquidctn  oiiiniinn  fcre  pbiloHoptioruni , 
pnvler  sciiolnm  Rpicuri ,  unn  vox  ,  unn  senleiitin  est^ 
nec  (ieri  sinc  artincc  Deo  potiiisse  miuiduiu  ,  nec  sine 
reciore  consinre.  Itaqiie  non  soiiim  a  doclissiinis 
vins  ,  sed  et  omniiim  niortalium  testiiiioniis  nc  seti- 
Fibiis  ciiargiiiiur  Epiciiiiis.  Qiiis  enim  de  providcnlia 
diibiiei ,  cuiii  videai  coelos  terramqiie  sic  disposiia, 
sic  lcmpiM-ain  esse  universa  ,  ut  iion  modo  ad  piiU 
cbriiudinem  ornalnmqiie  inirabilem,  sed  ad  iisum 
quoque  bominum,  ca^terorumqiie  viveiitiiim  comnio- 
diiniem  aptissime  convenireni?  Non  potesi  igitur, 
quod  raiionc  coiisiai ,  sineraiione  caepisse,  quoniam 
certumest  esse  proviJentiam. 

CAPUT  II. 

(Div.  Iiist.  lib.  I,  c.  2.)  ( 

Quod  Deu$  tit  uftus,  nec  potsint  me  pluret, 
Sequilur  alia  qusestio,   ulrumnc   Dcus  uiius,  an 


nec  |iareii  poterit  a  niilite  ,  cum  diversa  jubc.-inlur, 
ncc  ab  iis  ipsis  unilas  obiiiieii,  cum  sibi  quisque  pr« 
moribus  coiisulal.  Sic  in  bac  mumli  republica  nisi 
uniis  fuissel  inodetator,  qui  et  conditor,  .nul  soluia 
fuisset  otniiis  bx'C  llidles ,  aut  nec  condi  quidein  om« 
niiio  poliiisset. 

Priterea  in  multis  non  possel  esse  toium,  ciim 
singuli  sua  ofAcia,  suns  obtiuoaiit  poieslates.  Niiliiis 
igiiur  corum  poierit  omnipoteiis  nuncupnri ,  quod 
estverum  cogiiotuentum  Dei :  quoniam  id  solum  po- 
terit,quod  inipsoesi;  qiiod  nuiem  in  nliis,  nec 
audebit  aliingere.  Nnn  Vulcnnus  sibi  aquam  vindica- 
bil,  aut  Neptuiius  ignem ;  non  Ceres  artium  perili-im, 
nccMinorva  rrngum;  iion  arma-Mcrcurius,  nec  Mars 
Iyraiii;ni>n  Jupiler  medicin:im  ,  nec  Ascl<^|iius  ful* 
iiicii ;  facilius  iilud  ab  alio  jactuin  siiscipiet ,  quam 
ipsc  torqiirbii.  Si  ergo  siiiguli  non  possunt  omnia , 
miiius  babcnt  virium  ,   minus   polcsiaiis  :  is  auicni 


VAKIOUUM  NOTiE. 


In  angustum  coarctanda,  Ms.  h:^bet  toartanda  i 
forie  li;ec  ullima  vox  al>  artus  derivaretiir,  iil  nit 
Do(  liss.  Pfallliis.  Aitiiit  voccs  in  angnstnm  ilcesse  in 
iiiS  ,  aitameti  en  l<*go  in  \iriclariss.  Pf.iflji  auio^r.i- 
pVo.  —  In  nngnhtuni  coarctnndn.  Senfcn  di:  Vita 
B<*ala  ,0.4:  Exercilnt  wodo  laiins  pandiiur,  modo  in 
d/i/jfixftim  ro/ircf<f(tir.  L  li.  VII  Qit.ost.  Nnt.,  onp.  27, 
extr.  :  Non  in  angnttnm  conjecln  et  arcinta,  Lacl.  lib. 
VII,  cap.  iO  :  Diesin  anousium  conrclabitvr,  St  flJes 
niionymo  Clerici ,  p.  3ii ,  veibatii  angnstnm  wm 
liabei  ms.  Taiir. :  utidecniicellis  iiiolti>i,  et  aliis  lypis 
exprimenda  curavi ,    alias   noii   indigna  Laclnnlio.  D 

BU.NEM. 

Brevilnte.  Ms.  hahQl  brebitate  ^  facili  pi^riiiuinlionc 
V  in  b,  Sic  itifra  breviare,  ubi  uis.  babet  ftr^^iare.  Sic 
el  siib.  bii.  cap.  5. 

PrnUrriri,  In  ins.  preteriri.  IIoc  vulgatum  esi  in 
ross.  iibi  e  pro  (c, 

Qnid potestntile.qnidnvertum. WAheiV.m  : — i  Qn'd 
poierit,,  qnidnperlum.Siv  iiim8.Vid.Clericiis,p.5i2, 
545.  L«)0o  vaciio  prafrius  posuit  utile  ,  ac  poterit  in 
potesi  tnnlavit.  Se«i  m  ijiis  e^t  vaniiim  illiid  s|)niiiiin  , 
qu:tm  ui  illiid  imploiido  siifGoial  vorbiim  utile.  Il:ec 
Ilciiiiianniis,  cni  vcrha  ,  qnibut  sublntit  videri  ^  glos- 
seiiia  videtiiur.  Forie  quid  poierit  pertpicuum  ,  quid 
aperfum  u/t7e,  logetidum.  i 

Este,  Siibnudi  providenliam. 

ilt,  NiMi  exlai  in  ms. 

Oaoniam.  Ilfc  verlmin  minus  aplc  hic  diciiur ;  le- 
gendumque  potlus  essei ,  itaque  certum  ett  esse  provi" 


deniimm,  Qiiln  ex  mitndi  crontione  et  Con^tanfi  regi- 
niine  jiroliaiiir  noii  credentiiuis  es^e  provideiitiam  ; 
non  autciii  Epiciireo  dici  potost  :  Providi^niia  est , 
biiic  flt  iit  oiiiiiin  sumiiin  snpiciilt  i  reganiur.  Priiis 
ipsi  probnndiim  esi  os-e  providentinm ;  quod  fit  o|)- 
iime  ex  uiiiverst  disp  >siiiouc  et  lemiiernlione.  — 
Quoniam  cerium  ett  etse  providentiam.  Ab  bis  ver- 
l)is  incipio  seciitidiim  cnpui.  INtst  tdiiros  aonos  adep- 
lus  Dnvisii  editionem ,  video  idem  ipsi  placuisse. 
Unde  iiaiid  ncoesse  est  cutn  llcutnanuo  legcre,  ^tiar^ 
jam  certe  ett,  Bun. 

Ambiguilalis,  In  ms.  ambiguitas, 

Intelligel,  Iii  ins.  intelleget. 

Rerum  tumma,  Buneiiian.  Iiabet  tnntum  snmma 
sine  voce  r^ruiii,  et  notam  .«eqiientem  cxliiboi.— 
Pfaffius  edideral,  rertmi  summa.  Aliest  n  ins.  rtrum  , 
lesiea  .oiiyin.CIertci,png.  5i6,  nec  tiabenl  ips»  Iiisti- 
tiones.  Lih.  1.5:  non  poierit  tumma  constar^;  ubi 
plura  dcdi.  Coiif.  de  Irn  ,  c.  il. 

Regibut,  Ex  Virg.  I.  iv  Goorg.,  vs.  68. 

Obtineat.  In  optineat;  sic  infra  ms.  optmeri  et  op- 
tineant, 

Moribnt.  Davi^ius  legit  tu>i6ii«. 

Repubtica,  In  ins.  re  p, 

Omnit.  Diciiur  abesse  a  ms. 

Nec  condi  quidenu  Mnllem  ne  condi  quidem ;  r  ex  se- 
quoiiti  voce  repeiitum.  EnieiidavimuSNa^pe  illiid  uecin 
aliis  Laci.loci>,  0.9,  lib.  ii,  c.  5.  Gonsplrat  DiifikliiS* 

illud,  lo  uis.  i7/mI. 


iMi  EPITOMB  OlVttAMlN  iNinTUTIONCM.  M» 

Deus  putandus  est,  qui  pdteil  tOtilHi  i  AOtt  41II  de  A  maTerint,  nec  ulii  sUbJecmth  «sse  naturoe,  cum  ab 


toto  miuimuin. 

CAtCT  III. 

(Div.  last.  lib.  i,  c.  5  et  5.) 
De  Deo  uno  testimonia  poetarum. 
Unus  igitur  nciis  esl ,  pcrfecUis ,  aelernus .  incor- 
ruplihiiis,  impassibilis,  nulii  rei  polest«tive  suiijec- 
lus«  ipsc  oiunia  possuicns,  onmia  rej^cns  ,  quem 
nec  .rsiiiuare  SfMisu  valeai  huinnna  mcns ,  ncc  eioqui 
lingua  monalis.  Subliniior  enimac  major  est,  qiiam 
ut  possii  aui  cogitalione  lioniiiiis  ,  ant  scrmone  coni^ 
prehendi ;  deniqiie ,  ut  laceam  de  proplietis  uoins 
Dei  pr:L>dicaioribiis ,  poett'  quoquc  ,  et  pliilosoiilii , 
et  vaics  lesiimoniiim  singiil.iri  Deo  peihilieiit.  Or- 
pliciis  priiicipalem  Dcum  dicit ,  qiii  coelmii  soleinque  B 
cuin  c;i'leris  astris,  qiii  icrrain ,  qui  maiia  condideril. 
Ilem  uosier  Maro  suminum  Deuin  niodo  spiriiuin, 
modo  meiitem  nnncnpat,  eamitue  velul  meiiiliris  iii- 
fusnm  totius  muiidi  corpus  agitare;  iiem  Deutn  per 
prorunda  coeli ,  per  tracius  maris  lemruniqiie  dis- 
currere,  atqne  ab  co  universas  animanics  tr  here 
vitim.  No  Ovidius  qnidein  ignoravit  a  Deo  instruc- 
tum  esse  iniindnin ,  quem  inierduin  opiOcein  rerum  , 
interduin  niundi  fabricatorein  vocat. 

CAPUT  IV. 

(Div.  Iiist.  lib.i,  c.  5.) 

Quod  Deus  $it  unu$  te$thnonia  phUo$ophorum. 

Sed  veniamns   ad   philosophos,  quoriim   certior 


ipso  sit  ononis  natura  generlita. 

Herthes,  qui  ob  virtiitem  muliafnmque  aKlnm 
scieniiam  Trismegistus  meruit  nomiiiari,  qni  et 
doo!rinae  vetiistate  philosophos  aitlecessit,  quique 
apiid  ^gypiios  ut  Dens  colilnr,  mnjesiatein  Dei 
aingnlaris  innniiis  asi^ereiis  laiiditins,  DoiniiMim 
et  Pairem  nuncnpat;  eum(|iie  osse  sine  nnmine , 
quod  pi  oprio  vocabnlo  noii  indigeat ,  qnia  soliis  sit ; 
nec  habtre  iillos  parentes,  quia  ex  se  et  pcr  se  ipse 
8ii.  Hiijiis  ad  filiuni  scribcntis  exordium  tale  e.si : 
Deiini  qnideni  intelligAre  dirficile  est,  eloqui  vero 
impossibile,  etiain  cui  intoliig>Me  possibiic  esi;  i*er- 
feclnm  cniin  ab  imperfecto,  invisibile  a  visibili  non 
poiest  compreheiidi. 

CAPUT  V. 

(Dlv.  Insl.  lib.  I,  c.  6.) 
Quod  unum  Deum  vate$,  id  e$t  Sibyllce  prasdicant. 

Snperest  de  vatibus  dicere.  Varro  decein  Sihyllas 
fuisse  tradii;  primamde  Persis,  secnndam  Libyssam, 
terii.iin  Delphida ,  (juariain  Ciinnieri.un ,  quintam 
Erytliroiam,  sexlain  Samiam,  sppiimam  Ciimanam, 
octavam  llelle&ponilam,  nonam  Phrygiam,  derimam 
Tihurtem,  cui  sit  noiiien  Albimen.  Ex  bis  omnilms 
Cum:i'fe  aolins  trcs  esse  lihros,  qiii  Roinanorum  fata 
contineaiit,  et  haheantur  arcaui,  c:Pteraruin  aiitein 
fere  omnium  singulos  extare  haberiqnc  ^iilgo,  sed 
eos  Sihyllinos  velut  uno  nomine  inscrihi ;  nisi  quod 
Erythrra,  qniC  Troici  belli  lemporibus  fnisse  perlii- 


hahciur  auctorilas,  quam  poetarum.   Plalo  nion.ir*  C  j^^inp  |,(,D|(t||  |ymi)  Yei.|i,ii  posuit  iii  libro,  aliarum 
cbiam  asscril ,  niium  Deum  dicciis ,  a  qiio  sit  miindus      coiifusl  sunt. 


instruclus  ct  mirabili  raiione  perfeclus.  Aristoieles, 
auditorcjus,  iinim  essemcntem,  qiix  muudo  prxsi- 
deai ,  conrnelur.  Anlislheiies  nnum  csse  dicit  natii- 
ralein  Dcuni,  lolins  suinin;e  gnbernaiorem.  Longnm 
est  recenscre  ,  qii  c  de  suiiimo  Deo ,  vel  Thalcs ,  vel 
Pytha^oras  ct  AnaxinKmes  aiitca,  vel  postmoduin 
Sioici ,  Clcantcs,  et  Chrysippusct  Zcnoii,  vel  nos- 
trorum  Seneca  stoicos  sccuin.s,  et  ipscTullius  pruc- 
dicaverint,  cum  hi  omncs  ,  et  qnid  sit  Deus,  defl* 
nire  tentavcrint ,  et  ab  eo  solo  rcgi  mundum  afllr- 


Hx  omnes,  de  quibns  dixi,  Sihyllu!  prasler  Cumarain, 
qnain  lcgi  nlsi  a  Quindecimviris  non  licet,  uniini 
Deum  esse  leslanlur,  priMCipem,  conditorcm,  paren- 
tem,  uon  ab  ulio  ueneratiim,  sed  aseip-o  gatiim,  qui 
ct  fiierit  a  sieculis.ct  sit  futurus  in  sxcula.etidcirco 
solus  coli  dcbcai,  solns  liineri,  solus  aciinciis  viven- 
tihiis  honorari.  Qiiarnm  t>stiinonia,  quia  breViare  non 
poierain,  pr;eterniisi,  qu.c  si  desideras,  ad  ipsos  tibi 
Ilbros  revcrlendum  cst.  Nunc  reliqua  persequa- 
muf. 


VAUIORUM  NOTif). 

Non.  Pro  iion.,  in  ms.  quam  rectissime.  Subaudi-  D  libri  cditor  primarliis ;  posset  tnmcn  legi  hujus,  quod 

apq|iie  opiimiim  eriic«*ret  Kensum. 

El  ftb  €0  $olo  regi  mnr»dum  aflirmaverinl,  Soptem 
h:cc  verba,  qu.-e  ahsniit  a  Pratlio,  dieun.ur  iiiesse  in  ms. 

Apnd.  Iii  iiis.  aput. 
;   Intelligere.  Iii  nis.  intellegere, 

Sibyllas.  De  Sibyllis  vide  notam  nostram,  cap.  6, 
lib  1. 

Limmeriam.  In  ms.  Cimmeam^  quod  d'«cliss.  Pfaf- 
flus  iiiicriireiatnr  Cumwam  :  ai  J.  B.  le  Brun  putut 
esse  Cimmiriam. 

Samiam.  Iii  ms.  Sammaiam. 

Aibunea.  Hahet  Buiiein. :  —  c  Albuneas.  Sic  in  ins., 
(cste  AnonymoCIer.,  pag.  550.  I*f.ifnus  Albnnea  edi- 
dii.  IIbuii.  Est  dandi  casiis  Albuneo!  elcgantior.  Sic 
solet ;  ni  lih.  1,  ca)).  11.  Age$UaOf  VranOf  in  noiis.  1 

CumceiB.  lii  ms.  Cumance. 

Ciwvinnt.  lii  ms.  Cymaain. 

Revertendum.  Iii  ms.  dicit  anonymus  \\i%\  recurren 


lur  poiiiis 

Jmpassibilis.  \n  ms.  inpassibilis. 

Prophetis.  he  liis  a*>it  eap.  2 ,  lib.  I. 

Et  vutes.  Diciinr  ahes>e  a  mss. 

Singulari.  Sic  legilnr  nassiin  singularis  Deus  apnd 
Laclaiitiutii.  Vide  uoi.  afi  caput  5  lihri  de  Morlihns 
Persecnioriiin.  Si<'  lihro  11,  cap.  17,  circa  fliiem, 
veri  Dci  oc  simjidnris ,  et  iiifra  siih  nnem  cap.  4. 

Snnimum  Denin.  Centies  apiid  Lactaniium  has  vo- 
ces  re|MM*i»*s. 

Plato.  Vox  Plaio  non  exiat  in  ms.  sed  ea  legiiur  in 
capile  5  lihri  prinii  circa  (iueiti. 

Et.  hecst  apud  Pfafliuni,  sed  rcstitnit  anonymus 
ex  ipso  ms. 

Aniisilieiies.  IIos  eosdem  pliilosoplios  apiiellat  eo- 
dcm  cnpiic  5.  Laclaniins  ut  isio  rapitc,  noll;i  habila 
teiuporuni  raiioiic ,  sed  prout  ejus  meiuoriae  occur- 
rehaiit. 

Totius,  Ms.u/tttibabet  ^recteiegii.foituidoCtushi^us 


4025 

CAPUT  \I. 

(Div.  lust.  lib.  I,  c.  8.) 

Deu$i  €um  $U  (elernus  el  immortaUSf  texu  el  succenione 

non  eget, 

Rxc  igilur  tot  ac  tanla  testtmonia  liquido  perdo- 
cent,  unum  esse  regimen  in  mundo,  un^im  poiesta- 
tem,  cujns  nec  origo  excogitnri,  nec  vis  enarrari  po- 
test.  StuUi  ergo,  qui  de  concubitu  natos  putant  deos 
esse,  cum  ipse  sexus  ei  corporum  copulatio  idcirco 
morlalibus  a  Deo  data  sint,  ut  per  sobolis  successio- 
nem  genus  onme  servelur.  Immortalibus  vero  quid 
opus  est  aut  sexu  aui  successione,  quos  nec  voluptas 
nec  interitusattingit?  IUi  ergo,  quidii  putantur,  quo- 
niam  ei  geniios  ess«  lanquam  liomines,  et  procreasse 
constat ,  moriales   utique  ruerunt  :  sed  dii  crediii 


FIRM.  LACTANTIII  iJiU 

A  stinctu  furoris  elatus,  parvos  liberos  et  usorem  Me- 
garam  trucidavit.  Posiremo  sumpta  Dejanyroe  conja- 
gis  veste,  cum  difflueret  ulceribus,  doloris  impatiens, 
rogum  sibi  in  OElaeo  monte  construxit,  eoque  se  vi- 
vumcremavit.Sicefncitur,  utctiamsi  obviriutem  deos 
credi  poiuissct,  ob  haec  tamen  homo  fuisse  credaiar. 

CAPUT  VIII. 

(Div.  Inst.  lib.  i,  c.  10.) 
De  jEtculapio,  ApoUine^  Marie,  Casiore  el  Polluce^  «!• 
que  de  Mercurio  et  Bacclio. 

iEscuIapium  Tarquiiius  tradit  ex  incertis  pa- 
reniibiis  natum,  et  ob  id  exposiium,  aique  a  ve- 
naioribus  coUeoturo ,  caninis  uberibus  educaium, 
Chironi  iu  disciplinam  datum.  Hic  Epidauri  moraius 
est,  Cynosuris,  ut  Cicero  ait,  sepiilius,  cum   csset 


sunl,  quod,  cum  essent  reges  magni  ac  poientes,  ob  *>  jcju  fuimi„is  imerempius.  Apollo  autem  paier  ejus 


ea  beneficia,  qux  in  bomiiies  contulrraut,  divinos 

post  obitum  hcmores  consequi  merueruut,  positisque 

lemplis  atque  simulacris,  memoria  eorum  tanqnam 

immortalium  relenla  estatque  celebrata. 

CAPUT  VII. 

(Div.  Inst.  lib.  i,  c  9.) 

De  Berculii  vita  facinoroia  ei  morte, 

Sed  cum  sit  omnibus  fere  gentibus  persuasum  deos 
esse,  res  tamen  eorum  gestae,  qiias  lam  poetai  quam 
hisiorici  tradiderunt,  homines  fuisse  declarant.  Iler- 
cules,  per  qiiae  tempora  fuerit,  quis  ignorat,  cum 
idem  et  iuter  Argonaulas  navigaverit,  et,  expugnaia 
Troja,  Laomedontem,  Priami  pnlrem,  ob  perjurium 
interfecerit?Abeo  lempore  panloampliusquam  mille  C 
et  quingenti  computantiir  anni.  Hic  ne  natiis  quidem 
honeste  iradiiur,  sed  Alcmcnx  adulierio  genitus,  et 
lp.se  vitiis  genitoris  addictus.  Nec  foeminis  unquam, 
nec  maribus  abstiiiuii,  orbemque  totuin  non  tain  glo- 
ri£,  quam  libidinis  causa,  nec  tanium  ad  necandas 
belluas,  quanluro  ad  serendos  liberos  peragravit. 
Cunique  esset  invictus,  ab  una  tamen  Omphale  trium- 
phatus  est,  cui  clava  et  spolio  leonis  tradito,  induius 
ipse  fcieminea  veste,  aique  ad  pedes  mulieris  abjec- 
tus,  pensa,  quac  faceret,  accepit.   Ideni  postea  in- 


non  dedignatus  est  alieimm  gregem  pasccre,  ut  acci- 
peret  uxorem ;  et  dilectum  pueruin  cum  peremisset 
imprudeiis,  gemiius  suos  in^cripsit  iii  flore.  Mnrti, 
viro  forlissimo,  adulterii  criinen  non  defuit ;  siqui- 
dem  catenis  cuin  aduUera  vinctus  Sjiectaculo  fuit. 

Caslor  et  Pollux  alienas  sponsas  non  impune  ra- 
pueruni,  quos  Hoinerus  non  poeiica,  sed  simplici 
fide  mortuos  sepultosqne  tesintur.  Mercurius,  qui  de 
stupro  Vcneris  gonuit  Androgynum,  deus  esse  nie- 
ruit.  quia  lyram  reperit  et  p:il:estrani.  Liber  Paier, 
debellata  India  viclor,  cum  Cretain  forte  venissel, 
Aiiadnem  conspexit  in  liltorc,  quain  Theseus  et  tIo- 
laverar,  cl  reliquerat.  Tmn  amore  inflammatus,  eam 
sibi  inconjugium  sociavii,  et  coronam  ejus,  ut  poetx 
ferunt,  inter  astra  signavit.  Mater  ipsa  post  fugam  ct 
obitum  viri  cuin  in  Phrygia  mornrelur,  vidua  et  anus 
formosum  adolescentcm  in  deliciis  habuit;  et  quia 
fldem  nnn  pracstitent,  ademptis  gcnitalibus,  eflocroi- 
navit  Ideo  ctiam  nuiic  Gallis  sacerdoiihus  gaudct. 

CAPUT  IX. 

(Div.  Inst.  lib.  i,  c.  19el21.) 

De  deorum  turpitudinibut. 
Ceres  unde  Proserpinam ,  nisi  de  stupro  genuit? 
unde  Latona  geminos ,  nisi  ex  criiuioe  ?  Venus  deo- 


VARIORUM  NOT/E. 

Cum.  \i\  ms.  tecum  :  sed  mendum  est.  Hercule  Graccorum,  de  quo  vidc  annotationem  nos- 

Ip$e.  In  ms.  ipsi :  al  rursus  mendum. — Ipsi  sexus,      tram  ad  caput  9  libri  primi. 

num.  plur.  qui  iion  dehebai  mutari.  Lact.  lib.  i,  c.  j)     Megaranu  Eam  non  nomiiiaverat  Lactantius  cap.  9 

8  :  Apparel,   llerculem  Jovemque...  homines  fuisse,      fib.  i. 


quoniam  sunt  ex  diiobiis  sexibus  nati;  s»^pius  in  |»lu- 
rali,  lib.  i,  cap.  6  :  Duo  sexus  generandi  causa  iiu/t- 
tuti^  recepia  sexunm  diversitale;  et  postea,  duosesse 
sexns  deorum.  Addc  lib.  vi,  cap.  ^5.  Bun. 

Voluptas.  In  ms.  volun'as. 
^  Posilisque.  In  ms.  positique. 

Compulantur  anni.  Niimerum  annorum  non  appo- 
suit  Lactant.  cap.  9,  lib.  i,  veruin  non  loiige  a  scopo 
hic  abcrrat.  Argonautarum  eniin  cxpedilio  siiscepta 
est  aniiis  octogiiit.i  trihus  ante  eversam  Trojain  :  a 
Troja  capta  ad  priinain  Olympiadcm  intercodiint  anni 
quadringenli  trigiiita  ircs,  a  prima  vero  Olympiade 
ad  ieinpu:%  (^uo  scripsit  Lactaiitius,  computantur 
niille  ac  sedeciin  anni ;  quai  oinnia  condciunt  aiinos 

mt. 

Alcmence,  In  ms.  AUimeno!. 

(ienitus.  Ilic  et  iii  aliis  Lactantii  libris  agitur  d« 


Veste,  elc.  Hsecnon  exprcsseral,Lactanlius  lib.  i, 
oap.  9. 
Eoque.  Legendum,  in  eoque. 

Cicero.  Cic.  de  Natura  deorum  lib.  iii,  cap.  S2. 
Gemitus  suos  inscripsit  in  flore.  Iinitatur  Ovidium 
MeUm.,  x,^15  : 

Ipse  suos  gcmilus  foliis  inscribit,  el  Ai  Ai 
Flos  habet  iuscriptuni. 

Ariadnem.  Iii  ms.  Arianam. 

Mater  ipsa,  eic.  Id  rsi  maler  deorom,  qu«  est 
Rhe.n,  vel  alio  noniine  Cybele<.  H;ce  iisijiie  ad  flnen 
capiiis  rcfcruiilur  ad  capui  21  lihri  priini. 

Adolescentem,  lii  ms.  adulescentem,  morp  usiUlo 
in  aniiquis  inss.  Hic  fuit  Attis  dc  quo  Tide  uol.  ad 
p.ig.  95,  tom«  1« 


iKH^5  EPITOHE  DIVINARUH  INSTITUTlOiNUM.  1026 

rum  ct  honrnnim  libidinibus  cxposita ,  cum  regnarct  A  boc  pocticum,  sic  fingere,  ut  tolum  menliare,  sed 

ea,  qunngesta  sunt,  figura,  et  quasi  velnmine  ali- 
quo  vcrsicolorc  praeiexas.  llunc  iiabet  poetica  licen- 


in  Cypro ,  ariem  mereiriciam  rcperil ,  ac  mulieribus 
imperavii ,  ui  qnaestum  facerent ,  ne  sola  esset  infa- 
mis.  Ipsae  ill.13  virgines  Minerva  et  Diana,  num 
caslac?  Unde  igitur  prosilivit  Ericbthonius?  Num  in 
terram  Vulcanns  scmrn  eflfiidit ,  et  inde  liomo  lan- 
quam  fnngus  cnatus  est?  Ant  illa  cur  Hippolytum, 
vcl  ad  secreias  sedes ,  vel  ad  mulierem  relcgavit , 
ubi  solus  Inter  ignota  nemora  xtatem  agerct,  et  j:im 
mutato  nomine,  Virbius  vocaretur?  Quid  lixc  signifi- 
cant,  nisi  Incestum,  quod  poetae  non  alidcnt  confiteri? 

CAPUT  X. 

(Dlv.  losl.  lib.  i,c.li.) 
De  Jove,  ac  ejus  vita  Ubidinoia. 

Ilorum  autem  oroniura  rex  et  patcr  Jupiter,  qucni 
tenerc  in  coelo  summam  crcdunt  potcstaiein ,  quid 
habuii  potesiatis,  qiii  Saiurnum  patrem  regno  expu- 
lit,  ct  armis  fugientem  persecutus  est?  quid  conti- 
nentiae,  qui  omnia  libidinum  gcnera  exercuit?  Nam 
idem  Alcmenam  Lsedainq.uesummisvirisnuptas  adul- 
lerio  fecit  infames  ;  idem  pulchriludine  pueri  capius, 
venantem  ac  virilia  meditantem  ad  fQemineos  nsus 
violenter  abripuit.  Qiiid  virginum  stupra  commemo- 
rem ,  quarum  multitudo  quanta  fuerit ,  filiorum  nu- 
merus  oslendit?  In  una  tamen  Tlietide  abstiiienlior 
fuit.  Erat  enim  pru;dictum,  quod  is,  quem  paiilura 
esset ,  inajor  patre  suo  futurus  esset.  Piignavit  crgo 
cum  amore ,  ne  quis  se  major  nasceretitr.  Si.iebat 
crgo,  se  non  esse  perfcclx  virtutis ,  magnitudinis  , 
poiestatis,  qui,  quod  ipse  Patri  fecerat,  timuit.  Cur 
igitur  maximtis ,  optimus  nominaiur,  cuin  se  et  pec- 
catis  contaminaverit ,  qiiod  est  injusti  ac  mali,et 
majorem  timuerit ,  quod  est  imbecillis  ac  minoris. 

CAPUT  XI. 

(Div.  iDSt.  Ub.i,c.  II.) 
Ynria  emblemalaf  quibus  Jotis  turpiludines  velarunt 
poetoe, 
Sed  dicet  nliqtiis ,  ficta  hxc  cssc  a  poeiis.  Non  est 


tia  modtim  ,  non  ut  totuin  fingat ,  quod  est  meiida- 
cis  ei  inepti ,  sed  ut  aliquid  ciim  ratione  commuiet. 
In  imbrem  se  aureum  veriisse  dixerunt  Jovem,  ut 
Dannen  fnlleret.  Quis  est  imber  aureus?  Utiqueaurel 
nummi,  quorum  magnam  copiain  oflerens,  et  in  si« 
num  infundens ,  fragilitatem  vlrginalis  animi  bac 
mcrcedc  corrupit.  Sic  et  imbrem  ferreum  dicuni , 
cum  volunt  multitudinem  significare  telorum.  Caia* 
mitum  in  aquila  rapuit.  Quae  est  aquila?  Legio  scili* 
cet,  quoniam  figura  hujus  animalis  insigne  legionis 
est.  Europam  transvexit  iu  lauro.  Quis  cst  taurus  ? 
Utiqtie  navis ,  qux  tutelam  babuit  tauri  specie  figu- 
Q  ratam.  Sic  Inachi  filia  ,  non  utiqtie  bos  facu  irans- 
navii :  sed  ejusmodi  navigio  iram  Jynonis  efTugit, 
qiiod  habebut  bovis  formum.  Denique  cum  in  iEgyp- 
tum  delata  esset ,  Isis  est  facta  ,  cujus  navi* 
gium  certo  quodam  die  in  memoriam  fugae  cele- 
bratur. 

CAPUT  XII. 

Poeujs  ea,  qum  ad  deos  spectant^  non  omnia  fingunt. 

Vides  ergo,  non  omnia  poetas  confinxisse,  et  quuc* 
dain  prxligurasse,  utcum  vera  dicerent,  allquid  lule 
nuininis  adderent  iis  quos  deos  esse  dicebant ;  sicut 
etiam  dc  regnis.  Cum  enira  dicunt  Jovem  Coeli  reg- 
num  sortc  tenuisse,  aut  Olympum  montem  sigiiifi- 
Q^  cant,  in  quo  Saturnum,  et  Jovem  postmodum  bubi- 
tasse  veleres  historiae  produni,  aut  partem  Orientis, 
quae  sit  quasi  siiperior,  quod  inde  lux  nascitur ;  Oc- 
cideniis  auiem  velut  inferior,  et  ideo  Plutonem  in- 
feros  csse  sortilum;  mare  vero  cessisse  Neptuno, 
quod  oram  maritimam  cum  omnibus  insulis  obti- 
nuerit.  Mulu  sic  poetse  colorant;  qiiod  qui  nesciunt, 
tnnquam  mendaces  eos  arguunt,  verbo  duntixat. 
Nam  re  quidem  crcdunl ;  quoniam  deorum  simulacra 


VARIORUM  NOTiG. 

Regnarel.  In  ms.  regnat.  Sed  legendum  regnaret,  Potestatis,  Apud  Buneman.  vero  legitiir,  pietaiis, 

ut  conjicere  licet  ex  capite  17  libri  I.  et  in  hanc  vocem  notam  sequenteni  cxhiliei.—  Pie-- 

Semen,  Non  exiat  in  ms.,  sed  legitur  in  capite  17  tatis,  Iia  certus  cnrrexi ,  ubi  iii  Pfaffii  et  Wulcb.  edi- 

libri  I.  tioiiibus  potestaiis  erat.  Nain  libri.  1  cip.  i  :  Pionne 

Ilelegnvit.    Iia    lcgendum  profcclo,   non  quidem  ^  (Jupiter)  a  prinia  sua  pueriiia  impius^cum  patretn 

mss.  libi  est  rettgavit,  vcriiin  cx  fine  cap.  17  lib.  i  regno  exputit ,  et  fugavitt  Docui  et  alibi  has  vnces 

Quid  secretw  sedest  quid  in  Laciaiitio  coiifundi^  Mecuin  faciunt  Davisius  et 


ex 

Div.  Iiislitut.,  ubi  legiiur 

retegatio  vet  tam  longe ,  vel  ad  mulierem ,  vel  in  solitu- 
diii^m?  Sic  ei  Virgiliiis  Mi\e\d,\iif  vers.  775,  de 
codera  llippolyto  dicit  : 

Et  nymphsb  EgerisB  neniorique  reicgal, 
Solus  ul)i  in  sylvis  Italis  igoobilis  sevum 
Exigeret,  versoque  ul)i  noinine  Virbius  csset. 

^latem  ageret.  Habet  Dunem.  :—  i  Exigeret  aHa- 
teni,  Paris.  et  Walch.  ediliones,  ageret :  sed  ex  ma- 
jMiscripto  damiis,  auclore  Pfaflio,  exigeret,  ui  dixil  ex 
Virgilio  de  eodem  liippulyioLact.  lib.  1,  cap.  17 : 

Solus  ubi  ignobilis  aevom 
Exigerel; 
atqiie  nemo  nescit  Terentii  ei  Ciceronis  phrasim, 
ex\gere  oitaiem,  Gadem  usus  Plinius  lib.  vii  Hist. 
Nat. ,  cap.  43  :  In  quibus  queerendis  sapientes  astatem 
exigerent.  1 


Heumannus.  Conf.  ad  Epit.  c.  69.  Bcn. 

Almenam,  Ita  ciiam  est  in  ms.  Sed  legendum  Alc- 
menam,  Amphitryonis  uxorem.  Leda  vero  fuit  lyn- 
dari  Laconia;  regis  uxor. 

Thetide.  In  ms.  Theude  :  sed  erralum  est  ama- 
nuensis. 

ImbeciUis  ac  minoris.  In  ms.  imbeciUis  a  minoris : 
sed  naevum  esi. 

Jovem.  Non  exlat  in  ms. 

Quis  est  laurus.  Haec  explicatiora  sunt  in  Epitoroei 
quam  in  ipso  lib.  i ,  c.  II. 

Confinaasse.  Iii  nis.  confixisse. 

Et  quosdam.  Legc  sed  quadam, 

Prmtigurasse.  \nms.  prwfugnrasse:  sed  mendum  esl« 

Tate.  Heiiniannus  putat  legendum  esse  tamen, 

Obtinuerit,  In  in«i.  optinuerit. 

Poeue.  la  ms.  PoUie^  «cxi^vv^  m^^^^^^ 


8ic  fingiiQi,  u\  cum  maras  ac  (<Bmina8  fnciani,^!  alios  A  cum  fratribus  suis  sibi  insiiluil  s(que  paravit.  > 
conjiigts,   S|lips  parcnies,  alios  liberos  faleautur, 
poeiis  iiU«|Ui!  Hsseiitiunt :  Ii.tc  (duiiu  sine  coilu  ei  ge- 
neialioue  esse  nou  |K)ssunt. 


\m 


CAPUT  xni. 

(Lib.  iDiv.  Iiislit.  cap.  11.) 
Narranlur  (acta  Jovis  ex  Euhemero  historico, 

Sed  omitiamus  sauc  poeias.  A(i  histomm  venia* 
mus,  qua^  simul  et  reriim  fide,  ei  temporum  niliiiir 
veiu^i:ite.  Etilieuicrus  fuit  Messenins,  aiitiquissiiiius 
81  riplor,  qui  dt*  saqris  iiiscriplioiiibus  veteriim  tem- 
ploruui  et  origiueiu  Jovis,  el  res  gcsias  omncmr|ue 
progeni^ni  cullcgit;  iicin  cxierorum  deorum  paren- 
tes,  patrias,  actiiS,  impcria,  obitiis,  sepulcra  cii  im 


Hic  in  Cod.  ms.  plura  deGciunt,  duo  certe,  ut  arbiiror,  fo- 
tia.  Nec  vox  parainl  lola  extat,  &ed  solum  para  sub  flaein 
paginse.  Sequilur : 

Hominiim  stuliam  beneYoIcntiam  et  errorem  ciivinius 
attribulastt. 


CAPUT  XX. 

(Lib.  i  Div.  Inslit  cap.  11.) 
De  Diii  Romanorum  propriis, 

Dixi  de  rerigioiiibiis,  qiiie  suut  comiuunes  oiiinium 
gculiuui.  Dicam  niinc  de  diis  quos  Hom:ini  proprios 
.b.ibeiit.  Faustuli  conjugeui  Romuli  Remique  iiuiri- 
ccm,  cnjus  lionori  Lareiitiiialia  sunt  diciia,  vulgatt 
fuis^e  corporis  quis  ignorat?  Et  ideirco  Lupa  nuti* 


......         cupata  est,  et  iu  ferc  specicm  figuraia.  Faula  quoqus 

persecutu!)  est.  Quam  bibtoriam  vcitit  Lnniiis  m  la-  n    .  ^,  .  ,  .         ,,        ,. 

^  ^  ^  ci  Flora  meretrices  eraiit,  quaruiu  allera  Herculis 

fuit  scortum,  sicut  Verrius  tradil;  altora  cuin  magius 


linaui;  ciijus  li  ix  verba  suiit  :  c  Il.i-c  ut  scripla  suut, 
Jovis  Iralrumque  ejus  siirps  alque,  coguatio,  iu  huiic 
modiim  iiobi::  e  sacra  scriptione  liadiiuui  c^t.  i  biem 
igitur  Eulieoierus  Jovem  tradit,  cuui  quiuquies  or- 
bem  circnmivis>el,  et  amicis  siiis  al(|uc  ei>gtiatis  dis- 
tribuisset  impecia,  legesqne  liomiiiibus,  multaqiie 
alia  bona  fecis-et,  iminoriali  glorin  memoriaque  af- 
fectum  seiiipiteriia  iii  Creta  \ilaui  commuiasse,  atque 
ad  deos  abiisse,  et  sepulcrum  cjus  esse  iu  Oeta,  in 
oppido  Guosso,  el  iu  co  scripluiu  auti(|ui.s  lilieris 
Graccis  ZAN  KPONOT;  quod  est  inpiter  Saluriii.  Ctiu- 
slatergoei  iis,  qiia^  retuli,  hoiuinem  fuissc,  iii  ter- 
raiiique  reguassc 

CAPUT  XIV. 
Saturni  el  Urani  ge$ta  ex  hisloricis  desumpta, 

Transeamus  ad  superiora,  ut  origijiem  toiius  er- 
roris  depreb^iidaiiius.  Saluruus  Coeb)  et  Terra  ira- 
dilur  nalus.  lloc  utiqiie  incredibilc  esi,  Sed  cur  ila 
traditur,  ratio  certa  esl,  quaiu  qui  igtiorat,  tauquam 
fabulam  respuii.  Saturni  Paireiu  Uraiuiia  fuisse  vo- 
ciiatuiu,  ^t  Uermes  aucior  est,  et  sacra  bisioria  do- 
cet.  Trisiiiegi^tijs  paucos  admodum  fuisse  cnm  dice- 
ret  perfeclse  doclrinx  viros ,  in  iis  cognaios  suo^ 
enuiueravit,  Uraiium,  Snturiium,  Mcrcurium.  Eube- 
nxrus  eiimdem  Uranum  priuium  in  terram  regnasse 
commemorai  bis  verbis :  «  Iiiiiio  primus  in  terris 


Ojies  corpnre  quu*sivissei,  populum  scripsil  li^rredeni, 
ci  ideo  in  houoreiu  ejns  ludi  Floralia  celcbraiitiip. 

Taiius  muliebre  siuiulacrum  in  cloaca  muxima  re* 
perium  coiisecravit ,  ei  deam  Clo;icinam  nuticuiiavti. 
Obsessi  a  Gatlis  Romani  ex  mulierum  capillis  tor* 
meuu  feceriiul,et  ob  id  Vencri  Calv»  aram  teiupium- 
que  posneiuut;  iteiu  Pisiori  Jovi,  quod  eos  uiuuuerat 
iii  qiiiete,  ui  ex  oitini  fruge  panem  facerent,el  supra 
bosles  jacerent ,  quo  lacio,  dcsperantcs  Galli  |>o  se 
inopia  Uouiaiios  (>ubigi ,  ab  obsidioiie  disci^sseruul. 
Pavoiem  ac  P.iUoreui  Tnllus  iloslilius  deos  fecii.  Co- 
litur  et  M<us ,  quam,  crcdo,  si  babuisseut ,  uuui|uam 
Cideiidaiu  putasseui.  Uouorem  atque  Viriutem  Blar- 
ceilus  iuveiiil. 

CAPUT  XXL 

(Div.  Instit.  Ub.  i,  c.  20.) 

De  sacris  deorum  Romanorum. 

Sed  et  alios  ojusmodi  commeatitios  deo«  senatiit 
iuslituil,  Spem,Fidcm,  Omcordiam,  Pucem,  Pudici- 
tiam,  Pietaleiu,  qiia:  ouinia,  ctim  io  aniiuis  liominura 
csse  vera  debcreiit ,  inlra  pariotes  falsa  posuenint. 
Hos  tameii  quam>is  exira  liominem  iu  uulU  siiit 
omuiuo  substantia,  maliem  poliiis  coli ,  qiiam  Ru- 
bigiiiem,  quaiu  Febrem,  quse  nnii  sacraudu  suut ,  sed 


impcrium  summum  Ccelus  liabuit :  is  id  regnum  uua  D  execranda ;  quam  Foruacem ,  cum  suis  Fornacalibitf 

V4RI0RUM  NOTiE. 


Ac,  Heumannus  legil  tum. 

Viique,  lleuiuuiiuus  legit  Uaque.  Uxc  oiu.nia  ox 
Coiije«  Inra. 

Scriptor.  In  ms.  Scrtbtor, 

luscripiiqnibus.  Li  mis.  Insctibtipnibus;  in  utrociiie 
verbo  p  in  b  iunia'0. 

Latinam.  Lege  Lotinum,  vel  supple  UnQuam. 

Scripia.  In  nis.  Scribta;  sicui  et  iufra  icrtfi/ioue, 
in  ms.  scribtione.  Ita  hemper  legitur  in  m&«  Taurin. 

Circumiiiwi.  lii  uis  circuimssel. 

Hominibut.  .\dil(;  dedisset. 

In  ternimque.  Ileiiunuuus  legitiit  terraque,  uL  ba- 
betnr  Iiistit.  lib.  1,  c.  13  ei  14. 

Sequititr.  Deesi  iuque  Epiiome  libri  primicap.  i%, 
et  c;eterocum  usque  ad  20. 
"v  Remique.  lii  ms.  Rem.  que. 
iLareniinaiia.  Im  fllS.  IfMRla/i.  ^)l^.  n^  kPVS^' 


nali^  sed  Larentatit  ex  secundis  Pfaflii  curis ;  ei  quo 
propius  fliigus  Larentatia.  Sic  alii,  et  Ovidlus  lu  Fakt.y 
V.  55 : 

Non  ogole,  lanlse  nnirix  Lareniia  gentis, 
Nec  laceam  vestras,  Fauslule  luiuper,  opes. 

Vesier  honos  veuiet,  cuiu  L  •reiitalia  dio.iiD. 
Acceplus  geuiis  illj  Deceiiiber  habet.      Buir. 

Vutgnti  corporis.  Id  est,  prOi>tituti.  Vide  not.  ad 
cap.  1*7  et  20  libri  i. 

Speciem.  Iii  tiis.  specie. 

Litdi  Ftorutia.  Siipide  dicti  vel  quos  appellant  flo* 
ralia,  iii  lib.  i  Div.  liistit. 

Paucm.  1 1  m-.  pacem. 

Alios  deos.  Seqniiiitur  sola  foeminiua ;  el  Unneft 
hic  et  patilo  post  deo8  iii  niascul.  vocal.  Nimiruiu  Lh 
tini,  uiaxime  |>oct;c,  deas  saepe  voa^ut  deoftp  Bi». 

Rubiginem,  In  ms.  robigintm. 


1099  EPITOME  DIVINARUII  INSTITUTtONtJ&l.  fOSd 

Vkcm\  qnAm  SterciUum,  qui  TumQ  piuguefacero  lor-  ^  rari,  quod  lixc  dlsscruil  el  philosophus  et  sacerdos. 


ram  priams  o&tcudii:  quam  Ueam  lluiam,  quaeLa- 

res  geniiit;  quam  Cuuiuam^quaecunis  iiifuuiiuui  pr»- 

est ;  iiuam  Gacain,  quo!  ad  lierculem  de  fui  to  boiim 

deluiit,  ut  occidtTel  fratrem.  Quaiii  mulia  siiiil  alia 

porteula  alque  iudilirla,  de  qiiibus  piget  dicere?  Ter- 

miuuui  laiiien  non  libet  pra.Merire ,  quia  iie  Jovi  qiii- 

dem  Ca|iiiolino  cessi>se  iraditur,  ciim  lapis  essel  in- 

formis.  Iliiiic  Qiiiiiiu  puiaut  habeie  cusiodiaiii,  eiqiie 

publice   supplicatur ,  ul  Cupilolii  imuiobile  suxum 

romani  iuiperii  fiiies  el  con.^ei  vei  ei  proroget. 

CAiUT  XXU. 

(Div.  lustil.  lib.  i,  c.  23.) 

De  iocris  introducin  a  Fauno  et  Numa, 


CAPDT  XXIII. 

(Div.  lusl.  Ub.  I,  c.  21.) 

De  tiiis  el  sacris  Ifarlf^orum.^ 

Diximusdediis;  nunc  de  niibq^  ssicrQrum  euUu- 

risque  dicuinus.  iti\i  Cyprio  ,  sicul  Tcucrus  insiiiue- 

rai,  huuiaiia  liosiia  muciari  sulebai.  Si^  et  Tauri  pia- 

n;V  bospiies  ininioiab.ini;  Laiiuiii^ipioque  Jupiier  bu- 

niauo  saiiguinc  propiuuius  e>t.  fc^iiam  antc  Saiurnum 

aexagcnarii  honiine>  cx  pcrsuiia  A|>oliinisdc  pouiein 

Tiberim  dcjicicbaniur,  ei  eidem  Saiurnu  Curihugi- 

nicnses  nou  modo  infanies  probecrabaut,  sed  et  vicli 

aSiculis,  iit  piaculiiin  soivercnt,  duccnios  uobilium 

filio^  iiiiiiiolaveruiil.  Ncc  ilia  bis  buniaiiiora  suiiu  qua: 


HasomiiesinepiiasprimusinLaliuFaunusinduxit,  B^"»^  ^^'•'^'"  """^  **'»/'»  »'»g»ac,  alque  Bellouxs  in 
qui  ei  Saluriio  avo  crucnta  sacra  coiisMimt,  et  Picuiii 
patrem  t:iiiquaiii  deuiu  coli  voluit,  et  ruiuain  Fauiiam 
coiijugcui  &ororein(pie  iiiier  deos  coliucavii,  uc  Bo- 
nam  deum  tioiiiinuvii. DoiudeRouii:Nuina,qiiiagres- 
tes  illos  ac  nules  viros  superbiilionibus  novis  uuera- 
vit,  saccidoiiu  insiiluil,  el  deos  raiiiiliis  gcntibu^que 
dialribtiii,  ui  at.iuius  rerpcis  populi  ab  ariiiuriim  &tu- 
diis  avocaret.  Ideo  Liiciliu»  dtrideii4  iiicplias  ialu- 
ruiii  qui  vatiis  supcrbiiiioiiibus  serviuiit,  hus  versus 
pusuil : 


Terriculas  lamias  Fauni,  quas  Pompiliique 
Insliiiiere  Numie  :  ireniii  li;is;  bic  omiiia  poiiit. 
Ul  puuii  in*uuli*s  creduoi  siguu  oiiiuia  ubeua 
Viver.s  ci  essc  Douiiues,  s.c  i^lt  umuia  licla 
Vera  puiaiil,  crcduul  sigiiis  cor  iiiesse  iu  ahenis, 
Pergulu  piiioruui,  veri  uiliil,  omuia  picta. 


quibiisaiitisliies  non  alieiiu  saiiguiiic,  scil  suo  liiaut, 
cuiii  auipulatis  geiiiialibus  a  viris  luigrunt,  iiec  ad  loe- 
iniiius  liaiiscuiii,  aut  sectis  humcris  dcicslubile;»  aras 
pruprio  criiorc  re.-pergunt.  Scd  hii^c  crudelia. 

Vcitiuiiius  ad  miiia.  Isidis  sacra  iiihii  aliud  ostcn- 
duii^t  iijsi  qucniudniuduiii  liliuin  |iarvuiu,  (|ui  diciiur 
Osiris,  pcididcni  ennvenerii.  Num  prinm  suceido- 
te$  ac  iniiiisiri,  derasis  onin.bus  ineinbrid,  tuusisque 
pccionbus .  plaiiguiit ,  dolciil ,  quu-pn^ ,  alTfictum 
niatris  iiui(  iiite^ ;  postiiioduin  puer  pcr  Cyuocepba- 
luiii  iiiveiiili.r.  SicluctU(isasacralu:litia  tcriiiiiiutitur. 
ilis  eiiam  Cercris  siiiiilc  mystcriijui  esii  inquo,  ia- 
cibus  uccen.^is,  pcr  nocieiii  Proscrpiua  in(}uiriiur, 
et  ea  inveula,  rius   umuis  gratulaiiuue  ac  ta:darum 


Q  jaciatioiie  nniiur.  Laiupsaceni  aselluin  Priapu  niuc- 
Tullius  quoqutt  de  Naiura  deorum  commemittos  ac  lant.  Eu  eniiu  visa  est  aptiur  viciima,  qu£  ipsi,cui 
fictus  deos  queriiiir  indiictos  ,  et  hiiic  extiiisse  Talsas  mactaiur,  mugnitudiiie  virilis  obscceiit  puascl  a;quari. 
opiiiioncs,  erroresque  lurbulcnios,  et  superstitiones  Liudos  cst  oppidum  Rbodi ,  ubi  llerculis  sacra 
pene  aniles.  Qu»  sentenlia  eo  debct  gravior  compa*      maledictis  cclebrantur.  llercules  euuu  cuut   |>uve4 

YAIUURUM  NOT J:. 


S(^£umiii,vel  Slereulium,  ui  in  I.  x,  c.  20,  lcgitiir. 

Qui  fimo  pinguefacire.  Ita  ap|»aret  legcnduin 
essc,  ctbi  scripscrit  librariiis  fumo.  Plaflius,  Paris. 
et  Walcli.  cdiiiuiies  fumo  niule  rciinuere.    Bu^. 

Quam,  lu  iiis.  Qifof. 

|l/.  Uecst  in  ins. 

Et  Picnm valuit.  II.Tc  vcrba  inParis.,  Walch., 

Davi^. ,  llcuuiaii .  editionibus  iion  ciunparent :  dcdimus 
ope  Ptnltii  ex  tuanuscriptu.HuN.  — llas  voces  addimus 
iii  iiosira  ediiiune  ex  O.  Fr.  Friizscbe,  qui  nubis  as- 
scntit. 

faiuam.  In  ms.  Fenlan.  Vide  Div.  Ins^it.,  lib.  i, 
cap.  2i,  ei  liol.  ibidcm. 

^oxis.  lii  nis.  no6u,iuodo  scribendi  usitato  in  hoc  ms. 

Ei.  Hecsi  iii  iiis. 

Ahena.  \\\  iiis.  aena. 

Sic  isti.  Ita  eiiain  legiliir  lib.  i  Div.  iii^titut.,  cap. 
2i.  Vule  ibi  iiot. 

In  ulienis.  Iii  iiis.  in  hcenis, 

Picta,  Lege  ficla,  ul  c.  2i  libri  i. 

Compuran.  Davisius  putat  legenduro  computari^ 
Rec  incpte. 

Lauuris.  Ita  in  ms.  in  editis  ernt  Latialis.  Utraque 
leciio  recepia.  Se(|uor  maniiscriptum. 

Saturnum.  Legitur  iu  iiis.:  Etiam  ante  Saturno 

4#ji(;(e6anfur.  Sci  iptura  manuscriptt  Tauriii.:  >t;iieSa- 
lurnQ^  quod  pace  clarissiiiii  Plarfii  dixcrim,  iion  de- 
buit  mutari  in  ante  Salurnum  in  Pari^.  editione^  ne- 
que  eoim  uUus  unquam  tradidit ,  anle  Saturnora  s#- 


xagenarios  de  ponte  in  Tiberim  dejectos  es^e ;  ad 
ipsiim  eitini  Saiuriiuiii  lix>cpertiiicni,ettt/i/6sigitificat 
adverbialiler  boc  uiodi»  :  Saturno  etiam  antea  homtnei 
in  Tiberim  pro  sacripcio  dtjicieUuntur.  Ita  Lactani., 
Iib.  i,cup.!2i :  Sa:urnus  in  La.io  eodem  gemre  sucnficii 
cuitus  est :  non  qmUem  ut  Uomo  ud  aram  tmmolureiur  ; 
$ed  uti  in  Tibenm  de  pontc  Milvio  mitteretur ,  quod  ex 
responso  qnodam  (Apoiliuis)  fuctitatum  Variouuclor 
esty  cujus  rc>pousi  uUiiiius  ver^us  cst  lalis  : 

Qiiod  quia  videtur  aiubiguuui,  et  (^x  ilii|  e^  homo 
juci  solct.  DcN. 

Prosecrabant.  Ucumaniius  lcgit,  prosecaltattl. 

Ei,  ^ioii  extat  iii  nis.  Ileunianuu^  p^iat  gf  di^l^udum 
esse. 

Ampulatis.  Iii  n\$.  jamputati^ 

Seciis  humeris.  lii  iiis.  secuii  sumefis. 

Crudelia,  Ctanss.  Plallius  juUical  addendum  esse 

SUHl. 

Tunsisqne  pectoribus.  Lact.  lib.  i  iustitut.,  cap.  21» 
Sacerdoies  ejU9  ( |sidis)  deylubrato  corpore  suu  pec- 
tore  tnnduHt.  Laiuprid.  iii  Coiutiio^o,  cap.  9  :  Suera 
Jsidis  coluit ,  ut  et  caput  raderet ,  (^t  Anubin,  punaret, 
Bellonas  servieuies  pere  exsecarc  brt^chium  yiofcepit 
studio  crudelitatis ;  Isiacos  vero  pineijt  usq^e  g^  pf^tii" 
ciem  pectus  tundere  coaebai.  fiuji. 

Hhodi.  In  ms.  Bhodii, 

Celebrantur.  luiai.  c«lilbt«XuT« 


1051 

aratori  abslulissi^t , 


Fm&f.  L&CTANTII 

atque  immolassel ,  ilie  inju- 
riam  suam  conviciis  ulius  esi,  eoqtie  ipso  Sacer- 
dote  posliiiodiim  consiituln,  sanciluin  es^t,  ut  iis- 
dcm  malediclis ,  et  ipse ,  et  alii  postea  sacerdoles 
sacra  celebrarent.  Gretici  aulem  Jovis  mysteriuni  est 
quomodo  infans  aut  subtractu^  sit  pairi ,  aut  educa- 
lusi  Capella  praesio  esl,  cujus  uberibus  puerum 
Amaltbea  nutrivit.Idem  etiam  matris  deum  sacra  de- 
monstrant.  Nam  quia  lum  Corybantes  giilcaruin  tin- 
niiibus  et  scutorum  pulsibus  vagitiim  pueri  texerant, 
nunc  imago  rei  refertur  in  sacris :  sed  pro  galeis  cym- 
bala ,  pro  scutis  lyropana  feruntur,  ne  puerum  va- 
gientem  Saturnus  exaudiat. 

CAPUT  XXIV.  : 

(Div.lost.  lib.  I,  c.2i.) 
De  origine  saerorum  el  religionum. 

llxc  sunt  mysteria  deorum.  Nuiic  eiiam  originem 
religionum  requiramus ,  ut  et  a  qiiibus,  et  per  quae 
tcmpora  institut^  fuerint,  cruamus.  Didymus  in  iis 
libris  qui  inscribuntur  'EinyrKrecag  llivSa/six^c  >  Melis- 
sea  fuisse  tradii  Cretensium  regem  ,  cujus  lilix'  fue- 
rint  Amalthca  et  Melissa ,  qux  Jovem  nuirierint  ca- 
prino  lacte  ac  melle.  Ilunc  novos  riius  ac  pompas 
sacrarum  iniroduxisse ,  et  priinum  diis  sacrificasse, 
id  est  Yestae ,  qux  dicitur  Tellus.  Unde  Poeta : 


Acaptoanni  mcccclxx.  Unde  apparet,*non  amplius 
quam  mdccc  esse  aiinos,  ex  quo  novis  deoruni  culii- 
bus  iiistilutis,  humanum  geniis  iiicideriiiu  crrorero. 

CAPUT  XXV. 

(Div.Iast.lib.  I,  c.  23et23.) 

De  aureo  s<vchIo;  de  simulacris  ac  Prometheo^  qui 

primui  hominem  efigiaviu 


Merito  igitur  poetn  commutatum  esse  aureum  se- 
culum  meiuorant,  qtiod  Tuerit  regnante  Saturno. 
Nulii  enim  tunc  dii  colebantur  :  sed  uitum  et  solmn 
Deum  noyeraut.  Postquam  s«  terrenis  ac  fragilibus 
subjugaverunt,  colentes  ligna,  et  aera,  ei  lapides» 
coiiimutatio  sa^culi  facta  est  usque  ad  ferrum.  Aiuissa 
enini  Dci  notitia «  et  uiio  illo  vinculo  bumanae  socie- 
B  taiis  abrupto,  vastare  se  invicem,  praedari  ac  de- 
bellare  cceperunt.  Quod  si  rursum  oculos  suos  tolle- 
rent ,  ac  Deum  intuerentur ,  qui  eos  ad  aspcctum 
coeli  suique  excilavit ,  nunt|uain  se  curvos  et  huniiles 
facerent  terrena  Yenerando,  quorum  stultiliam  Lu- 
cretius  graviier  incusat ,  dicens : 

El  faciuot  animos  humiies  formidine  divum 
Depressosque  premunt  ad  terram, 


primamque  deorum 
Tellurem ; 

ct  postmodum  :  denm  matri.  Euhemerus  autem  in 
sacra  bistoria  ipsum  Jovem  dicit ,  postquam  impe- 


qua  reddunt.  Nec  intelligunt  quam  vanum  sit  ea 
timere  quui  feceris,  aut  ab  his  aliquod  sperare 
prxsidium ,  qiiae  muta  et  iiisensibilia ,  nec  videDt, 
nec  audiunt  supplicantem.  Quid  ergo  maje^tatis  aot 
numinis  liabere  possuiit,  quae  ei  fiieruni  in  bomiDis 
potestate  ne  fierent ,  aul  ut  aliud  fierent,  ei  sunt  eiiam- 
nuiic.  Nam  et  violari  et  furto  sublati  possunt ,   nisi 


rium  ceperit ,  sibi  multis  iu  locis  fana  posuisse.  Nam  ^  illa  et  \ei  saepiat  ct  bumana  ciistodia.  Nuro  igilur 


t  circuiens  orbem ,  ut  quemque  in  locum  venerat, 
principes  populorum  amicitia  sibi  et  liospitii  jure  so- 
ciabat.  Ciijus  rei  ut  posset  menioria  servari,  fanum 
sibi  creari  jubebat ,  atque  ab  bospilibus  suis  anniia 
festa  celebrari.  Sic  per  omncs  terras  cultum  sui  no- 
minis  seminavii.  i  Quando  auiem  isti  fuerint,  facile 
colligi  potest.  Scribit  enim  Thalliis  in  bistoria  sua , 
Beluin  regem  Assyriorum,  qiiem  Babylonii  colunt, 
quique  Saturni  fuerit  xqualis  et  amicus ,  aiitiquiorem 
fuisse  Troico  bello  annis  cccxxii,  etsunt  ab  Ilio 


mentis  snx  compos  videri  potest ,  qui  talibus  opii- 
mas  victimas  caedit,  dona  consecrat»  pretiosas  ves- 
tes  ofTert,  quasi  iiti  possunt,  qui  motu  carenl?  Me- 
riio  ergo  Dionysius  Siciliae  tyranniis  deos  Grsecix , 
cum  eam  victor  occupasset,  spoliavit  atqiie  derisit, 
et  post  sacrilegia  quae  admiserat ,  ad  Siciliam  pro- 
spera  navigatione  remeavii,  regniinique  tenuit  usqoe 
ad  seneclutem.  Nec  eum  dii  violati  punire  poiuerant. 
Quanto  satius  esi,  spretis  inanibus,  ad  Deum  se 
convertere,  tueri  statum  quem  a  Deo  acceperis,  toeri 

VARIORUM  NOTiE. 


Injuriam  iuam  conviciit  ullu$.  Lib.  i,  c»p.  2t ;  inju-  D 
mm  suam  ( sibi  illalam )  maledicti»  uUu$  e$t.  Passive 
ita  voce  injuria  sn^pe   tititiir,  c.  9,  lib.  ii ,  cap.  4  : 
Satunty  ne si  deorum injuriam  non  vindicaverint^iptos 
expectant  panas.  Lib.  v,  cap.  !20.  Bon. 

Sancitum.  In  ms.  sanclum. 

'ElnywttiiC'  Ms.  ISnrviTcwc, Latlne,  libri  ExpositiO' 
iiii  Pindarica. 

Melissa.ln  ms. 7e//jfa.  Vide  libri  i  Insiitut.  cap. 22. 
Buiiem  III.  legit  in  eodem  ms.  Uelissea. 

Et  primum  diis...  Vesta:.  Maliiii.  :  Et  diis  sacri/i' 
easse ,  id  est  Vestce ,  et  postmodum  Deum  malri,  Sic 
eniin  npiiior,  senienlia  recie  procedit ,  et  ordine; 
aliOMui  vero  perturb  uior  videtur.  Vide  Lact.  Divin. 
Inst.,  lib,  I,  cap.  22.  Davis. 

Ilisioria.  In  ms.  storia. 

Quemque.  lui  ms.  sed  lege  quemcumque. 

Jubebat.  In  ins.  Juvebat. 

Hominis.  Heuman.  legil  numinis, 

JiiL  Noii  /iospiiesJoviSfWi  Pfaflius,  sed  ipsum  Jo- 


Tem  et  Melissea  denotari  pulo.  Davis. 

Isti  fuerint.  Id  est  quando,  aut  quo  Impore  isti  i 
pites  vixerint. 

Belum.  In  ms.  Bellum,  sed  male. 

Annis.  De  his  annis,  vide  lib.  i,  cap.  23,  pMina 
109,  lom.  I. 

yovis.  In  ms.  nobis ;  littera  enim  v  semper  fere 
per  b  exprimitur. 

Qua  reddunt.  Haec  verba  quid  sibi  velint ,  divi- 
nare  non  possiim.  Locus  enim  vnlde  mendnsus  esl. 
Verum  lleuinaiinus  puiat  legendiim  esse ,  QNiirtf  iiec 
intetligunt;  idque  ut  videtur,  Siit  bene. 

Sublati.  Forsan  lcgendiini  est,  snbtrahi.  —  Furtn 
sublati.  Bunem.  vero  legii :  Sublabi,  et  notam  sequen- 
tein  exhibei:— Sii6/tf6i.  lia  volente  PfafQo  legeiidam, 
qui  nolaiii  snam  in  P.irisiensi  deletam  voluit ;  uiide 
in  Paris.,  Walcb.,  Davis.,  editiunibus,  prave,  $mbM. 

^    .  ^  BOHBM. 

Optmas.  Heumannus  legit  opinm. 
(Jti  possunt.  Lege  iis  uti  possin^. 


1055 


EPITOME  DIYINARUM  INSTITUTIONLM. 


1034 


nomen.  Idcirco  enim  oiyBpunt^:,  quia  sursum  speciat,  A  et  prxclarior,  et  poteniior  sit  ipse  condltor,  atque 


nominatur.  Sursum  autem  speclat,  qui  Deum  verum 
et  vivum,qui  est  in  coelo,  suspicit,  qui  artificem,  qui 
parenlem  animae  su»  non  modo  sensu  ac  mente,  ve- 
rum  etiam  vultu  ei  ocuiis  sublimibus  quaerit.  Qui  au- 
tem  se  terrenis  bumiiibusque  subslernit,  uiiquc  iilud 
quod  est  inferius  sibi  prxfert.  Nam,  cnm  ipse  opus 
Dei  sit,  simulacrum  autem  opus  hominis,  non  potest 
bumanum  opus  divino  anteponi ;  et  sicul  Deus  homi- 
nis  parens  est,  iia  simulacri  bomo.  Stullus  igitur  et 
^mens  quiadorat  quod  ipse  fabricavii.  Cujus  artificii 
detestabilis  et  iiiepti  auctor  fuit  Prometheus,  patruo 
Jovjs  Japelo  naius.  Nam  cum  primum  Jupicer,  summo 
potitusimperio,  tamquam  Deuni  se  consiituere  veilet» 
ac  templa  condere,  et  qu%reret  aliquem,  qui  huma- 


artifexeorum  Dcus.Sed  illi  diviniutem  humanis  vi- 
sibus  aestimaverunt,  ignorantes  nec  aeternum  csse 
posse,  quod  veniat  sub  aspeclum,  nec  quod  sit  scier- 
num  posse  oculis  mortalibus  comprebendi« 

CAPUT  XXVII. 

(Div.  Insl.  lib.  n,  c.  13.) 

De  homimi  creatione^  peccalo  et  poena ;  ac  de  angelis, 
tum  bom8,  tum  maiis, 
Unum  et  ultimuni  rcstat,  ut,  quoniain  plerumque 
accidit,  sicut  in  htstoriis  lcgimus,ut  majestatcm  suam 
dii  ostendisse  videantur  per  auguria,  per  somnia,  per 
oracula,  tiim  etiam  poeiiis  eorum,  qui  sacrilegia  com- 
miserant ,  doceam  qux  rotio  id  efTecerit,  ne  quis 


nam  figuram  posset  exprimere,  tunc  Prometbeus  ex-  j  ctiamnunc  in  eosdem  laqueos  incidat,  in  quos  illi  ve- 


tilit,  qui  bominis  effigiem  de  pingui  lulo  figuraret,  iia 
verisimiliter,  ut  novilas  ac  subtiiilas  artiS'  miraculo 
csset.  Denique  illum  et  sui  icmporis  homines,  et  po- 
stea  poetx ,  tamquam  fictorem  veri  ac  vivi  liominis 
prodiderunt,  et  nos,  quoties  fabrcfacta  signa  lauda- 
mus,  vivere  illa  et  spirare  dicimus.  Et  bic  quidem 
auctor  fuit  ficiilium  simulacrorum.  Sequentes  autem 
posieri  ct  de  marmore  sculpscrunt,  et  ex  xre  fude- 
runt :  deindc  processu  lemporum  ex  auro  et  ebore 
accessii  ornatus,  ui  non  modo  similitudines  oculos 
bominum,verum  cliam  fulgor  ipse  praestringeret.  Sic 
illccii  pulcbritudine,ac  verx  niajestatis  obliii,  insen- 
sibiliaseniientes,  irrationabilia  rationabiles,  exanima 
vivcntes  colenda  sibi  ac  veneranda  duxeruot. 

gAPUT  XXVI. 

(Div.  lost.  lib.  n,  c.  5.) 

De  elementorum  el  astrorum  cullu, 

Nunc  refellamus  eos  etiam,  qui  elementa  mundi  tam« 
quam  deos  habent,  id  est  coelum,  solem  atquelunam, 
quorum  artificem  non  cognoscentes,  ipsa  opera  mi- 
rantur  ct  adorant.  Qui  error  non  imperilorum  modo, 
verumetiam  philosophorumest;  siquidem  Stoiciuni- 
▼ersa  coelestia  in  deorum  numero  habenda  censent, 
qua  certos  et  rationabiles  moius  habeni,  quibus  suc- 
cedenlium  sibi  lemporum  vicissitudines  consuntis- 
sime  servant.  Non  csi  igiiurin  his  voluntarius  motus, 
qiiia  praestitutis  legibus  serviunt,  non  proprio  utique 
sensu,  sed  opificio  summi  conditoris,  qui  illa  sic  or- 


teres  inciderunt.  Cum.Deus  pro  virtute  majestatis 
sux  mundum  dc  nihilo  condidisset,  coelumque  lumi- 
nibus  adornasset ,  icrram  vero  et  mare  complesset 
animalibus,  tum  bominem  de  limo  ad  imaginem  si- 
roiliiudinis  suae  figuratum  inspiravit  ad  vitam,  po- 
suitque  eum  in  paradiso,  quem  conseverai  omni  ge- 
nere  fructiferi  ligni,  ei  prxcepit  ei,  ne  una  ex  arbore» 
in  qua  posuerat  ei  scientiam  boni  malique,  gustaret» 
fore  interminatus,  ut  viiam  perderet,  si  fecisset ;  si 
vero  mandatum  servaret,  immortalis  permaneret.Tum 
serpens,  qui  erat  nnus  ex  Dei  ministris,  invidens  ho- 
mini  quod  esset  immortalis  effecius,  illexit  eum  dolo, 
ut  mandatum  Dei  legemque  transcenderet.  Et  Iioc 
modo  scieniiam  quidem  boni  ac  nfitli  accepit ;  sed  vi- 
G  tam,  quam  perpeluam  Deus  iribuerat,  ainisit. 

Ejecit  ergo  peccatorem  de  sancto  loco,  ct  in  hunc 
orbem  relegavit,  ut  viclum  quaereret  per  laborem, 
at  difficultates  et  aerumnas  pro  merito  sustineret ; 
ipsumque  paradisum  vallo  tgueo  circumfudit,  ne  quis 
hominum  ad  diem  usque  judicii  ad  locum  illum  per- 
petuae  beatitudinis  conaretur  irrepere.  Tum  secuta 
est  hominem  mors  ex  Dei  senlentia  ;  et  tamen  vita 
ejus,  licet  temporalis  esse  coepisset ,  in  mille  aniiis 
terminum  sumpsit,  et  id  fuit  humanae  vitac  spatium 
usque  ad  cataclysmi  tempus.  Nam  post  diluvium  pau- 
latim  vita  hominum  breviata,  etadannos  centumvi- 
ginti  redacta  est.  Serpens  vero  ille,  qui  de  factisdia- 
bolus,  id  est,  criminator  sive  delator  nomen  accepit, 
nondestitit  semen  hominis,  quem  a  principio  dece- 
dinavit,  ut  inenarrabiles  cursus  et  certa  spatia  confi-  D  perat,  persequi.  Deniquc  eum,  qui  primus  in  hoc 
cerent,  quibus  dierum  ac  nociium,  aestatis  et  hyemis  orbe  generatus  est,  inspiraio  livore,  in  caedem  fralris 
alterna  variareni.  Quod  si  effectus  eorum,  si  meatus,  armavil,  ut  de  duobus  primogenitis  hominibus  alte- 
si  claritatem,  si  constanliam,  si  pulchritudinem  ad-  rum  extingueret,  alterum  facerct  parricidam.  Ncc 
mirantur,  intelligere  debuerui\t,  quanlo  his  pulcbrior»      quievit  deinceps,  quominus  per  singulas  generationes 

VARIORUM  NOTi£. 


Sursum.  In  ms.,  susum  ;  sed  mendum  est. 

Rationabilet.  Ita  ms.,  at  legitur  in  edit.  Paris.,  tr- 
rationabiles  ;  sed  male.  Vid.  praeced.  etseq. 

Ac.  In  ms.  ad, 

In  quos,  In  deest  in  ms. 

In  qua  posuerat  eL  Pronomen  ei  deletum  vult  Da- 
visius.  Certe  sine  hoc  pronomine,  I.  ii,  c.  12 :  In  qua 
fosuerat  intelUgentiam  boni  et  mali.  Buff. 

PATROL.  VI. 


Saneto.  In  ms.  Sco,  quod  poiest  et  tancto  et  sacro 
intelligi. 

Irrepere.  Anonym.  legit trrttmper^. 

Ttfm.  Additum  ex  ms.  Taur. 

Livore.  In  ms.  libere.  —  Livore.  Ita  recte  corre- 
Ctum.  Conf.  1.  ii,  c.  8,  suapte  invidia,  tamquam  ve- 
nenoinfeetusest...\}nde  apparet  cunctorum  malo^ 
rum  fontem  esse  ItvQrem.  Bdn. 

33 


1055 


FIRM.  LACTANTH 


108« 


pecibribus  hominuni  malitisc  virus  infunderei,  eos  A  talitalis  coeleste  praemlum  perfenirent. 


corrumperet,  depravaret,  tantis  denique  sceleribus 
obrueret,  ut  jusiiiia)  jam  rarum  esset  exemplum,  tl 
viverent  homines  ritu  belluarum. 

Quod  Deus  cum  videret,  angelos  suos  misit,  ut  vi- 
tam  hominum  cxcolerent,  eosque  ab  omni  maio  tue- 
rcntur.  His  mandalum  dedit,  ut  se  terrenis  absiine- 
rent,  ne  qua  labe  maculaii,  honore  angelico  mulcta- 
rentur.  Sed  eos  quoque  idem  ille  subdolus  criminator» 
dum  inter  homines  commorantur,  illexit  ad  volupla- 
tes  ut  se  cum  mulieribus  inquinareni.  Tum  damnati 
senteniia  Dei,  et  ob  peccata  projecti,  et  nomen  an- 
gelorum,  et  substantiam  perdiderunt.  ila  diaboli  sa- 
tellites  facti,  ut  haberent  solatium  perditionis  suae, 
ad  perdendos  homines  se  converterunt,  quos  ut  tue- 
rentur  advenerant. 

CAPUT  xxvin. 

De  domonibui,  ac  eorum  operationibus  malis, 

Hi  sunt  daemones,  de  quibus  poetas  saepe  in  carmi- 
nibus  suis  loquuntur,  quos  custodes  hominum  appel* 
lat  Hesiodus.  Ita  enim  persuaseruut  hominibus  itlece« 
bris  atque  fallaciis  suis,  ut  eosdem  deos  esse  crede- 
rent.  Denique  Socrates  habere  se  a  prima  pueritia  cu« 
stodem  rectoremque  vitae  snae  dsemonem  praedieabat^ 
sine  cujus  notu  et  imperio  nihil  agere  posset.  Adhae- 
rent  ergo  singulis,  et  sub  nomine  Geniorum  aui  Pe- 
natium  donK>s  occupant.  His  sacraria  constituuntur, 
his  quotidie  libatur  ut  Laribus,  his  honos  datur  tam* 
quam  malorum  depulsoribus.  Hi  a  principio,  ut  aver- 


lidem  astrologiam  prodiderunt,  et  augaratam,  el 
aruspicium  ;  quae  cum  per  se  falsa  sint,  tamen  ipsi, 
auctores  malorum,  slo  ea  gubemanty  sic  lemperant» 
iit  vera  credantur.  Ipsi  etiam  magicae  arlis  praestigiat 
ad  circumscribendos  oculos  repererunt.  lllonim  ad- 
spiratione  fit,  ut  quod  sit,  non  esse,  et  quod  non  slt, 
esse  videatur.  Ipsi  necromantias,  ipsl  sortes  eteracula 
invenerunt,  ut  mentes  Iiominum  per  amblgiios  exitus 
mentita  dtvinatione  deludant.  In  templis  vero  et  sa- 
crificiis  omnibus  praesentes  adsunt,  et  prodigiis  qui- 
busdam  fallacibus  editls  ad  miraculum  pnesentlum, 
sic  homines  circumveniunt,  ut  inesse  numen  Bimula* 
cris  et  imaginibuscredant.Irrepuntetlamoorporibus» 
ut  spiritos  tenues,  vitiatisque  membris,  morbos  ooa- 
B  ciunt,quos  sacrificiis  votisqueplacati  postmodam  re- 
laxent  :  somnla  immittunt,  aut  ptane  terroreSyUt  Ipai 
rogentur,  aut  quorum  exitus  respondeant  veritati,  ut 
venerationem  sui  augeant.  Nonnunquam  etlam  in  sa- 
crilegos  edunt  aliquid  ulfionis,  ut  quisquis  Tiderit 
timidior  ac  religiosiorfiat.Sicfraudibus  suis  obduxe- 
runt  humano  generi  tenebrat,  ut,  oppreasa  ▼eriute» 
summi  ac  singularis  Dei  nomen  in  oblivionem  ve- 
niret. 

CAPUT  XXIX. 

(Div.  Inst.Ilb.  n,  c.9eti8.) 

De  Dei  patientia  atque  providenlia. 

Seddicit  quispiam  :cGur  ergo  verus  ille  Deus  patitor 
hxcfieri?Anpotius  malos  vei  sumniiovet,vel  exlioguil? 


terent  homines  a  Dei  veri  agnitione,  novas  religiones  G  Cur  vero  ipsi  daemoni  opx^  'Pi*'"^'P^o^^^^t  utesset, 


et  cultus  deorum  introduxeruni :  hi  memorias  re- 
gum  mortuorum  consecrari,  templa  constitui,  simu- 
lacra  fieri  docuerunt,  non  ut  honorem  Dei  minuerint ; 
aut  suum  augerent,  quem  peccando  amiserunt :  sed 
ut  vitam  hominibus  eriperenl,  spem  yerae  lucis  an* 
ferrent,  ne  homines,  unde  illi  excideruot,  ad  immor- 


qui  cuncta  corrumperet,  cuncia  disperderet  ?  Dicam 
breviier,cur  hunctalem  essevoluerit.Quaero  utrumne 
virtus  bonum  sit,  an  malum?  Negari  nan  potest,  quin 
bonum.  Si  bonum  est  virtus,  malum  est  igitur  econ- 
trario  vitium.  Si  vilium  ex  eo  malum  est,  qoia  ▼irtu- 
tem  impugnat »  et  virtus  ex  eo  bonum  est,  quia  vi- 


YARIORUM  NOTiE. 


Eoi.  Non  extat  in  ms. 
Rarum,  h\  ms.  rerum. 
Et.  \n  ms.  ied. 
Voluptaie$.  In  ms.  volunlatet» 
SentetUia.  In  ms.  sententiam,  Clariss.  Pfaffius  putat 
Icgendum  esse  per  sententiam  Dei, 
Haberent,  In  ros.  habeant. 


cetur  raiionem...  Davis. 

Irrepunt,  In  ms.  inrepunt^  n  pror,  qued  M 
in  manuscriptis.  —  Irrepuni  earporibut.  L.  i,  c  14  : 
Insinuant  $e  corporibus^  ei  occuUe  valetudinenn  viiimU^ 
morbot  citant^  tomniit  animat  terrentf  mentet  fiuroribui 
qualiunt,  BuN. 

Piacati,  In  ms.  plaeaiit,  —  PiaonH.  Raete  eerrexil 


Solatium  perditionit  tuos.L,  n,  c.  14  :  Siceotdia'  j^  Pfarfius,  I.  ii,  c.  16,  viderivolunt  id  i^iacaii  axeriitu; 
I #:-  n.;  -..>.-  r--:.  .^»^n:, .^.•-.— __         ^^  lutr^p  qwB  pcricuUi,,,  socrtfieHs  placaii  averteruni. 

Rinm. 

Plane  ierroret,  ^Ml  feiicius  emendatieiieDiviiii*' 
plena  terrorit  legeniis ;  nara  lib.  ii,  c.  i4««oiNmu  om- 
mo$  terrent,  Ita  sequentia  bene  fluunt.  Bun. 

Aul  quorum  exitut  retpondeantveritati^  «I  veneraiio- 
nem  stit,  etc.  At  Heuman.  legil,  ut  ^,  ewmeaUmre'- 
tpdnderit  veritaii,  venerationem  iut,  etc. 

Veniret,  Davisius,  approbante  anonymo  BrilannOi 
venerii.  Servo  cum  Heumanno  veniret.  Bun. 

Sed  dtdl.  Lege,  ted  dkai^  vei  dicH.  Divig. — Ueu- 
mannus  dicei  edidit,  Nam  1.  n,  c.  17,  dkei  aUquii : 
Cur  ergo  Deus  hcec  fieri  paHtur  ?  BuN. 

An,  Hic  idem  est  ac  ciir  non, 

'Apx^v.  Inms.  archen  litteris  latinis;i(]Dx4yliicleci 
significat  polestatem,  auctontaiem ;  sed  putatneuman- 
nus  unico  vocaculo  graeco  scribendmn  ene  ^atf 
vKxpx^ '  ^^  Qtio  vide  liactantium^lfbro  a,  capru, 

DUlfU. 


bolttt  ex  angelit  Dei  suos  (edt  tateUitet  ac  mnislrot 
/it...  perditiper  omnem  terram  vagantur^  et  totatium 
perdiiionit  suas  perdendis  hominibus  operantur,  Buif . 

Se.  Non  extat  in  ms.,  ideo  illud  verbiun  ejecit  Bu* 
neman. 

Rectoremque.  In  ms.  rectorem  quce^  sed  erratum 
cst. 

Hi,  In  ms.  his, 

Aut.  In  ms.  haut, 

Amiserunt.  Heumannus  legit  amiserant. 

lidem.  In  ms.  idem, 

Circumscribendos.  Id  est,  circumvcniendos^  vel  fa^ 
lendos, 

Necrtmantias,  In  ms.  necyomantias,  y  pro  r,  liitera- 
rum  affinitate.  Allamen  Heumannus  putat,  non  im- 
mutandam  es^e  lectionem  ms.,  ac  remitiit  ad  Fabri 
Lexicon. 

Invenerunt,  Hoc  vcrbum  non  extat  in  ms. 

Deludant.  Reciius  deluderent^  ne  in  temporum  pec- 


10S7  EPITOME  DIVINARUM  INSTITUTIONUM.  i«58 

liuin  affligit»  ergo  non  potesi  virtus  sine  viiio  consi*  \  idcirco  fecit,  ut  nobis  constituerel  igonem ,  iu  quo 
stere,  etsl  vitium  susluleris,  tirtutismeritatoll^ntur. 
Nec  enim  poiest  ulla  fieri  sine  hoste  victoria.  lia  fit , 


ut  bonnm  slne  malo  esse  non  possit.  i 

Vidit  hoc  Chrysippus ,  vir  acrls  ingenil ,  de  pro- 
videntia  dissereiis ,  eosque  stultitifle  redarguit ,  qui 
bonum  quidem  a  Deo  factum  putant ,  malum  outem 
negant.  Hujus  sententiam  interpretatus  est  A.  Gel- 
lius  in  libris  Noctlum  Atiicarum  ,  sic  dicens  :  <  Qui- 
biis  non  videtur  mundus  Del  et  hominum  causa  ins- 
litulus ,  neque  res  humanse  providentfa  gubernari , 
gravi  se  argumento  uii  putant ,  cum  ila  dlcunt :  Si 
essel  Proviileniia  ,  nulla  essent  mala.  Nihll  enlm 
minus  aiunt  providenlise  congruere,  quam  In  eo 
mundo  ,  propter  quem  homines  fecisse  dicalur  Deus, 


viciores  imroortalitaiis  praemio  coronaret. 
CAPUT  XXX. 

(Div.  Inst.  lib.  i,  c.  18;  m,  c.  2  ct  3.) 

De  falta  iafnentia» 

Docui ,  ut  opinor,  cultus  deomm  non  modo  impios, 
sed  eiiam  vanos  esse;  vel  quod  horoines  fuerint, 
quorum  merooria  post  obitum  consecrata  sit;  ve! 
quod  simulacra  ipsa  insenslbilia  et  surda  siut ,  qula 
sunt  flcia  de  terra,  nec  oporlere  homincm  qui  dc- 
beat  speciare  coelestia  ,  terrenis  se  subjugarc ;  vei 
quod  spiritus,  qui  eas  religiones  sibi  vindicant,  in- 
cesii  et  impuri  sint ,  et  ideo  Dei  sentenlia-  condem- 
naii  ceciderint  in  terram ,  nec  fas  esse  in  coruro  di- 


tantam  vim  esse  serumnarum  et  malorum.  Ad  ea  g  tionem  venire,  quibus  polior  sls,  si  Deuro  veruro 


Chrysippus  ,  cum  in  libro  ntpl  n/jovowtc  qoarto  disse- 
reret :  Nihil  prorsus ,  Inquit ,  istis  Insulsius ,  qui 
opinanlur  bona  esse  poiuisse ,  si  non  essent  ibidem 
mala.  Nam  cum  bona  malis  ooniraria  sint,  Hlraque 
necesse  esi  opposita  esse  inter  se,  et  quasi  mutuo 
adversoque  fulta  nisii  consisiere.  Nullum  adeo  con- 
trariuin  esi  slne  conlrario  aliero.  Quo  enim  pacio 
justitiae  scnsus  esse  posset,  nisi  essent  injuriae?  aut 
quid  aliud  jusiiiia  est,  quam  injustitise  privatio? 
Quid  item  fortitudo  sit,  non  intelligi  potest,  nisi  ex 
ignaviae  appositione?  quid  eontinentla,  nlsi  ex  in- 
teroperaniia.  Quo  llem  modo  prndentia  esset,  nlsi 
foret  contraria  imprudentia?  Proindc,  inqult,  ho- 
mines  stulii  cor  non  hoc  etlam  desiderant,  ut  veritas 


sequi  velis.  Superest  ut,  quoniaro  de  falsa  religione 
dixirous ,  etiam  de  falsa  sapienlia  disseramus ;  quam 
philosophi  profitentur,  horoines  sumroa  quidem  doc- 
Irina  et  eloqoentia  praediti,  sed  longe  a  veriiate 
sammoti ,  quia  nec  Deuin ,  nec  sapleniiam  Dei  co- 
gnovcrunt.  Qui  Iicet  sint  arguti  ac  diserli ,  tainen 
quia  huroana  esi  eoruin  sapienlia,  etiaro  cuin  hls 
congredi  non  verebor,  ut  appareat  a  verilate  roen- 
dacium ,  a  coelestibus  (errena  facile  posse  supe- 
rari. 

Quid  sit  Philosophia  hoc  modo  definiunt :  Philo- 
sophia  est  amor  vel  sludium  sapieniix.  Non  est  ergo 
Ipsa  sapientia ;  quia  necesse  est  aliud  esse ,  quod 
amat ,  aliud ,  quod  amatur.  Si  studiuro  est  sapien- 


sit,  et  non  sit  mendaciam.  Namque  Itidem  sunt  bona  (^  tiae ,  ne  sic  quidem  philosophia  sapientia  est.  Sapien- 


et  mala ,  felicitas  et  infortunitas ,  volupias  et  dolor. 
Alierum  enim  ex  altero ,  sicot  Plato  ait ,  verlicibus 
intcr  se  contrariis  deligatum ,  si  tulerls  tmum ,  ab- 
stuleris  utrumque.  i  Vides  ergo  id ,  quod  •«pc  dlxi , 
bonum  et  malum  iu  sibi  esse  connexa ,  ut  alterum 
sine  altero  constare  non  possil.  Summa  igitur  pni- 
dentia  Deus  materiam  virtotis  in  malls  posait;  qa« 


tia  enim  res  est  ipsa ,  quae  quxritur ;  siudium  vero » 
quod  quaerit.  Ipsa  igitur  definiiio ,  vel  nominis  si- 
gnificaiio ,  declarat  philosophiam  non  esse  Ipsam  sa- 
pienliam ;  dicam  ne  studium  quidem  esse  saj»ienliae, 
quo  sapientia  noii  comprehendilur.  Quis  enina  s(u- 
dere  dicatur  ei  rei ,  quain  nullo  modo  possit  atiin- 
gere?  Qui  mediclnae,  aut  grammaticae,  aut  oratoriae 


VARIORUM  NOTiE. 


A.  GeUiui.  In  ms.  AgeUius.  Legendum  A.  GeUiue, 
sicut  lib.  VI,  cap.  1. 

Deut.  Non  extat  in  ms. 

Utpi  npcvoiof.  Latine,  de  Prcvidentia. 

Ibidem.  Forsan  legendum  est  i/idem.PFAFFius.— 
Nihil  mutandum.  Ibidem  Gronovius  ex  manuscripio 
ad  Gellium  reslituit ;  etiam  Davislus  serval.  Anony- 
mus  Brilannns  et  Heumannus  ilidem.  Bon. 

Adeo.  In  ms.,  a  Deo;  sed  minus  bene,  ut  videlur 
Joanni  le  Brun. 

Sii.  Non  extat  in  ms. 

Non.  Non  exut  itidem  in  ms. 

Apposiiione.  Davisius  legit  oppoMiione;  idque  sat 
bene. 

Ex  intemperaniia.  In  Geilio  est,  ex  inUmperanlia , 
scilicet  oppositione :  quod  si  ms.  ni»  retinetur,  re- 
peti  debet ,  inieUigi  potest ,  salis  recte. 

Nisi.  Sic  in  ms.,  at  in  editione  Parisiensi  legebaiur 
non  ni$i. 

Foret.  In  ms.  forie  :  sed  Davisius  et  Joan.  le  Brun 
putant  esse  legenduin  forel. 

Namque.  In  ms,  nam  qua, 

Infortunitas.  In  ms.  et  in  editis  erat  imporlumta$. 
Legendum  profecto  tfifor(iiniia< ,  cui  contraria  est 


felicitas ;  nec  aliter  legitur  anud  Aulum  Gelliuro  su- 
pra  ciiatum,  Noct.  Atticar.  lib.  vi,'cap.  i.  Buneman. 
Conlra  militat  pro  voce  importunitas  et  noiatn  se- 

3iientein  exhibet: — Felieiias  et  importunitas.  Libcnler 
oc(i  ultimaiu  vocein ,  tanquam  veram ,  a  Lactanlio 
^  accipient,  cum  in  Gellio  in  omnibus  adhuc  edilioni- 
bus  regnet  vox  insolens  infortunltas ,  ab  aiio ,  qui 
vim  vocis  imporlunitas  non  noverat,  subornata. 

Quod  saspe  dixi.  Id  non  s<Bpe ,  sed  seroel  lantum 
dixit.  Lege  mihima  mutatione  quod  supra  dixi.  Da- 
visics. 

Deus  materiam  virlulis  in  maUs  posuit.  Quae  hlc  el 
in  toto  hoc  capite  disputat  de  origine  et  necessitate  - 
mali  bene  refutavit  Pfaffius.  Bun. 

Quod.  In  ms.  quot. 

Safnentiam.  hk  ms.  sapientia. 

Non  est  ergo.  Ante  hoc  verba  Heamannus  et  ano- 
nymus  putanl  aliquid  excidisse  atque  legendum  essci 
«t  amor  est  sapientice ,  non  est  ergo ,  etc. 

AUud.  In  ms.  aUut.  Sic  infra  in  hoc  eodem  caiNtc. 
Atque  aiibi  ubicumque  hoc  verbum  reperias. 

£iiiiii.  In  ms.  auim. 


i059  FIRM.  LACTANTII  «OiO 

siudet,  sludiows  cjus  artis ,  quam  discit ,  dici  po- A  in  sectas ,  ei  in  multas' discrepanlesquc  scnieniias 


test :  ubi  didicit ,  jam  Medicus ,  jam  Grammaticus , 
jam  Orator  diciiur.  Sic  oportuit  et  studiosos  sapien- 
tiae,  postquam  didicissent,  sapientes  nominari.Cum 
autera  studiosi  sapientiae,  quamdiu  vivant,  vocen- 
tur,  apparet  illud  studium  non  esse ,  quod  ad  ipsam 
rem ,  quae  studio  petitur,  non  potesl  pcrveniri ;  nisi 
forte  qui  ad  Onem  usque  viia; ,  ut  sapiant ,  student , 
apud  inferos  sapienies  crunt.  Omni  aulem  siudio 
subjacet  iinis.  Non  est  igitur  id  studium  recium,  quod 
non  liabet  (inem. 

CAPUT  XXXI. 

(Div.  Insl.  lib.  m,  c.  3  et  4.) 

De  scientia  el  opinalione. 


dissipata,  sutum  non  habet.  Cum  cnim  singulac  alias 
omnes  impugnent  et  affligant,  nec  sil  aliqua  ex  iis, 
quse  non  judicio  cxterarum  stultitiae  condemueiur  » 
utique  discordantibus  membris,  corpus  omne  philo- 
sophiae  ad  inieritum  deducitur.  Hinc  Academia  post* 
modum  nata  est.  Nam  cum  viderent  ejusseciae  prin- 
cipes  omnem  philosophiam,  philosopbis  invicem  op- 
pugnantibus ,  esse  subversam,  susceperunt  adversus 
omnes  bellum,  ut  omnia  omnium  dissolverent,  nlhil 
ipsi  asserentes,  nisi  unum ,  nihil  sciri  posse.  lu  su- 
blaU  scienlia,  philosophiam  velerem  subruerunt.  Sed 
ne  ipsi  quidem  philosophorum  nomen  retinuerunt , 
qui  ignorantiam  fatebantur,  quia  nescire  omnia  non 
modophilosophi,  sed  ne  hominis  quidem  sit.  lUphi- 


Pr;»terea  duo  sunt ,  qu»  cadere  in  philosophiam  g  Ipsophi,  quia  nihii  munimenti  habent,  mutuis  se  vui- 


videntur,  scientia  et  opinatio;  quae  si  auferantur,  lo(a 
philosophia  corruit.  Atqui  ulrumque  phitosophi^e  ipsi 
philosophorum  principes  ademeruni.  Scientiam  So- 
crates,  opinationem  sustulit  Zeno.  Videamus  an  recte 
sapientia  est,  ut  Cicero  deOnivit,  divinarum  ei  Imma' 
narum  rerum  scienlia,  Quae  deOnitio  si  vera  est ,  non 
cadil  in  hominem  sapienlia.  Quis  enim  mortaiium 
hoc  sibi  possit  assumere,  ut  divina  et  humana  scire 
se  profitealur?  Humana  oroilto;  quae  quamquam  cum 
divinis  connexa  sunt,  tamen  quia  sunt  hominis,  conce- 
damus  ut  homo  illa  scire  possit.  Divina  certe  per  se 
scire  non  potest,  quia  homo  est :  qui  autem  scit  illa, 
divinus  sit  necesse  est,  ac  propterea  Deus.  Homo  au« 
tem  nec  divinus,  nec  Deus  est.  Non  potest  igitur  per- 


neribus  extinguant,  et  ipsa  toU  philosophia  suis  se 

armis  consumat  ac  finiat.  Atenim  solaPbysica  labat. 

Quid  illa  Moralis?  Num  aliqua  firmiUte  subnixa  est7 

Videamus  an  philosophi  in  hac  saltem  parte  conscn- 

tiant,  quse  ad  vitx  sUtum  pertinet. 

CAPUT  XXXHI. 

(Div.  Inst.  Ub.ra,c-7et8.) 

Quod  summum  bonum  sit  in  vila  qucerendum. 

Quod  sit  in  viu,  summum  bonum  quxri  neccsse 
est,  ut  ad  illud  vitaomnis  el  actiones  nostra^  dirigan- 
tur.  Cum  de  bominis  summo  bono  quxritur ,  tale 
conslitui  debet,  primum,  ut  id  ad  bominem  soium 
pertineat,  deinde,  ut  animi  sit  proprium ,  poslremo. 


scire  bomo  divina.  Nemo  ei^o  sapiens,  nisi  Deus,  aut  Q  ut  virtute  quaeralur.  Videamus  ergo,  an  sunimum  bo- 


certe  is  homo  ,  quem  Deus  docuii.  Illi  autem,  quia 
nec  dii  sunt,  nec  a  Deo  docti,  sapientes  ergo,  id  est, 
divinarum  et  humanarum  rerum  scientes  esse  non 
possunt.  Recte  igitur  a  Socrate  atque  Academicis 
scienlia  ^ublau  est.  Opinatio  quoque  non  congruit 
sapienti.  Id  enim  quisque  opinatur,  quod  ignorat. 
Opinari  autem  scire  lc,  quod  ignores ,  temerilas  «ac 
stultitia  est.  Recte  igiiur  opinalio  a  Zenone  sublala 
est.  Si  ergo  scientia  in  homine  nulla  est,  et  opinalio 
esse  non  debet,  phiiosophia  radicitus  amputatur. 
CAPUT  XXXfl. 

(Div.  Inst.  lib.  w,  c.  i  el  7.) 
De  phiiosopliorum  sectis,  ac  disseniione. 


num,  quod  pUilosophi  determinant,  ule  sit,  ut  iiec 
mutum  animal,  nec  corpus  attingat,  nec  possit  sine 
virtute  conquiri. 

Aristippus.Cyrenaicae  seclae  conditor,  qai  summum 
bonum  esse  censuit  corporis  voluputem ,  de  numero 
philosophorum ,  deque  coeiu  hominum  propellendus 
est,  quia  se  pecudi  comparavit.  Hieronymi  summum 
bonum  est  nihil  dolere ;  Diodori,  dolere  desinere. 
Sed  caeterae  animantes  dolorem  fugiuni ,  et  cum  non 
dolent,  aut  dolere  desinunt,  gaudent.  Quid  igitur  ho- 
mini  dabitur  eximium,  si  bonum  ejus  summum  com- 
mune  cum  belluis  judicatur?  Zeno  summum  bonum 
puUvit,  cum  natura  congruenter  vivere.  At  haec  defi- 
nitio  generalis  est.  Omnes  enim  animantes  cuni  na- 


Huc  accedit ,  quod  non  est  uniformis  :  sed  divisa  D  tura  congruenler  vivunt,  et  est  sua  cuique  natura. 

VARIORUM  NOTiE. 


Vivant.  Heumannus  legit  vivunt. 

Omni,  In  ms.  omnia ,  sed  erratum  est. 

Atqui.  In  mss.  Ad  quin. 

Videamus,  an  recle  sapientia  esl.  Ila  male  PfafOus, 
Walch.  et  Davisius  cdiderant.  Sine  ullo  dubio  itahscc 
verba  sunt  distinguenda  :  Videamusanrecte.  Sapien- 
iia  est.  Priora  verba  suiit  referenda  ad  Socratem  el 
Zenonem  H.  M.  Videamus,  an  recte^  scilicei  scientiam 
Socrates,  opinaiioiicm  sustulerit  Zeno.  Bcjn. 

Perscire.  Fortc  legendum,  per  se  scire,  ut  supra. 
lU  etiam  putat  Ueumannus. 

Js.  In  mss.  his. 

Impugnent.  In  ms.  impugnet. 

Susceperant.  In  ms.  subreperunt. 

iVe  ipsi  quidem.  Heumannus  puUt  legendum  esse  , 


ne  ipsum  quidem. 

Munimenti.  In  mss.  monimenti. 

Extinguant,  Heumapnus  et  anonymus  puunt  lc- 
gendum  esse  exlinguunt. 

Consumat  ac  finiat.  Heumannus  putat  legi  debere , 
consumit  ac  conficit. 

At  enim.  Pro  Al  vero. 

Dirigantur.  In  ms.  derigantur, 

Virtute.  In  ms.  virtutem. 

Cyrenaicce.  In  ms.  CyrinaioB, 

Quia.  In  ms.  qui. 

Dolere.  In  ms.  dolore, 

Sed  ccetera,  Heumannus  puUt  legi  debere,  Sed  et 
castera. 
•   Ai,  In  ms.  ad. 


1041  EPITOMC  DIVINARUM  INSTITUTIONUM.  1042 

Epicurus  auimi  asseruit  voluptatem.  Quid  est  vo-  A  ment  ad  voluputem,  alii  ad  bonesuiem,  alii  vero  ad 


luptas  animi  ?  nisi  gaudium»  quo  plerumque  luiuriat 
animus,  ac  relaiatur,  vel  ad  lusum,  vel  ad  risum.Sed 
boc  bonum  etiam  muta  contingit ,  qua;  cum  pabulis 
saturata  sunt,  in  gaudium  et  lasciviam  resolvuntur. 
Dinomachus  et  Caiiipho  honesiam  voluptatem  pro« 
baverunt :  sed  aut  idem  dixerunt,  quod  Epicurus»  ut 
corporis  sit  voluptas  inhonesta ;  aut  si  corporis  v(h 
luptaies,  alias  turpes,  alias  honestas  pulaverunijam 
non  est  summum  bonum ,  quod  corpori  adscribitur. 
Peripatctici  ex  bonis  animi  et  corporis  et  fortun» 
summum  bonum  conflant.  Animi  bona  probari  pos« 
sunt.  Sed  si  auxllio  indigent  ad  complendam  beaiitu- 
dinem ,  utique  imbecilla  sunt :  corporis  vero  atque 
fortunx,  non  sunt  in  hominis  potesiate;  nec  jam  sum- 


naturam,  alii  ad  scientiam,  alii  ad  quxrendas,  alii 
ad  fugiendas  opes,  alii  ad  nihil  dolendum,  alii  ad  pa- 
tientiam  malorum ;  in  quibus  omnibus,  sicut  supe- 
rius  ostendi,  a  raiionc  declinanty  quia  Deum  nes- 
ciunt. 

CAPUT  XXXIV.     . 
(Diy.  inst.  lib.  lu,  c.  9.) 
Quod  adjuilUiam  nali  zinihomines. 

Videamus  nunc  quid  sit  summum  bonum ,  quod 
sit  proposiium  sapienti ,  summum  bonum.  Ad  justi- 
liam  nasci  bomines,  non  modo  liiterae  sacnc  do- 
cent,  verum  etiam  idem  Ipsl  philosophi  nonnunquam 
faientur.Cicerosic  ait :  c  Sed  omnium,  quae  in  doC' 


mum  bonum  esi,  quod  aut  corpori,  aut  extra  positis  B  ^orum  liominum  dispuiatione  versantur ,  nihil  est 


assignatur ,  quia  et  pecudes  attingit  hoc  duplex  bo- 
nuin,  quibus  opusest,  ut  et  bene  valeani,  et  victu  non 
indigeant.  Stoici  aliquanto  meliussensisse  creduntur, 
qui  summum  bonum  virlutem  esse  dixerunt*  Sed 
virtus  non  potest  esse  summum  bonum  :  quoniam , 
si  malorum  laborumque  tolerantia  est ,  beata  per  se 
non  est;  sed  efQcere  aut  procreare  suinmum  bonum 
debet,  quia  perveniri  ad  illud,  sine  difliculiate  ac  la- 
bore  maximo,  non  potest.  At  vero  Aristoteles  longe 
a  ralione  aberravit,  qui  honestatem  virluti  copulavit; 
quasi  aliquando  virtus  aul  ab  honesta  secerni,  aut 
tiirpitudini  posset  adjungi. 

Eryllus  Pyrrhonius  scientiam  fecit  summuin  bo« 
num.  Uacc  quidem',  et  hominis,  et  ^nimi  solius  est : 


profecto  praesiabilius,  quam  plane  intelligi  nos  ad 
Justitiam  esse  natos.  i  Est  hoc  verissimum.  Nec 
enim  ad  scelus  nascimur,  cum  simus  animal  sociale 
atque  communc.  Ferse  ad  sxviiiam  gignuntur. 
Aliter  enim  nequeunt  quam  praeda  et  sanguine 
victitare.  Easdem  tamen  elsi  ultima  fames  urgeat , 
nihilominus  generis  sui  animalibus  parcunt.  Idem 
faciunt  ct  aves,  quas  aliorum  visceribus  pasci  ne- 
cesse  est.  Quanto  magis  hominem,  qui  cum  homine, 
et  commcrcio  linguse,  et  communione  sensus  copu- 
latus  est,  parcere  homini  oportet ,  eumque  diligere ! 
Hxc  est  enim  justitia. 

Sed  quoniam  soli  homini  sapientia  data  est,  ut 
Deum  inielligat,  et  haec  sola  hominis  mutorumque 


sed  potest  sine  virtute  conlingere.  Nec  enim  beatus  C  disiantia  est,  duobus  orficiis  obstricta  est  ipsa  justi- 


putandus  est ,  qui  vel  auditu  aliquid  didicerit,  vel 
parva  lectione  cognoverit;  nec  est  summi  boni  deff- 
niiio,  quia  pctest  esse  aut  rerum  malarum,  aut  certe 
inuiiiium  scientia.  Etsi  sit  bonarum  et  utiliumy 
quam  labore  sis  assecutus ,  summum  tamen  bonum 
non  est ,  quia  non  propier  se  expetitur  scieniia,  sed 
propter  aliud.  Nam  idcirco  artes  discuniur,  ut  sint 
nobis  aut  victui,  aut  glorix,  aut  etiam  voluptaii :  quas 
ntique  summa  bona  esse  non  possunt.  Ergo  ne  in 
Eihica  quidem  philosophi  regulam  tenent,  quandO'- 
quidem  in  ipso  cardinc,  id  esi,  in  ea  disputaiione, 
qua  vita  formatur,  inier  se  pugnant.  Nec  enim  pos- 


tia.  Unum  Deo  debet  ^  ut  palri ,  alierum  homini, 
velut  frntri.  Ab  eodem  enim  Deo  geniti  sumus.  Me- 
rito  ergo  ac  recte  dictum  est,  sapientiam  esse  divi- 
narum  ei  bumanarum  rerum  scientiani.  Oportet  enim 
seire  nos  quid  Deo,  quid  bomini  debeamus ;  Deo 
scilicet  religionem,  homini  charitatem.  Sed  illud 
superius  sapieniiae,  hoc  posterius  virtutis  est ;  et 
utrumque  justitia  comprehendil.  Si  ergo  constat  ad 
jusiitiam  nasci  hominem ,  necesse  est  justum  malis 
esse  subjectum,  ut  virlutem,  qua  esi  praeditus,  in 
usu  habeat.  Virtus  enini  malorum  sustinentia  est. 
Voluptates  fugiet,  utmalum  ;  opes  coiitemnet ,  quia 


^unt  paria  esse  aut  siiniiia  praecepta ,  cum  alii  for-  D  fragiles  sunt ;  et,  si  habuerit,  dilargietur,  ut  mise- 

VARIORUM  NOTiE. 


Ni$i,  1n  ms.  st. 

Callipho,  In  ms.  Califfo, 

Foriuuie.  Heumannus  addendum  pulat  bona:  sic , 
foriunas  bona  non  $unl. 

Non  $unt  in  honuni$  pole$iale,  In  manuscripto  ,  f;i 
hominis  polestalem,  Non  recedeiiduni  ab  manuscripli 
(ide ;  cst  enim  ipsius  Ciceronis,  cui  Gellius  lib  i 
Noctium  Att.,  cap.  7,indicavit ,  in  pr.-edonum  fuisse 
potealatcm.  Qui  plura  vult,  adeat  Gronovium  ad 
Liv.  lib.  II,  cap.  15;  et  Vorstiusad  Val.  Max.  lib.  i, 
cap.  6.  BuN. 

Aut,  Anonymus  legit  ac, 

At.  h\  ms.  ad, 

Po$$et,  Legc  po$9%t. 

Pnrva.  Ileuniannus  putal  logi  debcro  propria. 

LUiiftte,  In  ms.  »Atuiua\ 


Eihica.  In  ms.  Heliccs, 

Videamu$,  etc.  Inversus  est  ordo  verborum  in  ms., 
ubi  sic  legiiur  :  Videamu$  nunc,  quid  $it  $ummum  bo- 
iiufn,  $il  propo$itum  $apienti  $ummum  bonum.  Sed 
rectius  disponit  ea  editio  clariss.  Pfaffii. 

Summum  bonum,  Hxc  duo  verba  redundare  vlden* 
tur,  eatiuc  delet  Heumannus  lanquam  inutilia. 

Inteiligi,  In  ms.  intellegi. 

Easdem.  In  ms.  eamdem,  Alii  putant  legendum  esse 
eaidem, 

Urgeat.  In  ms.  urgueat. 

Sen$u$,  Idesl  ra/to/iti. 

Sapientiam,  In  ms.  $apienlia, 

Et  utrumque,  Hcumannus  vult  legi  At  utrumque. 

Et  si,  In  mss.  at  $i ;  et  clariss.  PfafGus  puutlegen- 
dum  csse  aut  si. 


4045 


FIRM.  LACTANTII. 


iOii 


rosserfcl;  bonores  non  appeiel,  quia  suut  breYeaAde  philosopbis  pauca  diciim.  Epicuri  Ooclrina  hac 


et  caduci;  Injoriam  nuUi  faciei;  si  fuerit  passus,  non 
retribuet;  et  diripieniem  sua  non  persequetur.  Ne- 
fas  enim  judicabit  hominem  laedere ;  et  si  quis  exti< 
lerit,  qui  cogai  desciscere  a  Deo,  nec  cruciatus,  nec 
mortem  recusabit.  Ita  fiet,  ut  eum  necesse  sil ,  ei 
inopem,  et  Itumilem,  et  in  contumeliis,  aul  eiiam 
cruciatibus  vivere. 

CAPUT  XXXV. 

(Divin.  Inst.  lib.  m,  c.  13.) 

Quod  immortalUai  sit  iummum  bonum. 

Quis  igiiur  erit  fruclus  justitiae  atque  virluiis ,  si 

liibil  babebit  in  viia  nisi  malum?  Quod  si  virlus, 

quas  bona  omnia  terrena  contemiiit ,  mala  universa 


est,  imprimis  nullam  esse  providentiam.  Et  idem  deos 
esse  nou  abnuit.  Utrumque  conlra  rationem.  Nam  si 
sunt  dii ,  est  igiiur  provideniia.  Aliler  enim  Deus  in- 
teiiigi  non  potest,  cujus  est  proprium  providere.  Ni- 
bil,  inquii,  curai.  Ergo  non  modo  Uumana,  sed  ne 
coelestia  quidem  curat.  Quomodo  igitur,  aut  imde  esse 
illum  affirmas?  Exclusa  enim  providentia  curaque  di- 
viiia,  consequens  erat  ut  non  esse  omnino  Deuro  dice- 
res.  Nunc  eum  verbo  reliquiati,  re  sustulisii.  Unde 
ergo  rerum  natura  esl,  si  Deus  nihil  curat.  Semina, 
inquit,  sunt  minuta,  quae  nec  videri,  nee  taogi  pos- 
sunt,  quorum  coilu  fortuito  et  orla  sunt  oronia, 
et  semper  oriuniur.  Si  nec  videniur,  nec  ulla  cor- 
poris  parle  sentiuntur,  unde  esse  illa  scire  potuisii? 


aapientissime  perferi,  ipsamque  mortem  pro  officio  ^  ^j^j^j^  gj  g^nj^  ^„3  ^^n\Q  conveniuot,  ut  aliquid 


fuscipit,  sine  praemio  esse  non  potest,  quid  superest, 
nisi  merces  ejus  immortalilas  sola  sit  ?  Nam,  si  ca- 
dit  in  hominem  beata  vita ,  ut  pbilosophi  volunl ,  in 
eo  solo  non  dissidentes,  cadit  ergo  et  immortalitas. 
Id  enim  solum  beatum  est,  quod  incorruptum ;  id 
solum  incorruptum  ,  quod  aeternum.  Immortalitas 
ergo  est  summum  bonum,  quia  et  hominis,  et  aoimi, 
et  virlutis  est.  Tantum  ad  lianc  dirigimur,  ad  bane 
capiendam  nati  sumus.  Idcirco  nobis  Deus  virtutem, 
justitiamque  proponit,  ut  acternum  illud  praemium 
nostris  laboribus  assequamur.  De  ipsa  vero  non  mor* 
talilate  suo  loco  disseremus.  Restat  V/ix^  philoso- 
pbia,  qu£  ad  bealam  vitam  nibil  conferl.  Sapienlia 
eniin  nun  in  sermonis  ornaiu,  sed  in  corde  aique 


efficiant?  Si  sunl  laevia,  cohxrere  non  possuut; 
si  bamau  et  angulata,  ergo  secabilia  sunt.  Uaroi 
enim  et  anguli  exunt  et  possunt  amputari.  Sed 
baDC  delira  et  inutiiia.  Quid  quod  idem  animasextin- 
guibiles  facit ;  quem  refeiiunt  non  modo  philosophi 
omnes  et  publica  persuasio,  verum  etiam  responsa 
valum,  carmina  Sibyllarum,  ipsae  denique  divinae  vo* 
ces  Propbeurum ;  ut  mirum  sit  extitisse  unum  £pi« 
curum,  qui  cum  pecoribus  ac  belluis  sortero  iiominis 
aequaret. 

Quid  Pyibagora9?quiprimu8est  philosophus  nomi- 
naius ;  qiii  animas  quidem  immortales  esse,  in  alia 
tamen  corpora,  vei  pecudum,  vei  avium,  vei  bestia- 
rum  commeare  staluit.  Nonue  satius  fuerat  eas  cuin 


sensu  consisiit.  Quod  si  et  pbysica  supervacua  esi,  ^  ^^^^  corporibus  extingui,  quam  sic  ad  aliena  dam- 


et  baec  logica ;  in  etliica  vero,  quae  soia  nccessaiia 
est,  pbilosopbi  erraverunt ,  qui  summum  bonuin 
nullo  modo  invenire  potuerunt.  Inanis  igitur  et  inu- 
tilis  omnis  Philosopbia  reperitur,  quae  nec  raiionem 
hominis  comprebendere,  nec  officium  potuit  munus- 
que  complere. 

CAPUT  XXXVI. 
(Div.  Inst.  lib.  m,  c.  17  et  18.) 
De  philoiophii ,  icilicet  Epicuro  et  Pythagora. 
Quoniam  de  pbiiosophia  diki  breviter,  nunc  eliam 


nari ;  satius  omnino  non  esse,  quani  po;»t  hominis 
forinam,  vel  suem,  vel  canem  vivere?  et  homo  inep- 
tus,  ut  lidem  dicto  adderet,  seipsum  Trojano  bello 
Euphorbum  fuisse  dixit,  quoocciso,  in  alias  figuras 
animalium  traiisiisse,  postremo  Pyihagoram  factum. 
0  felicem,  cui  soli  tanta  memoria  concessa  est !  vei 
potius  infelicem,  cni^transiato  in  pecndem  non  licuit 
nescire  quid  fuerit  I  Aique  utinam  solus  deiirasset  I 
Invenit  etiam  qui  crederent,  et  quidem  indoctos  ho- 
mines,  adquos  stulliliae  transiret  haereditas. 


VARIORUM  NOTiE. 


Judicabit.  In  ms.  judicavit. 

Mala...  sapientistime  perfert.  Davisius  corrigit,  pa* 
tieniissime  perfert.  Sic  inierdum  voces  patientia  et 
sapieniia  in  libris  confundl,  pauioante  monui,  confer 
lib.  111,  cap.  12.  Iterum  Lact.  iib.  vi,  cap.  4  :  Omnia  gra- 
via  patieiiter  ferenda.  Ipse  tanien  Cicero ,  de  Seiiec- 
lule,  cap.  i  :  Sapienierferre  onus,  scilicet  malum , 
seneciutiSf  iicut  omnia.  Tacitus  Aiinal.,  lib.  xvi :  /n- 
dignissimum  casum  sapienter  toteram.  Bun. 

Si  cadit. ,  etc.  In  ms.  sic  ait  in  homine. 

Virtutis  est.  Tantuni  ad  hanc  dirigamur.  Davlsius 
sic  distinguit :  Yirtutii  eit  tantum.  Ad  hanc  diriga- 

mur.  BUNEMAN. 

iVon  mortalitate.  Heumannusrectemonetlegenduin 
esse ,  immortalitate.  —  Sic  Cicero  Fara.  iv,  12  ;  non 
jucundissimum  nuntium,  ^TO  injuciindissimnm  dixit;et 
non  corput,  pro  incorporeus.  Acad.  quaest.  lib.i,  cap. 

11.  BONBIIAN. 

Vitam.  Non  extat  in  ms. 
JVofi  in  sermonis  ornatu.  Logicae  tribuit  Mrmoiiii 


j)  ornatum.  Nam,  secundum  Lactantium,  lib.  iii,  c.  15  : 
In  Logica  lota  Dialectica  et  omnis  loquendi  ratio  con- 
linetur.  Buneman. 

Consislit.  Non  extat  in  ms. 

Logica.  Xoytxa  extat  Graece  inms. 

Eihica.  Iii  ins.  Helica. 

Et  idem.  Ileumannus  puiat  legendum  esse  ai  idem. 

Nam,  In  ms.  sed. 

Jnutilia.  Supple  iunt.  At  Anonymus,  ab  Heumanno 
citatus,  putat  reponendum  esse  ani/ta. 

Slatuit.  Non  l^ilur  in  ms. 

Nonne.  In  ins.  non. 

Suem  vet  canem.  Putatur  Lactantius  ob  oculos  ha- 
buisse  bsec  lloratii  verba  i  Epist.  2.,  vs.  i6. 

Vixisset  canis  immundus,  vet  amica  tuto  itu. 

Postremo.  In  ins.  legiiur,  post  rem :  sed  erraium 
est. 

Deiiraiset.  In  ms.  deliberasset. 

Indoctoi.  Heumannus  puiat  rem  fore  meliorein»  si 
legereiur  doctos.  At  potius  legerem  interdaetoi. 


1015 


EPITOME  DIYINAROM  INSTITUtlONUM.  1046 

GAPUT  XXXVn.  A  num?  Qoin  eiiam  foBroinis  curiam  resenravit,  miii- 


(DiT.  Inst.  lib.  m,  c.  18  et  SO.) 
1  De  SoeraUf  ae  ejm  eontradicUone. 

Po8t  huncSocrates  pbilosopbiae  tenuit  principatum» 
sapientissimus  etiam  oraculo  diclus,  quia  se  fatebatur 
unum  scire»  quod  niiiil  sciret.  Giijys  Oraculi  auciori* 
late  abstinere  se  physicos  oportebai,  ne  aut  quaere- 
rent  ea  quae  scire  non  poterant^  aut  scire  se  puta- 
rent  quae  ignorabani.  Videamus  tamen  an  sapientis- 
simus  Socraies,  sicut  Pyihius  praedicavii.  Usurpabat 
hoc  sxpe  proverbium,  quod  supra  nos  idem  et  nibil 
ad  nos  periinere.  Jam  eicessit  sententiae  suae  termi- 
nos.  Nam  qui  unum  se  scire  dicebat,  aiiud  invenit 
quod  Wlnquam  sciens  diceret ;  sed  id  frustra.  Mam 


tiam,  et  magistratibus,  et  imperia  permisit.  Quanta 
erit  infelicitas  urbis  illius,  in  qua  virorum  officia 
mulieres  occupabunt?  Sed  baec  alias  latius. 

Zeno,  Stoicorum  magister,  qui  yirtutem  laudat, 
misericordiam,  quae  sumnia  est  virtqs,  tanquani  mor- 
bum  animi  amputandam  judicavit,  quae  et  Deo  chara 
est,  et  hominibus  necessaria.  Quis  estenim,  quiali- 
quo  in  malo  constitutus  noiii  es«e  miserabilis,  ac  non 
desideret  auxilia  succurrentium,  quae  ad  opem  fe- 
rendam  non  nisi  misericordiae  afi^ectu  excitaniur? 
Hanc  ille  licet  humanitalem,  iicet  pietatem  vocet, 
non  rem,  sed  nonien  immutat.  Hic  est  affeclus,  qui 
soli  homini  dalus  est,  ut  imbecilliialem  nostram  mu- 
tuis  adjumentis  levaremus;  quem  qui  tollit,  advitam 


et  Deas,  qui  utique  supra  nos  est,  quaerendus  est,  et  g  nos  redigit  belluarum.  Nam,  quod  dicit  paria  csse 


religio  suscipienda,  qusc  sola  nos  discernit  a  beliuis : 
quam  quidem  Socrates  non  modo  repudiavit,  verum 
etiam  derisit,  per  anserem  canemque  jurando;  quasi 
vero  per  iEscuIapium  non  posset,  cui  voverat  gallum? 
£n  sapienlis  viri  sacrificium.  Et  quia  eum  prosecrare 
ipse  non  potuit,  amicos  moriturus  oravit,  ut  posl  se 
solverent  voium,  scilicet  ne  apud  inferos  velut  de- 
bitor  teneretur.  Hic  profecto  et  pronuntiavit,  quod 
nihil  scierit,  et  probavit. 

CAPUT  xxxvm. 

(Div.  Inst.  lib.  m,  c.21.) 

De  PlatonOf  eujui  doctrina  ad  verilaiem    ffropluM 
aecedil. 

Ifujus  audilor  Plaio,  quem  deum  philosophorum 
Tullius  nominat,  qni  solus  omnium  slc  philosophatus  ^ 
est,  ut  ad  veriiatem  propius  accederet ;  lamen  quia 
Deum  ignoravii,  in  multis  ita  lapsus  esi,  ui  nemo  de- 
terius  erraveril,  imprimis  quod  in  iibris  civilibus 
omnia  omnibus  voluit  esse  communia.  De  patrimoniis 
tolerabile  est,  licet  sit  injustum.  Necenim  aut  obesse 
cuiquam  debet,  si  sua  industria  plus  habet,  aut  pro- 
desse,  si  sua  culpa  minus.  Sed,  ut  dixi,  potest  aliquo 
modoferri.  Etiamneconjuges,  eliamne  liberi  com- 
munes  erunt?  Non  erit  sanguinfs  ulla  distinctio,  nec 
genus  certum,  nec  familiae,  nec  cognationes,  nec  af- 
finilales ;  sed  sicut  in  gregibus  pecudum  confusa  et 
indiscreta  omnia,  niilla  erit  in  viris  contlnentia,  nulla 
in  foeminis  pudicilia  ?  Quis  esse  in  ulrisque  amor 
conjugalis  potest,  in  quibus  non  esl  certus  aut  pro- 


peccata,  ex  eadem  immanitate  est,  qua  misericor- 
dlam  veluti  morbum  insectatur.  Qui  enim  nullam 
facit  diff^erentiani  delictorum,  aut  levia  magnis  sup- 
pliciis  afficienda  censet,  quod  est  crudeiis  judiciSt 
aut  gravia  parvis,  quod  est  dissoluli,  utrumque  rei- 
publicac  incommodum.  Si  enim  summa  sceiera  levi- 
ler  puniantur,  audacia  malis  crescet  ad  facinora  ma- 
jora ;  et  si  levibus  delictis  poeoa  gravior  irrogelur, 
mulii  cives,  quoniam  nemo  esse  sine  deliclo  potcst, 
in  periculum  venient,  qui,  correpti,  possent  esse  me- 
liores. 

CAPUT  XXXIX. 

(Dl?.  lost.  lib.  m,  c.  18,  25,  %i.) 

De  variii  ptuloeophii,  ac  de  antipodii. 

llla  vero  levia.  Sed  ex  eadem  vanilate  nascuntur. 
Xenophanes  orbem  lunae  decem  et  octo  partibus 
dixit  esse  majorem,quam  haec  nostra  sit  terra.Iiaque 
ilntra  sinum  ejus  aliam  terram  contineri,  quae  ab  ho« 
minibus  et  omnis  generis  animalibus  incolaiur.  De 
aniipodis  quoque  sine  risu  nec  audiri,  nec  dici  po- 
test.  Asseritur  tamen  qtiasi  aliquid  serium,  ut  crcda- 
mus  esse  homines,  qui  vestigiis  noslris  habenl  ad- 
versa  vesiigia.  Tolerabilius  Anaxagoras  deliravit,. 
qui  nigram  nivem  dixit.  Quorumdam  non  modo  dicla, 
sed  etiam  facta  ridenda  sunt.  Democritus  agrum 
suum  a  patre  slbi  relictum  deseruit,  et  pascua  pu- 
blica  fieri  passus  est.  Diogenes  cum  choro  canum 
suorum,  qui  virtutem  illam  summam  et  cxaciam  re- 
rum  omnium  contemptum  profiteiur,  mendicare  vic- 


prius  affectus?  Quis  erit  in  pairem  piut,  ignorans  I^  lum  maluit,  quam  honesio  labore  conquirere,  aut 
unde  sit  natus  ?Quis  filium  diliget,  quem  putabit  alie-     habere  uUam  rem  familiarem.   Cerie  vita  sapientis 

VARIORUM  NOTiE. 


Pkyneoi,  Elegantius  legerem  abitinere  le  physicii» 

Idem  et.  Haec  Pfaffius  ex  manuscriplo  adjecia  va- 
luit :  absunt  a  Paris.,  Walch.,  Davis.  et  Heuman. 
edilionibus ;  hanc  vocem  in  nostra  edilione  addidimuSi 
nobis  assentienle  0.  F.  Fritzsche. 

Dicebat.  Posi  dicebat  supplendum  forsan,  quod 
nikH  idrel.  Pf  AFrius. 

El  retifio,  In  ms.  ul  religio. 

Hepudtavit.  In  ms.  repudiabit, 

Proiecrare.  Ideni  e^t  ac  eonmrare,  ait  clarisi. 
Pfaffius  ad  marginem  ms.  sui.  Ueumannus  putat  legi 
debere  proiecare. 

Probavit.  In  ms.  probabit. 


Putabit,  In  ms.  pulavil. 
Reservavit.  Heumannus  legit  reieravit. 
Affeclu.  In  ms.  affectui, 
Incommodum.  Supple  est. 
Irrogetur.  In  ms.  inrogetur. 
Correpti.  Id  est  castigali. 

itaque.  Anonymus  apud  Heumannum  legit  alque. 
De  antipodii.  Hac  de  re  vide  supra  notam  ad  libri 
III  Div.  Instilut.,  caput  24. 

Habeni.  Heumann.  legit  habeant. 
Canum.  Cynicos  inteliigit. 
Contemptum,  In  ms.  contemptu. 
Conquirere.  Hcumann.  vult.  eum  quarere. 


1017 


FIKM.  LACTANTII 


10(8 


exemplum  esse  vivemli  caeleris  debcl.  Si  horum  sa-  A  leslalur,  quam  quia  nusquam  reperiunt,  idcirco  ad- 


pieniiam  omnes  iinitentur,  quomodo  siabunt  civiia- 
tes  ?  Sed  forsitan  iidem  Cynici  cxemplum  verecun- 
diae  praebere  potuerunl,  qui  palara  cum  conjugibus 
suls  cubitaverunt.  Nescio  quam  possent  virlutem  dc- 
fendere,  qui  pudorem  sustulerunl. 

Non  meiior  bis  Aristippus,  qui,  credo,  ut  amicu- 
lae  suae  Laidi  piaceret,  Cyrenaicam  insiiiuit  discipli- 
nam,  qua  summi  boni  Gnem  in  voluptate  corporis 
collocavit,  ne  aut  peccatis  auctoritas,  aut  vitiis  doc- 
trina  deesset.  An  illi  foriiores  magis  sunt  probandi, 
qui  ul  mortem  contempsisse  dicerenlur,  voluntariam 
necem  sibi  intulerunt?  Zeno,  £mpedocles,  Chrysip- 
pus,  Cleantbes,  Democritus,  et  bos  imitatus  Cato, 
nescierunt  homicidii  crimine  teneri  secundum  |us 
legemque  divinam  eum  qui  se  inlerfecerit.   Deus  B  tiamque  veniamus.  Et  quidem  conjuncte,  quki  cohae- 


firmant  neminem  adbuc  extitisse  sapieaiem.  Quoniam 
igitur  nulla  est  (apud  Platonem  Socrates  dicit)  hu- 
mana  sapientia,  sequamur  ergo  divinam,  Deoque  gra- 
tias  agamus,  qui  eam  nobis,  et  revelavit,  et  tradidit, 
ac  nobis  gratulemur  quod  veritatem  ac  sapientiam 
coelcsti  beneficlo  tenemus ,  quam  tot  ingeniis ,  tot 
aetatibus  requtsitam  pbilosophiam  nemo  potuit  in- 
vcnire. 

CAPUT  XLI. 

De  vera  religione  ac  iapientia, 

Nnnc  quoniam  falsam  rcligionein,  qunc  esl  in  deo- 
rum  cultibus,  et  falsam  sapienliam,  quae  est  in  pbiio- 
sopbis,  refutaviinus,  ad  veram  religionem  sapien* 


enim  nos  in  boc  domicilium  carnis  induxit ;  iilenobis 
temporale  corporis  habitnculum  dedit,  ut  incolamus 
quamdiu  idem  volueril.Nefas  igitur  babendum  est,  sine 
Dei  jussu  velle  migrare.  Non  est  ergo  visadbibenda 
naturnc.  Scil  ille  quemadmodum  opus  suum  resolvat. 
Cui  operi  si  quis  inanus  Impias  adhibuerit,  ac  divini 
opifieii  vincula  diruperil,Deum  conatur  effugere,  ciijus 
sententiam  nec  vivusquisquam,  nec  mortuiis  potue« 
rit  evadere.  Sceleraii  ergo  sunt  et  nefarii,  quos  supe- 
rius  nominavi ,  qui  etiam  docuerunt,  quas  causas  ha- 
bere  debeat  niors  voluntaria ,  ut  parum  sii  sceleris, 
quod  bomicidae  in  semetipsos  extiterunt,  nisi  ad  hoc 
nefas  et  alios  erudirent. 

CAPUT  XL. 

(Div.  Inst.  lib.  ni,  c.  28.) 

De  philosophortm  insipienlia, 

Innumerabilia  sunt  pbilosopborum  dicla  faclaque, 
quibus  corum  insipientia  redargui  possit.  Ilaque  quo- 
niam  cuncta  enumerare  non  possumus,  pauca  suffe- 
cerinl.  Saiis  est  inlelligi,  phiiosopbos  neque  jusiiiiie, 
quam  ignorabant,  neque  virtuiis,  quam  mcnliunlur; 
esse  doctores.  Quid  enlm  doceant,  qui  suam  saipe 
Ignoraniiam  confitentur?  Mitlo  Socraiem,  cujus  est 
nota  senteniia.  Anaxagoras  omnia  circumfusa  lene- 
bris  esse  pronuntiat.  Empedocles  angustas  ad  inve- 
niendam  veritatem  sensuum  semitas  esse.  Democritus 
in  profundo  quodani  puteo  demersam  veritatem  jacere 


rent,  de  utraque  dicendum  est.  Nam  Deum  verum 
colere,  id  est,  nec  aliud  quidquam,  quam  sapientiani. 
Ille  enim  summus  et  condilor  rerum  Deus  esl,  qui 
hominem  velul  simulacrum  suiim  fecit.  Idcirco  uti- 
que  soli  ex  omnibus  animalibus  rationem  dcdit ,  ut 
honorcm  sibi  tanquam  patri,  et  tanquaro  doroino  re- 
ferret,  et  bac  pietate  atque  obsequio  iromortaliutis 
pra^miuin  merereiur.  IIoc  est  verum  dlvinumque 
uiysterium.  lilis  autem,  quia  vera  non  sunt,  nulla 
concordia.  Ncque  in  pbilosophia  sacra  celebraniur, 
neque  in  sacris  phiiosopbia  tractatur:  et  ideo  falsa 
reiigio  est,  quia  non  liabet  sapientiam ;  ideo  falsa 
sapienlia,  quia  non  habet  religionem.  Ubi  autem 
utraque  conjuncta  sunt,  ibi  esse  veritatcm  necesse 
C  est,  ut  si  quairatur  ipsa  verilas  quid  sit,  recte  dici 
possit:  aut  sapiens  reiigio,  aui  religiusa  sapientia. 
CAPUT  XLIC. 
(Div.  losl.  lib.  IV,  c.  5  617.) 
De  tapienlia  religiosa;  Chritli  nomen  nuUi  notum, 
nisi  ipsi  el  Patri. 
Dicam  nunc,  quid  sit  vei  sapicns  religlo,  vei  sa- 
pientia  reiigiosa.  Deus  in  principio,  aniequam  mun- 
dum  insiilucret,  de  aeterniiatis  sua:  fonte,  deque  dl- 
vino  acperenni  spiriiu  suo  Filium  sibi  ipse  progeniili, 
incorruplum,  fidelem,  virtuii  ac  inajestati  patriae  res- 
pondenteni.  Hic  cst  virius,  bic  raiio,  iiic  sermo  I>eif 


VARIORUM  NOTit:. 


Jidem.  In  ms.  idem. 

Palam  cum  conjagibui  iuii,  Postea  tamen,  leste 
Aiigustino,  lib.  xiv  Civit.  Dei,  cap.  10,  a  Cyniciifieri 
cesiatum  est,  plusque  valuit  pudor quam  error. 

fiUN. 

JVo;i.  Aliqui  putant  legi  debere  Sum. 

Ut,  In  ms.  et. 

Plescierunt,  In  ms.  nec  scierunt, 

Migrare,  Ileuniann.  puiat  fore  mclius,  si  legeretur 
emigrare. 

Adhibenda,  In  ms.  at  hibenda, 
,  Vincula  diruperit,  In  ms.  vincla  dirrumperit, 

Sunt,  Abest  a  ms. 

Intelligi,  In  ms.  intellegi;  ut  supra. 

iVof a.  In  ms.  mota, 
.    Humana  sapientia,  In  ms.  humanam  sapientiam  Deo, 
yocem  umen  Deo  librarius  rursus  delevlt. 
.   Jieveiavli,  In  m$.  revekbiu 


])     Philoiophiam,  Heumanniis  putat  melius  legi  p/n7o- 
iophorum,  Nemo^  in  ms.  Num. 

Conjuncte,  In  ms.  conjuncta, 

Id  estf  nec  aliud  quidquam^  quam  sapientiam,  Le- 
gendum  :  idem  ei/,  nec  aliud  quidquamf  quam  sajrieH- 
tiam,  Davis.  —  Ita  vero  anonymus  Britannus  et  Heu- 
mannus :  iVam  Deum  verum  colere^  id  esi,  nec  aliud 
quidauam  iapienlia,  Vide  lib.  iv,  cap.  5 :  Sapere  nihil 
aliud  estf  quam  Deum  verum  justis  ac  piis  cultibus 
honorare,  Bon. 

^  Deus,  Verbum  est,  quod  addit  Pfaffius,  delendnm ; 
Deui  cuin  verbo  dedit  construenduin  :  unde  ab  Heii- 
manno  tjui  noii  fuit  ejiciendum.  Lxtaius  sum,  ubi 
postea  vidi  Davlsium  idem  sentire.  Bon. 

Sapientia,  In  ms.  iapieniiam, 

Ipse,  Deest  in  edito;  legilur  tamen  in  aatogrsipho 
clarlss.  Pfaffli. 


4049 


EPITOME  DIVINARUH  INSTmJTiONUM. 


1050 


liic  sapienlia.  Hoc  opifice,  ut  Hermes  ait,  et  coosi*  A  est,  rationem  tibi  breviter  exponam.  Idem  est  Dei  et 


liatore,  ut  Sibyila,  el  prxclaram  el  mirabilem  liujus 
mundi  fabricam  machinatus  est.  DeniqUe  ex  omnibus 
^  angelis ,  quos  idem  Deus  de  suis  spirilibus  figuravit, 
solus  in  consoriium  summae  polesiatis  adsciius  est, 
solus  Deus  nuncupalus,  Omnia  enim  per  ipsum ,  et 
sine  ipso  niliil.  Denique  Plato  de  primo  ac  secundo 
Deo  non  plane  ut  pbiiosophus,  sed  ut  vates  locutus 
est,  fortasse  in  hoc  Trismegisium  secutus,  cujus  ver- 
ba  de  Grxcis  conversa  subjeci  :  c  Dominus  et  Tactor 
universorum,  quem  Deum  vocari  existimavimus,  se- 
cundum  fecit  Deum  visibilem  et  sensibiiem.  Sensi- 
bilem  autem  dico,  non  quod  ipse  sensum  accipiat, 
sed  quod  in  sensum  miiiat  et  visum.  Gum  ergo  hunc 
fecissct  primum,  et  solum,  et  unum,  optimus  ei  ap- 


hominis  filius.  Bis  enim  natus  esl.  Primum  de  Deo 
in  spiritu  ante  ortum  mundi»  postmodumin  carneex 
homine,  Augusto  imperante  ;  cujus  rei  prseclarum  eC 
grande  mysierium  est ,  in  quo  et  salus  hominum ,  eC 
religio  summi  Dei,  et  omnis  veriias  continetur.  Nam 
cum  primum  scelerali  atque  impii  deorum  cultus  per 
insidias  dxmonum  irrepserunt,  tum  penes  solos  He- 
braeos  religio  Dei  mansit,  qui  tamen  non  lege  aliqua, 
'sed  iraditum  sibi  per  successionemcultum  patriomore 
tenuerunt  usque  ad  id  tempus,  quo  de  iCgyplo  exie- 
runt,  Moyse  duce,  primo  omnium  prophetarum ,  per 
quem  iilis  lex  est  a  Deo  imposita ,  qui  Judxi  sunt 
postmodum  nominati.  Servierunt  igitur  Deo  vincuHs 
legis  obstricii.  Sed  iidem,paulatim  ad  profanos  ritus 


paruit ,  et  pleuissimus  omnium  bonorum.  Sibylla  B  aberrantes ,  alienos  deos  susceperunt ,  et  derelicto 


quoque  Deum  dicit  ducem  omnium  a  Deo  factum ;  et 
alia,  Deum  Dei  filium  esse  noscendum,  i  sicut  ea, 
quae  in  libris  posui,  exempla  declaranl.  Hunc  pro- 
phei9e  divino  spiriiu  pleni  praedicaverum ;  quorum 
praecipue  Salomon  in Jibro  Sapientide,  item  pater  ejus, 
coelenium  scriptor  hymnorum,  ambo  clarissimi  re* 
ges,  qui  Trojani  belli  lempora  clxxx  annis  ante- 
cesserunt,  hunc  ex  Deo  natum  esse  leslantur.  Hujus 
nomen  nulli  esse  notum,  nisi  ipsi  et  Patri,  sicut 
docct  Joannes  in  Revelatione.  Hermes  ait  non  posse 
nomen  ejus  mortali  ore  proferri.  Ab  hominibus  ta- 
men  duobus  vocabulis  nuncupalur,  Jesus,  quod  est 
Salvaior,  et  Ghrislos ,  quod  est  Rex.  Salvaior  ideo, 
quia  est  sanatio  ei  salus  omnium  qui  per  eum  cre- 


patrio  cultu ,  insensjlibus  simulacris  immolaverunl. 
Propterea  Deus  prophetas  ad  eos  misit  divino  Spiritu 
adimpletos ,  qui  illis  peccata  exprobrarent ,  et  poeni- 
tentiam  indicerent,  qiii  secuturam  ultionem  minaren- 
lur,  ac  denuntiarent  futurum ,  si  in  iisdem  delictis 
perseverassent,  ut  alium  mitteret  novse  legis  latorem, 
et  ingrato  populo  ab  haereditate  summoto,  allam  sibi 
plebem  fideliorem  de  exteris  gentibus  congregairet. 
Illi  autem  non  modo  perseverarunt,  verum  etiam  eoa 
ipsos,  qui  mittebantur,  interfecerunt.  Itaque  damna- 
vit  eos  ob  haec  facinora,  nec  adjecit  ulterius  prophe- 
tas  mittere  ad  populum  contumacem;  sed  Filium  suum 
roisit,  ut  gentes  universas  ad  gratlam  Dei  convocaret. 
Nec  illos  tamen,  licet  impios  et  ingratos,  ab  spe  sa- 


dunt  in  Deum ;  Ghristus  ideo,  quia  ipse  dc  coelo  in  C  lutis  exclusit :  sed  ad  ipsos  potissimum  misit,  ut  si 
saeculi  hujus  consunimatione  venturus  esl,  ul  judicet' 
niundum,  et,*  resurrectione  mortuorum  facta,  regnum 
sibi  consiituat  setcrnum. 

GAPUT  XLIII. 

(Div.  Inst.  lib.  i,  c.  8;  iv,  c.  10  et  11.) 

De  Je$u  Christi  nominef  et  dupUci  naiivilale. 

Sed  ne  qua  forte  sii  apnd  tc  hssiiatio ,  cur  eum  , 

qui  anle  mundum  ex  Deo  natus  sit,  Jesum  Ghristum, 

appellemus,  qui  ante  annos  ccc.  natus  ex  homine 


forte  paruissent,  non  amitterent  qnod  acceperant ;  si 
autem  Deum  suum  non  suscepissent ,  tum  haeredibus 
abdicatis,  gentes  in  adoptionem  venirent.  Jussit  igi- 
tur  eum  summus  Pater  descendere  in  lerram  et  hu- 
manum  corpus  induere,  ut  subjectus  passionibus  car- 
nis ,  virtutem  ac  paiientiam  non  solum  verbis ,  sed 
etiam  factis  doceret.  Renatus  est  ergo  ex  virgine  sine 
patre  tanquam  homo ;  ut  quemadmodum  in  prima 
oativitate  spirituali  creatus  ex  solo  Deo  sanctus  Spi- 
riius  factus  est,  sic  in  secuhda  carnali  ex  sola  matre 

VARIORUM  NOTyE. 


De  tuis  ipiritibut.  Lege  De  suo  spirilu.  -^De  suis 
spiritibus.  Heumannus  :  Lege,  inquit,  de  suo  spiritu.  J) 
ki  nihii  hic  mutandum,  uii  patet  ex  lib.  iv,  c.  S-.et 
ulios  spiritussuos  in  angelos  figuravit.  Spiritus  hic  sunt 
spirationes.  Bun. 

In  sensum  mittat.  Heuman.  legit  sensum  immittat. 

In  libris.  Scilicet  Inst.  lib.  iv,  cap.  6.  Mox,  ut  cla- 
rissimus  Pfaffius  ipse  in  aliquot  locis  novas  nostrae 
cdiiiones  correxit,  sic  et  hic  in  ms.  Salomon  haberi 
pmo.  BuN. 

Prmcipue.  In  ms.  prcBdpuas. 

Scriptor.  In  ms.  scribtor. 

Antecesserunt.  Mulluin  hic  errat  Lactantius.  David 
el  Salomon  vixerunt,  non  anle,  scd  posl  Trojam  cap- 
tam.  Troja  capta  est  1209  ante  vulgarem  aeram: 
David  regnum  iniit  anno  4059,  aiite  lianc  aeram,  et 
Salomon  annos  tantum  1019. 

iVtt//t  esse.  Heumannus  legit  nulU  est. 

Apud.  In  ms.  aput. 
Christum.  Deest  in  ms. 
•  Appellemus,  iii  ms.  appellamus. 


Breviter.  In  ms.  brebiter. 

Carne.  In  ms.  carnem. 

Homine.  Hic  recentior  manus  in  ms«  pro  homine 
posuit  virgine. 

Successionem.  In  ms.  suceetsiones. 

Qui.  In  ms.  exlat  hii  qui. 

lidem.  In  ms.  idem. 

InsensiUbus.  Manus  recentior  correxil  insensibiUbus. 
Verum  apud  Lucreiium  lib.  ii,  cujus  lectione  gaude- 
bat  Lacianlius ,  legitur  bis  insensiUbus. 

Jisdem.  In  ms.  legitur  isdem. 

Et  ingrato.  In  ms.  legitur  til  ingrato. 

Deum.  In  ms.  Dm.,  quod  inierpretari  potest  aut 
Deum,  aut  Dominum. 

ir  Creatus  ex  solo  Deo ,  sanctus.  Ms.  :  Creatus  est  cx 
solo  Deo  sanctus.  Lego  cum  Davisio  :  creatus  ex  solo 
Deo,  sanctus  Spiritus  factus  est. 

Sanctus  Spiritus  [actus  est.  Explicat  Pfaffius  in  Dis- 
sert.  prxlim.,  §  27  et  28.  Addo  et  explico  ex  ipso 
Lactanlio,  lib.  iv,  cap.  6  :  Deus....  antequam  opus 
mundi  ordiretur,  tanctum ,  et  incorruptibilem ,  et  irre- 


m\ 


FIRM.  LACTANTII 


1052 


geniius,caro  sancla  (lcrel,  ut  per  eum  caro  qu»AdicU  ewe  a  iwrophelis.  iEgros  et  vario  roorboruin 

genere  languentes  non  medela  aliqua,  ted  vi  ac  po- 
tesiale  verbi  sui  protinus  roborabat,  debiles  resana- 
bat,  claudos  ad  gressupa  erigebat,  cxeis  visum  res- 
tiiuebat,  mutis  eloquium  dabat,  surdos  inauribit| 
pollutos  niaculatosque  purgabat,  furiatis  dasmonum 
incursu  mentem  propriam  reponebat,  mortuos  aut 
jamsepultosadvitam  luc^mque  revocabat.  Idem  quiii- 
que  millia  bominum  quipque  panibus  et  duobuspisci- 
bus  saluravit*  Idem  supra  mare  ambulavit.  Idcm  in  tem- 
pestaie  praecepit  vento,  utconquiesceret,  siatimque 
tranquilliusfaau  est :  qux  omnia,  et  in  propheurum 
iibris,  et  in  carminibusSibyllinis  prxdicia  invenimus. 
Ob  haBC  miracuia  cum  ad  eum  magna  concurreret 
multiludo,  et,  ut  erat,  Dei  tilium,  et  a  Deo  missum 
B  crederet,  repleti  invidia  sacerdotes  ac  principes  Ju- 
daeorum,  simul  ira  conciuti,  quod  eorum  peccata  et 
injusiiiiam  coarguebat,  coierunt  ut  eum  occidereni. 
Quod  fucurum  anie  annos  mille  paulo  amplius  Saio- 
mon  in  Sapieuiia  pronuntiaverat  his  verbis  :  Circum- 
vmamui  juslum,  quoniam  imuavU  e$l  nobiit  el  ex" 
jnobral  nobi$  peccata  legii,  PromittH  mentiam  Dei  u 
habere^  et  (Hium  Dei  se  nominat.  Factus  e$t  nobis  in 
Uraductionemcogitationumnostrarum;  gratis  eslnobis 
etiam  ad  videndum^  quoniam  disitmi/ts  e$i  alii$  vita  t/- 
Uu$t  et  mutatiB  $unt  vice  iUiu$,  Tanquam  nugace$  cesti' 
mati  $umu$  ab  illo.  Continet  $e  a  vii$  no$tri$t  qua$i  ab 
immunUitii$,  et  ftrasfert  novi$$imaju$torum^  et  gloriatur 
patrem  Dominum,  Videamu$  ergo  $i  $emone$  illm 
veri  $unt^  et  tentemu$  quce  eventura  ^unt  illi.  Contume- 


subjecta  peecato  fuerat  ab  inieritu  liberaretur. 

CAPUT  XLIV. 

(Div.  Insl.  lib.  iv,  c.  12  el  15.) 
Duplex  Christi  nativila$  ex  prophetie  probatur. 

Uxc  sic  futura,  uiexposui,  prophetae  ante  prxdixe- 
rant.  Apud  Salomonem  ita  scriptum  est :  Infirma' 
tus  est  uteTU$  virginis ,  et  accepit  [cetum ,  et  gravata  est^ 
et  facta  est  in  multa  miseratione  mater  virgo,  Apud 
Esaiam  sic  :  Ecce  virgo  accipiet  in  ulerum^  et  pariet  /i- 
tium^  et  vocabitis  nomen  ejus  Emmanuelt  quod  signi- 
ficat  Nobiscum  Deus.  Fuit  enim  nobiscum  in  terra , 
cum  induit  carnem ;  et  nihilbominos  Deus  fuit  in  he- 
mine ,  et  bomo  in  Deo.  Utrumque  autem  eum  fuisse 
a  prophetis  anle  praediclum  est.  Quod  Deus  fuerit , 
Esaias  ita  dicit  :  Adorabunt  te  •  et  in  te  precabuntur^ 
quoniam  in  te  Deus  e$t ,  et  no$  nesciebamus ,  Deus  Is- 
rael.  Confundentur  et  reverebnntur  omne$ ,  qui  adver- 
santur  tibiy  et  cadent  in  confueionem,  Item  Jereniias  : 
Bic  Deu$  no$ter  est ,  et  non  deputabitur  alius  absque 
t7/o,  ^ttt  invenit  omnem  viam  prudentice^  et  dedit  eam 
Jacob  puero  suOf  et  Israet  dilecto  sibi :  Po$thijec  in  ter* 
ri$  visus  e$t ,  et  cum  hominibu$  conver$atu$  e$t.  liem , 
quod  hpmo  fuerii,  idem  Jeremias  dicit :  Et  homo  e$t^ 
et  qui$  cognovit  eum  ?  Esaias  quoque  sic  tradit  :  El 
mittet  ds  Dominus  hominem  qui  salvabit  eo$ ,  et  judi^ 
cans  sanabit  eo$,  Item  Moyses  ipse  in  Numeris  :  Orie" 
tur  etella  ex  Jacob ,  et  exurget  homo  ex  IsraeL  Idcirco 
igitur  cum  Deus  esset ,  suscepit  carnem ,  ui  inier 


Deum  el  hominem  medius  facius,  hominem  ad  Dcum  q  ^^,-,  ^^  tormentis  interrogemue  «im,  ti^  $ciamu$  reveren 


magisicrio  suo,superau  morle,  perduceret. 

CAPUT  XLV. 

(Div.  lost.  lib.  IV,  c.  li.) 
ChriiU  virtu$  et  opera  prQbantur  ex  Scripturi$. 

Diximusde  nativiute;nuncde  virtut^)  operibusque 
dicamus  :  quae  cum  magna  inler  bomines  ac  mirabiii% 
faceret,  videnles  illa  Judaei,  magica  poieniia  lieri  pu« 
ubant,  ignorantes  ea  omnia,  quaa  fiebantabeo,  pnB« 


/iami7/itti,  et  probemu$  palientiam  illiu$.  Morte  turpis- 
»ma  condemnemu$  eum.  Bcec  cogitaveruntt  eterrave- 
runt,  Exccecavit  enim  Hlo$  $tultitia  eorum,  et  ne$cierunt 
$acramenta  Dei. 

Harum  igiiur  liiterarum  immemores,  quas  lege- 
bant,  inciiaverunt  populum  tanquam  adversus  im- 
pium,  ut  euni  comprehensum  ad  judiclum  ducerent, 
mortemque  ejus  impiis  vocibus  ilagiUrent.  Intenta- 


VARIORUM  NOTi§E. 

preheneibilem  Spiritum  genuit  ^  quem  filium  nuncupa-  Quinque  nullia,  VideMatlh.  cap.  xiv. 

ret.  Reliqua  confer,  lib.  iv,  cap.  8  :  Cnm  $itet  ip$e  Super  mare.  Priores  supra  ediderunt.  Lego  cnm 
spirilus^  el  cap.  12.  lluc  rcferl  Cyprianum,  de  ido-  Heumanno,  super  mare,  ex  Vulgato  Interp.  Matlh. 
lor.  Variil.  f.  15  :  Carne  Spiritus  SaHCtu$  induitur,         xiv,  26.  Sic  Hyginus  fab.  14,  ed.  Munclceri,  pag.  40: 

Snlomonem,  Hic  locus  jain  aliegalur  a  Lactanlio,  |v  Bic  $uper  aqua$$icco  pede  ooncurri$$B  dicitur.  Bbn. 
iib.  IV,  cap.  2,  sed  cum  noii  reperiaiur  in  Saiumonis         Circumveniamue.  Hac  voce  etiam  utitur  LacUniiui 
libris,  conjicere  liceteum  fuisse  desumplum  ex  scrip*      infra  cap.  64,  et  iib.  v,  o.  1»  ania  iinem. 
tura  quadam  Salomoni  attribuU ,  sed  deperdita.  .... 

Esaiam,  In  ms.  Eseiam. 

Autem,  Posl  islud  verbum  additur  in  ms.  Deum. 

Eum,  In  manuscripio  pro  eum,  exUt  Deum.  Pfaf- 
FiDS.  —  8ed  recilus  eiim,  lib.  iv,  c.  16.  Bisrt» 

Esaias,  Vide  Isai.  cap.  xlv,  vers.  14. 

Reverebuntur.  Iii  ms.  reberelfuntur. 

Confusionem.  lu  legendum  est  ut  in  sacro  lextii , 
Isai.  cap.  xlv,  et  in  Laclantio  ipso  Institut.  lih.  iv, 
cap.  13.  In  ms.  aiitem  legitur  confeuionem. 

Jeremiae.  In  ms.  Bieremias. 

Israel,  \\\  ms.  Israet. 

Medela.  In  ins.  medeila.  Vide  Matth.  iv,  33;  viii,  16, 
IX,  35;  Marc.  vi,  56,  et  vii;  Luc.  iv,  40,  41,vii,  tO. 

Inauribat,  Id  est,  audienies  faciubat;  verbum  sane 
obsoleium  ctpcregrinimi. 

Maculatoe.  id  cst  leprosos. 


Exprobrat,  In  ms.  exprobat. 

Viis.  In  ms.  vtrti. 

Preefert.  In  ms.  proBferet. 

Gloriatur  patrem  lieum.  Ita  legendum,  ut  dixi  el 
restitui  lib.  iv  Instit. ,  cap,  16.  Idem  Davisius  hio 
ceiisuii.  BuN. 

Contumeliis  et  tormentis.  In  ms.  Contumeli^  ai  tor- 
mcnto ;  quod  eliam  habet  Buneman.  addens :  —  c  lu 
facilius  ex  manuscripto,  contumetia  et  tarmento,  quam 
eotttumeliie  ettortnentie  corrigi  poluit.  Prius  cua 
Davisio  recepi;  posuriusest  Pfaff.,Walch.,  Heuman. 
Vide  quae  noto  ad  lib.  iv,  c.  16.  i 

Ut  sciamus,  In  ms.  et  sciamui. 

Vocibus  flagitarent.  Denotat  eorum  vchementiam, 
et  in  peiendo  imporiuniutem,  more  Ciceronis,  et 
Lacianlii  de  Opif.  c.  3  :  Maguisque  ctamoribus  MRifi- 
tionem  pri$tinam  ftagitaU ;  ei  lib.  iv,  cap.  19  s  SnPr 


i055  EPITOME  DIV1NARUM  IN8TITUTI0NUM.  lOU 

bantaulem  procrimine  td  iptum,  qood  se  Dei  fllium  A  itridemnt  super  me  ditilibut  iui»,  Idem  de  cibo  et 


diceret,  et  quod  legem  solveret,  edrando  homines  ia 
Sabbato,  quam  ille  se  non  solvere,  sed  implere  dicer 
bat.  Cumque  Pontius  Pilatus,  qui  tum  legatus  in  Sy- 
ria  judicabat,  perspiceret  causam  illam  ad  ofQcium 
romani  judicis  non  pertinere,  misit  eum  ad  Hero- 
dem  Tetrarcham,  permisitque  Judaeis,  ut  ipsi  legis 
suae  disceptatores  essent  :qui,  accepta  sceleris  poles- 
tate,  addixerunt  eum  cruci,  sed  prius  flagellis  et  pal- 
mis  verberaverunt,  spinis  coronarunt,  faclem  con- 
spuerunt,  in  cibum  ei  potum  dederunt  ei  fel  et  noe- 
tum ;  et  inter  haec  nulla  vox  ejus  audita  est.  Tunc 
carniflces  sortiti  de  tunica  e)us  et  pailio,  suspende- 
runt  eum  patibulo  atque  arfixerunt,  cum  postridie 
Pascha,  id  est,  festum  diem  suum  celebraturi  essent. 


potu,  Psalmo  lxviii  :  Et  dederum  in  escam  meam  fel^ 
et  in  nti  mea  potum  mihi  dederunt  aeetum.  Item  de 
cruce  ChrJsti :  Et  foderunt  manui  meai  et  pedei  meoi. 
dinumeraverunt  omnia  Oita  mea  :  ipsi  autem  eontem" 
plati  iuntf  et  viderunt  me;  diviterunt  veitimenta  mea 
iiki,  et  tuper  vestem  meam  iorlem  miterunt.  Moyses  in 
Deuteronomio :  Et  erit  pendent  vita  tua  ante  oculoi 
Itioi,  et  timebit  die  et  noete,  et  non  credet  vitce  tua, 
Item  in  Numeris  :  Non  quan  homo  Dominut  tutpendi^ 
tur^  neque  quasi  fHiut  hominit  minas  patitur,  Ilem  Za- 
charias  :  Et  inluebuntur  in  me,  quem  translixerunt. 

De  solis  obsciiratione  Amos  ita  dicit :  In  illo  die, 
didt  Dominus,  occidet  sol  meridie ,  et  obtenebrabilur 
dies  Incis  ;  et  convertam  dies  festos  vestros  in  luctum. 


Quod  facinus  prodigia  secuta  sunt,  ut  Intelligerent  B  ^^  cantica  vesira  in  lameniationem.  Item  Jercmias  de 


nefas  quod  admiserant.  Eodem  namque  momento, 
quo  spiritum  posuit,  et  terrae  motus  magnus,  et 
deliquium  solis  fuit,  ut  in  noctem  diea  vertero- 
tur. 

CAPUT  XLVI. 

(Div.Inst.  lib.iv,  c.  18.) 

Probalur  ex  prophetis  paaionem  ac  morlem  Christi 

proenuntiatam  fuisse. 

Quae  omnia  prophelae  sic  futura  esse  praedixerant. 
Esaias  ita  dicit :  Non  sum  contumaXj  neque  contradico: 
dorsum  meum  posui  ad  flagella,  et  maxiUas  meas  ad 
palmas ;  faciem  autem  meam  non  averti  a  ffBdilaie  spu-  . 
lorum,  Idem  de  silentio :  Stcuf  ovis  ad  immolandum 
adduclus  sum,  et  sicut  agnus  coram  tondentibus  sine 
voce,  sic  non  aperuit  os  suum.  Iiem  David  in  Psalmo 
XXXIV :  Congregala  sunt  in  me  ftagellaf  et  ignoraverunt : 
dissoluti  iunt,  nec  compuncti  iunt;  lentaverunt  me,  ei 


civitate  Hierosolyma  in  qua  passus  est  t  Et  iubivit  tol 
ei,  cum  adhuc  dies  medius  essel,  confusa  est  et  male- 
dicta,  reliquos  eorum  in  gladium  dabo.  Nec  frustra  haec 
dicta  sunt.  Siquidem  post  breve  tempus  imperator 
Vespasianus  Judaeos  debellavii,  et  terras  eorum  ferro 
igniquedepopulatus  est,  obsessos  fame  subegtl,  Hie- 
rosolymam  evertit,  captivos  triumphavit,  caeteris,  qui 
reliqui  fuerunt,  terris  suis  interdixit ,  nequando  iis 
ad  solum  patrium  reverti  liceret.  Quae  a  Deo  propter 
illam  Christi  cnicem  facta  sunt ,  ut  hoc  in  Scripturis 
eorum  Sulomon  aiite  testatus  sit  dicens  :  Et  erit  it- 
rael  in  perditionemt  et  in  improperium  populOy  et  do- 
mui  hmc  ent  desertOy  et  omnis  qui  transiet  per  illam^ 
admirabitur  et  dicet :  Propter  quam  rem  Deus  fecit  terras 
,  huic  et  huic  domui  hwc  mala  ?  el  dicenl,  quia  dereli' 
'  querunt  Dominum  Deum  suum,  et  persecuti  sunt  Re^ 
gem  suum  dileclissimum  Deo,  et  cruciaverunt  illmn  in 
humilitate  magna  :  pro  hoc  importavil  iUis  Deus  mala 
hcec.  Quid  enim  non  mererentur,  qui  Dominum,  qiii 
ad  salutem  ipsorum  yenerat,  peremerunt. 


VARIORUM  miM. 


clamare  cceperunt  et  crucem  ejus  violentis  vocibui  flagi" 
tare.  Bon. 

Syria.  In  ms.  Syriam. 

Scelerit.  Adde  puniendi ;  id  enim  exigit  Latina  lo- 
cutio. 

Addixerunt  cruci.  Lego,  affixerunt  eum  cruci.  Nam 
prius  jam  addixerant,  quam  llagellis  et  palmis  verbera- 
rent.  Vide  lib.  iv,  c.  18.  Bun. 

Eum.  Non  extat  in  ms. 

Namque.  In  ms.  nam  qua, 

Verteretur.  In  ms.  vertetur. 

QucBomnia\K2L  ms.  In  editione  vero  Parisiensi  legi* 
tiir  Hasc  omnia. 

Posui.  Deest  in  ms.,  sed  supplendum  ex  Institut. 
lib.  IV,  cap.  J8. 

Ptalmo.  Deest  in  ms. 

ifinas.  Inms.iffnafii:sedvidelib.  ivlnstitut.,c.  18. 

Zachariat.  In  ms.  Zacchariat. 

Lamentationem.  In  ros.  lamentalione. 

Jeremiat.  Quae  sequuntur  aliter  leguntur  iibro  iv 
Divin.  Institut.,  cap.  19. 

Confusa.  In  ms.  contusa.Sed  confusa  legendum  est 


utl.  iv,c.  19,  Divin.Instit. 

Salomon,  In  ms.  Salomoni.  At  Heumannus  legit 
Salomon. 

Improperium.  Sic  ms.  Ed.Paris.  habet  opprobrium. 
Vid.  not.  ad  lib.  iv  Divin.  Insiitut.,  cap.  18.  — 
El  in  imnroperium.  Manuscriplum,  Et  in  imprope- 
D  nMpi,  quod  licei  minus  elegans,  reclum  lamcn,  et 
alibi  in  versione  autiqua  iisitatum.  Cyprian.  ad  De- 
nietrian. :  n.  21.  //t  sunt,  quos  aliquaudo  habuimus  in 
derisum^  et  iivnilitudinem  mproperii.  Irenaei  Interpr. 
IV,  c.  66,  f.  56i;  Improperium  patta  ett. 

Buif. 
Quitramiet  per  illam.  Sic  ms.,  nec  possum  claris« 
6imi  Pfaffti  conjecturae  bic  acccdere.  Trantiet  positum 
pro  tramibit,  alque  1n  boc  ipso  loco  Gotzanus  codcx 
pra^fert  trantiet :  ouam  forniam  pluribus  conflrmavi 
ad  lib.  IV,  c.  18.  Notatum  quoque  Lactantii  alioruin- 
qne  exiety  Iib.iv,cap.,13,ei  prodient  ex  lib.  vn,c.  16. 

BUN.. 

Domui.  In  ms  domi, 

Dereliquerunt.  \\\  ms.  derelinquerunt.   " 

Mererentur.  Ita  ms.  Forle  lcgendum  merenlur,  vel 
merebaniur. 

r  Sahuem.  In  ms.  talule. 


1055 

CAPUT  XLVU. 

(Div.  Inst.  lib.  iv,  c.  19  et  21 .) 
De  Jeiu  Christi  resurre^ione  ^  aposlolorum  misiione, 
Servatorisque  in  coBlum  ascensione. 
Post  hxc  detraclum  patibulo  corpus  moiiumenlo 
condiderunt.  Yerum  lertio  die  ante  lucem,  terrae  mo- 
tu  facto,  ac  revoluto  lapide,  quo  sepulcrum  clause- 
rant,  resurrexil.  In  sepuicro  autem  nihil,  nisi  exuviae 
Gorporis  sunt  repertae.  Ipsum  vero  resurrecturum 
die  (erlio  jam  olim  prophetx  fuerant  praeloculi. 
David  in  psalmo  xv  :  Non  derelinques  animam  meam 
ad  inferos,  nec  dabis  Sanctum  tuum  videre  corruptio» 
fiei}i.  Item  Osee:  Hic  est  Filiusmeus  sapiens :  propter 
quod  nunc  non  resistet  in  contribulatione  fiHorum  suo- 
rum^  et  de  manu  inferorum  eruam  eum,  Vbi  est  judi- 


nRM.  LACTANTU  4056 

A  Hoc  Pascha  Salvator  noskr  esl^  et  refugium  nostrum. 
Cogitatef  el  ascendat  in  cor  vestrum ,  quoniam  habemus 
humiliare  eum  in  signo^  et  post  hcecsperavimus  in  eum. 
Exhseredatos  autem  esse  Judaeos,  quia  Christuni 
reprobaverunt,  et  nos,  qui  sumus  ex  gentibns,  in  eo- 
rum  locum  adoptatos,  Scripturis  approbatur.  Jere- 
mias  ila  didt :  Deretiqui  domum  meam  :  dimisi  hoere- 
ditatem  meam  in  manus  inimicorum  ejiA.  Facta  est  hce- 
reditas  mea  mihi  sicut  leo  in  sylva  :  dedit  ipsa  super 
me  vocem  suam ;  idcirco  odivi  eam.  Item  Malachias  : 
Non  est  mihi  voluntas  circa  vos,  dicit  Dominus  ,  et  sa- 
crificium  acceptum  non  habebo  ex  manibus  vestris, 
quia  a  solis  ortu  usque  ad  occasum  ctarificabitur  nomin 
meunt  apud  gentes.  Esaias  quoque  sic  :  Venio  cottigere 
omnes  gentes  et  linguas;Mvenient,  et  videbunt  clarila- 


cium  tuum^  mors,  ubi  est  aculeus  tuus  ?  Idem  rursus:  g  tem  meam.  Idem  alio  loco  ex  persoiia  Patris  ad  Fi- 


Vivificabit  nos  post  biduum  die  tertio. 

Profectus  igitur  in  Galilseam  post  resurrectionem, 
discipulos  suos  rursus ,  quos  metus  in  fugam  ver- 
terat,  congregavit  :  datisque  mandatis  quae  observari 
veliet,  et  ordinata  Evangelii  praedicalione  per  totum 
orbem,  inspiravit  in  eos  Spiriium  sanctum,  ac  dedit 
eis  potestatem  mirabilia  faciendi ,  ut  in  salutem  ho- 
minum,  tam  faclis  quam  verbis  operarentur;  ac  tum 
demum  quadragesimo  die  remeavit  ad  Pairem,  sub- 
latus  in  nubem.  Hoc  Danie!  propheta  jampridem  os« 
tenderat,  diccns  :  Videbam  in  visu  noctis  :  et  ecce  in 
nubibus  cmli  ut  filius  hominis  veniens  usque  ad  antiquum 
dierum  pervenU;  et  qui  assistebant,  obtulerunt  eum; 
et  datum  est  ei  regnum,  et  honor ,  et  imperium ;  et 


lium  :  Ego  Dominus  Deus  vocavi  te  in  justitiam ,  et  le- 
nebo  manum  tuam,  et  confirmabo  te :  dedi  te  in  tesiU' 
menlum  generis  meif  in  lucem  gentium ,  aperire  oculos 
cmorum^  producere  ex  vinculis  alligatoSy  et  de  domo 
carceris  sedentes  in  tenebris. 

CAPUT  XLIX. 

(Div.  lust.  lib.  IV,  cap.  29.) 

Quod  Deus  non  est  nisi  unus. 

Siergo  Judaei  a  Deo  rejccti  sunt,  sicut  sacrarum 

Scriplurarum  fides  indicai,  gentes  autem,sicul  vi- 

derous ,  adscilx ,  ac  de  lenebris  hujus  vitae  secularis 

deque  vinculis  daemonum  liberatae  ;  nulla  igiiur  aiia 

speshomini  proposiia  est,  nisi  verani  reiigionem  ve- 

ramque  sapienliam  ,  qua  in  Chrislo  est,  fuerit  secu- 


omnes  populi,  tribus.  Et  tinguiB  servient  ei,  et  potestas  q  tus  :  quem  qui  ignorat ,  a  veritale  ac  Deo  sempcr 

alienus  esl.  Ncc  sibi  de  sumrao  Deo ,  vcl  Judaci ,  vel 
philosophi  blandianiur.  Qiii  Filium  non  agnovit ,  nec 
Pairem  potuit  agnoscere.  llaec  est  sapientia,  et  Iioc 
mysierium  summi  Dei.  Per  illum  se  Deus  et  agnos- 
ci ,  ei  coli  voluit.  Ideo  propheUs  anie  pncmisil,  qui 
de  adventu  ejus  praedicareni ,  ut  cum  facla  essent 
in  eo  quaecumque  praedicala  sunt ,  tunc  ab  homini- 
bus ,  el  Dei  Filius,  el  Deus  crederetur. 

Nectamen  sic  liabendum  est,  laiiquam  duo  sint 
Dii.  Paler  enim  ac  Filius  unum  sunl.  Cum  enim  pa- 
ter  Filium  diligal,  omniaque  ei  tribuat,  el  Filius 
Patri  fideliter  obsequatur,  nec  vclit  quidquam  ,  nisi 
quod  Paier,  non  potest  utique  necessitudo  tanta  di- 

cceperint,  quem  n^averunt.  Ideo  sic  dicit  Hesdra:  D  velli ,  ut  duo  esse  dicantur,  in  quibus ,  et  subsuntia, 

VARIORUM  NOTJE. 


ejus  CBterna^  quce  nunquam  transibit^  et  regnum  ejus  ndn 
eorrumpetur,  Kem  David  in  psalmo  cix  :  Dixit  Dominus 
Domino  meo :  Sede  ad  dextrammeam,  donec  ponam  ini- 
nucos  tuos  subpedaneum  pedum  tuorum. 

CAPUT  XLVni. 

(Div.  Inst.  hb.  iv,  cap.  20.) 

De  Judosorum  exhceredatione ,  et  Gentilium  adoptione. 
Cum  igitur  ad  dexteram  Dci  sedeat,  calcaturus  ini- 
micos  suos,  qui  eum  cruciaverunt ,  quando  ad  judi- 
candum  orbem  veiierit,  apparet  nullam  spem  reli- 
quam  esse  Judaeis,  nisi  conversi  ad  poenitentiam,  et 
a  sanguine  quo  se  polluerunt,  abluli,  sperare  in  eum 


Est.  Non  exlat  in  ms.  —  Vivificabit.  In  ms.  vivificavit. 
—  Quadragesimo.  Ita  Iefl[es  ex  lib.  iv,<.  21,  Divin.  In- 
stilut.,f|uamvis  inms.Taiir.  \e%ikiur  quinquagesimo. — 
Vsque.  Inms.etusque. — Afi/t^utim. In  ms.,  anticum. — 
Populi.  In  ms, ^populis. —  Et.  Noii  extatinms. — Ser- 
pent  ei.  Iii  ms.  servientes. —  Venef\t.  In  ms.  venerat.  — 
panguine,  in  ms.  sanguinem. —  Humiliare,  In  ms.'  hu- 
milare, — Idcirco.  Ila  est  in  ms.  Taurin. ,  juxla  clar. 
Pfaflii  autograpiium ;  at  in  edilione  Parisiensi  legitur 
ideo.  —  Matachias.  In  ms.  Mnlachiel. 

Acceptum  non  habebo.  Ila  ex  autographo  clariss. 
Pfaffii  :  in  editis  legitur  nonacceptum  habebo.. 

Vocavi.  \n  ms.  vocabi. 

Dedi  te,  Has  duas  voces  post  confirmabo  te ,  hic 
primuin  ex  manuscripto  damus,  Pfaffii  jussu.  Nos 
quoqiie  easdem  voces  addidiinus,  nobisque  assentit 


0.  F.  Fritzsche. 

Scripturarum,  In  ms.  Scriblurarum.    . 

Nulla  igitur  atia  spes  homini  proposita  est^  nisi,.. 
fuerit  secutus,  Si  priorem  partem  ita  posuit  noster,  in 
sequentibus  repraesentare  debuit  :  Nisi  ut  veram  reli- 
gionem  sequatur,  Sic  lib.  iv  lnstil.,cap.  18 :  Apparet, 
nuUam  atiam  spem  viloi  homini  esse  propositam ,  uisi 
ut  Deo  serviat,  Milii  ergo  reponendnm  videtur  : 
Nulla  igitur  vitx ,  vet  salulis  spes  homini  proposita 
est ,  etc.  Davisius  hacleiius.  Nihil  muto  :  pari  modo 
dixit  lib.  IV  Inslil.  cap.  19  :  Nulla  igitur  spes  alia.., 
homini  datur,  nisi  crediderit  in  eum  ,  et  susceperit,  Buw. 

Qui  Filium  ,  ctc.  De  hoc  dicio  Jesu  Chilsti ,  vide 
Joan.  VIII ,  19  et  xiv,  i  et  7. 

Et  substantin.  Et  deest  in  cditione  Parisienfti :  at 
legilur  in  ms.  Taurin. 


1057 

ct  voluntas,  etfides  una  est. 

irein ,  et  Pater  per  Filium.  Unus  esl  honos  uirique 

tribuendus ,  tanquam  uni  Deo,  et  ita  dividendus  esi 

per  duos  cultus ,  ut  divisio  ipsa  compage  insepafa* 

bili  vincialur.  Neutrum  sibi  relinquci ,  qui  aut  Pa< 

trem  a  Filio,  aut  Fiiiuma  Patre  secernit. 

CAPUT  L. 

(Div.  lost.  lib.  IV,  c.  25.) 

Cur  Deu$  humamm  corpui  aisump^itf  ac  mortem 

pa$8Ui  fuil, 

Supercst  respondere  etiam  iis,  qui  putant  ineon« 
veniens  fuisse ,  nec  habere  rationem  ,  ut  Deus  mor- 
tali  corpore  indueretur,  ut  bominibus  subjectus  esset, 
ut  contumelias  sustincret ,  cruciatus  etiam  morlem- 


EPITOME  DIVINARUM  INSTITUTIONUM.  ]  1058 

Ergo  et  Filius  per  Pa-  A  dicat :  Si  suscipienda  iiii  mors  fuerat,  non  utique  in* 


famis  ac  turpis ,  sed  quae  baberet  aliquid  honestatis. 
Scio  equidem  mulios ,  dum  abhorrent  nomen  crucis , 
refugere  a  veritate,  cum  inea,  et  ratio  magna  sit  et 
potestas.  Nam  cum  ad  hoc  missusesset,  ut  humllli- 
rois  quibusque  viam  panderet  ad  salutem  ,  se  ipse 
humiiem  fecit ,  ut  eos  iiberaret.  Suscepit  ergo  id  ge* 
uus  mortis ,  quod  solet  humilibus  irrogarl ,  ut  omnir 
bus  facultas  daretur  imiiandi.  Prseterea  cum  esset 
resurrecturus,  amputari  partem  corporis  ejusfas  non 
erat,  nec  os  infringi ,  quod  accidil  iis  qui  capite  plec- 
tuntur.  Grux  ergo  potior  fuit,  quae  resurrectiont 
corpus  integris  ossibus  reservavit. 
i,  llisetiam  illud  accedit,  quod  passione  ac  morte 
suscepla ,  sublimem  fieri  oportebat.  Adeo  ilium  crux^ 
que  pateretur.  Dicam  quod  sentio ,  ei  rem  imitoensam  B  ^^  re  ct  significdtione  exaliavit ,  ut  omnibus  majestas 


paucis ,  ut  poiero ,  subsli  ingam.  Qui  aliquid  docet , 
debet ,  ut  opinor,-  facere  ipse  quae  docet ,  ut  cogat 
homines  obtemperare.  Nam  si  non  fecerit ,  praecep- 
tis  suis  fidem  derogabit.  Exemplis  igitur  opus  est , 
utea,  qu:e  praecipiuntur,  iial)eant  firmitateni,  etsi 
quis  contumax  extiterit,  ac  dixerit  non  posse  fieri, 
praeceptor  illum  praesenii  opere  convincat.  Non  po- 
test  ergo  perfecta  esse  doctrin^ ,  cum  verbis  tantum 
traditar  :  sed  tum  perfecta  est ,  cum  faciis  adimple- 
tur. 

Ghristus  itaque  cuni  doctor  viriutis  ad  homines 
mitteretur,  utique  ut  doctrina  ejus  perfecta  esset,  et 
docere ,  et  facere  debuerat.  Sed ,  si  corpus  hominis 
non  induisset ,  non  potuisset  facere  quae  docebat ;  id 


ejus  ac  virtus  cum  ipsa  passione  noluerit.  Nam  qiiod 
extendit  in  patibulo  manus,  utique  alas  suas  in 
Orienlem  Occidentemque  porrexit,  siib  quas  univer- 
sae  nationes  ab  utraque  mundi  parte  ad  requiem  con- 
venirent.  Quantum  autem  valeat  hoc  signum ,  et 
quid  habeat  potesiatis ,  in  promptu  est ,  cum  omnis 
daemonum  cohors  hoc  signo  expellitur  ac  fugatur.  Et 
sicut  ipse  ante  passionem  daemonas  verbo  et  imperio 
proturbabat,  sic  nunc  nomine  ac  signo  passionis 
ejusdem  spiritus  immundi ,  quando  in  corpora  bonii- 
num  irrepseruiit ,  exiguntur,  cum  extorii  et  excru- 
ciati ,  ac  se  daemonas  confitentes ,  verberanti  se  Deo 
cedunt.  Quid  ergo  speraverint  de  suis  religionibus 
cumque  sua   sapientia  Graeci,  cum  videant,  deos 


est,  non  irasci ,  non  cupere  divitias,  non   iibidine  G  ^^^^>  Qtios  eosdem  daemonas  esse  non  negant,  per 
inflammari ,  dolorem  non  timere,  mprtem  contem-      crucem  ab  hominibus  triumphari. 


nere.  llaec  suni  utique  virtutes :  sed  fieri  sine  carne 
nonpossunt.  Ergoideo  corporatus  est,  ut  cumvin- 
cenda  esse  carnis  desideria  doceret,  ipse  faceret 
prior,  ne  quis  excusationem  de  camis  fragilitate 
praetenderet. 

GAPUT  LI. 

(Div.  Inst.  lib.  iv,  c.  26.) 
De  Chriiti  morte  in  cruce. 
Dicam  nunc.  de  sacramento  crucis ,  ne  quis  forte 


GAPUT  LII. 

(Div.  losl.  Ub.  V,  c.  9.) 

Spet  salutis  hominum  in  veri  Dei  agnitione^  et  de  odio 

ethnicorum  in  christianoi, 

Una  igitur  spes  bominibus  vita  est ,  unus  portos 
saluti8,unum  refugium  libertatis,  si  abjectis,  qui- 
bus  tenebantur,  erroribus,  aperiant  oculos  mentis 
suae ,  Deumquo  cognoscant ,  in  quo  solo  domicilium 


VARIORUM  NOTiE. 


Filium.  Addc  estf  juxta  clarissim.  Pfaffium. 

Habere,  Davisius  legit  habuiste,  ut  ante  fuisse, 

Derogabit,  In  ms.  derogavit.  —  Fidem  derogabit, 
Usiiatius  quidem  dicunt,  pmeceptis  fidem  detrahere  , 
sed  hoc  juris  verbo  usus  est;  et  neque  disputationi , 
tieque  auctoritati  cujusquam  fidem  deroaari  oportuisu, 
dixit  Gelsus  Mcdic.  lib.  i,  praef.  png.  8.  Davisius.  — 
Pion  adeo  inusitatum ,  ut  Dnvisio  visum  est,  phrasis 
fidem  derogare.  Ita  Quintil.  lib.  ix  Insiil.  cap.  3  : 
Cnm  cura  verborum  deroget  affeclibus  fidem,  BuN. 

Poiuissel.  Iii  nis.  posset. 

Hxcsunt.  Forte  legendum,  hce  tunt  uiiqnevirtntet. 
—  Hcec  sunt...  virtutes.  Anonym.  Britan.  tentat,  Has 
sunt  viriutis ;  lleumannus  ,  Has  sunt  virtutes.  Uterque 
saiis  bene  :  sed  neutrum  scrvo ,  ei  refero  ad  praece- 
dentia  :  Hac  (scilicet  to  non  irasci,  t6  non  cupere 
diviias,T6  mortem  conlemnere)  sunt  virtutes.  Sic 
lib.  VII  Inbtil.  cap.  8  :  Quid  voce  clarius...  vento 
fortius...  odore  violentiui  ?  Htee  tamen  non  cernunturf 
etc.  OuN. 

Sed.  in  ms.  set. 


Corporatus  est.  Iia  ms.  Taurin.  at  in  editfone  Pari- 
0  siensi  legitur  ineorporatus  est.  yt 

Vtique.  In  ms.  utuque.  Ibidem  ,  post  turpis^  editio 
Parisiensis  addil  verba  esse  debuisset ,  qux  non  ex » 
tantiu  ms.  giixque  expunxi  ut  inutilia  ;  et  vulgo  su- 
baudiuntur  in  eloquio  Latino. 

Cum  in  ea,  Id  est,  cumtamen  ineOf  juxta  Heuman* 
num. 

Jrrogari.  In  ms.  inrogari. 

Reservavit.  In  ms.  reservabit. 

Accedit.  In  ms.  accepit. 

In  promptu.  In  nis.  prumptum, 

Expellitur  ac  fugatur.  Lege  expellatur  ae  fugetur, 
juxta  Heumannum. 

Ejusdem.  Ileuman.  cum  Anonymo  Britanno  puiat 
legend um  esse,  e/Mticf^m. 

Irrepserunt.  In  ms.  inrepserint. 

Cedunt.  In  ms.  caidunt. 

Hominibui  vita  ett.  Forsan  legendum ,  vita  homi^» 
nibui. 


1059  FlRM.  LACTANtll  1060 

veriiaiis  cst,  lerrena  et  de  terrn  ficla  conlemnant,  A  dus.  Nos  igitur  recte.  Nam  cum  isti  defensores  fal' 


philosophiam ,  quae  apud  Deum  stultitia  esl ,  pro  ni- 
hilo  computent,  et  vera  sapientia,  id  est,  religione 
suscepla,  Gant  immortaiiialis  haeredes. 

Atenim  repugnant ,  non  tam  verilati ,  quam  pro« 
priae  saluli;  cumqiie  hxc  audiunt,  velut  aliquod 
inexpiabile  nefas  detestaniur.  Sed  ne  audire  quidem 
patiuntur;  violari  aures  suas  sacrilegio  putant  si 
audierint,  nec  jam  maledictis  abstinent,  sed  quantis 
possunl,  verborum  contumeliis  insectantur  :  iidem- 
que  si  poiestatem  nucti  fuerinl,  velut  hosles  pubii- 
cos  persequuniur,  immoeiiam  piusquam  hostes,  quo* 
rum,  cum  bello  vicii  fuerint,  aut  mors,  aut  servi- 
tus  poena  est;  nec  ullus  post  arma  deposita  cmcia* 
lus,  quamvis  omnia  pati  meruerint,  qui  facere  vo- 
luerunt,  ut  inter  mucrones  locum  pietas  habcrel. 


sorumdeorum  adversus  verum  Deum  rebellesy  no* 
men  ejas  in  nobis  persequuniur,  nee  re ,  nec  verbo 
repugnamus;  sed  rottes ,  et  uciti,  et  patientes  per- 
ferimus  omnia  quaecumque  adversusnos  potest  cru-' 
delitas  macbinari.  Habemus  enim  fiduciam  in  Deo,  a 
quo  expeciamus  secuturam  protinus  ultionem.  Nec 
esl  inanis  ista  fiducia  :  siquidem  eorum  omnium  , 
qui  hoc  facinus  ausi  sunt,  miserabiles  exitus  partim 
cognovimus ,  pariim  videmus.  Nec  ullus  habuit  im- 
pune,  quod  Deum  iaesit;  et  qui  sit  verus  Deus,  qui 
verbo  discere  noluit ,  supplicio  suo  didicit. 

Vellem  scire ,  cum  inviios  adigunt  ad  sacrificium , 

quid  secum  habeanl  rationis,  aut  cui  prffistent,  qaod 

faciunt.  Si  diis,  non  est  ille  cullus,  nec  acceptabile 

B  sacrificfimi ,  quod  fit  ingratis ,  quod  extorquetur  per 


Inaudita  est  crudelitas  cum  innoceniia ,  nec  vicio- 
rum  hostium  condilionem  meretur.  Qusb  tanla  hujus 
fiiroris  est  causa?  Scilicct,  quia  raiione  congredi 
iion  queunl,  violentia  premunt,  et  incogniia  causa 
tanquam  nocentissimos  damnant ,  qui  consiare  de 
ipsa  innocentia  noluerunt.  Nec  saiis  putant,8ice- 
leri  ac  simplici  morte  morianlur,  quos  irrationabi- 
liter  oderunt :  sed  eos  exquisiiis  cruciatibus  lacerant, 
ut  expleant  odium  ,  quod  non  peccatum  aliquod,  sed 
veritas  parit ,  quae  idcirco  male  viventibus  odiosa 
est,  quia  aegre  ferunt  esse  aliquos,  quibus  facta 
eorum  placere  non  possunt.  Hos  omni  modo  cupiunt 
extinguere ,  ut  possint  libere  sine  teste  peccare. 
CAPUT  Lin. 

(Div.  Inst.  lib.  V,  c.  21.) 

Rationei  odii  in  chriiliano$  expenduniurf  el  refel- 

lunlur, 

Sed  baec  facere  se  dicuiit ,  ut  deos  suos  defendant. 
Primum  si  dii  sunl ,  et  Iiabent  aliquid  potestatis  ac 
nuininis ,  defensione  bominis  patrocinioquc  non  in- 
digent,  sed  seipsos  ulique  defendunt.  Aui  quomodo 
ab  iis  homo  sperare  auxilium  potest,  si  ne  Buas 
quidem  injurias  possunt  vindicare?  Stultum  igituret 
vanum  deorum  esse  vindicea  velle;  nisi  quod  ex 
eo  magis  apparet  diftidentia.  Qui  enim  patrocinium 
Dei  quem  colit,  suscipii,  illumesse  nihil  conQteiur  : 
81  aulem  ideo  colit,  quia  potentem  arbitratur,  non 


injuriam,  quod  eruitur  per  dolorem.  Si  autem  ipsls , 
quos  cognnt,  non  est  utique  beneficium,  quod  quis 
ne  accipiat ,  etiam  mori  mavult.  Si  bonam  non  esl » 
ad  quod  me  vocas?  cur  malo  invitas?  cur  non  ver* 
bis ,  sed  verberibus ;  cur  non  ratione ,  sed  cruciati- 
bus  corporis  ?  Unde  apparet  malum  esse  illad ,  ad 
quod  non  illicis  volentem ,  sed  irabis  recusantem. 
Quae  stuliitia  est  consulere  velle  nolenti  ?  An  si  ali- 
quis,  prementibus  malis,  ad  morlem  confugere  eo- 
natur,  imm  potes ,  si  aut  gladium  extorseris »  aut 
laqueum  ruperis ,  aut  prsecipitio  retraxeris »  aut  ve- 
nenum  effuderis ,  conservatorem  te  hominis  gloriari, 
eum  ille ,  quem  servasse  te  putas ,  nec  gralias  agat , 
et  te  male  secum  arbitretur  egisse,  quod  moriem 
C  sibi  prohibueris  optatam ,  quod  ad  finem ,  quod  ad 
requiem  malorum  pervenire  non  sinaeris?  Benefi- 
cium  eiiun  non  ex  qualiute  rei  debei,  sed  ex  animo 
ejus ,  qui  accipit ,  ponderari.  Cur  pro  beneficio  im- 
pnles,  quod  mihi  maleficium  est?  Vis  me  deos  luos 
colere ,  quod  ego  mihi  mortirerum  daco.  Si  bonom 
est,  non  invideo.  Fruere  solus  bono  tuo.  Non  esl 
quod  velis  errori  meo  soccurrere ,  quem  judicio  ac 
volunlate  suscepi.  Si  malum,  quid  me  ad  consortium 
mali  rapis?  Utere  sorte  tua.  Ego  malo  in  bono  mori 
quam  in  malo  vivere. 

CAPUT  LIV. 
De  religionii  libertale  in  adorando  Deo. 


debet  eum  velle  defendere ,  a  quo  ipse  est  defenden-  D     Hacc  quidero  Juste  dici  possunu  Scd  quis  audiet , 

VARIORUM  NOTiE. 


Et  vera.  In  ms.  sed  vera. 

Atenim,  In  ms.  Adenim, 

Sed  ne  audire  quidem ,  etc.  Locus  depravatus ,  qui 
potest  ita  legi ;  sed  ne  audiunt  quidem  patienter :  vio- 
lari  aures  tuas  sacrilegie  puiant ,  it  audierinl,  JSec 
jam ,  etc. 

lidemque.  In  ms.  idemque. 
;   Nae{i,  In  ms.  Acti. 

UUus,  In  ms.  ullis. 

Voluerunt.  Adde  ea  nwla  nobis ,  aut  fidelibus. 

Qua;,  In  ms.  que. 

El  incognita.  Deest  est  in  ms. 

Possunt.  Heuroannus  putat  legi  debere  possinl, 

Aliquid.  In  ms.  aliquod. 

Defensione.  In  ms.  defenmnem, 

Defendunt.  Forte  ex  Ueumanno  legendum  est,  c/e- 


fendent. 

Nihil,  In  ms.  nihilo  :  forte  legendum  esset  nikiU. 

Videmui.  Heumannus  piiUit  legl  debere  Vidimmi , 
Idoue  non  male. 

Et.  In  ms.  sei. 

Etqui  sit.  Ex  Ueumanno  forte ,  qm  ik.  pro  ei^  ms. 
ict  habet. 

Ne.  In  ms.  nec. 

Si  bonum  non  est.  Legilur  Si  bonmn  est  apod  Ba« 
nemannum,  qui  noiam  sequenlem  exhibet. —  Si  bo- 
num  est.  Ita  recte  Davisius ,  cum  prlores  editiones 
Pfaffii,  Walch.  et  nuper  Heuman.,  Si  bonum  n&n  §u 
haberenl.Probaiur  emendatioex  lib.  v,  cap.  20.  Bim. 

lllicis.  In  ms.  inlicis. 

Conatur.  In  ms.  cogatur, 

Sinueris,  Ita  habetms.  pro  iiverit. 


1061  EPITOME  DIVINARUM  INSTlTUTlONUH. 

cum  homines  ftariosl  et  impotentes  mlnoi  domina*  A 

lionem  suam  putent,  si  flt  aliquid  in  rebus  humanit  CAPUT  LV. 

Uberum?  Atqui  reiigio  soia  est,  in  qua  libertas  do- 

roicilium  coilocavit.  Res  est  enim  praeter  cxteras  yo- 

lunlarii,  nec  imponi  cuiquam  necessiias  potest,  ut 

colat ,  quod  non  vult.  Potest  aliquSs  forsitan  simu* 

lare;  non  potest  yeiie.  Denique  cum  metu  tormen- 

torum  aliqui,  ant  cruciatibus  victi,  ad  cxecranda  sa- 

criflcia  consenserint ,  nunquam  ultro  faciunt    quod 

necessitaie  fecerunt :  sed  data  rursus  focultale,  ac 

reddiu  liberlate,  referunt  se  ad  Deum ,  eumque  pre- 

cibus  et  lacrymis  placant,  agentes  non  voluntatis, 

quam  non  habuerunt,  sed  necessiutls,  quam  pertu- 

lerunt ,  poeniientlam ;  et  venia  salisracientibus  non 

negatur.  Quid  ergo  promovet,  qui  corpus  inquinat , 

quando  immutare  non  potest  voluntalem  ? 


106» 


Eihnid  juHiiMm  in  iequendo  Deo  'crimn€  imjiUiaiii 
infamani. 

Sed  recle  ao  merito  poniri  eos  aiunt,  qui  ptiblicat 
religiones  a  majoribus  traditas  execrantur.  Quid  si 
roajores  illi  stulti  fuerunt  in  suscipiendis  religionibus 
yanis ,  sicut  Jam  supra  osiendimus ,  prxicribetur  no- 
bis  qoominus  vera  et  roeliora  sectemurf  Gur  nobia 
auferimus  libertaiem,  sed  quasi  addicli  alienis  ser- 
vimus  erroribus?  Liceal  sapere,  liceai  inquirere 
veritatem.  Sed  tamen,  si  libet  majorum  defendere 
( slultitiam  )  cur  impune  babent  iEgyptii ,  qui  pe- 
B  cudes,  etomnis  generis  bestias  pro  diis  coluni?  Cor 
de  diis  ipsis  aguntur,.et  qui  eos  facetius  deriserit, 
honoratur?  Cur  audiuntur  pbilosophi,  quiaut  nullos 
deos  esse  aiunt,  aut  si  sunt ,  nihil  curare,  nec  bu- . 
mana  respicere ,  aut  nullam  esse  omnino,  quae  regat 
roundum,  provideniiam  disserunt? 

Sed  soli  ex  omnibus  impii  judicanlor,  qui  Deum , 
qui  veriiatem  sequuntur.  Quae  cum  sit  eadem  ju- 
siiiia,  eadem  sapientia,  hanc  isti  vel  impietatis ,  vel 
stultiiio;  crimine  infamant ;  nec  perspiciunt,  quid  sit, 
quod  eos  fallat,  cum  et  malo  vocabulum  boni,  et 
bono  mali  nomen  imponunt.  PrimuU  quidem  philo- 
sophorum,  sed  maxime  Plato  et  Aristoieles ,  de  ju- 
slitia  mulu  dixerunt ,  asserentes  et  exloUenles  eam 
summa  laude  virtutem,  quod  suum  cuique  tribuat , 


Atenim  homines  inanis  cerebri,  s!  quem  fortem 
adegerint  libare  diis  suis ,  incredibili  alacrltate  in- 
solenter  exultant,elquasihostem  subjugum  miserinl, 
gaudent. Si  vero  allquSs,  necminis,nec  tormentis 
territus.fldemvlisBanteferremaluerit,  inhunc  ingo- 
nium  suum  crudelius  exeric ,  infanda  et  intolera- 
bilia  molitur;  H  quia  sciunt  gloriosam  esse  pro  Deo 
mortem,  et  hanc  nobis  esse  vicioriam ,  si  superatis 
lortoribus,  animam  pro  fide  ac  religlone  ponamus, 
et  ipsi  enitunlur  ut  vincani.  Non  afGcjuot  morte  : 
scd  excogitant  novos  inauditosque  cruciatus,  ui  fra- 
gilius  viscerum  doloribus  cedkt;  et  si  non  cesserit, 
differunt,  adhibentque  vulncribos  curam  diligentem, 
ut  crudis  adhuc  cicatricibus »  repetita  tormenia  plus 
doloris  immittant :  el  hanc  adversus  innocentes  car-  G  ^"^^  xquiiatem  in  omnibus  servet;  et  cum  caeter» 


nificinam  exercentes,  pios  uiique  se ,  et  juslos,  et 
religiosos  putant  (lalibus  enim  sacriA  deorum  delec- 
tantur),  Hlos  vero  impSos  et  desperatos  noncapant. 
Qux  isu  est  perversitas,  uiqui  lorquetur  innocens, 
de&peratus  atque  imptus  ooiiaioetur,  carnibi  autem 
justus  piosque  dicatiir  t 


virialeB  quasi  Ucilae  sint,  et  intus  inclusx ,  solam 
esse  justitiam ,  quae  nec  sibi  Untum  concUiau  sit , 
nec  occulu,  sed  foras  tota  promineat ,  et  ad  bene 
faciendum  prona  sit,  ut  qoamplurimis  prooit  : 
quasi  vero  in  judicSbus  solis,  atque  in  potesute 
aliqua  constitulis  justilia  esse  debeat^  et  non  in 
omnibus. 

VARIORUM  NOTi£. 


Si  fii.  EleganUus  eu  legere,  m  tU. 

Atqui,  In  ms.  ad  quin.  —  Ai^ui,  Ms.  Atquin,  Pfif. 
-*  Pro  Pfafiii  et  reliquorum  «Afid,  resiiittit  Taurin. 
ros.,  aiquin^  quod  Li  aatiqais  rass.  fere  perpeUHnn. 
Yide  cap.  55,  et  quaa  AOUfi  ad  iib.  i,  cap.  4» 

Bon. 

Sola  eu.  U  est,  ao/a  rot  ott. 

CoiidHmii.  In  rns.  Conhoamt. 

Piaeant.  hk  mB  piacai, 

Atenim.  In  ms.  ademm,  pro  Hemm. 

Fortem.  Heumaimus  legit  fom»  -^  Farim.  Nibll 
maiandum  :  Foriem  acripsit  LactMMias  :  palel  ex 
lib.  V,  cap.  11  :  Vidi  ego  in  Bithyniaprtesidem  gaudio 
mirabiliier  elaium,  iOHquam  harbmormm  geniem  aiir 
quam  subegiM ,  quod  Mmtf ,  f ai  per  biemnium  mafma 
virtute  re$tiierai,  pottremo  cedere  •tMis  ettet.  6e- 
quentia  salis  produiif,  in  Imc  sosifo  eapiie  r«peti 
quae  in  lib.  v,  cap.  11.  Run. 

Si  tuperaUt,  etc  Praeclare  adsMdam  supra  4ixit 
Lacuniius  lib.  v  Div.  Insiitut.  cap.  13  :  Notiri  auiem 
{uide  viritiaceam)  pueri  ei  muiiereuUe  iorimrtt  tuot 
taciii  vincuni ;  ei  exprimere  iliit  gemiium  mtc  ignia 
poietl. 

Morie.  In  ms.  mariem. 

Exercemiet.  la  ms.  exmem.  ^  Exercemim.  Ob  in- 


gratoffl  sonum  inmocenUt  • . .  exerceniet^  el  quia  in 
ms.  exerctni  legitur,  Davisius  corrigit  :  Et  dum 
havc  advertus  innocentet  caruificam  exerceni.  Bdn. 

PrcBicribetur.  Ciariss.  PfafUus  putai  legendum  eiSCt 
niim  prwicribetur^  vel  pratcribeturne  nobit. 
P     Stuiiiiiam.  Deest  in  ms.  Pfaff.  supplevit. 

Aguniur.  Ita  ms.  pro  quo  clariss.  PfafQus  cxi- 
slimat  reponendum  esse  jocantur.  At  Heuman.  puut 
nil  muUndum  esse,  idque  probai  ex  Inslit.  Divin. 
lib.  T,  cap.  iO,  ubi  legilur  mimoi  agi ,  verbum  Go- 
micorum.  —  Car  de  Dtit  iptit  aguniur.  PAiffias  cor- 
rexerat,  edidorai^e  cum  Walemo  :  Jocantur;  al  in 
ms.  cur  de  dHt  iptii  aguniur.  Opiime.  supplendum, 
Mimiy  ex  lib.  v  InsliU ,  etp.  M  :  Eoi  (deos)  publice 
iurpiterque  deridenty  de  quibut  eliam  nrimot  agi  cum 
fiin  ei  voiupiate  patiuniur.  Bon. 

Si  iuni.  rorte  iegas  si  sint. 

Providentiam.  In  ms.  promdeniia. 

Diiterunt.  Lege  atterunt.  Pfaffiits.-^Mox  sequilur 
alio  sensu,  aaerentei;  sed  quia  in  ms.  servatur, 
diiierunt^  ei  preoessil,  mvMf  asserenda  est  Taurin. 
seripiiira,  ex  lib.  v,  eap.  10,  ubi  in  eadsm  re  atMiif , 
diiterumi^  ditterummtr.  Bmi. 

Primuii.  Arbitrantur  Heumannuset  posteum  Filx*. 
sciie  bic  esse  meuduffl  lypographicaro ,  iooo  verbi 


1065  FIRM.  LAGTANTIf  10C4 

Atqui  nullus  esi  hominum ,  ne  inGmorum  quidem  A  justitiam  sequi  velint»  ac  suum  cuique  restiiuere , 


ac  mendicorum ,  in  quem  jusiilia  cadere  non  possit. 
Sed  quia  ignorabant  quid  esset,  unde  proflueret,  quid 
operis  haberet,  summam  iiiam  virtuiem,  id  est,  com- 
niune  omnium  bonum  paucis  (ribuerunt,  eamque 
nuUas  ulilitales  proprias  aucupari,  sed  aiienis  tanUim 
commodis  studere  dixerunt.  Nec  immerito  extilit 
Carneades »  homo  summo  ingenio  et  acumine ,  qui 
refelleret  istorum  orationem,  et  justiiiam,  quae.fun* 
damentum  stabile  non  habebat,  everteret;  non  quia 
vituperandam  esse  justiiiam  sentiebat ,  sed  ut  illos 
<lefensores  ejus  ostenderet  nihii  certi,  nihil  firmi  de 
jnstitia  dispulare. 

CAPUT  LYI.  {olim  1.) 

(Div.  Inst.  lib.  v,  c.  16  et  17.) 

De  juitUiat  quce  est  veri  Dei  cultus, 

Nani  si  justilia  est  veri  Dei  cullus  (quid  enim  tam 
justum  ad  acquitatem,  tam  pium  ad  bonorem,  tam  ne- 
cessarium  ad  saluiem,  quam  Deum  agnoscere  ut  pa- 
rentem,  venerari  ut  dominum,  ejusque  legi  praecepiis 
obtemperare?),  nescierunt  ergo  jusliiiam  philosophi , 
quia  nec  ipsum  Deum  agnoverunt ,  nec  cultum  ejus 
legeroque  tenuerunt ;  et  ideo  refelli  poiuerunt  a  Car- 
neade,  cujus  haec  fuii  disputatio,  nullum  esse  jus  na- 
turale,  itaque  omnes  animanles,  ipsa  ducente  natura, 
commoda  sua  defendere,  et  ideo  justitiam ,  si  alienis 
uiiliiatibus  consulit,  suas  negligit,  stuititiam  esse  di- 
ccndam.  Quod  si  omnes  populi,  penes  quos  sit  impe* 
rium,  ipsique  Romani,  quiorbem  totum  possederint. 


quod  vi  et  armis  occupaverunt,  ad  casas  et  egestaleni 
reverienlur.  Quod  si  fecerint,  justos  quidem,  sed  ta- 
men  siullos  judicari  necesse  est,  qui  ut  aliis  prosint, 
silti  nocere  contendant.  Deinde,  si  reperiat  aliquls  ho- 
minem,  qui  aut  aurum  pro  auricbalco,  aut  argentum 
pro  phinibo  vendat  per  errorem ,  atque  id  emere  ne- 
cessitas  cogat,  uirum  dissimulabit,  et  emet  parvo,  an 
potius  indicabit?  6i  indicabit,  justus  utique  dicelur, 
quia  non  fefellit;  sed  idem  stultus,  qui  alteri  fecerit 
lucrum,  sibi  damnum.  Sed  facile  de  damno  est.  Quid, 
si  vita  ejus  in  pericuium  veniet,  ut  eum  necesse  sit , 
aut  occidere,  aut  mori,  quid  faciet?  Poiest  hoc  eve- 
nire,  ut,  naufragio  facto,  inveniat  aliquem  imbecillem 
tabulac  inhxrentem ;  aut  victo  exercitu  fugiens,  rc- 
S  periat  aliquem  vulneraium  equo  insidentem :  utrumne 
aut  illum  tabula,  aut  hunc  equo  deturbabit,  ut  ipse 
possit  evadere?  Si  volet  justus  esse,  non  faciet  :  sed 
idem  stullus  judicabitur,  qui  dum  alterius  vitac  par- 
cii,  suam  prodit.  Si  faciet,  sapiens  quidem  videbitur, 
quia  sibi  consulet;  sed  idem  malus,  quia  nocebit. 
CAPUT  Lvn. 

(Div.  Inst.  lib.  m,  c.  17  et  18;  v,  15  17  18  el  19.) 
De  iapienlia  ei  HuUiiia. 

Acula  is(a  sane :  sed  respondere  ad  ea  facillime 
possumus.  imitalio  enim  nominum  facit ,  ut  sic  esse 
videatur.  Nam  et  justitia  imaginem  habet  stuliitise , 
non  tamen  est  stultitia ;  et  maliiia  imaginem  sapien- 
tiae,  non  tamen  saplentia  est.  Sed  sicut  malitia  ista  in 


VARIORUM  NOTiE. 


{)lunmi,  PrimuU  legitur  etiam  in  autographo  clariss. 
•faffii. 

Atqui.  In  ms.  Ad  qtun. 

Infimorum.  Sic  Heumannus  legit  recte.  T.  infirmO' 
rum. 

Quid  estet.  Subaudi  Justitia. 

Proflueret.  In  ms.  profluerent* 

Commune.  In  ms.  communem, 

Refellerel  istorum.  In  ms.  refellet  storum. 

Nam,  elc.  Caput  istud  et  sequentia  jam  edita  fue- 
mnt :  ea  nos  denuo  damus  recognita  et  emendatiora 
ad  mss.codices  i  Bonon.,  2  Reg.,  Bodl.  et  ad  16  edi- 
tos.  Epiiome  tamen  deest  in  quibusdam  editis,  vide- 
Jicet  Venetiis  U72,  et  Rostochii  1476. 

Apnoscere.  Ita  ms.  Taurin.  et  alii ;  1  Reg.  rec.  et 
editi  cognoscere»  Vide  infra. 

Dominum.  Sic  legu  'cum  mss.  i  Bon.,  2  Reg.  et 
editis.  In  Taurin.  esi,  Deum.  At  sequentia  I.  v,  c.  18, 
lectionem  nostram  conflrraant  :  Deum  in  quem  duo 
vocabula  Domini  ei  Patris  deque  veneranda  conveniunt ; 
et  infra,  qui  et  Dominus  verus  et  Pater  est. — Mox  pro 
et  post  legi  Fritzsche  mavult  legere  aut. 

Nec  cultum  ejus  tegemque  tenuerunt.  Haec  verba 
absunt  a  ms.  i  Reg.  rec,  n.  3740,  et  a  pluribusedit. 
vet.;  legunlur  tamen  in  antiquo  ms.  Thomasii  et  in 
Taurinensi. 

NuHum  esse  ius  naturate,  etc.  Ex  Cicerone  hoc  mu- 
tuaium  est.  Vide  Ciceronem  lib.  ni  de  Republica  iii- 
tcr  Fragmenla. 

ConsuHt.  Ita  mss.  miUe  aut  saltem  900  annor.  Tau- 
rin.,  Bonon.,  Regio-Put.  n.  3756.  At  in  i  Reg.  et  edi- 
lis  legilur,  con«u/ef.  Apud  Ciceronem  loco  citato  con- 
sulat. 

Hegtigit.  I  Re^;.  rec.  etedili,  negiiget;  mss.  Ires 


antiquissimi,  nealigil. 

Possederint.  Sic  mss.  Bon.,  Taurin.,  Regio-Put. 
Alter  Reg.  rec.  editi.  et  Cicero,  posudere. 

Casas.  lu  mss.  Bon.,  2  Reg.  et  editi;  nec  aliier 
Lactantins  ipse  lib.  v,  cap.  16,  sub  initium.  At  ms. 
Taurin.  et  Cicero  vulgatus,  eauioi,  sed  corrupie. 

Justos,  Apud  Ciceronem  et  in  ediiis  esi.justos  di- 
cemus  quidem,  Tres  velerrimi  mss.  ut  in  textu. 

Judicari.  In  i  Reg.  rec.  et  edit.  judicare:  in  Tau- 
rin.  et  Regio-Put.  judicari. 

Contendant.  Cicero,  contendunt. 

Cogat.  In  Taurin.  ms.  coget. 

Dissimulabit.  In  Taurin.  ms.  disiimulavit. 

Indicabil.  In  ms.  Taurin.  bis  indicavit.  Deest,  Si 
indicabit,  in  editis  quibusdam. 
])  Eum,  etc.  Editi  legunt,  eum  aliquando  necessesit,  e(c . 
Quidam  tamen  codices,  teste  Gallaeo,  legiint  oecupare 
aut  mori :  sed  minus  recte  in  aliis  legitur  pccidere  in 
acliva  significatione,  quasi  ^icas  perimere.  Sed  lextus 
nosiri  lectio  apiior  estatqne  accommodatior  capiti  17 
libri  V  Institutionum. 

Evemre.  Ita  mss.  Bon.,  2  Reg.  et  editi ;  ms.  Taii- 
rin.  venire. 

Prodit.  In  mss.  Reg.  rec.  et  editis ,  perdet.  Recte 
quidem  :  at  mss.  Taurin.  et  Regio-Put.  prodH. 

Sed.  Ed.  sed  et. 

iVoce6ii.  Quidamrestituunt  aliinocebil :  vide  Isaeum 
ad  istud  caput  Epitom. 

Acuta.  Lib.  V  Div.  Institut.  cap.  I7legitur,  Arguta 
hac  plane. 

Facillime.  Ms.  Reg.  rec.  et  eA.fadle.  At  mss.  5  an- 
tiq.  facillime. 

Imitatio,  Iia  ms.  Reg.  rec.  et  ed.  Sed  in  Taiirin. 
Bonon.,  Regio-PuC.  est,  JmmutaHo. 

Sed.  Non  exut  in  ms.^Taurio.,  est  in  cstera. 


10G5  EPlTOMIi:  DIVINARUM  INSTlTUTIOiNUM.  i066 

coiiservaiidis  uliliiatibiis  snis  intelligens  ct  ar^ul.i ,  A  nocentiam,  teneamus  justitiam ;  snbeamus  imaginem 


iion  sapicntin,  sed  calliditas  ct  astuiia  cst;  ita  cl  jus- 
(itia  non  debct  stultilia ,  scd  innoccntia  nomiiiari : 
qiiia  neccsse  est ,  et  justum  esse  sapientem,  et  ciim 
qui  sit  siulius,  injuslum.  Nam  neque  ralio,  neque  na- 
liira  ipsa  pcrmiitit,  ut  is  qui  justus  esr,  sapiciis  iion 
sil;qiioniani  justusnihil  utiqiie  facit,nisi  qiiodjcclum 
ei  bonum  esi,  pravum  et  malum  seinper  fiigit.  Quis 
autem  discernere  bonum  ct  maluin  ,  pravum  ei  roc- 
tumpotest,  nisi  qui  sapicns  fuent?  StiiUus  aulcin 
inale  facit,  quia  bonum  et  mnlum  quid  sit,  ignorai. 
fdeo  peccat,  quia  noii  potest  prava  el  recla  discerncrc. 
Non  potest  eigo,  ncquc  stulto  jusiilia,  ncqiie  injusto 
sapieniia  convenire.  Siultus  igitur  non  est ,  qui  nec 
labula  naufragum  ,  iicc  equo  saucium  dejeccrit,  quia 


stultiiiae ,  ut  veram  sapieniiam  tencre  possimus.  Etsi 
homiiiibus  ineptum  videtur  ac  stultum,  torqtieri  et 
mori  malle,  qtiain  libare  diis,  et  abire  sine  noxa, 
nos  tamen  omni  virtute  omnique  paiientia  fldem  Deo 
exbibere  niiainur.  Noii  mors  lerreat,  noii  dulor  frafl- 
g:i(,  quomiiius  vigor  animi,  et  coiistaiitia  iiiconcussa 
servetur.  Stulios  voceut,  dumniodo  ipsi  siui  stultis- 
siini,  et  coeci,  ct  hcbeles,  et  pecudibus  xquales;  qui. 
iiou  iiiiclliguntessc  inortifeiuin,  reiicto  Dco  viYO,pro- 
sicnicrcseat(|ucadorare  leriena ;  qni  nesciiiiil.ei  illos 
acternam  poenain  inancre,  qui  ngnienla  insensibilia 
fuerint  vcncmli,  cl  eos,  qui  nec  toruicnl:i,  nec  nior* 
tcm  pro  cultu  ei  hunorc  veri  Dei  rccusavcrinl,  vitani 
pcrpeluain  conseculuros.  Ulc  cst  iiiles  sumina,  lijuc 


sc  absliiiuit  a  noccndo,  quod  esl  peccatum;  peccu-  B  ^cr^  snpicntia,  hxc  pcrlecta  jusiitia.  Nihil  ad  nos  at- 


tuin  autem  vitare  sapienlis  esi. 

Sed  ut  stultus  prima  facic  vidcatur,  illa  rcs  crflcit, 
qiiod  extingui  aniinain  cuui  corpore  cxislimant :  id- 
(irco  omnc  commodum  nd  hanc  viiani  referunt.  Si 
eniin  post  moiteinniliil  csl,  utiqiieslulte  facif,  qui 
alierius  animx  parcii  cum  dispcndio  suae,  aut  qui  al- 
tcrius  lucro  mngis  qiiani  suo  consulit.  Si  mors  animam 
delet,  danda  cst  opera,  quo  diutius  comniodiusque  vi- 
vamus :  si  aulem  vita  posl  murtcm  supere&t  aiterna 
cl  beata,  liauc  utique  corporalem  cum  omnibus  terra 
bonis  jusliis  ct  sapieiis  contemnet,  quia  sciet,  quale 


tincl,  quid  judiccnt  stulli,  quid  homunculi  senliant. 

Nos  judicium  Dei  cxpectare  debemus,  ut  eos  postino- 

duniy  qui  de  nobis  judicaverint,  judicemus. 

CAPUT  LVIII,  aliai  II. 

(Div.  Ins:.  lib.  vi,  c.  1  et  2.)! 

De  vero  cullu  Dei  et  iacrificio. 

Dixi  de  justitia,  quid  esset.  Sequitur  ut  ostcndam, 
qiiod  sit  veruin  sacrilicium  Dei,  quisit  justissimusritus 
colendi,  ne  quis  arbitrelur,  aui  viciimas,  aut  odorcs,  aiit 
dona  prctiosa  desidcrari  a  Deo,  n  quo  si  fames,  si  &itis9 


a  Deo  sit  prxinium  receplurus.  Teneamus  igitur  iii-  C  sialgor.si  reruin  omnium  terrenarum  cupiditas  abesl, 

YARIORUM  NOTiE. 


Ar^uta,  Editiones  quxdam  pro  el  arguia,  ponunt, 
inteUtijens  redargui  videtnr^  quia  non. 

F.t,  Deest  in  edii.  et  iii  ins.  Reg.  rec, sed  legitur  in 
cxteris. 

Eu.  Taurin.  Ms.  e%ut. 

Fo/^s^  Tauriu.,  Bonon.,  Regio-Put.,  mss.  1  Re$(. 
rec.  et  cd.  poterit,  quam  leciionem  pnctulit  0.  F. 
Fritzscbe. 

Non  potest  ergo^  ctc.  Mss.  Taurin.,  Bonon.,  Regio- 
Pul.,  ut  in  teitu.  In  Reg.  rec.  iii  ed.  ita  :  Igitur  neque 
mlto  justiiiam ,  neque  injutto  iapientiam  eonvenire. 
Ergo  itultHs  non  e$t;  vel  utuliae  legunt  editioiies,  qiia- 
lis  est  Galhci,  qua:  sic  liabet  :  Non  potest  igitur  neque 
stulio  juAtiiia^  neque  injusto  tapientia  comenire.  Ergo 
sttdtuSy  etc. 

Existimant.  In  Taurin.  ms.  wstimant.  Gaeteri  mss. 
ct  ed.  exitfimanf. 

Quo  diutiut  commodiutque.  Recte  edil.  Is.,  Spark. 
faventibus  mss.  Taurin.,  Bon.  et  5  editis,  in  quibus 
legilur  quodjuttiut,  pro  ^uo  dintiut;  Regio-Pul.  quod  |> 
iut  per  abbreviationeni;  al.  Reg.  rec,  ed.  Paris.  15i5, 
el  Grnph.  quojuttiut,  maiiifesto  errore,  qui  repugnat 
sententix.  Restituendus  iia(|ue  hic  locus  ex  ipsoinet 
Lactaulio,  lib.  vliistilut.,  cnp.  19,  ubi  habetur:  St 
enim  pott  mortem  nihil  tumut^  profecto  tlultittimi  ett 
hominit  non  huic  vitte  contulere^  ut  tit  quam  diutina  et 
commodit  omnibut  plena ;  quod  qui  faeiet,  ajuttitiag  re- 
gula  ditcedat  necette  ett.  Si  autetn  tuperett  homini  vita 
melior  et  longior.  Iii  edil.  Paris.  15z5,  Gyinnic,  Be- 
tui.,  Tornes.  et  in  ora  Plantin.  posiium  est  jucundiut, 
alque  in  mss.  Heumauni ;  unde  vero,  mibi  noii  com- 
perlum :  sed  hoc  fere  ideiii  est  quain  commodiut. 

Quia.  Ms.  Taurin.  qui.  Gaeteri,  cuin  editis,  quia. 

Malle.  Ms.  1  Reg.  rec  et  edili,  velle,  Melius  inss. 
Regio-Put.  cl  Taurin.  tnori  malle,  cuin  eodem  Lac- 
tantio,  Iib.  v  Institut. 

Quam  libare  diit,  et  abire  tine  noxa,  Ita  Ms.  Tau- 
lin.  Optima  lectio,  cui  favet  ms.  Re^io-Put.  in  quo 
legitur,  quam  liberare  di,  ted  abire  tine  noxa.  Hxc 

PatroI'.  YI. 


mendose  accepta  ab  auditorc  amanuensi,  pro  quam 
libare  dit^  et  abire  tine  noxa.  Alier  ins.  Reg.  rec. 
quam  liberam  dicet  abire  tine  noxa ;  dicet  inale  intellec- 
tuin  pro  dit  et.  Editi,  cum  libere  tieeat  abiretine  noxa, 
Sed  et  supra,  cap.  54,  Si  quem  forlem  adegerint  iibare 
diit  tuit. 

Tamen.  Ms.  Taurin.  taw.  Gaeieri  cum  ediiis,  tamen, 
ut  in  texiu. 

Non.  Edit.  nec. 

Stultot  vocent^  dummodo  ipti  tint  ttultitsimi,  elc  Iia 
edii.  Is.  cum  mss.  Taurlii.,  Bonon.,  Regio-Put.,  nisf 
quod  in  Taurinensi  deest,  ttultittimi.  lii  Reg.  rec  et 
editis,  pro  vocent,  e&i  notent. 

Et.  Ms.  Reg.  rec  et  ed.,  ex  iUit,  corrupie.  Gaeteri 
mss.,  et  illot. 

Venerati.  Ms.  Tnurin.,  adorati. 

CuUu.  Ms.  Tauiin.  mortem  pro  cultui;  mendose. 

Dei  recutaverint.  Hxc  leclio  est  iiiss.  Bnn.,  2  Reg. 
ct  editorum.  Ms.  Taurin.  Deinon  recusaverunt;  male. 

Hasc  estf  etc  Hunc  locum  sic  restitui  ex  mss.  Tau- 
rin.,  Bonun.  et  2  Reg.  Priinus  habet :  Hwc  est  fide$ 
tumma^  unde  iii  Bononiensi  et  edit.  Is.  factum  est 
fidittima.  In  Rigio-Pul.  decsi  fidet;  in  Taurin.  jut- 
titia.  iii  Reg.  rec  et  ediiis  lego  :  Uac  ett  Ula  fidelit-' 
tima;  cxiera  ut  in  lexlu.  Forte  legendum  fidei 
tumma,  quod  accedit  ad  fidittima  et  fideUttima  alio- 
ruin  c«idicum. 

J\uid  judicent.  Ilaec  duo  verba  desiint  inms.Taurin. 
udicaverunt.  Ms.  solus  Taurin,  jndicant. 
Quod  tU.  Iia  antiq.  ins<.  tres.  1   Reg.  rec  cum 
editis,  quid  tit. 

Qui  juttitsimut.  Sic  mss.  Bonou.,  Rcgio  Put.  Iii 
Tauriii.  quit  tU ;  perperam  repeiitur  tit,  quod  mox 
praecessit.  1  Reg.  rec.  ei  ed.,  qui  jnttistimut. 

Dona  pretiota.  lia  5  mss.  aiitiqtiissiiiii  ei  4  cd.,  ct 

Lactantius  ipse  lib.  n,  cap.4, etde Ira  Dei,  op.  21.  In 

Reg.  rec  et  caeteris  vulgatis  esti/onapr(E«enffa;inale. 

A  quo  st  famet.  Ms.  Taurin.  solus,  quod  ti  famet^ 

Abett.  Solus  ni8.  Tauriu.  adett. 


1067  FIRM.  LACTANTII  1068 

non  ergoiuitiir  hisomnibus,  qune  (cmplisdiisque  ficti-  A  lum  fuit,  nec  poetis  :  sed  eas  utrique  diversomodo 


libusinrerunlur  :  sed  sicul  corporalibus  corporalia ,  sic 
uiiqiie  incorporaiiincorporalesacriHcium  necessnrium 
est.  Illis  nulcm,  quae  in  usiimtribiiil  liominiI)eus,ipse 
non  iiidigel,  cum  omnis  lerra  in  ipsius  sitpolesiaie : 
non  indiget  lemplo,  cujus  domicilium  mundiis  est  ; 
non  imiigei  simulacro,  qui  est  el  oculis,  el  inente  in- 
comprebensibilis ;  non  indigel  lerrenis  luininibns,  (|ui 
solem  cum  caeteris  aslris  in  usum  bominis  potuit  ac- 
cendere.  Quid  igilur  ab  honiine  desideral  Deus,  nisi 
culluin  meiilis,  qui  est  purus  et  saiiclus?  Nam  illa, 
quae  aut  digitis  fiunt,  aut  exlra  homiiiem  sunt,  iiiepta, 
fragilia,  ingrata  suni.  Iloc  est  sacrKicium  verum,  non 
quod  ex  arca,  sed  quod  cx  corde  proferlur,  noii  quod 
manu,  sed  qiiod  menie  lib:itur.  ILi^c  acceptahilis  vic- 


indiixeru!it.  Philosophi  alleram  indusiriae,  alieram 
inertix  esse  voluerunt  :  sed  hoc  minus  rccte,  quod 
eas  ad  sola  viloe  hnjus  commoda  reiulerunt.  Melius 
poeiac,  qiii  alieram  juslorum  ,  alterain  impioruin 
esse  dixerunt.  Sed  iu  eo  peccant ,  quod  eas  non  in 
hac  vita ,  sed  apud  iiiferos  esse  aiunt.  Nos  ulique  rec- 
tius ,  qui  alleram  vit£ ,  alteram  morlis ,  et  hic  tamen 
essehasviasdicimus.Sed  illadexierior,qua  justi  gra- 
diuntur,  non  in  Elysium  fert,  sed  in  coelum.  Immor- 
tales  enim  fiunt.  Sinislerior  ad  tarlarum ;  seiernis 
enim  cruciatibus  addicuntur  injusli.  Tenenda  esi  igi- 
tur  nobis  jusiilix  via  ,  quae  ducit  ad  vitam.  Primum 
aulem  justiiisc  ofncium  est,  Deum  ngnoscere  ut  pa- 
rentem ,  eumqiie   metuere  ut  dominum ,  diligere  ut 


lima  est,  quam  de  seipso  animus  immolat.  N.un  quid  b  palrem.  Idem  enim  nos  genuit,  qui  viiali  spiritu  ani- 


hoslise?  quid  thura?  quid  vestes?  quid  argenlum? 
quid  aurum  ?  quid  pretiosi  lapides  conrerunt,  si  colenlis 
))ura  mens  non  est?  Sola  ergo  justitia  est,  quam  Deus 
expelii.  Iii  hac  sacrificium,  in  hac  Dei  cultus  est,  de 
^iio  nuiic  mihi  disserenduin  e.«t,  doceiulumque  in 
quibus  operibus  juslitiam  necesse  sil  conlineri. 
CAPUT  LIX,  o/imlll,  al.W. 

(Div.  lusl.  lib.  v,  c.  5  el  sq.  et  19;  vi,  c.  3,  4, 9,  10.) 
De  viis  vitce ,  et  primis  mundi  temporibui. 

Duas  esse  human»  vitx  vias ,  necphilosophis  igno- 


mavil,  quialil,  qui  salvos  facil.  Habel  in  nus  non 
modo  ut  paier,  verum  etiam  ut  dominus  licentiam 
vei  berandi ,  et  vitae  ac  necis  potesiatem ;  unde  llli 
ab  honiine  duplex  honos,  id  est,  amor  cum  timore 
debetur.  Secundum  jusiiliae  orficium  est,  hominem 
agiioscere  velut  rratrem.  Si  eniin  nos  idem  Deus  fccil, 
et  universos  ad  juslitium  vilamqueaelernam  pari  con- 
dilione  generavil ,  fraterna  utique  necessitudine  co* 
haeremus  ,  quam  qui  non  agnoscit ,  injiistus  est.  Sed 


origo  hujus  mali ,  quo  socielas  inler  se  hominum , 
YARIORUM  NOTiC. 

llis.  5  edit.  its.  Q  Ise  el  necis  in  liberos  palri  esset,  quam  dominis  in 

Diisque.  Iia  3  mss.  antiq.  In  Reg.  rec.  el  edilis,  /'  «^       -     . 


aliisqne, 

Corporalia.  Ms.  Reg.  rec.  et  edit.,  corporale, 

lncorporali,  Ms.  Reg.  rec  el  edit.  incorporalibus  i/i- 
corporale, 

Auleni,  Deest  in  ms.  Reg.  rec.  et  edilis. 

Cum  omnis  terra  in  ipsius  sii  potestate,  Ita  mss. 
Bonon.  Regio-Pul.,  cd.  Fasit.,  Is.,  Spaik.  ( InTau- 
rin.  pio  in  esl  sub.  ),  niuUo  aptius  el  coiicinnius, 
quam  illud  i|uod  in  Reg  rec.  et  multis  editis,  Etest 
omnis  terra  snb  ipsius  polesiate, 

Hominis.  Ms.  Reg.  rec.  et  editi  ,  hominibus.  —  In 
usum  hominis.  Pro  ediloruin  ab  1478-1098,  ei  Cel- 
UrW  ^  tn  usum  hominibus ;  reciius  Tauriii.  el  ex  eo 
edili,  fVi  usum  ho>uinis.  Sic  iiiKie  liusc  siimpla  ,  lib. 
VI,  c.ip.  2  :  Qni  in  usum  hominis  lam  claramt  tam 
candidam  Inctim  dedit;  et  de  Ira  ,  cap.  13  ,  ex  inss. 
Reimiu.  in  usum  hominis  a  Deo  facta.  Bu.n. 


servos  (Lib,  u  U.  de  suis  et  leg.  her.  l.  fin.  C.  de 
patr.  potest.,  lib.  ii  cod.  Theodos.  de  caus.  liber.  ) 
Sop.iter.  in  lleriiiogen.  Simplicius  Com.  iii  Epicieu 
Encliirid.  Gxactiiis  li;vc  exequiiiir  Dioiiys  Halycar- 
iiass.,  lib.  II.  Addesis  Dion.  Chrysoslomum  or.it.  ii. 
Hoc  vero  patris  iii  libeios  jiis  ab  Attica  lege  migravit 
Roinam ;  4thenis  eniin  Solon  legem  iulit  ntpi  t&>v 
Kxpixctiy,  ({ua  hliuin  suum  pareiili  necare  perinissum  , 
ut  aucior  Sextus  Cinpiricus  I.  iii,  Pyrrhon.,  Hypoib. 
Etliberi  sub  patria  polesiaie  haiid  inultum  a  scrvien- 
tiiim  specie  diirerebanl.  Unde  Libanius  Declainaiion. 
37  :  Kupioi  Twv  Traiduv  ot  yo-jtigoxix  ^ttov  ^  t»v  o^xstojv. 
Lactanci.  Divin.  Iiistil.  lib.  iv,  cap.  5  :  Domiuum 
vero  enmdem  esse  ,  qui  sil  pater,  etiam  juris  civilii  ra- 
tio  demonstrat.  Quis  enim  poterit  fiUos  educare ,  uisi 
habeat  in  eos  domini  poiestatem  ?  Et  paulo  post  :  Ergo 
servus  est ,  qui  et  fHtus  ;  idem  dominus  ,  qui  et  pater. 
Seiieca  pater,  Conlrovers.  19,  lib.  ni :  Vtvivis  pa- 


ni 

inepia  ^  fraqtlia ,  inqrata  sunt,    Sic  niss.Taurin.,  ^rentibus  filtus  famitice  nuUi  potest  servire^  niii  patri  ^ 
[3gio-Pul.,  Bonon.  llx'C  quaiuor  verba  a  ms.  Reg.  ^  omni  aUa  servitute  Uber  est.  Sic  quemadinoduui  ^er- 

vus  douiino,  ila  jiire  vetiislissimo ,  id  est  florenle 
republica,  oiniiia  Qlius  pairi  acquirebat.  Diuiiys.  Ha- 
licania^s.  lib.  viii ;  Philu  Judx^usde  Decalog.  Veruin 


Rc 

rcc.  ot  edilis  absiiiit 

De  seipso.  In  Tauriii.  ms.,  tpso. 

Immolut.  Ita  mss.  Regii  et  ediii ;  al  in  ms.  Taurin. 
immoUivertt. 

Uirique.  Mss.,  Taurin.,  Bon.  Ueg.  Put.  et  ed,  Is. 
At  iiis.  1  Reg.  rec.  et  mulli  edili,  utique ,  quod  inox 
seqiiiiiir. 

Quod  eas  ad  sola  vitce  hujus^  etc.  Ms.  Reg.  et 
cdiii  cum  eas  ad  soUus  vitcB.  Ed.  Is.cuni  uus.Tauria., 
Bonoo.,  ul  iii  lexiu. 

AUeram  vitiv.  Deest  in  mss.  T;iurin. 

Teneuda  est.  Iia  mss.  5  anliq.  Al  iii  Reg.  rec.  et  in 
ed.  legiiiiiis  :  Veneranda  est  nobis. 

Ui  parentem.  lia:c  vcrba  D.ivisius  delenda  csse 
cxisiinial,  iiec  male,  quainvis  CleriCus ,  loin.  xi 
B<bliotii.  aiitiquiL*  et  novje  legal,  ut  prasseutem. 

idem  enim  nos.  lu  Reg.  rec.  etiii  eJ.  5,  h  est  enim^ 
qui  nos ;  iiec  male. 

Et  vitw  ac  necis  potestatem.  Pairia  poteslas  erat 
olini  suminaajiud  Romanos;  ila  ut  iion  minus  jiis  vi- 


pairia  illa  majest;is,  ut  loquuntur  Valerius  Maximus, 
lib.  VII,  cap.  7,  §5,  et  Qiiinlilianus  Deciam.  573, 
seu  siimiiia  illa  palris  iu  liberos  poiestai ,  posierio- 
ruin  legiAlaioruin  constilutionibus  inulium  delibaia 
est.  Uiii,  ul  quasi  iracundi:e  parentiim  frenum  iiijice- 
rent,  cenuiii  inodiim  ei  sl.ituei'uia  (/.  i&//.  C.  de 
patr.  pitest.).  Ita  ut  inaudiiuin  filium  hodie  ifilerfi- 
cere  pairi  mui  liceat  (  Ub.  ii  D.  ad  leg,  Corn  de 
Sicar  ^  Ub.  v  de  leg.  Pomp,  de  parricid.).  Extraquam, 
si  qiiid  contra  reipiibl.  saluiem  iilius  moliaiur(  Ub. 
XXXV,  D.  de  rel.  et  sumpt.  funer,  )  Oiselius. 

Vtique.   Legiiur  apiid  Uunem.  Uinque.  Sic  ex  Bo- 
non.  I.Meus  jain  moiiuerat  legendum,  et  ipse  rece- 

Keral  recto,  noii  audilus  tamen  a  Gall.,  Spark.,  Gel- 
irio.  Rectum  esse  utrique ,  paiet  ex  lib.  vi  Insiit. 
cap.  3.  Minus  recle  igitur  PfafAus  et  Walchius »  uti" 
que.  Rectius  Davis.,  Ueuman.  utrique,  Biia. 


1069 


EPITOME  niYINARUM  INSTITUTIONUM. 


1070 


qiio  uecessiludinis  vinculum  dissolutum  esl ,  ab  igno-  A  nostri  Dcus,  revelavil  se  nobis  ct  oslendil ;  ul  in  ipso 


rationc  veri  Dei  uascilur.  Qui  cuiui  ronlem  illum  be- 
nigniiaiis  ignoral,  bonus  csse  nullo  pacto  potcst. 
ludc  est,  quod  cx  eo  temporc  ,  quo  dii  muUi  conse> 
crari  ab  liominibus  colique  coeperunt,  fogatu  est, 
sicut  poelae  ferunt,  justitia  :  sic  dlrcmptum  est  omne 
foedus ,  dirempta  socielas  juris  humani.  Tum  slbi 
quisquc  cousulere  ,  jus  in  viribus  computare ,  nocere 
inviccm ,  rraudibus  aggredi ,  dolis  circumscribcre, 
comm(»da  sua  aliorum  incommodis  adaugere ;  non 
cognaiis,  non  hberis ,  non  parentibus  parccre;  ad 
necem,  bominum  pocula  temperare ,  obsidere  cum 
fcrro  vias ,  maria  infestare ;  libidiui  auteni »  quo  fu« 
rorduxerit,  frjena  laxare ;  nihil  denique  sancli  ha- 
bere ,  quod  non  cupiditas  iufanda  violaret.  Cum  hxc 


rcligioncm,  fldcm  ,  castiialem  ,  miscriconliiim  disce- 
rcnius;  ul,  crrore  vilaipriorisalijeclo,  siinulcum  ipso 
Deo  nosmelipsos,  quos  impietas  dissociavcral,  nosce- 
remus,  lcgemque  divinam,  quoe  humana  cum  coclesti- 
bus  co'pulat,  tradente  ipso  Domino,  sumeremus  :  qua 
lege  uiiiversi  quibus  irrcliti  fuiiniis ,  errores  cum 
vanis  ct  impiis  siipcrstitionibus  (ollereutur.  Quid  igi* 
tur  honiini  debeamus,  eadcui  illa  lcx  divina  pr.TScribir, 
qntK  docelquidquid  homini  praeslileris,  Deo  pnrslari. 
Sed  radix  Jusiili»,  etomne  fundamenlum  o^quiiatls 
est  iliud  ,  ut  ne  facias  ulli  quod  pall  nolis ;  sed  aUC' 
rius  animum  de  tuo  metiaris.Si  accrbum  csi  injiiriam  . 
ferre,  et  qui  eam  fecerit,  videtur  iiijustus,  transrer  iii 
alterius  personam,  quoddc  le  sentis,  et  iii  tuam,  quod 


ricrcnt,  tum  leges  sibi  bomines  condiderunl  pro  uli«  B  ^^  altero  judicas  ;  et  intelliges  tam  te  injuste  faccre» 


liiaie  communi ,  ut  ae  interim  tulos  ab  injuriis  faee- 
reut.  Sed  nielus  legum  nou  scelera  comprimebat» 
sed  licentiam  submovebat.  Poleraut  enim  legea  de* 
licta  punire ,  conscienliam  niunire  uou  polerant.  Ita 
quoe  anle  palam  flebant ,  clam  fieri  coeperunt.  Gir- 
cumscribi  eliam  jura ,  siquidem  ipsi  |>rxside8  legum 
praemiis  muneribusqiie  corrupti ,  vei  iu  remissionem 
malorum ,  vel  in  perniciem  bonorum  sententias  ven- 
diiabant.  Uis  accedebanl  diasansiones ,  et  b«llfl,  et 
inuiuas  depraedaiioues,  et  oppresais  iegibus  saeviendi 
poiestas  iiceuter  assumpia. 

CAPUT  LX. 

(Div.  Inst.  lib.  vi,  c.  3.) 
De  jusliiite  officHs. 
In  boc  stalu  cum  essent  humanae  res ,  misertu»  cst 


si  alleri  noceas,  quam  altcrum ,  si.iibi.  Ilanc  sl  menie 
volvamus,  innoceniiam  lenebimus.iii  qua  jusiitia  vel- 
ut  priino  gradu  insisllt.  Primum  est  enim  non  nocere ; 
proximum,  prodesse  ;  ct  sicut  in  riidibiis  agris  prius- 
quam  serere  incipias ,  evulsis  sentibiis,  ct  oninibus 
siirpium  radicibus  amputatis,  arva  purganda  sunt ; 
sic  de  nostris  auiniis  prius  viiia  detrahcnda  ,  el  tunc 
demum  viriutes  inserendoe,  de  quibus  seminatse  pi^r 
verbum  Dei  fruges  immortalitaiis  oriantur. 

CAPUT  LXI. 

(Div.  lo&i,Ub.  VI,  c.  15, 16,  19,  2i.) 

De  affeclibus. 

Tres  affectus,  vel,  ut  ita  dicam ,  tres  furiae  sunt , 

quae  in  animis  hominum  tantas  perturbaliones  cient, 

et  intcrdum  cogunt  ita  delinquere ,  ut  nec  famae,  dcc 


VARIORUM  NOT^E. 

Dissolutum.  In  ms.  Reg.  rec.  el  ediiis,  dissoiniur  Q  modo  vox  divina  ex  mss.  Regio-Put.,  Bonon.  et  cdl 


ab  ignorantia,  Mss.  5  aiitiquiss.  ut  io  textu. 
tst.  Deest  in  ms.  Taurlnensi. 
Ferunt.  Reg.  rec.  «tediti,  munt.  Cxteri  mss.  fe- 
runt,  Poetae  illi  sunt  ;  Uesiudus  in  operib.;  Virgilius 
in  iiue  u  Geoi]g.;  Arai.  in  PlKjeo. ;  Ovid.,  i  Moia- 
mor. ;  S:*iiec.  iu  Octav. 

Sic  diremptum,  E&\i\  et  mss.  3,  c/irep/um ,   cor- 
rupie ;  dicitur  eiiim ,  dirunere  fcedus ,  nun  diripere. 
Dirempta,  Mss.  direpia ;  sed  niale. 
Tum  sibi  qmsgue  consulere,  lla  editi ,  cum  ms.  Rcg. 
rec.  Mallciu ,  Cum  sibi  quisque  consulere ;  subaudi 
c(epit, 

Jus  in  viribui  compuiare.  Ovid.  Trist. :  Cedii  wirlbus 
(equum.  Francius. 

Incommodis,  lia  mss.  Bonon.,  Rog.  Put.  et  editi. 
Al  lUbS.  Tauriu.  ei  Ueg.  rec.  eomtnodis.  H£C  tamen 
uiiiiiia  lectlo  non  est  oniiiiiio  coiiieiuneuda. 

Ita  quce  ante  pulam  fieoant.  Sic  lego  cum  inss.  Bo- 
noii.,  Regid  Pui  etedii.  Tboinas.,  Is.  Li  ca^teris  edi- 
tisac  ui^s.  Taurin.  etReg.  rec.  Icgitur,  iimpiequm. 

Remiuionem.  Mss.  2  Reg.  et  4  editi,  remunera- 
txonem. 
Bonorum.  Mss.  2  Reg.  et  4  editi,  justorum. 
IJt  nosceremus.  Esl  manuscriptoruui  Tauriii.,  Regio- 
Pul.  et  Bonon.  Non  exiat  iu  Reg.  rec.ei  10  edit.  Pro 
nosrer^wus,  esiiuBoiioa.  Ueg.  -rec.  et  supradiciis  edi- 
tis  10,  disceremus,  quod  uiux  praecessit. 

Tradenie.  In  Tauriii.  ms.  trademem.  Caeteri  tra- 
dente, 

fuimus,  In  ms.  Reg.  ree»  et edit.  si»tnia.  Mas.  Taur., 
Bonon.,  RegioPut.,  fuimus, 
Igitur.  In  ms.  Reg.  rec.  ei  edii.  mm,  Additwn  est 


tis4. 

Prcestari.  Iii  nis.  Reg.  rec.  et  cd.,  prcestare,  Hss. 
Taur.,  Regio-Put.,  prtestari. 

Vt  ney  elc.  Mss.  Bouon.  et  Reg.  rec.  ut  ne.  Taur,, 
Regio-Put.  ui  non.  Editi  leguut,ttf  nefacias  ullif  quod^ 
Job.  IV,  Luc.  VI. 

Metiaris,  lia  mss.  5  antiqui ;  at  Rcg.  rec.  et  ed. 
metieris, 

De  te.  Ita  inss.  Taiir.,  Bonon.,  cd.  Is. ;  at  ms^,  3 
Rog.  cl  ed.  m  te,  Vide  se(|.  de  altero. 

Volvamus,  Sed  mss.  Ri'g.  rec.  et  ed.  volvemus, 

Primo  gradn.  Veruin  inss.  2  Reg.  et  ed.  in  ^primo, 

Insiitit.  iia  ins.  Taurin.,  sed  in  uis.  Rcg.  rcc.  et  ed. 
consistit. 

Primum,  At  in  lus.  Reg.  rec.  ct  ed.  primus.  —  Pri* 
mum...  proximum,  llic  locusadhuc  iii  oiiinibus  edd. 
corruptiis  Uiit.  Plures,  ncque  primuui  Mariaq.  Tiic- 
cius,  uli  llcuiiiaiiiio  vi^um,  sed  prius  l^arrlias.  1609, 
tum  Ald.,  Cr.it.,  Cyuin..  Iji^ph.,  Belul.,  Toni.  le- 
^  gcbaiii  :  Primus...  non  nocere  proximo ,  sed  offlciose 
prodesse,   Bun. 

Nocere.  Ita  Regio-Put.  et  Taurin.  At  ed.  nocere  , 
proximOy  sed  officiose  prodesse.  A  Bonon.  abest  vffi" 
eiose, 

Uudibus  agris.  Rudcs  agri  dicuiKur,  qui  noiidum 
fuere  culiura  cxpoliti.  Sic  vas  rude  dicitur,  quod 
nuuiiuani  fuit  usui  paium.  Bartuius. 

Etomnibus.  Ita  mss.  Bon.,  Reg.,  Put.  eted.  Is.  lu 
Taur.,  Reg.  rec.  cted.  omnium, 
Sunl,  In  editis  deest  sunt. 
Ita.  Deest  in  ms.  Taurin. 


I07i  FmM.  LACTANTII  «072 

pcriculi  sai  rcspcclum  habere  pcrmitlant  :  ira ,  quae  A  Libidinis  aulem  affeclus  ad  procreandos  libcros  iusi 
vindictam  cupil ;  avaritia,  quae  desiderat  opes ;  libido. 


quae  appclit  voiuptates.  Ilis  viliis  anic  omnia  resi- 
stendum  est ;  hae  siirpes  eruendae,  ut  viriules  inseri 
possint.Hos  affectus  Sloici  amputandos ,  Peripaleiici 
temperandos  putanl.  Ncntri  eornm  recte :  quia  neque 
In  totum  deirahi  possunt,  siquidem  natura  insiti  cer- 
tam  habent  magnamque  rationem;  neque.  diminui, 
quoniam  si  maia  sunt»  carendum  esi  etiam  lempera- 
tis  et  mediocribus ,  si  bona,  iniegris  abuiendum  est. 
Nos  vero,  ncque  detrahendos,  neque  minuendos  essc 
dicimus.  Non  cnim  per  se  malii  sunt,  quae  beus  ho- 
inini  raiionabiliter  insevit :  sed  cum  sint  uiique  na* 
lura  bona,  quoniam  ad  tuendam  vitam  suni  attri- 
buta ,  male  utendo  Gunt  mala ;  etsicutfortitudo,  si  pro 
patriadimices,  bonum  est,  si  contra  patriam,  malum :  B  mus,  quod  satis  est.  Quis  enim  Turor  est,  in  his  coa- 


tus  et  innatus  est :  scd  qui  limites  cjus  in  animo  non 
tencnt,  utuntur  eoad  solum  voluplatem.  Inde  illiciti 
amores,  inde  adulteria  et  stupra,  inde  omncs  corrup- 
tclae  oriuntur.  Redigendi  suilt  crgo  isli  affectus  intra 
fine85uos,ctin  viam  rcclam  dirigendi,  in  qua  etiamsi 
sint  vehemenies,  culpam  tamcn  haberc  nou  possunt. 

CAPUT  LXII,fl(iMV. 

(Lib.  vilnst.,c.  12,18,20,i3.) 

De  voluplatibus  semuum  coercendis. 

Cohibenda  cst  ira ,  cum  patimur  injuriam ,  ut  el 

malum  comprimatur,  quod  ex  certaminc  impcndet , 

et  ut  duas  maximas  virtutcs,  innocentiam  patien- 

tianique  tencamus.  Avariiia  frangatur  ,   cum  habc* 


sicet  affecius,  si  ad  usus  bonos  habeas,  virtuteserunty 
si  ad  malos,  viiia  dicentur.  Ira  igitur  ad  coercitioneni 
pcccatorum,  id  cst,  ad  regendam  subjectorum  disci- 
plinam  data  est  a  Deo,  ut  mctus  licentiam  comprimat, 
et  compescat  audaciam.  Sed  qui  terminos  ejus  igno- 
rant,  irascuntur  paribus,  aut  etiam  potioribus.  Inde 
ad  immania  facinora  prosilitur :  inde  ad  caedes,  inde 
ad  bella  consurgitur.  Cnpiditas  quoquead  desidcMnda 
ct  conquirenda  \'Hx  nccessaria  tributa  cst.  Sed  qui 
nesciunt  fines  ejus,  insatiabiliter  opes  congerero  ni- 
tuntur.  Hinc  venena,  hinc  circumscriptiones;  hinc  falsa 
testamenta  ,  hinc  omnia  fraudum  genera  eruperunt. 


cervandis  laborare,  quae  aut  latrocinio,  aut  pro- 
scriptione,  aut  morte  ad  alios  necesse  sil  pcrvcnlre? 
Libido  extra  legitimum  torum  non  cvageiur,  sed 
crcandis  iiberis  serviat.  Appetcnila  enim  niroia  vo- 
luptalis,  et  pcriculum  parit,  ct  infamiam  gcneral,  cl 
(quod  cst  maximc  ciivendum)  mprtem  acquirit  xtcr- 
nam.  Nihil  cst  tam  Invisum  Deo,  qtiam  mcns  iu- 
cesta  et  animus  impurus.  Nec  hac  sola  voluptaie  ab- 
stincndum  sibi  quis  putet ,  qux  capitur  ex  fceminei 
corporis  copulationc,  sed  ct  cxtcris  voluptitibus 
scnsuum  reliquorum ;  quia  ct  ipsae  sunt  vilios» ,  et 
cjusdem  virtutis  cst  eas  contemnere.  Oculorum  vo- 


VARIORUM  NOTiE. 


Heipectum.  Ms.Taurin.  etedili  addunt,  aut  curam: 
quod  glossema  a  mss.  9  Heg.  Bonon.  ct  ed.  Tliom. 
et  Is.  abest. 
Ira,  In  Taurin.  ms.  iram.  Q 

Ante  omnia.  Sic  in  5  anti^j.  mss.  toiidemqne  editis 
esl.  An(e  omntadeesiincxteris  ediiis  etin  ms.  Heg.rcc. 
Intm.  Al  $eri  est  in  ed.  eimss.  2  Heg.  Vide  supra 
in  fine  cap.  pr;\*ceJeniis,  virtutes  inserendce,  et  llb.  vi 
Divinarum  Insiiiut.,  cap.  3. 

In  totum,  Non  exlal  iii  editis.  —  Neque  in  totum  de- 
Irahi,  Ex  ms.  rostituit  Prafdus,  in  totum.  Hecti^sime. 
Dclectatur maximc hacfonnula  Lactantius, quim  scioli 
-hinc  inde  corruperunt.  Lib.  ii  Institut.,  cap.  iO  :  Po' 
iest  occidere  in  lotum^quia  per  partes  occidit ;  I.  iv,  cap. 
1  :  Sed  adeoin  totum  sapientia  occiderat;  I.  vii,  cap. 
20  :  Si  non  extinguibiles  in  totum.  fiuN. 
Diminui.  Sic  mss.  !2  anliq.  At  edit.  minui. 
Temperatis.  Sic  mss.  4  ct  plcrique  editi  :  veruin 
deesl  iii  HcgioPul.  et  Bon.  At  in  Heg.  rcc.  est  teni" 
*  perandum. 

Integris  abutendum.  Sic  Thysius,  Spark.,  Galluus, 
in  roeliorem  partem  suinplo  verbo,  nl  in  Tcrenlii  pro- 
logo  AiidrijB.  Betul.  utendum;  Parrh.  tamen  ct  Al- 
6us  adutendum;  cl  solet  LactaitliusinoreCiceronispro 
uti,  poiierea/^ufi.L.  i  Insiilui.,  cap.  6  :  Sicubi  testimo" 
niis  earum  fuerit  abutendum;  de  Ira,  cap.  ii  zLicet 
diversis  nominibus  fuerint  abusi.  Boneuan. 

Insevit.  Iia  iii^s.  Hegio-Put.  et  Taurln.  At  cditi  lc- 
gunt  insernit, 

Fortitudo.  Ita  Hegio-Pul.,Taurin.,  Bodl.  Aliicrhic 
ed.  cuin  nis.  Heg.  rec.  :  sicut  si  fortissime  pro  patria 
dimices,  Ms.  Taur.  dimicemus;  male.  Vid.  seq. 
Hubeas.  Taurin.  ms.  habeat.^ 
Ett  a  Deo.  Deest  in  Tauriii.  verum  legitur  in  mss. 
Bon.,  2  Hcgiis  cl  edll. 

Sed.  Ita  3  mss.  aiiliq.  At  ms.  Hegio-Put.  ct  cd(i.  et 
pro  sed  habent. 
Ignorant.  At  ms.  Heg.  et  cdit.  legunt,  Jgnorat. 
JraicunlHT,  In  ed.  irascitur  paribus  aul  fortioribus. 


Mss.  Taurin.,  Hegio-Put.,  habentan/  potioribus. 

Te^-tamenia.  Iia  Taur.,  Bon.,  Heg.  Put. ;  at  Hcg. 
rcc.  ct  cd.  testimon^a,  roclius. 

Omnia.  In  edit.  omntiifit. 

Liberos.  Sed  in  Hcff.  rcc.  et  cdit.  filios. 

In.  Non  exiat  in  editis.  Et  Heumannus  putat  essc 
delendum.  , 

Utuntur.  Scd  in  Taurin.  ms.,  ul  in  eo, 

llliciiianufres.  Ita  mss.  Bon.,  Hegio-Put.  etcd.  Is. 
Taiiriii.  ms.  inlicent  amores;  Reg.  rec.  Ulicila!  jam 
opes  ;  editi,  Ulicita  nuptia, 

Dirigendi.  Ita  veterriini  mss.  At  ms.  Heg.  rcc.  ct 
cd.  redigendi, quod  jam  mox  praecessit. 

In  qua,  Hesiitui  ex  2  inss.  Heg,  ct  ed.  In  qua , 
dccst  iii  Taurin.  ct  Bon.  quorum  ultimus  habet  «tutf , 
ut  editi. 

Frangalur,  Mss.  3  antiq.  At  ed.  frangilur, 

Coaeervandis.  Ila  mss.  Taur.,  H^.  Put.  At  Hcgius 
alter  et  cditi ,  congerendis. 
Yy  Latrocinio  ,  aiit  furto.  llaec  dao  verba  ut  iniiiilia 
expunxi ,  auae  ahsunt  a  mss.  ac  6  cd.—  Aut  furto. 
Absunt  a  Taur.,  Bonon.,  mss.  Thoiiiasio.  et  cuin 
secutis,  ct  Cellario;  habent  Torn.,  Bctal.,  Paris.  At 
aut  furore,  Ven.  1478,  93,  1497.  Pier.,  Parrh.,  Pa- 
ris.,  pcrperaiii.  Bon. 

Necesse,  Lp^itur  facile  in  editis.  In  mss.  Boo., 
Taur.,  Heg.  Pui.,  Bodl.,  necesse. 

Infamiam.  Sic  lego  ex  vcterrimis  mss.  Bonim.  ct 
H(*gii>-Put.  n(Mi  tfts/miam ,  iit  ferunt  lusjt.  T:iiirin.« 
Heg.  rec.  et  edii.  Nam  ex  doctissimis  mcdicii  qiios 
coiisului ,  fre(|ueiitior  coilus  (ut  aiunt)  titsafttarii  non 
gciicrai.  Hic  eiiim  agiiur  ile  his ,  qui  nimia  voluptale 
illecti ,  iion  suluin  iixores  suas ,  sed  et  alienas  quo- 
qiie  appeiunt,  etc.  Vide  Aiigu^iinum,  serm.  278,  de 
Sanciis  n.  9. 

Ac^tttrt^  At  ed.  incurril ;  mss.  Hegio-Pul.,  Tau- 
rin.,  Bonon.,  Budl.  acquirit;  Heg.  rec.  accitrrjl,  cor- 
ruplc. 

Quis.  Non  habetur  in  mss.  2  Hcg.  et  edit> 


1073  EPrrOME  DIVINARUM  INSTITUTIONUM.  1074 

lupias  percipitur  ex  rerum  pulchriludine ,  aurium  de  A  capilur  de  specie  mulierum,  in  alieram  rapit  volup* 
vocibus  canoriset  suavibus,  narium  de  odore  ju- 
cundo ,  saporis  de  cibis  dulcibus  :  quibus  omiilbus 
virtus  repugnare  foriiter  debet^  ne  his  illecebris  ir- 


retlius  aiiimus ,  a  coelestibus  ad  lerrena ,  ab  xternis 
ad  lemporalia  ,  a  viia  immortali  ad  posnam  perpe- 
tuam  dcprimatur.  In  saporis  et  odoris  voluptatibus 
hoc  pcriculum  est,  quod  trahere  ad  luxurinm  pos- 
sunl.  Qui  enim  fucrit  his  deditus,  aut  non  habebit 
ullam  rem  ramiliarein ,  aul ,  si  liabuerit ,  absumet , 
et  aget  p<istmodiim  viiam  deiesinbilem.  Qui  aulem 
rnpilur  auditu  (ut  taceam  decaniibus,  qui  sensus 
intimos  iia  ssepe  deliniunt,  ut  etiam  statum  mentls 
furore  perturbent,  compositis  certis  oralioiiibus  nu- 


taiem ,  dc  qua  jam  superius  locuti  sumus. 

CAPUT  LXIH,  olim  VI. 

(Di?.  iDsl.  lib.  VI,  c.  18  et20.) 

Spectaeula  eae  polentissima  ad  corrumpendos  animoi* 

Superest  de  speclaculis  dicere;  quae,  quoiiiam  po« 
teniiora  sunt  ad  corrumpendos  aniroos,  viianda  sa- 
pientibus ,  et  cavenda  sunt  lolaliier,  quod  ad  cele- 
brandos  deorum  bonores  inventa  memoraniur.  Nam 
munerum  editioiies  Saturni  festa  suiii.  Scena  Liberi 
patris  est.  Ludi  vero  Circenses  Neptuno  dicaii  puian- 
tur,  ut  jam  qui  spectaculis  interest,  relicto  Dei  cultu, 
ad  profanos  rilus  transiisse  videatur.  Sed  ego  de  re 


merosisque  carminibus ,  aut  arguiis  dispulalionibus)  3  malo  dicere  quam  du  origine.  Quid  tam  liorribile  , 


ad  impios  culius  facilc  traducilur.  Inde  est,  quod 
scripiis  coelesiibus,  quia  videniur  incompia,  non 
facile  credunt ,  qui  aut  ipsi  sunt  diserli ,  aut  diseria 
legere  malunt :  non  quaerunt  vera,  sed  dulcia;  immo 
illis  hxc  videntur  esse  verissima ,  quae  auribus  blan- 
diuntur.  Ita  respuunt  veritaiem ,  dum  sermonis  sua- 
vitate  capiuntur.  Voluptas  vero ,  quae  spectat  ad  vi- 
sum ,  muliiformis  est.  Nam  quaR  percipilur  ex  rerum 
prctiosarum  pulchritudine ,  avarltiam  conciiai,  quse 
aliena  esse  debet  a  sapiente  atque  justo  :  quae  autem 


lam  tetrum ,  quam  hominis  trucidaiio?  Ideo  severis- 
simis  legibus  viia  nostra  munilur;  ideo  bella  execra- 
bilia  sunl.  Iiivenit  lamen  consueludo  quaienus  ho- 
micidium  sine  bello  ac  sine  legibus  faciit,  et  hoc  sibi 
voluptas ,  quod  scelus  vindicavit.  Qnod  si  interesse 
honiicidio,  sceleris  conscieniia  est,  et  eidem  facinorl 
speciator  obstriclus  est,  cui  et  admissor,  ergo  et  in 
his  gladiatorum  cacdibus  non  minus  cruore  profundi- 
tur,  qui  spectal ,  quam  ille  qui  lacit :  nec  polest  esse 


iinmunis  a  sanguine ,  qui  voluit  effundi ,  aut  videri 
VARIORUM  NOTiE. 
Aurium...  suavibus.  Deest  in  ms.  Taurin.,  lego  sua-  TotalHer.  5  inss.  tum ;  ms.  Reg.  rec.  taliter;  omnes 
vibus  ex  Uegio  Put.  Est  et  apud  Ciceronem  vox  sua-  ediii  lolaliler.  —  Et  cavenda  sunt  totaliter.  Dictionem 
vis  et  canora.  \n  Bonon.  suavitatibus ;  iii  Taurin.  et  totatiter  expulimus,  quce  nec  Laclantiana  est,  nec  La,' 
Reg.  rec.  ac  editis  suasionibus  :  upiid  Lacianl.  I.  vi,  C  Itna,  nec  in  Bon,  aut  aliis  mss.  recepta.  Uxus,  Bene. 
cap.  il ,  vocum  suavilas ,  et  suaves  soni.  Non  agnoscit  eamdem  S|«rkius.  Bun. 

Dutdbus.  Ita  mss.  Taur.  et  Reg.  Put.  At  Reg.  rec.         Munerum.  Iia  onmes  mss.  praeter  Taurin.  cui  est 


et  ed.  dutcioribus, 

Votuptatibns.  Sic  mss.  Reg.  Put.  et  Taurin.  At 
Reg.  rec.  et  ed.,  voluptate. 

Luxuriam.  Tanrin.  luxHriem;  Bonon.,Regio-Put. 
Taiirin.,  possunt;e{\.  luxuriam  poterit. 

Intimos.  Ntmextat  in  ed.  miiltis. —  Sensus  intimos. 
Reciissime  intimos  addiderunt  ex  B<moii.,  Thoma- 
sins,  Isa:us,  eic.  Cell.,  et  ex  Taurin.  ms.  Pfaffius, 
eic.  Sic  I.  i  Insiiiul.,  cap.  20:  semibus  intimis.  Esse 
eleganliam  Tullianam  ad  Miniic.  Fel.  cnp.  t  :  intimis 
sensibus,  Gronovitjs  osiendii.  Iierum  Lact.  lib.  vi, 
cap.  il  :  Ne  capiamur  iis  qu(e  ad  sensum  intimum 
penetrant.  Bcii. 

Statum,  elc.  Mss.  3  anliq.  ut  in  lcxlu  :  \\xc  paulo 
aliier  lcffuiiliir  in  ed. —  Statum  mentis  furore  pertur- 
bent.  CeTl.  eialii,u(^/fafii  status  mentis  furorepertur 


numerum ,  sed  corrupie. 

Munerum  ediliones  Saturni  festa  sunt.  Sic  emendavi 
ex  mss.  Bon.,  Reg.  Put.,  Taurin.  etedil.  Is.  El  qui« 
dem  recle.  Ncc  immuianda  fuit  genuina  Laciaiitii 
lectio.  Non  enim  Salurno  fiebant  muncra  :  scd  in  ejus 
feslo.scilicet  in  Salurnalibiis  edebantur  liidi,  et  amici 
sibi  invicem  muiiera  miltebant,  quie  Saturnalia  dice- 
banlur.  Vide  Rosiniim  Antiquitat.  Rom^nar.  lib.  iv« 
cap.  16,  el  Macrobium,  lib.  i  Saiurnal.  cap.  7.  lu 
ms.  Reg.  rec.  in  40  edition.  et  in  nova  Parisiensi, 
Saturno  factm  sunt ;  in  Fasilel.  et  Cellar.  Saturno  facia 
sunt,  male. 

Spectaeulis.  Sic  mss.  Taurin.,  Reg.-Put. ,  Bonon., 
Bold.  Et  sic  legendum  esse  palet  ex  fme  cap.  tO  lib. 
Divin.  Institul.,  ubi  consiaiiter  legitur  ex  omnibus  tum 
m.ss.  lum  edil.  codicibus  :  Si  quis  igitur  speclaculis 


betur.  Priorem  tectionem  pncsianl  Bonon.,  Taurin.,  |x  interest^  ad  quce  religionis  gratia  conveniiur,  discessit  a 


ls:iMis ,  Pfaffius  el  scqq.  rcciissime.  Bon. 

Certis.  Aniiqiii  Ires  mss.  certe\  ediii,  certis;  mss. 
Re;?  rec.  cteteris^  corruple,  pro  cerlis. 

Credunt.  In  ed.  creditur.  In  mss.  Regio-Pot.,  Tau- 
riii.,  Bonon.,  ed.  Is.  et  Fasitel.  mdim/ ,  recie. 

Qui.  Iii  edit.  quia, 

Malant.  Ms.  Rfg.  rec.  el  edit.  vo/iin(;  mss.  Regio- 
Put.,  Taurin.,  Boiitm.  et  edit.  Is.  malunt. 

Dutcia.  Eiiiendavi  ex  Regio-Pul.  el  Bonon.  Quod 
jam  ohservaverat  Riiiershusins  ad  Isidor.  Pelns.  In 
mss.  Tanrin.,  Reg.  rcc.  et  editis  dubia,  male.  Yid. 
seqq. 

Suavitnte.  Sic  mss.  Taurin.,  Reg.  Piit.,  Bonon.> 
cd.  Is.  Alier  Reg.  ct  editi,  varietate,  sed  mendose. 

Rnpit.  M*«s.  Bonoii.  ei  2  Reg.  cadit^  male.  Ms. 
Taurin.  cupit^  iiiendose.  Ediii,  rapit ,  recte. 

Poteniiora.  Mss.  du(»  Reg.  Taur.  el  mnlii  editi  po» 
tentia.  Ms.  Boiion.  et  ed.  Is.  potentiam.  Lacianlips, 
lib  VI  Div.  Insiit.  4  c;  iO^  ad  corrumpendos  animos 
poteHiisBiMe  ifnleni. 


Dei  caltu^  et  ad  deos  se  contutit^  quorum  natales  et  festa 
celebravit.  Legitur  In  uno  nis.  Reg.  rec.  et  ed.  speclat 
vel  inlerest. 

Muniiur.  Ms.  Reg.  rec.  et  edit.,  multatur. 

Jnvenit.  Ms.  Re^.  rec.  el  ed.,tnvenm. 

Faciat.  Ed.  factant  et  hoc  ut  scelus  vindicent.  Taur., 
Regio-Pul.,  faciat.  Bon.,  RegioPut., vindicavit.  Taur., 
vindicabit. 

Eidem  facinori.  Ed.  eodem  facinore  spectalor  obstrie* 
tus  est,  quo  et  admissor.  Mss.  ul  iii  texlu.  Laciantius 
ipse  lib.  III ,  cap.  18 ,  Eidem  sceleri  obstrictus  est. 

Admissor.  Hanc  vocem  in  antiquioribus  non  legi  : 
invenl  vero  in  Angiist.  de  Civit.  Dei  I.  vii,  cap.  3  : 
seminis  adniistor,  admissor  scilicet  fadnoris.  BuN. 

Et  in  his.  Ed.  Et  his  gtadiatorumseeleribus;  Taurin., 
Rcgio-Pul.,  t)i  his  gladiatornm  cadibus;  Bonon.  et2 
Rc(c.  cum  cdilis,  perfunditur ;  Taiirin.  profunditur. 

Cruore  profnnditur.  Biiiiemaii.  legcre  inavnlL per* 
fnnditur^  sicque  stiam  leciioiiem  conainr  asserere.: 
t  Kon,  inquit^dicunt  ita  Laiinl;  le^e  i^Uulc^ms^v^^s 


«075 


FIRM.  LACTANTIl 


i07G 


iion  intcrrecisse,  qui  inierreclori  cl  fayil,  ei  prxmium  A  ^t  perdomiiis  Yoluplaiibus ,  faciiis  in  comprimeiidis 


poslulavil.  Quid  scena?  num  sanciior?  in  qua  comoe- 
dia  de  slupris  el  amoribus ,  tragoedia  de  inceslis  et 
parricidii^  fabulalur.  Ilistrionum  cliam  impudici  gcs- 
tus ,  quitfus  infames  foeminas  imitanlur,  libidiiies , 
guas  saliando  exprimunl,docent.  Nam  mimus  corrup- 
telarum  disciplina  est,  in  quo  fiunt  per  imagincm, 
quae  pudenda  sunl ,  ui  fiant  sine  piidore ,  ({Usb  vera 
6unt.  Spectani  hacc  adolesceutes ,  quorum  lubrica 
stas,  (\ux  frxnari  ac  regi  debet,  ad  vitia  et  peccata 
his  iinaginibus  eruditur.  Circus  vero  innoceiiiior 
exisliniaiur  :  sed  inajor  liic  furorest;  siquidein  men- 
les  spectantium  tanta  efleruntur  insaiiia,  ut  non  modo 
in  coiiviiia,  sed  eliam  iii  rixas,  et  praelia,  et  conlen- 
tionessjnpe  coiisurgant.  Fiigienda  igitur  omnia  spec* 
tacula  ,  ut  tranquillum  meniis  Btaium  lenere  possi- 
mus.  Rciiunliandum  noxiis  volupiatibus  ,  ne  deliniii 
suavilale  pestifera,  in  moriis  laqueos  incidamus. 

CAPUT  LXIV. 

(Lib.  vilnst.,  c.  18.) 
Alfectus  tunt  domandi ,  et  a  vetili$  ab$tinendum. 
Placeat  sola  virius,  cujus  merces  immortalis  est, 
cum  vicerit  voluptaiein.  Superatis  auteiii  afTeciibus 


cxteris  labor  est  ei,  qui  sil  Dei  veritatiaque  sectator  : 
non  maledicet  unquam ,  qui  speravit  a  Deo  benedic- 
tioncm.  Noii  pejerabit,  sed  ne  jorabit  quidem ,  ne 
quando  vel  neeessitate,  vel  consuetudine  in  perju- 
rium  cadat.  Nihil  subdole,  nihil  dissimulanter  loquc- 
tnr ;  neqUe  abnegabiti  quod  spoponderit,  neque  pro- 
miiiet,  qiiod  racere  non  possit  :  non  invidebit  cui- 
quam,  qiii  se  suoque  contcnius  sit;  nec  deirahet,  aut 
male  alieri  volet ,  in  qiicm  forsitan  beneficia  Dei  pro- 
niora  sunt.  Non  furabitur,  nec  omnino  qiiidquain 
concupiscel  alienuin;  non  dabil  iii  usiiram  pecuniani 
(hoG  est  enim  de  alienis  malis  lucra  captare),  nec  ta« 
men  negabit,  si  quem  necessilas  cogii  mutuari.  Non 
sit  asper  in  filium  «  neque  in  sertum  :  meminerit , 
P  quod  et  ipse  patrem  habeat  et  dominuui*  lia  cum  bis 
aget ,  quemadmodum  secum  agi  volet.  Munera  su- 
perabundaniia  non  accipiet  a  lenuioribiis ;  nec  enim 
jaslum  est  augeri  patrimonia  locupletum  per  damna 
miserorum. 

Velus  praeceptom  cst,  non  occidere,  quod  non  sic 
acclpi  debet,  tamquam  jubeamur  ab  homlcidio  inn- 
tum,  quod  eliam  legibus  publicis  vindicatur,  manus 
abstinere.  Sed  hac  jussione  inierposita,  nec  verbo 


VARIORUM  miJE, 

et  editis.  cruore  perfunditur,  Lib.  vi,  cap.  20  :  Ne      eet  unquam.  Anonymiis  Britnnnus,  approbanle  Heu- 
eontcienliam  perfinidat  uliutcruor;  I.  vii ,  cap.   1,      wmmo  i  laborett  Deiveritati$que»e€talori,  Hoii. 
sancto  cruore  perfusi ;  Ovid.  i   Metani.  157,  perfiita         Speravit.  Ms.  Reg.  rec.    tpectabit.   Al  editi  expe- 
sanguine  lerra ;  Tacit.,  Agric-,  cnp  45:  Nos  innocenli      ctabil. 

tanguine  Senecio  perfudit,  Profnndere  cruorem     est  r»      iVo;i  p£;era6if.  Ua  mss.  Taurin.  Regio  Put.At  Bon. 
effundere.  >  BuN*  hic pejerabit ;  Reg.  rec,  hinc jurubit ;  6 edit., /lincii- 

FatU.  Rditi ,  favet.  tabit.  Deut.  v,  Matth.  i,  Tim.  i. 

Hisirionum.  Iia  Taurin.  et  Rcgio-Pul.  Al  in  ms.  Sed  ne  jurabit  qnidem,  etc.  Temere  et  in  vanuni, 

Reg.  rcc.  et  in  ediiis,  Uisirionici.  concedo  :  verum  in  renecessaria  jtirabil,  utducel  B 

/Vam  Miim««,  eic.  Sic  cuiendavi  ex  mss.  Rcgi<>-Put., 


Bonoii.  ac  (Mlit.  Cantabrig.  et  Celtar.  In  ins.  T:mriii. 
el  edit.  Walcb.,  Nec  minus;  Reg.  rec.  Non  minut; 
edit.  Cral.,  Crapii.,  Annon  minus;  niale.  liidil.  sex  : 
An  non  minus  corrupteta  disciplinarum  est.  Pn)|;ius  ad 
eam,  quam  reslitui,  lectioueni  accedit  editio  Juntar. 
quac  sic  liabet :  Annon  mimus  corrnpielarum  disciplina 
est.  Ncc  scciiS  habct  Lactautius  lib.  vi ,  cap.  20  : 
Qmd  de  mimis  toquar  corrupteiarum  prceferentibus  disci- 
plinam  ? 

In  quo  fiunt.  Ila  omnes  fere  cdlti  cum  mss.  Et 
recie ;  reiertur  enini  ad  mfmu^.  Edit.  nova  Parisiensis 
et  Walch.  tn  qua,  male. 

Pudenda.  Ita  mss.  Taiirin.  et  Reg.  Put.  At  editi 
cum  ins.  Reg.  rec,  quce  non  sunt 


Paul  lleb.,  VI,  16,  jurameiita  vcra,  iiecessaria,  derc 
magiii  moinenti,  ei  a  magistraiu  postulata,  ui  omni 
C()nlrovcrsi;c  linis  iniponaiur,  oiiinino  siiut  liciia,  iit 
patet  ex  iiiultis  Sciiptur»  locis,  et  sanctorum,  qiii 
juraruiit,  exemplis,  ut  probari  posscl  fuse,  si  instiiuii 
nostri  hoc  iiiinc  esset  :  vidc  Acl.  ii,  30,  ibi  dicitur 
quod  Deus  ipse  Davidi  juraveril;  Apocaiyp.,  x,  6,  an- 
gelus  jurat  per  viventem  in  sacula  scscntorum.  Etiam 
B.  Paulus,  ep.  II,  ad  Cor.,  c.  i,  ^ ;  Malth.,  v  ; 
iac,  V. 

Spoponderit.  At  in  Taurin.ms.  sponi/en/,  roendosc. 

Se  suoque,  Mss.,  Bonon,  Reg.  rec.  eted.  de  suo, 
pro  sesuoquct  quod  est  in  Taurin.  et  Regio-Put. 

In  usuram  pecuniam.  Sic  ins.  Rcg-Put.  Iii  Taurin. 
est  in  usu  ;  ms.  Rcg.  rec  el  cdit.  in  usura,  Vide  su- 


Circus.  \U.  Rcg.  rec.  el  ediii  pro  vero  habent  non.  D  pra,  1.  i,  c  15,  etl.  vi,  c  18;  ps.  xiv,  Ezecb.,  xviii 


Gxteruin  circus  sic  dictus,  quod  circum  spectacuiis 
cedificatus ,  ubi  iudi  fiuni ,  el  quod  ibi  cireum  metas 
feriur  pompa^  et  equi  curriint,  utaii  Varro  de  L.L.  I.  iv. 

El.  Ms.  Keg.  rcc.  ci  ed.  nec  non  et. 

Deiiniti.  Mss.  Tauriii.  el  Regio-Put.  deieniti. 

Lnqueos.  Mh.  Taiiriii.  solus  piagas.  Cxteri  laqueos. 
—  Jn  mortis  plagas  incidamus.  Editi  in  iaqueos;  ut 
lib.  lu  cap.  1 :  Jniaqueos  mortjs  incurrunt;  et  lib.  iv, 
cap.  id:  Jn  iaqneos  merno!  moriis  incnrrunt ;  lib.  iv, 
cap.  50  :  Neqnando  in  iaqueot  et  fraudes  adversarii 
incideremus.  Pro  Tauriii.  est  lib.  iii,  cap.  1  :  ypsi  se 
in  piagas...  iuduxernnt  ;  lib.  ii,  cap.  16  :  piagas  len- 
dnut.  BuN. 
['.  Placeat.  Sic  reposui  ex  mss.  Ed.  Piaeet. 

Superaiis.  Mss.  Reg.  rec.  ei  ed.  supposilis.  C:cteri 
ul  iii  lexiu. 

l^abor  esl  ei,  qui  sii  Dei.  Vcrha,  ei,  qui  it/,  non  le- 

Siiiiiur  iii  iiianuscripio  Taur.  For.san   iia  disiinguen- 
liin  :  Labor  est,  Dei  veritatisque  sectator  non  maledi" 


De  aiienis.  Deesi  iu  ms.  Taurin. 

Captare,  Sic  inss.  et  cdit.  praiter  Taurin.  in  quo 
est  capere.  Deut.,  xv;  Matili.,  v;  Liic,  vi. 

Si  quem.  lu  lus.  Rcgio-Pul.  At  in  Taurin.  ms.,  si 
qui  si  qnem ;  ed.  siquidem. 

Sit.  Iia  nis.  Reg.  rec,  at  ed.  erit  pro  if/,  quod  est 
in  niss.  Taiiriii.,  Rogio-Put.  et  Bonon. 

Aget,  M  iiiss.  Reg-Pul.  et  Bon.,  agat.  Vide  prx- 
ccd  etsc(|q.  Ecc).,  vii  ct  xxxiii ;  Ephes.,  vi. 

Voiet.  .Ms.  Rcg.  rec  et  ed.,  veliet.  Mss.  Tauiin.  ct 
Regio  Put.,  volr.i. 

Accipiet.  Ms.  Reg.  rec.  cted.,  recipiet.  MbS.  Regio- 
Pul.  et  Bon.,  accipiai, 

Vindicaiur.  Ita  Taur.  el  R«'gio  Pul.  mss.  At  ed.  ;ii- 
beiur.  B  »n.  et  ed.  Is.,  vindicetur  ;  Reg.  rec,  vidert- 
tur :  ac  corrupte,  iil  patct. 

Sed  hac.  Ita  ex  Bim.  et  5  editis  resiitui :  cd.  ha- 
bent,  sed  nec,  pro  sed  hac.  Vide  inrra,  sed  h)c  pn^ 
cepio. 


i077  EPITOME  DIVINARUM  INSTITUTIONUM.  |07a 

licebil  periculum  inferre,  nec  infaniem  necare  aul  ex-  A  inchoal  jusUiiam,  hjcc  complel.  Nam,  cum  imbecil- 


ponere,  nec  seipsum  volunlaria  morlc  damnare.  Ilem 
non  adullerare  :  sed  hoc  praceplo,  non.solum  cor- 
ruuipere  alienum  malrimouium  prohibemur,  quod 
eliam  comnmni  geniium  jure  damnaiur,  verum  cliam 
prosiiluiis  corporibus  absiinere.  Siipi*a  leges  cnim 
Dei  lex  esl ;  eaquoque,  quo*  prt)  liciiis  habenltir,  vc- 
lal,  .ut  jusliiiam  consumuiei.  Cjusdem  legis  esl  fal- 
sum  lcslimonium  non  dicere,  quod  el  ipsiim  lalius 
paiei.  Nam  si  hilsuni  lcsiimonium  mendacio  nocel  ei, 
conlra  queni  dicitur,  el  f.illiieumapud  quem  dicilur, 
nuiiquam  igiuir  meuliendum  esi,  quia  mendacium 
sempor  aut  fallil,  aut  ni)cel.  Non  esl  ergo  vir  juslus, 
qui  eiiim  sine  noxa  inotioso  sermone  mcnliiur.  Huic 
vero  nec  adulari  licel,  perniciosa  est  eniifi  ac  decep- 


lior  sit  hominum  nalura  quani  cieierarum  aniinan- 
lium,  qiias  Deus  et  insiructas  ad  inferendam,  ei  mu- 
nitas  ad  vim  repellendain   (igiiravit,  affecium  nobis 
misericordiae  dediJ,  ut  onine  pr.Tsidium  viiae  iioslr» 
in  miituis  auxiliis   poneremus!  Si  euim   ficii  ab  ono 
Deo,  ct  ortl  ab  uno  hoiuine,  cons.inguiniiaiis  juro 
sociamur,  omiiein  igilur  hoiiiinem  diligere  debemus. 
Itaqiie  non  lanlum  iiiferre  injuriam  non  oporiet,  sed 
ne  illatam  quidem  vindicare,  ul  sit  in  nobis  perfectn 
innocenlia.  Ei  idco  jubet  nos  Deiis  eliam  pro  inimi- 
cis  preceui  facere  seniper.  Ergo  animal  comiiiuiie  at< 
qiie  con>ors  esse  debciniis,  ul  nos  invicem  prsestan- 
dis  el  accipiendis  aiixiliis  niuiiiamus.  Multis  cniin  ca- 
sibns  el  incommodisfragililasnosira  subjeclaesl.Spe- 


Irix  adiilalio  :  sed  ubique  cuslodiel  veritaiem.   Qii«  B  ra  et  tibi  accidere  posse.  quod  alleri  videas  accidisse 


licet  sit  ad  prrscns  insiiavis,  lamen,  cum  fruclus 
ejus  aique  uliliias  apparuerit,  non  odium  pariei,  ut 
ail  poela  (Terent.  Andr.,  act,  i,  icen.  1),  sed  graliam. 

CAPUT  LXV  ;  alia$  VU. 

(Lib.  VI  Insi.,  cap.  10  et  seq.) 

Prcpcepta  eorum  qucejubentur  et  de  mi$ericordia. 

Dixi  de  iis,  quae  vetantur  :  dicam  iiunc  breviier, 
qu3e  jubentur.  Innoceniiai  proxima  est  misericordia. 
llla  enim  malum  non  facit,  iiaec  bonum  operatur ;  illa 


lia  demum  excitaberis  ad  opein  ferendam^  si  sum- 
pseris  ejus  animum,  qui  opem  luam  in  malis  cousii- 
tuius  iinplorat.  Si  quis  viciu  indiget,  imperliamur; 
el  si  quis  nudus  occurrerit,  vesiiamus ;  si  quis  a  po- 
teniiore  injuriam  sustinet,  eruamus.  Paieat  domici- 
lium  nostrum  percgriiiis  vel  indigenlibus  teclo.  Pu- 
pillis  delensio,  viduis  luiela  nosira  non  desit.  Redi- 
mere  ab  hosle  capiivos  magnum  nii.-ericordiac  opus 
est,  xgros  pauperes  visere  atquc  rcfovere.  Iiiopes 
aut  advenas,  si  obierini,  non  paiiauiur  insepullos 


VARIORUM  NOTiE. 

iKferre,  Restiiui  ex  Taurln.,  Bon.,  Regio-Put.  et      rin.  ms.,  ad  ferendum;  el  ms.  Regio-Put.,  $tructa$  ad 
Bodl.   mss.  el  4  odilis,  niorti^  inferre,  In  cseieris  de-       inferendum, 

esl  nwrii$  — Periciilum  inferre.  Iti  ms.  Taur.  csl,  pe-  Affectum,  nsqne  ad  dedit,  Desunl  in  nm,  Taiirin. 

ricutum  nwrii$  inferre  ;  liaboi  qnoque  noiion.  et  se-  C      Ficti,  Ms.  R»*g.  et  ed..  facti. —  Ficti,  S;ope  haj  vo- 
ciiii  sunt  IsxMis,  Gall.,  Spark.,  Cell.;  labilur  II 'U-      ces  iii   Laciaiiiio  confus.-r,  el  sa^pe  id  nioniii  ;  vide, 


manniis  scribens,   mortis  oinissum  in  mss.  Tauri- 
ncnsi.  Cun. 

Prohibemur.^liss,  Regio-Put.,Taurin.,Bon.  Ated., 
prohibetur. 

Nam  si  faUum  te$limonium  mendacio  nocet  ei,  contra 
quem  dicitur^  et  fallit  eum  apud  quem  dicitur,  lla  re- 
ftliiui  ex  inss.  Bun.  cl  duobns  Rogiis.  Paubialiter  le- 
giliir  iii  edilis,  scilicet,  ti  mendacium  nocet  ei  contra 
quem  dicitur,  clc.  in  ms.  anlcm  Taur.  desunt  hx*c,  et 
fallit  eum,  apud  quem  dicitur, 

Nunquamigitur  mentiendum  est.  Non  esse  mrniien- 
dnni  oiiiiics  assernoro,  ubi  damnosuin  est,  vel  oiio- 
S(ini  nieiid.iciuiii.  Ubi  vero  csl  orficiosnm,  Origoncs 
sociitus  Plaioneni  iii  iii  do  Rcpublica,  ciijus  vorba 
Clciiiens  Aloxaiiiiiinus  reforl  lib.  vi  Stroniat.,  pula- 
vii  liccre  niciiilri,  cl  dcinde  Chrysosi.  in  fiiie  I.  i  de 

Siceidol  ;  Cassianus,   I.   xvn    Collaliui.,  c.  17  et  t^  legil  impertit,  —  Impertiamur,  Legiiur  vcro  imper- 
so(|(|.;  Hicronvm.  iti  coninicnt.   Ep.  ad  Galal.   Ca-      f/amiis  apud  Biineniaunum ,  qui.iiolam  sequeniem 


ex.  gr.,  1. 11  Instiinl.,  c.  iO,  iii  not.  Ilic  ficii  cum  Da- 
visio  ei  Heuiiianno  pruilero,  quia  repolita  ex  1.  vi  lii- 
stiiui.,  c.  10,  quem  (hoiuinem)  Deu$  finxit  ;  et  iufra, 
a  Deo  fictusest ;  Epiu, c.  67  :i/i  fingendo  homine,  bvti, 

Semper,  Ergo.  Reclius  foret  legerc  semper  ergo, 
sine  uila  separaiione;  punciumquc  adhibcro  anle 
seinpcr. 

Accipiendis,  Ms.  lieg.  rec.  et  ed.  recipiendi^que. 

MuUis,  Ms.  Reg.  rec.  cl  ed.  in  multis, 

No$ira.  Non  exlat  iii  ms.  Tauriucnsi. 

Spera,  Ed.  $pere$  tibi  accidere  quod  alteri  accidit, 

Opem  tuum,  Sic  niss.  Bonoii.  eiRegio-Pul.  Ai  ed., 
opem  tunc,  i  Reg.  roc,  op^m  fam^u.Taurin.,  operam, 

Jmpcriiamur,  lia  Rcg.  Put.  et  Boii.  ac.  7  edit.  At 
Taiirin.  uis.  impertiumu$,  llanc  ultiniain  leciioiiem 
boiiain  piital  esse  Heuinaiinus,  qiiia  Lactintius  alibi 


th.ilica  vcritis  esl,  quaiii  lioc  loco  docel  Lacianiius, 
ei  S.  Aiigusliuns  iii  lihro  de  Mouiiacio.  Textiis  in 
cap.  snpor  eo.  tit.  dc  usur.  Magista\  et  oinncs  tlieo- 
logi  iii  5.  Dist.  58.  vidolicei  nuniqiiani  esse  menlien- 
duni,  cl  ad  auclorilalcs  Palruni  contra  opinautium 
rcspondeiit  dociores  nbi  snpra.  Is. —  Vide  supra  noi. 
nd  caput  18,  lib.  vi  Div.  lustilut.  Exod.,  xx  ;  Deu- 
ter.  V. 

Non  est  ergo  vir  justus,  etc.  Sic  mss.  nisi  qtiod  in 
Bonon.  non  esl  proxinie  anle  etiam,  Edd.,  non  e$t  vir 
justu$,  qui  non  $ine  noxa  viiio$o  $ermone  mentitur, 
Eccl.,  VII ;  Ps.  V  ;  1  Timot,,  iii. 

llhic,  lia  inss.  veierrimi.  Al  ms.  Reg.  rec.  etedd. 
hinc, 

Cu$iod'et.  Sic  antiquissimi  mss.  Sed  Reg.  rec.  el 
cdd.,  custodiat. 
^   lnsuavi$,  ita  ol  lib.  v,  c.  f ,  ac  de  Ira  Dei,  c.  20. 

lnstructa$  ad  inferendam.  Sicms.  Reg.  rec.;  at  Tau- 


exliibet.  —  lmperiiamn$.  Moriio  h;ec  lerniiiiaiio  ex 
Taurin.  a  Davisio  obelegans  ho:iixoieleulon  pncfer- 
tiir;  impertiamu$,  ve>tiaiiius,  eruamus  :  iii  ediiissolus 
Gyiiinicus  ila  dedit,  posleaDavisius,  Heiimannus.BDN. 

Si„,vestiamu$,  In  7ed.  nonexlat,  nec  ininss.  Taiir. 
cl  Reg.  rec. —  Si  qui$  nudu$..,.  vestiamus,  H;cc  ex 
Bouon.  Jam  Thoinas.,  isauus,  Gall.,  Spatk.,  Cclla- 
rius  addideraiit  recte  :  Sed  pro  occurret^  oditi  ex 
Bunon.,occurreri/;Davis.  niallet  iu  praesen ti,occurnl, 
utindxget.,..  sustinet,  BuNEMAn. 

Si  qui$  a,  Non  exlat  iii  iiis.  Taurin.  Eccl.  iv,  Joh. 
XXXI,  Jac.  1. 

Magnum,  eiG.  Multi  edili,  magnanimi  opu$  e$t,  item 
oegro$  paupere$  viMtare  atque  fovere,  Oniiies  mss.  et 
edili  sex,  u^  iii  lexiu.  Taiir.  addit  item  post  wgro$, 
Eccles.  vii,  Maiih.  xxv,  i  Tliess.  v. 

Autadvenas,  Ita  vet.  niss.  At  pro  advetia$,  edili 
habent  paupere$»  Tob.  i. 


1079 


FIRM.  LACTANTII 


108O 


jacere.  Ilacc  sunl  opern,  lixc  ofOcia  misericordisc ,  Adolorem  viscerum,  ei  adhibiia  corpori  tornienia  su- 


qux  si  (|uis  obierit,  verum  et  acceptum  sacrificium 
Dep  immolabit.  Hu.*c  litabiiior  viclimn  cst  apud  Deum, 
qui  non  pecudis  sanguine,  scd  bominis  pieiaie  pla- 
catur  :  quem  Deus,  quia  justus  est,  sua  et  ipsuni 
Icge,  sua  et  condiiione  pros^quilur;  miseretur  ejus, 
quem  videril  misericordem,  inexorabilis  est  ei,  quem 
precantibus  cernit  immitem.  Ergo,  ut  baec  omnia , 
qux  Deo  placent,  facere  possimus,  conlemnenda  est 
pecunia,  et  ad  coelesies  iransferenda  ib^sauros,  ubi 
nec  fur  effodial,  nec  rubigo  consumai,  nec  tyrannus 
eripiat;  scd  nobisad  acicrnam  opulenliam,  Deo  cus- 
tode,  servetur. 

CAPUT  LXYI,  fl/iflf  VIII. 

(Lib.  VI  lust.,  cap.  23.) 

De  pde  in  religionef  et  de  fortiludine. 

Fides  quoque  mngna  justitias  pars  est:  qux  maxi- 
me  a  nobis,  qiii  nomen  Pidei  gerimus ,  conservanda 
est|  proccipne  in  religione ,  quia  Dcus  prior  esl  et 
potior  qunm  bomo.  Et  si  est  gloriosum  pro  amicis, 
pro  pnrcnlibus,  pro  liberis,  id  est,  pro  bomine  sus- 
ciperc  morlem,  el  qui  lioc  feceril,  diuturnnm  nicmo- 
riam  landemque  consequilur ;  quanto  mngis  pro  Deo, 
qui  potest  aeiernnm  viiam  pro  tempornii  morle  prx- 
stare !  Itaque  cum  incidcrit  ejusmodi  necessilns,  ut 
desciscere  a  Deo,  aique  nd  ritus  gentiuin  trniisire  co- 
gamur,  nullus  nos  ineius,  nullus  terror  iiiflectat, 
quominus  traditum  nobis  fidem  custodiamus.  Deus 
sil  anle  oculos,  sit  iii  cordc,  cujus  inierno  auxilio 


peremus.  Nibil  tunc  aliud  quam  vitx  immortalis 
prxinia  cogitemiis.  Ita  facile ,  etsi  dissipandi  aut 
urendi  artus  luerinl ,  tolerabimus  nniversa,  quae  iii 
nos  tyrannicae  crudelitalis  amentia  molietur.  Postre- 
mo  ipsam  moriem  noii  inviii,  aut  timidi,  sed  li- 
benles  et  interriti  subire  nilamur,  cum  sciamiis  quali 
apud  Deiim  gloria  simus  funciuri,  Iriumpbato  saeculo 
ad  promissa  vententes;  quibus  bonis,  quanlabeatitu- 
dine  brevia  brec  poenarum  mala,  et  liujus  vit;e  damna 
pensemus.  Quod  si  facultas  liujiis  glori»  deerii,  ba- 
bebit  fides  eiiam  in  pace  mercedein. 

Teneatur  ergo  in  omnibus  viue  officiis,  leneatur 
in  mairimonio.  Non  enim  satis  est.  si  aut  alieno  to- 
ro,  aul  lupanari  abstineas.  Qui  habet  conjugem  nibil 
B  quserat  extrinsecus  :  sed  contenlus  ea  sola,  casii  ct 
inviolati  cubilis  sacramenla  cuslodial.  Adulier  enim 
Deoest  perinde  atque  incestus ,  qui,  abjeclojugo, 
vel  in  liberam,  vel  in  servam  peregrina  voluplale 
luxurial.  Sed  sicut  foemina  caslilaiis  vinculis  obligata 
est,  ne  alium  concupiscat :  ita  vir  eadem  lege  te- 
iiealur,  quoniim  Deus  viruin  et  uxorein  unius  cor* 
poris  compnge  solidavit.  Ideo  prxcepit  non  dimiiti 
uiorem,  nisi  crimine  adullerii  reviciam,  ut  nunquani 
conjugalis  foederis  vinculum,  nisi  quod  perfidia  ru« 
porit,  resolvaiur.  lllud  quoque  ad  consummandam 
pudicitiam  jungilur,  ut  non  modo  peccatum  absit, 
veruni  etiam  cogiialio.  Pollui  enim  iiieiiiem  quamvis 
iiiani  cupidiiale  manifestum  est ;  itaque  justuni  ho- 
minein,  quod  sit  secus,  ncc  faccre  oportere»  nec 


VARIORUM  mjJE. 

Obierlt.  Extat  perfecerit  in  cdiiis.  C  ritur  in  ii  ed.  functuri,  etiamquc  apud  Cicer.  pro 

LUabilior,  In  mss.  2  Rcg.  est,  letabiliorj ai  iia  cor-      spera  functus  fortuna,  de  Cl.  24 


rexit  in  mss.  Taur.  nntiquissiina  maiius.  Cicleri  niss. 
et  oinncs  cditi,  liiabilior,  Sic  Utubilis  viclima,  supra 
lib.  I  Div.  Iiisiitut.,  cap.  21,  circa  ineJium.* 

Pecudis,  At  ms.  lieg.  rec.  et  ed.,  pecudwn.  Veteres 
mss.  pecudii. 

Sua  et  ipsum,  etc.  Editi  cum  ms.  Taiirin.  suam  et 
ipsum  lege  sua  condiiione;  Uegio-Put.  et  Bonoii.  cuni 
ed.  Is.  ni  in  textu. 

Ejm.  Iia  inss.  veterrlmiTaur.,  Dcgio-Pul.  Al  Reg. 
rei\  et  cdiii,  ei. 

Vbi  nec  far.  Ili  mss.  codices.  Al  cJ.  fur  non  effo- 
diet.  Malib.  vi,  Luc.  xn,  1  Tim.  vi. 

Consumat.Xn  Cil.,  consumet. 

Eripiat.  Iii  cd.  legitur  eripiet. 

Servetur.  Sic  omnes  m^s.  codices  :  sed  cdiii,  servu' 
bitur. 

Religione.  Ila  mss.  omnes :  at  ed.,  Ueligionem, 

Potior.  At  ins.  \\e%.  rec.  et  ed.  potentidr. 

Quam.  Non  est  in  ms.  Tauriii. 

Desciscere,  Ms.  Reg.  rec.  et  edili  discedere,  Oni- 
nes  antiqiii  desciscere. 

Interno.  jEterno.  Iia  correxit  manus  antiqua  in 
ms.  Taiirinensi. 

Dolorem.  Sed  edili,  dolor:  at  inss.  habeni  dotorem. 

Superemus,  Edili  superentur ;  ins.  Taurin.  snpere" 
mns,  recte ;  Regio  Piil.  superabit, 

Aut  urendi.  Deest  in  ms.  Taiir. 

Vniversa.  Non  exlal  in  ediiis  7  el  iu  ins.  Reg.  rec. 

Crudelitatis.  Dominationis,  pro  crudelitatis,  babent 
editi  cum  ms.  Reg.  rec. 

Cum  sciantus.  Mss.  Regio-Put.  Taurin.  ciofi;  ires, 
sciamus.  At  ed.  ut  qui^  pro  cum. 

Simus.  Seqiior  ms.  Tauriii.  In  omiiibus  editis  est 
^^^•fi.  In  2  neg.  Bou.  et  ed.  Is«  fttmici  fuiurii  Repe« 


Triumphato....  venientes,  Non  exiai  in  ms.  Tanrin. 
Ilic  desinit  Reg.  Pul. 

Aut.  Non  extat  in  editis. 

Casti.  Iia  mss.  Taurin.,  Bonon.,  Reg.  ree.  Sed  in 
edit.  carnem  castiget. 

Cubitis.  At  Taurin.  ms.  cubili,  Casti,,,  cubilis  sa- 
cramenta,  lioc  esi,  fidem  Coujugnlem. 

Adulter,  etc.  Seiiuor  ms.  Bon.  et  6  edit.  In  pluri- 
biis  edilis  est,  A(/u//er  eiiim  Deo  est  proinde  ntque  in- 
cestus.  Ms.  Rcg.  rec,  Adnlter  enimUeo  et  per.ncestuf; 
Taiiriii.,  Est  enim  Deo  et  incestus. 

Ne  alium  concupiscat.  Se>|uor  iiis.  nnliquis.  Bonon., 
cd.  Is,  et  Lniiniuin.  .M.^s.  Taurin.,  Rog.  rec.  et  edil. 
babent  ne  aliud. 
|v  Quoniam.  Ita  mss.  Taur.  iii  Reg.  et  ed.,  quo  Deus 
et  tiro  uxorem;  Bonon..  cdit.  Is.,  Spark.,  quia  Deus, 
Forte  leg. ,  qua^  nt  in  ed.  Gyinnic.  Genes.  ii, 
Marc.  X. 

/{«vic/am.  SicTaurin.;  Bonon.  At  devictam  extal  in 
edilis  fere  omnibus.  Vt  nunquam  est  cx  ins.  Bonon. 
etcd.  li.  Aliis  est,  et, 

lltud  quoque  ad  consummandam  pudiciliam  jungitur. 
Davisius  corrigit,  injungitur,  At  nullibi  wjungere  in 
sensu  priecipiendi  posuit :  binc  mnllem  adjungitur^ 
id  est,  additur.  Ila  enim,  unde  hxc  breviaia,  lib.  vi, 
cap.  23.  Ex  ms.  Bonon.  :  Adduiilur  illa  :  non  tantwn 
adulterium  esse  vitandum,  sed  etiam  cogitationem, Bvff, 

Absit,  Verum  Taiirin.  ms.  obsit, 

Quamvis  inani  cupiditate.  It:i  edili;  Pfa^ius  legen- 
dum  censei,  quavis  inani  cnpiditate.  Respice  ad  lib. 
VI,  cap.  23.  BuN. 

Manifestum,  Iia  Bonon.  el  6.  ed.  At  Taiirin.  ms. : 
Ua  justum  hominem  quodsit  secits  nec  facere;  ms.  Iieg« 
reCi  ei  7  edi  Itaque.i.  qui  scit  m« 


1081  EPITOME  DiVlNARUM  INSTlTUTiONUM.  108i 

velle.  Purganda  est  igiiur  conscienlia ,  quam  Deus  A     Hxc  sunl  qus  debeal  cullor  Dei  exhil>ere ;  hae 


pervidet,  qui  falli  non  poiest.  Emaculetur  omni  Inbe 
pectus,  ut  lemplum  Dei  esse  possit,  quod  non  auri, 
nec  cboris  uiior,  scd  fidci  et  castiiatis  Tulgor  illusirat. 

GAPUT  L&Vll,   alias  IX. 

(Lib.  n  Inst.,  c.  24  et  25 ;  \u,  c  2  et  3.) 

De  pcenUenliat  animw  immorUilitatef  et  de  Providenliar 

Scd  hxc  enim  omnia  difficilia  sunt  homini ,  nec 
paiilur  conditio  fragiliiaiis  nalurae,  esse  quemquam 
sine  macula.  Uliimum  ergo  remedium  illud  est,  ul 
coiifiigianms  ad  pceniieniiam,  quac  non  miiiimum  lo- 
cuin  iiiler  viriutcs  liabel,  quia  sui  corrcclio  est ;  ut 
cum  forte  aut  re,  aut  verbo  lapsi  rueriinus ,  siaiim 
resipiscamus ,  ac  nos  ddiquisse  fateamur,  oremus- 
que  a  Deo  veniam ,  quam  pro  sua  misericordia  non 


sunt  viciimx,  hoc  sacrificium  placahile;  hic  ve« 
rus  est  cultus ,  cum  homo  roentis  suae  pignora  In 
aram  Dei  coiifert.  Summa  illa  majestas  lioc  culiore 
Isctatur  :  huiic  ut  filium  suscipit ,  eique  donum  im« 
mortaliialis  imparlilur;  de  qua  nunc  mihi  disseren- 
duin  est,  et  arguenda  persuasio  eorum,  qui  extingui 
aniinas  cum  corporibus  arbilranlur.  Qui  quia  nec 
Deum  sciebant,  nec  arcanum  muiidi  prospicere  po« 
teranl,  ne  homiiiis  quidem  animacque  rationem  coni- 
preheiiderunl.  Quomodo  enim  possent  sequentia  per- 
videre,  qui  summam  non  liabebant?Neganies  igitur 
esse  ullam  providentiam,  utique  Deum ,  qui  fons  et 
caput  rerum  est ,  negaverunl.  Sequebaiur  ut  ea  quao 
suni,  aut  semper  fuisse  dicereni,  aui  sua  sponie  esse 


negabit,   nisi  perseverantibus  in  errore.  Mt^^num^ ''^^^*''''^'^'''''!^^''''!'^''^^^^ 


est  pcenitentiae  auxilium,  magnuin  solatium.  lila  est 
vulnerum  peccatorumque  sanalio ;  illa  spes  ,  illa 
porius  salutis  :  quani  qui  lollii,  viam  vitae  sibi  am* 
putat ,  quia  nemo  esse  tam  justus  potest,  ut  nuii- 
quam  sitei  poenitentia  necessaria.  Nos  vero,  etiamsi 
nulluin  sit  peccatum,  confiteri  lamen  debemus  Deo» 
et  pro  delictis  nostris  identidem  deprecari ,  gratias 
agere  etiam  in  malis.  Hoc  semper  obsequium  Do- 
mino  deferamus.  Humilius  enlm  chara  et  amabilis 
Dt^o  est :  qui  cum  magis  suscipiat  peccaiorem  con« 
fitentem,  quam  jusium  superbum,  quanto  magis 
justum  suscipiet  confitcntem  eumque  in  regnis  cce- 
lcstibus  facict  pro  humilitate  subiimem. 

VARIORUM  NOTiE. 

Kfnacti/«(tir.ltamss.Taur.,Bon.,ed.  Is.;al  ms.Reg.  G  _  Eique  donum.  Ita  mss.  Bonon.  et  ed.  Is.,  Spark., 
rec.  ct  editi  hal)enl,  Evacuefttr. — £iiiacti/6(tir.  Ed., 


Semper  fuissedici  non  potest,  quod  et  est ,  et  visui 
subjacet;  ipsum  enim  esse  sine  aliquo  initio  non  po- 
test.  Sua  sponte  autem  nihil  nasci  potest,  quia  nulia 
est  sine  generanie  naiura,  Semina  vero  principalia 
quomodo  esse  poiuerunt ,  cum  et  semina  ex  rebus 
oriantur,  ct  vicissim  resex  seminibus?  Nullum  igi- 
tur  semen  est,  quod  originem  non  habet.  Sic  facium 
est,  ut  cum  putarent  mundum  nulla  providentia 
faciuin,  ne  homiiiem  quidem  putarint  aliqua  ralione 
generatum.  Quod  si  nulia  esset  in  fingendo  homine 
raiio  versaia,  immortalem  igitur  animam  esse  non 
posse.  Alii  vero  exadvcrso,  et  Deuni  esse  unum, 
etab  eo  mundum  factum,  et  hominum  causa  esse 


evacuetur,  Pfaffius.  —  l.ongeaptius  hic  Taurinensis 
ei  Isxus  ex  Bonon.  exhibeni  emaculetur.  SequUur 
cnim  labe.  Labem  Latlni  emacuiarcy  etuere^  non  eva^ 
cuare  dicuiit.  Conirarium,  tabe  maculari,  Epii.  cap. 
27  :  Ne  qua  labe  maculati  honore  angelico  mulctaren" 
tur;  et  liU.  vi,  cnp.  23  :  Etii  eorpus  nulla  sit  iabe  ma- 
cutatum,  BoN. 

Saiurce.  Non  extat  inmss.  Taur.,  Bonon.  et6  cdi- 
lis.  Est  hi  csbteris.  Rcg.  vni,  II  l^aral.  vi,  Eccle.  vii, 
i*rov.  XX. 

Ac  nos,  lla  mss.  Taurin.,  R^.,  ac  ed.  Is.,  Crat. 
Ci^teri  editi,  atil. 

Perseverantibu».  Sic  Taur.,  Bonon.  In  ms.  vero 
Re;;.eted.,  perseverabimus, 

Deo.  Noii  exlal  in  ed.  Deo :  sed  in  eii.  Is.  et  in  mss. 
iiivenilur,   ut  ct  deticlis ;  in  ed.  est  debitis, 

Pro  delictis,  Plures  edJ.  etiam  Cell.,  debitis,  At 
flcganlius  Bonoa.  ct  1s;biis  ,  assentiente  Davisio, 
pro  delictis,  Dicit  iiosler  peccata,  criinina  ,  delicta , 
vulnera,  errores,eic.  Aldtf^ia,  quodsciam,  nusquam. 

Iloc,  i\nris.  cd.  .iddil  enitfi,  quod  non  extat  inniss. 
anliq.  nec  in  6  edil. 

Chara,  Tam  chara^  in  ediiis. 

Qui  cum  magis,  Mutilus  hic  locus  est  in  editis,  ut 
cum  angelis  suscipiai  peecatorem  confitentem,  quem 
in  reynis  ccetestibus  facint  pro  humiiitate  sublimari, 

Subtimem,  Ita  mss.  Taurin.  ei  Bonon.  Ediii  vero 
cum  Reg.  rec. ,  sublimari. 

Debeat,  Ed.  debet, 

Has.  Taiirin.  ms.  htec. 

Aram,  AtTaur.  ms.  iram,  —  /it  aram  D^i ,  Rectis- 
sime  corrcxitPfarnus.  Siclib.  vi,  cap.  25  :  Itaquein 
aram  Dei,.,  justilia  tmpotttltir,  patientia,  /ides  itino- 
cenliaj  castitas,  abstinenlia,  BoN. 

Suscipit.  Ns.  heg.  et plurinil  ediii»  suscipit  sibif  quiai 


Taiiriii.  ms.,  idoneum  prcemium  pro  eique  donum, 

Imjfariiiur,  Ita  niss.  Bonon.,Reg.  et  edili :  at  Tau- 
rin.,  impertit, 

Arbiirantur.  Sic  mss.  Taur.  ctBon.;  Reg.  et  ed. 
pulaverunt. 

Prospicere.  Taiirin.  ins.  recte.  Alii  perspieere. 

Sequentia.  Sicmss.Bonon.etTaur.  At  Reg.  eted., 
sapienlia  providere, 

Quisummam  non  habebant,  Ita  correxi  ex  ed.  Is., 
Spark.  et  Bon.;ms.  Taiir.  tenebant;  Ed.-  scientiam 
non  habebant,  —  Peculiaris  vox  est  Lnclantio  ,  ut 
f umnmm  appellct  brevem  quamdam  et  compendia- 
riam  divinorum  myslcriorum  collectioiiem  aiqiie 
noliiiam  :  sic  lib.vii  Div.  Inslitul.,eap.  6  et7.ISi£us. 

Rerum.  Rcg.  habel  eorum,  Ed.  negantes  ergo 
providenliam  ,  uiique  Deum^  qui  fons  et  caput  eJMs  est. 
D  Dici  non  potest,  Iia  5ediii :  at  40  alii,  quia  quidquid 
est,  essesine  atiquo  initio  non  potest, 

Sine  generante,  ItaTaur.,  Bonon.  et  ed.  Is.,  SparlL. 
At.  ed.  raiione,  Rectius  forlasse  legeris  unius  syllabas 
addiiamento,  ^eneralione.  Spark. 

Ex  rebus.  Sic  Taurin. ,  Bonon.,  Is. ,  Sparli. :  ed.» 
exordiis. 

Habet,  Ed.  habeat,  rectius. 

Factum,  Taurin.  ms.  generatum,  Ca^teri  .  fae- 
tum,  —  iVtf//a  providentia  generatum,  Ms.  Taur.  : 
Nulla  providentia  generatum.  Eleganter  :  ct  iia  viilt 
vox  sequens,  generari,  aul,  ui  Isxus  vull,  generatum  , 
iterum.  Generare  vero  est  idem  ac  creare,  facere^ 
ntmultis  Lactantii  locis,  ad  lib.  iiilnslilut.,  cap.  li, 
docuimus.  Biin. 

Rntione  generatum.  Ila  ms.  Bun.  ei  ed.  Is.,  S\  aili. 
C;cteri,  generari, 

immorialem,  Hxc  paulo  alilcr  legunlur  iii  ed.  In 
ms.  Reg.  deesi  pariicufa  negans. 

Mundunu  Ita  tns*  Bon.  et  $  volgati;  Ci^ieri  cJiiit 


1083 


FlRM.  LACTANTH 


4084 


rnctiim,  et  ahiiiias  esse  imrtiorlales  eKislimaveruni.  A  non  possont,  ne  aeterniora  quidem  possimf.  Ergo 


Sed  cum  ea  senserint,  liujus  tamen  divini  opcris 
atque  consllii  neC  causas,  nec  riiioiies,  nec  exilus 
perspexerunt,  ut  omne  veriiaiis  arcanum  ronsuui- 
marenl,  atque  aliquo  veluti  fiiic  concluderent.  Scd 
quod  ilii  facere  non  polucruut,  quia  verilalem  per- 
petuo  hou  lenelinnt,  nobis  facieudum  csl,  qui  eam 
cognovimus,  Deo  anuuuiianle. 

CAPUT  LXVIIi. 

(Lib.  VI  div.  Inst.,  cap.  4.) 

De  mundo^  homine  el  Dei  providentia» 

Considereinus   igitur  qux  raiio  fuerlt  hujus  tanti 

tauiqiie  immensi  operis  fabricandi.  Fecil  DcUs  mun- 

dum  ,  sicui  Plaio  existimavlt :  scd  ciir  feccrit ,  non 


aut  ulraque  semper  fuerunt,  et  Deus  oiiosus,  aut 
utraqiie  cx  uno  fonte  fluxerUnt.  Est  enim  corn 
venienlius,  Ul  Deus  omnia  fecerit  polias  quam  nihil. 
Ergo  secundum  semeniinm  Platonis ,  idein  Deus 
et  bnnus  est,  qnia  bona  fecit ,  et  matus,  quia  mala. 
Quod  si  fieri  non  poiest ,  apparet  non  ideo  factuni 
esse  a  Deo  munduni ,  quia  bonum  est  muiidus.  Om- 
nia  enim  complexus  est  boiia  et  mala ,  nec  fecil 
propler  se  quidquam ,  sed  propter  aliud.  Domus 
eiiim  flpdiftcatur,  non  od  hoc  solum  ut  sii  donius  , 
sed  ut  suscipiai  ct  tuealur  habilaniem.  liem  navis 
fabricalur,  non  ad  boc  utnavis  videatur  tantum,  sed 
ut  in  ca  possinl  bomines  navigare.  Vasa  iiem  fiiinty 
non  ut  vasa  sinl  solum ,  sed  ut  capiant  qu.e  fiuiit 


05letidit.  Quia  bonus,  itiquil,  et  invideus  iiiilli,  fecil  ^  usui  necessaria.  Sic  et  mundum  Deus  ad  usum  ali- 


qii:r  boiia  sunt.  Aiqiii  videmus  in  rerum  nnlura ,  et 
bona  esse  et  maln.  Polest  ergo  exislere  pervcrsus 
aliquis,  qualis  fueril  «9so^  ille  Theodorus,  el  Plalonl 
responderc :  Imo  quia  malus  esl,  fecil  quae  raala 
sunt.  Quomodo  illiim  redarguct?  Si  quae  bona  sunt, 
Deus  fccil,  unde  igitur  tanta  mala  eruperunt,  quae 
plerumque  etiam  prxvalent  bonis?  lu  materin,  in- 
quil,  continchanlur.  Bona  fgiiur  et  mala,  aut  niliil » 
fecit  Deus.  Si  bona  taiitum  feclt ,  {Rlerniora  suni 
mala,  qusc  facta  non  sunl,  quam  l)ona«  quse  liabiie- 
riint  exordium.  Fincm  igitur  habebunt,  qii.t  ali- 
quando  coeperunt,  et  permanebunt,  quae  semper  fue- 


quem  fecerit  neccsse  esi«  Stnici  aiuni  causa  homi- 
num  facium  esse ,  et  recte.  Ilomines  enim  fruuntur 
his  omnibus  bonis,  quae  mundiis  in  se  continet.  Sed 
ipsi  bomines  cur  fiicii  sint,aulqutdia  iliis  ulUiiatis 
habeatiliarerumfal)ricairixprovidentia,nonexplicanl. 
Immortalcs  esse  animas  idem Plato  affirmat  (Pialo 
in  Plioid,^  Phaidon.,  Gorg.^  de  Leg.) :  sed  cur,  aul 
quoiRodo,  aut  quando,  aut  per  quem  immortalita- 
lem  assequantur,  aut  quodnam  sit  omnino  tantum 
illud  myslerium ;  cur  ii ,  qui  sunt  immortales  futuri, 
prius  mortales  nascnniiir,  deinde  dccurso  temporalis 
viise  spatio,  atque  abjeciis  fragilium  corporum  exu- 


runt.  Mala  ergo  potiora  sunt.  Si  autem  potiora  esse  C  viis,  ad  a:ternam  illani  beatiiiidiiiem  transferantur, 

VARIORUM  NOTiE. 


mundum  el  hominem  eue  faclum,  et  anima$  immorla' 
les  exiilimavere,  Sed  cum  ea  ienserunl,  ii  Umen  diviiii, 
Ms.  Rcg.,  »ed  cum  ea  senterunL  hujnsmodi  nonlamenf 
elc.  Taurin.,  vera  seniirenl ,  hujus  lamen. 

Sed  cum  ea  senserinl,  Legiiiir  vcro  apud  Runemnn. 
Sed  cum  vern  senlirent.  Ei  h:rc  nddit  :  Sic  opliiiie 
Taiiriti.«Pf:iUius  et  seqq.  Buneuaii. 

Aluiuo»  Noii  esl  iu  cdiiis. 

TanKine.  Al  in  ms.  Taiirin,  tamquam, 

Fecerit,  Iia  Tjiur.,Bodl  ,ed.  Cellar.Cii.teri  edili  fecit, 

Bonus.  IMiio  iii  Tim.iio  posi  iiiit. 

Ergo,  Deesl  in  ms.  Taurin. 

Theodorus.  Vide  lib.  de  Ira  Dei.  c.  9. 

Dona,  Taurin.  ins.  Si  mala,  ergo  et  bona^  utaulnihil 
fecenl  Deus,  aut  si  bowitjntum, —  Conlinebaniur,  Bo- 
ua  igiiur.  llx'c  orali«»  usque  ad  secl.  ^9,  Stoici  aiunly 
accipitMMla  csl  tani|uaiii  ab  impio  Tiicodoro  proiala  D 
coiitra  Plaionciii  ,  quain  addocil  Laciaiilius,  iKin  np 
probal.  Suain  auleni  seiileniiain  in  sequeiili  capiie 
decl.irni.  Bun. 

Continebanlur.Simalat  evgo  ei  bona^  ui  aut  hihil  fe- 
ceril  Deus,  aut  si  bona,  Ua  rcciius  ins.  Taur.  el  Davi- 
sius ,  cujus  lociioiiis  vesligia  ^uiiersunl  in  corruplis 
antiquih  Von.  linlc  Parrlias.,  AM..  Cral.,  Gytnn.,  Bc- 
liil.,  Toniscs.,  Thoinas.,  Ccl  ,  Pfairius,  lleumaiin.  : 
Bona  igitur  el  mala  ,  aut  nihil  fecit  Deus,  Si  bona.  E\ 
Boiion.  ls;iMis.  Gall.,  Spaik.  :  Si  mala^  ergo  et  bona^ 
aut  nihil  fecil  Deus^  aut  si  bona  tnntum   BuN. 

Ne  merniora  qnidem  possunt.  Vcl  Irgeiiduni,  esse 
potbunt ;  vel,  (|Uod  malitii ,  ne  (Bterniora  quidem  sunt. 
Davisius.  Sed  nihil  hic  addciidiiin  ,  mhil  mulanduin 
esse,  osiciKlent  exempla  a  ineadlib.deMort.  Perse- 
cut.,  cap.  U)  BuN. 

Convenientius.  Ila  Taurin.,  Bon.  el  ed.ls.  In  Reg. 
ctci  l.  c<i.,  conveniens, 

Secnndnm  sententium  Platonis,  Ila  loqiiilur  nosler 
noii  quod  opinetur  hanc  revera  luisse  Platonis  seu* 


leniiam  :  sed  ut  ostcndal ,  quomodo,  dala  Plalonis 
hypoihesi ,  raiiocinari  possit  Theodorus,  cujus  h.  I. 
per^onam  gerii  Lactanlius,  elc.  Davisius. 

Idem.  Scd  ed.  ideo.  Minitne  vero;  iiam  qu£  sil  piii- 
losophisenlenlia,liquei  ex  lih.  u  de  Repuhl  adfiiiem. 

Esse  a  Deo  ,  elc.  Esse  mundum,  quia  mnndus  bonus 
eM.  Quonmm  complexus  est.  Ita  edili.  — Non  ideo  fac* 
tum  esse  a  Deo  mundum  ,  quia  bonum  est  mundus.  Ii:i 
edo  ex  Tatirin.  ciim  rfarno  el  Davisio.  Ilis  proiinii 
Veu.  ulraque  1478,  93,  97.  Pler.,  Paris.,  Parrhas., 
Ald.,  Crai..  Gyinn.,  Grypb.,Torna;s.  ei  Betnl. :  Pion 
ideo  faclum  esse  mundum ,  quia  mundus  bonus  est 
Al  pcssime  Tbom  isiiis,  Isxus,  Gall..  Spark.,  QcIIa- 
rius  :  Apparety  a  Deo  factum  esse  mundnmt  quia  mun" 
dus  bonum  esl,  conlra  inentem  Lactanlii ,  ut  obsenrat 
Davisius,  PlaLoiiein  hic  coufiiiaiilis.  BuN. 
.  Omnia  enim  complexus  est,  bona  et  mala,  Sic  T.iii- 
riii.  Sic  cl  ex  Bonoii.  priinus  edidit  lsa.Mis.  Iinpiessi 
veli.  babenl ,  quoniam  enim  complexus  est.  Cellarius 
auiem,  qnoniam  complexusest  bona  ct  mala.  Bon. 

fecit.  Taurin.  ms.  fiet.  —  Nec  fiet  propter  se  quic^ 
quam,  Ms.  Tauiin.,  nec  fiet.  Vide  sequeniia,  cl  I.  vu 
Insliliil.,  cap.  4  :  Nihil  est ,  quod  sit  propter  se  ipsum 
factum  :  sed  qmcijuid  omnino  fil ,  ad  usum  aliquem  fieri 
necesse  esf,  clc.  Davisius  legii,  nec  fit.  Recte.  BuN. 

Enim.  Deesl  iii  mss.  Taur.,  Boii.  el  5  vulgaiis. 

Ad  hoc.  Ita  ms.  Reg.  ei  6  edit.  Ad  hoc  deest  iii  ras. 
Tauiiii. 

Taritum,  Sic  Taur.  et  ed.  Is.  Sed  tantum  deesi  iii 
ed.  c;£ieris. 

Item.  Autem  cd.  el  nis.  Reg. 

Esse.  Deesl  iii  ins.  Taurin. 

t//f7t7a/fs,eic.  Hocc  paulo  aliter  expressasunt  ined. 

Quodnam.  Ita  Bun.,  Taur.,  ed*  Is.  Cxlcri  ed.,  quid" 
nam  tanlum, 

Temporalis.  Ita  Taur.,  Bon.,  BodL,  ed.  Is.,  Cc|- 
lar.  At  Rcg.  et  cu:l.  cd.,  tcmporis. 


1085 


EPITOME  DIVINARUII  INSf  ttUtlONUM. 


\m 


non  coroprehendil.  Denique  fiec  jtidielttm  Del,  nec  A  cerit.  Erat  enim  conseqiiens,  et  pium  ,  et  necessa' 


discrimen  justi  et  injustl  eipllGavit :  sed  animas » 
qti.'e  66  sceleribos  immerserlnt ,  hactenus  condem- 
nari  putavit,  ul  in  peciidibus  renascanlur,  et  iia 
pcccatorum  suoruro  luere  poenas,  donec  rursus  ad 
iigiiras  bominum  reverlanlur;  et  hoc  flerl  semper, 
nec  esse  finem  Iraiismeandi.  Ludum  milii  nescld 
quem  iiiducit,  somhlo  similem,  cui  nec  ralioulia, 
nec  Dei  gubernatio,  nec  consilium  allquod  inesfle 
videatur. 

CAPUT  LXIX,  aUa$  X. 

(Lib.  vn  lasl.,  c.  5,  8  et  seq.) 

Mundum  propter  hominem  ^  et  hominem  propter  Deum 

esse  factum. 


rium ,  ut  cum  homlnis  causa  tanla  opera  tnolitns 
sit,  eum  lantum  illi  honoris,  tantiim  dedcrii  po^ 
lestatis,  ut  doininetnr  in  mundo,  et  hoino  agnosceret 
Deiim  taiitoruin  beneflcinrnm  aucioreni,  qui  ei  ipsum 
fecll  mundum  propter  ipnum ,  eiqiie  culliim  el  bo^ 
noreni  debiium  rcdderet.  Hic  Plaio  aborravit ;  hic 
perdidli  qunm  primnm  arripuerat,  veriiatem  ,  cum 
de  cultu  ejiis  Dei ,  qnem  cOndiiorem  reriim  ac  pa- 
rentem  liitebatiir,  obticuit ,  ncc  intellexit  lioininem 
Deo  pieiaiis  vinculis  esse  reiigainm,  nndc  Ipsa  re« 
llgio  nominatur,  et  boc  esse  solum,  prnpier  qiiod 
animie  Immortales  flnnt.  Sensii  tnmen  neiernas  «'sse: 
sed  non  per  gradus  nd  eain  scnlentiain  descrndit. 
Ampulatls  enim  inediis  ,  Incidit  polius  in  verllutem, 


Dicam  nunc  qiifle  sit  illa  summa,  quaro  nc  ii  qui-  g  quasi  per  abruptum  aliquod  prDecipiiiuin ;  nec  ulte- 


dem,  qui  vera  dixerunt,  collatia  in  unuin  causis 
alque  rationibus,  conncclere  poliierunt.  Faclus  a  Dco 
inundus,  ut  Iiomiiies  nascerentur  :  nascuniur  aiilem 
boniines ,  ui  Deum  palrem  agnoscant ,  in  qno  est 
sapientia ;  agnosciint,  ut  colanl,  in  qno  est  justitia ; 
colunl,  ut  mercedem  immorialitatis  accipiant ;  acci^ 
piunt  immortaiitatem ,  ut  in  aeternum  Deo  serviant^ 
Videsne,  qiiemadmodum  sibi  connexa  sinl  et  prima 
cum  rnediis,  et  media  cum  extreniis?  Inspiciamua 
singula ,  et  videamus  utrumne  illis  ralio  quoque 
siibsistat.  Fecit  ergoDeus  mundum  propier  bominem. 
Hoc  qui  non  vidcl,  non  multuin  dislat  a  pecude.  Quia 
coelum  suspicil ,  nisi  homo?  quis  solem,  quisasira, 
quis  omqiu  Dei  opera  miratur,  nisi  bomo?  Quiscolit 


rius  progressus  est,  qUoiiiani  casii ,  non  ratione  ,  ve- 
ruro  invenerat.  Golendus  est  igitur  Deus ,  ut  per 
religioiiero,  qus  eadem  justilla  cst,  accipiai  homo 
a  Deo  immortalitatem,  nec  est  ullnm  aliud  prxmium 
pi«  meniis  :  qnsc  si  est  invisibilis ,  non  poiesi  ab 
invisibili  Deo,  nisi  invisibili  mercede  donari. 
CAPUT  LXX. 
(Lib.vnlust.,c.  12,13,20,  21.) 
Anima!  immortalitas  confirmatur, 
Pluriniis  vero  argumeniis  colligi  poiest  neternas 
esse  animas.  Piaio  ait,  quod  per  seipsum  scm()er 
movetur,  neque  principiuin  moius    hnbet ,  ctinm 
rmem  non  habere  :  animiim  auiem  boininis  per  se 


tcrrain?    quis  ex  ea  friiciuin  capit?  Quis   navigat(]  scmper  nioveri,  qui  quia  sit  ad  cogitandiiin  mobilis. 


mare?  Quis  pisces,  quis  volaiilia,  quis  quadrupedes 
babet  in  poicstaie,  nisi  boino?  Cuncia  igiiur  propier 
bominem  Deus  fecit,  quia  nsui  hoininis  cuncia 
ccssere. 

\iderunt  hoc  philosopbi :  sed  illud  quod   sequitur 
non  viderunl,  quod  ipsum  bominem  propler  se  fC' 


Se,  Non  exiat  in  ms.  Taurin. 

1  mmerserhit,  SicTariirin.,  Uonon.,  Reg.,  ed.  Crnt., 
Is.  Iii  caelcrised.,  immiserint. 

Esse,  Ila  inss.  Taur.,  Bon.,  ed.  Is.  Cacteri  cdili  ci- 
tra  babciit  pro  esse;  ms.  Reg.  circa, 

Snmma.  Ita  inss.  Boii.  ct  Taurin.  ac  5  editi ;  el  sic 
passiin  ioqui  ainalLnciaiilius.iteg.eild  ed.  senlentia, 

Ne.  Ed.  nec, 

Raiiombus,  lln  Taurin.,  Bonon.  Ined.,  pctionibus; 
in  ms.  Reg.,  faciionibus, 

Afinoscant ,  in  quo  est  sapientia :  agnoicunt.  Egregie 
ita  ex  Taurin.  I^rninus  I.iciinam  explevii ;  nam  in 
oinnibiis  antc  editis  verba,  tn  quo  est  sapientia ,  agno- 
scuni,  desiderabaiitur.  Bun. 

Inquo u<.  De>unl  in  ed. 

jEternum,  in  Ms.  Tnurin.  asterno. 

Sint,  Tanrin.  nis.  sunt, 

Jnspiciamns.  Ms.  Rcg.  et  ed.,  inspiciantur, 

Quoque.  Deesl  iii  ins.  Taurin. 

Rutio  subsistat.  ViJe  not.  ad  I.  tii  ,  cap.  5.  Recte 
Pfalfius  in  noiis  ad  me  ini$sis,fii&<ftf/a<, idesl rons(€l, 

Ergo.  Deesl  in  nis.  Tauriii. 

Omnia.  Decsl  in  ed. 

Uominis.  1 1  cd.  homiimm. 

Viderunt.  Ln  ed.  recte  ergo  hoc  viderunt  philosophi, 

Tania  opera.  Sic  niss.;  ai  edili,  tantam  operam;  1 
Reg.,  totamoperam. 


ad  inveniendum  solers ,  ad  pereipiendnin  facilis, 
ad  discendum  e^pax,  et  quia  praMeriia  lencai,  prsc 
seiitia  coinprebendat,  fuiurn  prospiciat,  innlia- 
ruinque  reruin  et  ariium  scieniiam  ccMiiplectaiur 
immortalem  esse;  siquidein  nibil  liabeai  in .  se 
lerreni    ponderis    labe    concreluin.    Praeierca    cx 

VARIORUM  mTM. 

Tantum,  Itn  mss.  Tniirin.,  Reg.  et  omnes  fcre  ed. 
In  ms.  Bonon.  tantos  illi  honores, 

Tantum  dederit  polestatis,  Editi  legiint ,  tantum  ilti 
potestalis  tribuerit.  Abest  illi  a  inss.  Bonoii.,  Rcg. 

In,  Doestin  ed.cl  in  ms.  Reg. 

Dominetur  mnndo.   Boiion.,  Taurin.,  PfafT.  ct  Dn- 

visius,   domineiur  in  mundoy  prncrenint  :  al  reli(|ui 

Tk  oinncs  et  Mcinnannus,  dommetnr  mundo ,  (\\\{i\\ ^  ({nia 

laiius  palet,  prctnli.  L.  vii  I.isiilnt.,  cap   4  :  Tan- 

tumque  illi  honoris  tribuit,  ut  prceficeret  universis.  Buif. 

Deum.  Ined.  Dominum, 

Et  ipsum.  Deesl  in  cd. 

Pietatis.  Ms.  Reg.  et  ed.,  potestatis. 

Esse.  M<(.  Reg.  et  ed.,  est. 

Quod.  At  in  Tauriii.  ms.,  quid, 

Incidii^  clc.  Ila  inss.  Taur.,  Bon.el  ed.,l3.,  Spaik. 
Cseleri  ed.,  incidit  in  totius  rei  veritatem. 

Casu^  non  rntione.  lii  ms.  Rcg.  et  ed.,  casu  ad  eam 


non  rattone  pervenerat. 

Nisi  invisibili.  Deesl  in  ms.  Taurinensi. 

Ptato.  In  Pb;edon.  apud  Ciceroiiem  i  Tuscul.  et  in 
Soinn.  Scip.  et  ad  nncin  Caton.  majur. 

Qui.  Deest  in  cdiiis. 

Discendum,  At  iii  Taurin.  ms.,  liiccndum. 

El  quia.  iii  cd.,  ut  qui. 

Teneui  ponderis  lube  concretum.  Iia  qiioqnc  Vcn. 
93,  1407,  Pier.,  Crat.,  Belul.,  Paris.,  Tliomas.;  sed 


<0S7 


FIRM.  LACTANTII 


im 


virtuie  ac  voluptate  intelligitur  acternitas  animx.  A  madonem  rerum  fieri  necesse  est »  ut  innovetur  a 


Yoluplas  omnibus  est  communis  animnlibus ;  virtus 
golius  est  bominis :  illa  vitiosa  esi,  bxc  bonesta ; 
illa  secundum  naturam,  baec  adversa  natnrae ,  nisi 
anima  immortalis  est.  Virtus  enim  pro  (ide  et 
pro  justilia  necegeslatem  limet,  nec  exilium  meluit, 
Dec  carcerem  perborrcscit,  nec  dolorem  reformidai, 
oec  moriein  recusat :  qux  quia  naturae  contraria 
8unt,  aul  slullitia  estvirtus,  si  el  coinmoda  impedit, 
et  vitse  nocet;  aul  si  stultiiia'  non  est,  ergo  anima 
immortalis  esi,  et  ideo  praeseniia  bona  contemnit, 
quin  sunl  alia  potiora,  quae  post  dissolutionem  cor- 
porissui  assequatur.  Illud  etiam  maximum  argu- 
menlum  immortalilalis ,  quod  Deum  solus  bomo 
agnosdt.  In  mutis  nulla  suspicio  religionis  est,  quia 


Deo  mundiis.  Id  vero  tempus  in  proximo  cst »  quan- 
tum  de  numero  annorum,  deque  signis,  qux  pne- 
dicta  sunt  a  propbeiis ,  colligi  potest.  Sed  cum  sint 
innumcrabilia,  quae  de  finc  saeculi ,  et  conciusione 
lemporum  dicta  sunt,  ea  ipsa  quae  dicuntur ,  nuda 
ponenda  sunt ,  quoniam  ut  lestimoniis  utamur  im- 
mensum  csl.  Si  quis  illa  desiderat,  aut  nobis  minus 
credit,  adeat  ad  ipsum  sncrarium  coelestium  liile- 
rarum,  quarum  fide  inslructior  errassc  pbilosopbos 
senliat,  qiii  aui  xternum  esse  hunc  mundum  ,  aui 
infinita  esse  annorum  millia  pulaverunt,  ex  quo 
fueril  inslructus.  Nondum  enim  sex  millia  completa 
sunt,  qiio  numero  consummato ,  tunc  demum  maluni 
omnc  tolletur,  ut  regnct  sola  juslitia.   Quod  qu.i- 


terrcna  sunt,  in  terrainque  prostrata.  Homo  ideo  B  tenus  evenlurum  sil,  pauds  explicabo. 


reclus  aspicit  coelum,  ut  Deum  qoaerat.  Non  potest 
igilur  non  esse  immorlalis,  qui  immorialem  dcside- 
rat.  Non  potest  esse  solubilis,  qiii  cum  Deo  et 
vullu,  ct  mente  communis  est.  Denique  ccelesii  ele- 
mento,  quod  est  ignis,  bomo  solus  ulitur.  Si  enim 
lux  per  ignem,  viia  per  liicem,  apparct  eum ,  qui 
usum  ignis  babet ,  non  esse  morlalem,  quoniara 
id  illi  ph)xiinum ,  id  fumiliare  esi ,  siiie  quo  non 
potcst,  nec  lux,  nec  viia  conslare. 

Sed  quid  argumentis  colligimus  aciernas  esse  ani- 
nias,  cuni  babeamus  tesiimonia  divina?  Id  enim 
gacrac  liiterae  ac  voces  propbelarum  docent.  Quod 
si  cui  parum  videtur ,  iegat  carmina  Sibyllarum , 
Apollinis  quoque  Miiesii  responsa  considerct;  ut 
imelligat  delirasse  Democritum ,  et  Epicurum,  ct  ^ 
Dicxarchum,  qui  soli  omnium  mortalium,  quod  est 
evidens,  negaverunt.  Confirmata  immortalitate,  su- 
perest  docere ,  a  qiio  ,  et  quibiis ,  et  quomodo ,  et 
quando  tribuatur?  Cum  ccrta  etconsiiluta  divinilus 
tempora  compleri  cocperint,  interilum  et  consum- 

VARIORUM  NOTiE 
Ceilarius  ciim  Ven.  ulraque  1478,  Gallaco  ,    Isaeo,  Alorialium.  Deesl  in  ms 

Spark..  imo  ei  Boiion.  Ms.  :  de  lerrcni  pouderit  iabe, 
Coiifer.  de  Ira ,  cap.  iO. 

Ac.  An^  pro  ac,  babeiii  ed.  ms.;  Rcg.  aul. 

Omnibusest  communis.  Ita  Taur.,Bouon.  AlReg.  et 
cd.,  omnis  communis. 

El.  NftC  in  ed.  nec  in  ms.  Taurin  cxlal.  —  Pro 
juslilin.  Restitiio  et^  iiiquil  lleumannus,  e  codice  Tau- 
rinensi.  Al  iii  Taurinensi  ET  (|iioque  desideratiir,  ad 


CAPUT  LXXI,  alias  XI. 
(Lib.  VII  Insl.,  c.  15. 16,  17, 19.) 
De  poslremistemporibus, 
llaec  a  propbetis,  sed  ul  valibiis,  fulura  dicuntur. 
Cum  coeperit  mundo  finis  ultimus  propinquare  , 
malilia  invalcscei,omnia  vitiorumet  fraudum  genera 
crebrescent,  jusiilia  inleribii;  fidcs,  pax,  misericordia, 
pudor,  veritas  non  erit ;  vis  et  audada  praevalebit ; 
nemo  qtiidquam  babebil,  nisi  inale  partum,  manu- 
qiie  defensum.  Si  qui  eront  boni,  prxdx  ac  iudibrio 
habebiintur.  Nemo  pieUtem  parentibus  eibibebit, 
nemo  iiifanlis  aiit  senis  miserebiiur  :  avarilia  et  li- 
bido  uiiivcrsa  corrumpct.  Erunt  cxnies  et  fangiiinis 
effusioncs.  Grunl  bella,  non  modo  externa  et  finiliiiia, 
verum  eiiam  iiilesiiiia.  Civiiaies  inler  sc  i»eUigera- 
bunt  :  omnissexuset  omnis  artas  arma  tracUibuiit 
Non  iinpcrii  dignilas  coiiservabitur,  non  militi;c  dis- 
ciplina  :  s^^d  niore  lalrociiiii  deprxdatio  et  vaslilas 
fiet.  Regnuin  muliiplicabiiur ,  ei  decem  viri  occu- 

Taur. 
A  quo,  clc.  Ms.  Reg.  el  ed.,  a  quo  ei  Iribaalur. 
Inleritum,  Al  iii  edilis  esl,  et  interitnm, 
Uerunu  Noii  esl  iii  ms.  Taurin. 
Tempus.  ita  Taurin.,  Bon. ,  cd.  is.  Iii  ins.  Rcg.  et 
in  ed.,  tempore. 
Pra:dicta,  Iii  Taurin.  ms.,  pradicata. 
Sint.  Dcesl  in  ins. 
Conclusione.  Sic  lego  cuni  veier.  Mss.  Taur.,  Bon., 


diderai  ex  ingcnio  Pfafnus;  prohcribil  Davisius,  ob  D  At  Reg.  ei  ed.,  consummatione. 
non  infreqiieiis  asyndelon.  Buft.  ''  "       *        "^      • 

Etiam,  Ms.  Taurin.  at  ins.  Reg.  et  ed.,  autem. 

Quia  terrena,  e:c.  In  cd.,  ^tiia  terrena  protpiciunt , 
homo,  Boiioii.,  lerrena  prostrata  jacent.  Sic  supra, 
iib.  VII,  cap.  9  :  Quas  pronis  corporibus  abjectas,  in 
terramque  prostratas. 

Non.  lu  editis,  an. 

Immorialem,  Rccle.  Vidc  pricccdenlia.  Sed  mss. 
Boiion.  cl  Rcg.  babeni  immortalitatem. 

Quicum  Deo,  eic.  lleunian.  ita  legit  cni  cum  Deo  et 
vvltus  el  mens  communis  est.  —  Qui  cum  Deo^  et  vuiiu 
et  menie  communis.  Sic  oinncs  libri.  Ileninanniis  cor- 
rigil  :  cui  cum  Deo^  el  vullus,  el  mens  communis  est ; 
qinin  emendationein  nielius,  qiiain  e\  Opif.  cap.  8, 
connrmare  potuissct  ex  lib.  vii,  cap.  5,  quod  vuitus 
eum  sno  pnrenle  communis  sit.    Bun. 

liabet.  Sed  Taurin.  ins.,  habeat. 

Id.  Dcesl  iii  ins.  Taurin. 

htiffHf,  Ai  tn^  rt^,  eted.  tiimuti 


novisamus. 


At 


^obis  minus.  Tauriii.  ins 

losum.  Deest  in  editis. 

Instructior.  Sic  babeiit  inss.  Bon.,  Reg.  et  ed 
Taurin.,  instruclus. 

Tunc,  Sed  lum,  in  ed.  et  m«.  Reg.  legilur. 

Toiletur,  Tuuriii.  nis  ,  Toiiatur. 

HcBc  a  propiielis,  sed  ut  valibus.  At  in  ediiis  a  pro^ 
phetis  et  a  vatibus.-^H^ec  auiem  a  prop/ie/i».Cautc,qun» 
sequniilur,  suiii  Irgond.i.  Vaiiciniis  eniin  fabulas  et 
soninia  suiit  ndinixia.CELLAii. 

Maie.  Al  Tauriii.  in<.  mnnu.  Ex  libro  vii  Divin. 
Inslit.  cap.  15,  bic  reposuiiiius  nuiie ;  sic  ciiim  halicl : 
iVi7i?7  auisquam  tunc  iiabebil,  nisi  aut  maie  queesitum  , 
aut  defensum  manu. 

El.  Deesl  in  edilis. 

Tractabunt.  Taur.  ms.,  tractabil. 

Va^tiias.  Ita  mss  Taur.,  Boaou.;  ed.  Is.  At  ms. 
Rcg.  et  cacteri  editi,  «ai/ofto. 


lOSO  EPiTOMli:  blVlNAHUM  INSTllUTIONlir.  4090 

pal)uiil  orbcm,  cl  parlienlur,  et  vorabunt;  ct  cxislet  A  adessc  tempas  sciendam  est,  quo  Deus  ad  commu- 
alliis  longe  polcnlior  ac  ncquior,  qui  iribusex  eo  nii-      taiidum  saeculuin  rcvcrlalur. 


mcro  dcietis,  Asiam  possidebii,  et  caacris  rn  potes- 
laicm  suam  redactis  et  adsciiis,  vexabil  oinncm  ler- 
ram.  Novas  legcs  siaiuet,  v^tcres  abrogabit;  renipu- 
blicaui  siiam  faciei,  nomen  imperii  scdcmquc  mu- 
tal)it. 

Tunc  crit  lcmpus  infandum  et  execrabile,  quo  ne- 
mini  libeat  vivere.  Denique  in  eum  statum  res  cadet, 
ut  vivos  lamenialio ,  mortuos  gratulalio  sequalur. 
Givitates  et  oppida  inleribunt,  modo  ferro,  modo 
igni ,  modo  terrx  moiibus  crcbris,  modo  aquarum 
inundalione ,  modi)  pesiilenlia  et  ramc.  Terra  nibil 
fcrcl,  aut  frigoribus  nimiis,  aut  caloribus  sieriiis. 
Aqua  omnis  partim  mutabilur  in  cruorem,  parliin 


Inicr  hxc  aiitem  mala  surget  rcx  impius,  non 
modo  geiieri  hominum,  sed  etiam  Dco  inimicus.  Hic 
reliquias  illius  prioris  tyranni  conteret ,  cruciabiii 
vexabil,  Inlerimet.  Et  tunc  crunt  lacrymae  juges,  luc- 
tus  ct  gemiius  perpetes ,  et  ad  Deuni  cassae  preces  i 
nulla  rcquies  a  formidine ,  nec  somnus  ad  quieieni. 
Dies  cladem ,  nox  metum  semper  augebit.  Sic  orbis 
terrarum  peiie  ad  solitudinem,  certe  ad  raritatem  ho- 
minum  redigetur.  Tunc  et  impius  justos  homines  ac 
dicatos  Deo  persequeiur,  et  se  coli  jubebit  ut  Deum. 
Se  enim  dicet  esse  Clirisium  ciijus  erit  adversarius. 
Ui  credi  ca  possini ,  accipiet  potestalem  mirabilia 
facicndi :  ut  igiiis  desceiidai  a  coelo ;  ul  sol  desistat  a 


amariludine  viliabilur ;  ut  nibil  sit  iiec  ad  cibos  ulile,  B  ^^^^^  suo;  ut  imago ,  qiiain  posueril,  loquatur.  Qai- 


nec  ad  poiuni  salubre.  His  inalis  acccdent  eliain  pro- 
digia  de  ccelo,  iie  quid  dcsit  hominibus  ad  limorem. 
Gomcla!  crebro  apparcbunt.  Sol  perpeiuo  sqiiaiore 
fuscabitur.  Luna  sanguine  inncietur,  nec  aniissae 
lucis  daiiina  reparabit.  Stell»  oranes  decident ;  nec 
temporibus  siia  ratio  constabit ,  byeine  atque  aestate 
confusis.  Tuiic  et  annus,  el  mensis,  el  dics  brcvia- 
bitur.  Et  hanc  esse  mundi  seneclulem  ac  defeciio- 
nem  Trismegistus   elocutus  esl.  Quse  cuin  venerit, 


bus  prodigiis  illiciet  muUos,  ut  adorent  earti,  signum- 
que  ejus  in  manu  aut  fronie  suscipiant.  Et  qui  non 
adoraverit,  signumque  susceperit,  exqulsitis  criiciati- 
bus  morieiur.  Ita  fere  duas  partes  exterminabit, 
tcrtia  in  desertas  solitudines  fugiei.  Scd  ille  ve- 
cors  ,  ira  implacablli  furens,  adducet  exercitum,  et 
obsidebil  moniein,  quo  jasti  confugerint.  Qui  cum 
se  viderint  circumsessos,  implorabunt  auxilium  Dei 
voce  magna,etexaudiet  eos,  et  mittet  eis  liberatorem. 


VARIORUM  NOTiE. 


VorabunL  Taur.  ms.,  devorabmi. 
AliuB.  Non  est  in  editis. 

Ex  eo  numero^  Deest  in  ed.  —  Ex  eo  nwnero.  Non 
sunt  in  ms.Bonon.,  imonec  in  Taurin.  ut  Pfaffii  notae 
emendatae  nunc  docent :  unde  Davisius  et  lleumau- 
nus  corrigendi;  adsuut  vero  in  cditis ,  et  lib.  vii  In- 
stitut.  cap.  16.  BoN. 

Asiam.  Ms.  Taur.,  aliam^  male ;  ad  quid  enim  re-  C 
fereiur  aliam? 
Et.  Non  est  in  ed. 

In  poteitatem  $uam.  Ed.  in  potettate  iua. 
AdscitiB.   Ms.  Re^.  aseitis.   Ed.  abteittit  vorabit 
omnem.  Ms.  Reg.  etium,  vorabit. 

Quo  nemini  libeat  vivere.  Desunt  b%c  in  ms.  Tau- 
rin. 

Ul  vivot,  Sic  ms.  Tauriii  et  Uon.  iii  Rcg.  ct  cditls 
lcgiiur  ut  omiics  vivos.  Sed  vox  omiies  prorsus  est 
jnuiiiis. 

Modo  ferro,  modo  igiii.  Lcgiliir  autcm,  modo  ferro 
et  ignizpud  Buiieman.,  qMi  hujus  variantis  sic  raiio- 
nciii  reddit.  —Modo  ferro  et  igni.  PfafUus  et  Davisius, 
modo  ferroy  modo  igiii.  At  quia  noster  anique  ea  non 
solcnl  disjungcre,  et  hic  oiniies  priores  cJiti,  etiain  j) 
Tlioinns.  et  Isxus  exliibeiit,  modo  ferro  et  igni,  lllam 
copu^am  ef,  pro  modo^  revocavi  cum  llcumaiino.  Bun. 
Frigoribut.  In  ed.,  rigoribut. 
Amaruudine.  Al  iii  nis.  Taurin.,  Amaritudinem. 
Potim,  Tauriii.  ms.,  potu. 
Accedeiit  etiam^  eic.  Sed  in  Rcg.  ct  ed.,  accident 
prodigia  hominibus  ad  timorem, 

Perpeluo  stfualore  fuscabitur.  Al  Buncman.  babet, 
pallore  fuscabilur,  ct  nolam  scqucnieiu  exliibei.  — 
Pro  ininus  noia  noiiorem  vocem  siibdidcrant  priores 
editi  omnes  :  perpeiuo  squatore  fuscabitur.  Gom- 
niode  Davisius  aflert  ex  Plinii  lib.  ii  llist.  nal.  c.  80  : 
Fiuni  prodigiosi  et  longiores  solit  defectus...,  totiut 
peiie  antii  pallore  conliiiuo.  BuN. 

Luna,  eic.  At  ita  ed.,  lunam  color  tangainis  obum' 
brabit. 
Reparabit.  At  Taurin.  ms.,  reparavit. 
Coiifusis.  lu  mss.,  co)i'tift. 
Yenerit.  Sic  mss.  Bon.,  Reg.  et  ed.;  at  Taurin. 


ms.  habet  evenerint,  —  Buneman.  quoque  ex  illo  ms. 
ei  ex  Davisio  evenerint  posuit.  Unde  iliain  notam 
exhibet.  —  Editi  aiite  male,  venerit;  non  eniin  ad 
inundi  soneciutcm  ,  sed  mala  verbum  pertinet  : 
unde  opiime  Davisius  observavit,  liax  referre  verba 
llermenetis,  producta  a  Lactantio  lib.  vii,  cap.  18 : 
87r«v  3iq  xavTa  ysvnTai,  etC. 

Quo.  In  Taurin.  ms,^quod. 

Prioris.  lu  Taurin.  ms.,  priorib. 

Et.  Addidi  ex  Bonon.  et  Reg. 

Erunt  lacrymw.  Ediii  habent,  nonnisi  eliam  lacrff" 
mx;  Bon.  ct  Taur.,  etunt. 

Ad  Deum.  Ita  Taurin.  et  Bonon.  At  Reg.  et  ed.,  ad 
eum. 

Formidine^  eic.  Sed  ms.  Reg.  et  edit.,  ad  formidi» 
nem,  atu  somnus  ad  quietcnu  In  Bonon.  et  Reg.  eslad 
quittem  ;in  Taur.,  requiem. 

Metum.  Taurin.  ms.  tecum^  scd  in  aliis  mss.  el  in 
cdii.  est  metut  nui  mclum. 

Certe  ad  raritatem.  Dccst  in  edit.  Sed  sumpsiinus 
ex  ms.Tauriu. 

Et,  Deest  in  edii. 

Dieatot.  Sic.  mss.  Taur.,  Bonon.  Sed  deditot  esl 
in  ed. 

Chrittum.  Ed.  Deum  pro  Chrittum  habcnt :  post 
Christum  addunt  edili  quum  tit  Antichritlut. 

(Jt  credi  ea  possint.  Bunemau  habet ,  ut  credi  ei 
postit. 

A  coelo.  In  ed.  de  ccelo. 

Desisiat.  In  ms.  Taurin.  et  utraque  Ven.  U78,  93, 
97,  Paris.  1515,  retistat^  id  esi  consisiat,  subsistat. 
Sxpe  iia  Gicero,  Terentius,  Seneca,  ahi.  £x  Parrha- 
sio  desistat^  omnes  editiones,  ellim  Plaflli  invasit :  ai 
Davisius  et  Heumannus,  resistat.  Recte.  Bun. 

Suo.  Non  exiat  in  editis. 

lUiciet.  In  ed.,  aUiciet.  Verbo  iUicere  passim  uiitur 
Laciantius. 

Vecort.  Ita  mss.Taur.,Bon.  ct  cd.  L.  Gaeieri  cdit., 
protervia. 

Etexaudiet  eos.  Sic  mss.,  Taiirin.  Bonon.,  ed«  Is.| 
Grai.  G»ieri  ed.,  el  audiet  eot  Deus^  et  immittet* 


lodi 


FIRM.  LACTANTll  EPlTOMt:  DIVIN.  INSTIT.  lOS^ 

CAPUT  LXXIf.  Aluinanimal  \ivel  cx  fanguine.  Omnibus  enim  Deus 


(Lib.  viiluil.,c.  20,  2i,20.) 

De  Chriito  e  ccelo  deicendenle  ad  univertale  judiciumf 

el  de  regno  millenario. 

Tiinc  coelum  in  lempesinte  patefiet,  et  descendet 
Ciirisliis  in  virlule  niagiia  ;  el  anteibit  euin  claritas 
jgnea«  et  vis  in.rsiimabilis  aiigelorum  ;  et  extiiiguetur 
omiiis  iiiu  mulliludo  impioruin  ,  ei  (orrenles  sangui- 
niscurrenl;  et  ipse  ductor  effugiel,  atque  exerciiu 
saepe  reparaio,  (|uarliim  pruilium  faciet,  quo  capius 
cum  C£teris  omiiibus  tyraniiis,  iradeiur  exiislioni. 
Sed  el  ipse  daimonuin  princeps,  auclor  et  macliinator 
inal()ruiu,calenis  igneis  alligalus,  cuslodi»  dabilur,  ut 
pacem  niundus  ac('ipial,et  ul  vexata  lot  saeculis  lerra 


copiosum  aique  iiinocentem  vicluni  minislrabit. 

Peraclis  vcro  iiiiile  annis,  ac  resoiulo  da^monum 
principe,  rebellabiint  gentes  adversus  justns,  el  ve- 
niel  iniiumerabilis  iiiulliludo  ad  expugnandam  sanc- 
lorum  civitaiem.  Tunc  6et  ultimnm  judicium  Dei  ad- 
versus  geiites.  Coiicuiiet  enim  a  fuodamenlis  suis 
terrum,  el  corrueiit  civilates,  et  pluet  super  iiiipios 
ignem  cum  sulphure  et  grandine,  et  ardebunt,  et  se 
inviccm  trucidabunt.  Jusii  vero  sub  lerra  pauli>per 
laicbunt,  donec  pcrdiiio  gentium  fiai,et  exibunl  post 
diem  tertium,  et  videbunt  campos  cadaveribus  oper- 
tos.  Tuiic  (iei  terrse  motus,  et  scindentur  inontes,  et 
sulisident  valles  in  nUitudinem  profundam,  et  congc- 


.  .  rentur  in  eam  corpora  morluorum,  ct  vocabilur  no- 

requ.e.scat.  Pace  .g.(..r  parla  ,  con.pres80,,..e  omni  g  ,„^„  ^^^  noXv«v5/..«v.  Posl  h;cc  re..oval.u  Dcus  mu.H 

duin,  ei  iransrorniabit  jusios  in  figuras  angelorum,  ut 


inalo,  Ret  ille  justiis  et  victor  judicium  magnum  de 
vivis  et  niortuis  raciei  super  lerram  :  el  viventibus 
quidem  juslis  tradet  in  servilium  genles  universas  ; 
inortuos  auiemadasiernam  vitam  suscilabil,et  in  lerra 
euin  iis  ipse  regnabil,  et  condet  sanclam  civitatem, 
el  erit  boc  regnum  jiistoruin  mille  annis.  Per  idem 
teinpus,  et  stellae  candidiores  erunt,  et  claritas  solis 
augebilur,  et  luna  non  paiietur  diminulionem.  Tunc 
descendel  a  Deo  pluvia  benedicUoiiis  matutina  et 
vcsperiina,  et  omnem  rrugem  terra  sine  labore  bo- 
ininum  procreabil.  Stillabunl  mella  de  rupibus  :  lac- 
tis  etvini  Amtes  exuberabunt.  Bestiae,  deposita  feri- 
tate,  mansuesceni,  lupus  ititer  pecudcs  errabit  in- 
noxius,  viiulus  cum  leone  pasceiur,  columba  cum  acci- 


immorlalitaiis  veste  donati,  serviant  Deo  in  sempi- 
ternum.  Tiinc  eiiam  iinpii  resurgent,  non  ad  vitam, 
sed  aJ  poeiiam.  Eos  quoqiic,  secunda  resurreciione 
facla,  Deus  exciiabit,  ut  ad  perpetua  lormenta  dam- 
nati,  et  aeteniis  ignibus  tradiii,  meriia  pro  sceleribus 
suis  supplicia  persolvant. 

CAPUT  LXXIII,  alias  XU. 

(Lib.  vn  lust.,  c.  ult.) 

«Spei  salulis  in  Dei  religione  el  cuUu. 

Quare  cum  baec  omnia  vera  et  certa  siat,  prophe- 

tarumomnium  consona  annuntiatione  praBdieta,  cum 

eadem  Trisiiicgisius.eadem  llystaspes,  eadem  sibyllae 


pilre  congregabiiur,  serpens  virus  non  habebit,  nul.  c  cecinerlnt,  diibiuri  non  polest  quia  spes  omnis  vita 

VARIORUM  NOTiE. 


In  lempestate.  Ms.  Reg.  el  ed.,  intempesla  nocte. 
^Anteibit.  Iia  niss.  Taur.,  Bou.  At  Reg.  et  ed.,  ante- 
cedei. 

Vis  inwstimabilis.  E«l.,  virtus.  Inoestimabilit  auiem, 
firo  innumerubUis^\i)\  Laclanlio  peculiaris.Vid.  not. 
ad  cap.  35  libri  de  Monib.  Perseciil. 

Oinnibus.  Noii  exiat  iii  ed.  —  Cum  ccBteris  omnibus. 
Vulgg.,  cum  ccBteris  tyrannis  :  Boiion.,  Cum  omnibus 
ttjrannis.  Ulr:iini|Ucleclionein  conjunxit  Taur.,  el  ine- 
nlo  qiiideiu.  Bun. 

Trudetur.  \t\  iiis.  Taurin.,  traditur. 

Jgneis.  l)ee»l  iu  iiis.  Taurin. 

Et  ut  vexataj  elc.  Hic  seqiior  ins.  Bon.  ei  6  ed.  Ut 
pro  e(,  extal  iii  edilis  ca^leris.  —    Vexata  tot  sceculis. 


Edd.anteThoiiiasiuiu.inbisTornaBMan:i!,neglejieruiit  rx  liistit.  cup.  26 


$e  montes,  et  subsidenl  in  latiiudine  vaUi$  profundm. 

In  eam.  Ms.  Reg.  et  ed.,  ea. 

Potyandrium.  n^uav^pcov.  Habebant  pagaai  leoota- 
phia,  in  quibus  peregriuus  sepeliebaui.  qu^e  poiyaii- 
dria  eii:iin  aliier  appellabaiit,  quod  easent  oomibiis 
communia.  Suidas. —  Quod  alii  vocant  casineterluin, 
moiiumentum,  dicitur  etiam  Polyaiidriuni ,  a  dujbiis 
vocibus  graecis,  ttoXOc  et  Mp,  qnod  multi  bomiues, 
fro/Xoi  oimS/exc,  eo  ferantur. 

Figuras.  Ms.  Reg.  et  ed.   figuram. 

Immortalitaiis.  Ms.  Taurin.,  immortali. 

In  sempiternum.  Post  verba  baec,  ms.  Taurin,  ad- 
dit  :  Et  lioc  erU  regnum  Dei,  quod  finem  non  habehit. 
£t  sapii  glossema  ;  iiec  legiiur  in  Iibri  septiiui  Divin. 


vocul:iin  toty  qu.e  nierilo  a  Tbontasio  el  scq(|.  est 
addiui ;  nain  lib.  vii,  cap.  19  :  reqniescet  orbit,  qui  per 
tot  swcuta pertulit  servitutem.  BuM. 

Purta.  Iii  Taur.  m>.,  parala. 

Shrvitium.  U:i  ins.  Taur.;  atSuelon.  ed.,  servituiem. 
Vidc  cap.  21   lil).  dc  Morlilms  Perseculoruiu. 

lis.  Ai  in  ins.  Reg.  et  ed.,  his.  De  lalso  regno  Cbri- 
sti  iiiiUenario,  vidc  noi.  ad  lib.  vu  Divio.  IiisUt.,c.  iA 
ei24. 

IIoc.  Decst  in  edtl. 

Et.  heea  in  ins.  Taurio. 

Ministrabit.  Ila  Tauriii.,  Bonon.  At  ms.  Reg.  et  ed., 
dabit. 

liesotuto.  id  est,  denuo  solulo.  Lib.  vii.  cap.  26  : 
Solveiur  deniiOj  et  cusiodia  emissus  exibit.  Bun. 

Adversus  genles.  Sed  ms.  et  ed.,  delendamque  sanc- 
lorum  gentem.  Concuiiel. 

Fiet.  Ms.  Reg.  el  ed.,  fienl. 

Scindentur  monte*.  At  in  ms.  Reg.  et  ed.,  scindent 


Tunc  eliam  impii  returgent,  non  ad  viium^  $ed  ad 
poenam.  In  ins.  Bonoii.  est  eliam^  in  Reg.  eiit,iu  Taur. 
ety  xw  ediiis  est  enhn  pro  eliam  llaec  Lactaniius  me- 
lius  quam  supra,  lib.  vii,  cap.  20,  ubi  contrarium  do- 
cuit. 

Eos  quoque.  Editi,  eosque. 

Damnati  et  mternis.  At  in  editis,  damntt  mternit» 
que» 

Snpplicia.  Non  extat  in  editis. 

II(ec  omnia  vera,  etc.  Scd  in  ms.  Reg.  et  ed.  Heec 
omnia  veru  ;  omnium  consona  admimstratione  prwdicia. 
Legilur  consona  in  oiunibus  ediiis  et  mss.  pr;eter 
Taiir.,  in  quo  est  consonanti»  in  eodeui  et  iu  Boiion., 
adnunciatione, 

Hysiaspet.  Sic  Taur.  et  Bon.  mss. 

Cecinerint  Ila  Taurin.,  Boiion.  At  edit.  concimte- 
rinl. 

Quin  spet.  Sic  Bon.,  Taur.  Sed  ed«,  curm  $pe$  om- 


\ 


im  SYLLABOS  RERUM  QUiE  IN  1100  TOMO  CONTLNENTUR.  1091 

ac  saltnis  in  sola  Dci  religionc  sit  posila.  Itnquenisi  A  si  forte  advcrsnriiis  indixerit  bellum,  nulla  vi,  nnllo 


lioiuo  Clirlsuim  susceperity  qiiem  Deusadliberaiionem 
misil  aique  missurus  est ,  nisi  suinmum  Deum  per 
eum  cognoverit,  uhi  mandala  ejus  legemque  serva- 
vcril,  in  eas  incidet  pocnas  de  quibus  loculi  sumus. 
Proinde  fragilia  coniemnciida  sunt,  ul  solida  conse* 
qiiamur;  spernenda  lerrena,  ut  coeleslibus  boiiore- 
iiiur;  temporalia  fugienda,  ut  ad  selerna  veniamus. 
Erudiat  se  quisque  ad  jusiitiam,  formet  ad  conlinen- 
tiam,  pru.'paret  ad  agonein,  instruat  ad  virtutem ;  ut 


lcrrore,  nullis  cruciatibus  a  rccto  ct  bono  divcllalury 
non  sc  siibslcmal  iii>en>ibilibus  flguieniis,  scd  verum 
et  solum  Dciini  recius  agnoscat  :  abjicial  voluplatet, 
quarum  illocobris  aniiiia  subliinis  deprimilur  ad  ter- 
ram  :  lcneat  innoconiiam,  ptosii  quaniplurimi» ,  iii- 
corruplibiles  sibi  tliesaiiros  bonis  operibus  acquirat, 
uipossit,  Deo  judice,  pro  virlutis  su;e  ineritis,  vel 
coronain  fidei ,  vcl  prxnnium  immorialiiatis  adi- 
pisci. 


VARIORUM  NOTifi. 

Sit  posita.  liA  Taiir.    Reg.,  cd.  Is.  Gxt.  ed.,  $inl  Veniamuf.}ih.TAiir\n.,fuginmu$y(\\\odmoxiirtvc^fi6\i, 

po$ita.  Ms.  Bon.,  $int  positce,  B      Formet,  lia  nis.  Bon.  In  Taurin.  est,  reformet;  in 

Chri$tum,  Noii  e>t  in  ed.  ed.,  firmet. 

Atquc  mi$$uru$e$l.  Stc  Bon..  Rcp:.  At  mulli  ed.  ista  Prwpnret  ad  agouem.  Deost  in  ms.  Taurin. 

non  habent,sed,  ni$i  $ummum  Deum  per  eum,  qui  Diveltatur.  Ms.  Taii rin.,  (/epW/a<ur. 

mi»$u$  e$t^  cognoverit.  Agno$cat.  Sic  mss.  Taur.  ei  Biui.,  et  ed.  Is.  Alii  ed., 

Legemque.  Ms.  R(*g.  el  ed.,  lege$que..  eogno$cat. 

Uonoremur.  Iia  ins.,  sed  cdili,  oneremur.  Immortalitali$,  Ms.  Bon.,  immortali$,  Mendose. 


SHLMS  RERDH  m  E  HOC  TOHO  CONTINENTIIB. 


Klenchus  opcrum  quae  in-hoc  volumlne  conliQenlur.  9. 
f.  Noiiiise  biographicae  Decoon  et  bibliographlcs  de  sancUs 
pontificibus  Ronianls,  MarcelUno,  Marcello,  EusebiOi  Mel- 
chiade,  et  de  Hhelirio  ^ueusi  episcopo.  10 

SaNCTUS  MaRCELUHUS  PAPjI. 

§  primus.  —  Quaado  et  (luanidiu  sederil.  Ibid. 

§  II.  —  De  antiqua  fabula  qua  Marcelliauro  idolis  thus 
obiutisse  vuii^aluni  est.  Itrid, 

§  lil—  Vulgatce  $ynodi  Sues^ance  seu  Sinue$$an(e  de 
Murcetlitu)  papa  qesta.  11 

I.  —  Urbain  et  Marcellfni  allercatio.  Ibid, 

II.  —  Dc  ihiirilicatione  Marcelliui.  12 

III.  —  De  synodo  in  qua  Maixellinus  thurlGcasse  se  ne- 
gat.  13 

IV.  —  Damuanlur  Urbanus,  Castorius  ac  socii.  14 
y .  —  Presl>yleri  Romani  damnaiionem  Caslorii  et  socio- 

ruin  ralam  habcni.  Marcelliui  causam  dlscuiiuul  alii  quin- 
quauinla  epi.scopi.  15 

VI.  —  Suo  euni  judicio.  permiltunt,  et  quinque  clerlco- 
rum  dainnatiouiMn  approbani.  16 

VII.  —  Marceltinum  thurificassc  probalur.  Superindu- 
cuntur  quatuor  ei  quadrajjinla  uovi  tesles.  Ipse  se  daniDat 
Marceltiuus.  Ibid. 

Samctus  Marcellus  papa. 

§  I.  —  Quando  et  (fuauidiu  scderit.  19 

§  11.  —  De  Consianiia  Marcelli  in  servanda  po&nitentiae 

disrii  iiiia  21 

De  sancto  Marcello  marlyre  Damasi  papae  carmen,  Tbid. 

S  III.  —  De  decrelo  quod  Marcello  adscribitur,  ubi  de 

usii  quo  pueros  luonastcriis  pareutes  offerebant ,  disseri- 

lur.  22 

Sanctus  EusEBn/s  papa. 

.  —  Qiiando  ei  quaiiidiii  sederii.  2( 

H.  —  lu  quo  vulgaium  de  S.  Euscblo  carmen  6xplica- 

lur.  27 

§  III.  — <  De  eijistolis  ac  decreiis  Eusebio  papx  adscri- 

piis.  Itnd. 

SaNCTUS  MELCmADBS  PAPA. 

§  I.  —  Ouando  ct  uuaindiu  sederit.  29 

§  II.  — De  tilleris  Maxeiuii  imperatorls  ac  praefccti  pra»- 

torio  MHlchladi  dais,  quibus  illi  ecclcbiis  quse  fuerant  ab- 

latx .  reslilui  Jubi^hant.  30 

§  III.  —  Doualislarum  causa  Molchiadls  cogQilioni  a 

Coiislaoliuo  iinperatore  demandatur.  32 

§  IV.  —  Meidiiadi^  sunteutia  de  Csecilianl  causa.        33 

§  V.  — Melchiadisjudicium  Donatislae  antiqui  respuuot, 

euiuque  postuiodum  tradiilonis  Ubrorum  receutiores  lalso 

accusaut.  58 

§  VI.  —  De  decrcils  Melchiadl  i)apa  altributis.         40 


Rhetecii  episcopi  iEduensis  dictum  de  Baptismo.  46 
Anonyini  carnien  de  Laui)ii)us  Domini.  Ibid, 

Cetsi  in  altercalionem  Jasonis  el  Papisci  prsefatio  de  Ju- 

daica  increJutilate,  ad  Vigiliuui  episcopuin.  49 

Prasfalio  Nicolai  Lenglet  Dufresuoy  in  Lactantiam.  58 
Lacuuilii  Viia.  75 

lusiguiutn  virorum  teslimouia  de  L.  Cxcilio  Flrmiano 

Laclauiio.  78 

Synihests  doclrinae  Lactanlii.  81-82  el  seq. 

AuQotationcs  censorix  inqua^dam  Lactaiilii  errata.  87-88. 
Propositioiies  quae  in  Lactaniio  re|>eriunlur  ad  fldem 

peniuenies  a  catholicis  cauie  legendac.  91  -94 

Eienchusuiauuscriptoruiu  codicumLactaulii.  Ibid. 

Mauuscriptl  codices.  94-100 

Nolitia  iuauuscri|)torum  codicum  Lucii  Csecilii  Firmiaui 

Laclantil,  qui  asservautur  Hoiuae,  in  apostolica  bibliolbeca 

Valicana.  102-lOi 

LACTAIfm    DIVmARUM  mSTtTUTlOiaJM 

LiBER  PRUnus.  —  De  fal$a  religione,  110 

Auaivsishujusllbri.  Ibid, 

Praeraiio.  —  Quauii  sit  et  fuerit  semper  cognitio  veiiia- 

Us.  112 

Caput primum.  —  De  reUgiionc  et  sapieniia.  115 

Cai».  II.  —  Quod  provldcnlia  slt  in  rebus  humanis.  120 
C  ip.  III.  — -  Uuiusue  potestate  Dei  umudus  regaiur,  an 

muttorum.  122 

Cap.  IV.  —  Quod  unus  vere  sit  Deus  a  prophetis  eliara 

pracuuntiaius.  127 

Cai».  V.-— De  tesiimoniis  poetarum  et  philosopliorum.  129 
Cap.  VI.  —  De  Diviiiis  teslimouiis  et  de  8ii>yllis  et  ea- 

rum  carminit)us  138 

Cup.  VII.  —  De  testiinoolls  Apollinls  et  deorum.  148 
Cap.  VIII.  —  Quod  Deus  siue  corpore  sU ,  nec  sexu  ad 

procreandum  egeat.  153 

Cap.  IX.  —  De  Hercule,  et  elus  vita  ct  morte.  156 
Cap.  X.  —  De  vEsculapil,  Apolllnis,  Neptunl,  Martis, 

Casloris  el  Poltucis ,    Mercurii    aique    Liberi  vita  et 

gestis.  •  160 

tap.  XI.— De  Jovis  ortu,  vita,  regno,  nomlne  elfflorie, 

et  de  Saturno  et  Urano.  163 

Cap.  XII.  —  Quod  Sloici  tigmenta  poelarum  ad  philoso* 

phicam  triiiisfernui  rationem.  184 

Ciip.  XIII.  —  Qnani  vanae  sint  el  inanes  Stoicorum  inter- 

pretatioufs  de  dds;  etibi  de  Jo\is  oriu,  Salnrno  et  ope.186 
Cap.  XIV.  »  Quid  de  diis  Euhemeri  et  Euuii  doceat  sa- 

cra  historia.  190 

Cap.  XV.  —  Quomodo  cum  fberint  illi  hombies,  dii  fue- 

riut  nomioaii.  192 

Cap.  XVI.— Qua  ratione  dii  esse  non  possint,  quos  sexus 


1095 


SYLLABUS  RERUM 


1096 


dilferentia  discernit,  ei  quod  ia  naturam  Dei  non  cadit  of- 
flciiim  generaodi.  201 

Cap.  XVn.  —  De  Sloicorum  eadein  sentenlia,  el  ibi  d3 
deorum  aerumnis  et  turpitudinibus.  204 

Cap.  XVIII.  — Dti  deorum  consecralione  propler  collala 
in  homines  beneficia.  209 

Cap.  XIX.  —  Quod  Deum  yerum  simul  cumdiis  vanis 
iiemo  possit  cplere.  215 

Cap.  XX.  —  De  diis  Romanorum  et  eorum  sacris.  216 

Cap.  XXI. — De  diis  Barbarorum  quibusdam  propriis,  et 
corum*8acris,  ac  ilidem  de  Ronianis.  230 

Cap.  XXII.  —  Quid  auctor  praediclaruro  vanitaUim 
iii  Italia  apud  Romanos  fuerit ,  et  quis  apud  alias 
gentes.  242 

Cap.  XXIII.  —  Dd  vanarum  superstilionuno  a^tatibus,  et 
quibus  CQe|)erint  leinporibus.  2!S0 

LiBER  SECUNDUS.  —  De  ortgine  enoris.  2S2 

Uiijus  ilbri  analysis.  Ibid. 

Caput  primum.  —  Quod  rationis  oblivio  faciat  honiines 
ignoranles  veri  Dei,  qui  colitur  in  adversis  et  in  prosperis 
contemnitur.  255 

Cap.  II.  —  Quae  fuerit  prima  causa  fiogendi  siinulacra : 
de  vera  Dei  imagine,  et  ejus  vero  cullu.  2^ 

Cap.  lil.  —  Quod  Cicero  aliique  doctiores  peccaverunt, 
non  avertendo  populos  ab  errore.  265 

Cap.  IV.  — <  De  simuljcris  ornamentisque  templorum,  et 
coruin  coutemptu  etiam  ab  ipsis  geniilil)us.  268 

Cap.  V.  —  Quod  solus  oninium  creator  Deus  est  co- 
lendus,  non  vero  elemeiita,  nec  corpora  cceleslia  :  re- 
felliturque  Stoicorum  sententia  qui  stellas  et  astra  deos 
putant.  276. 

Cap.  VI.  — Quod  nec  mundus  totus,  nec  elementa  sint 
Deus,  necauimata.  281 

Cap.  VII.  —  De  Deo  et  religionibus  insipientium ;  de 
avaritia  et  majorum  auctoritate.  284 

Cap.  VIII.  —  De  rationis  usu  in  religione;  deque 
somiiiis,  auguriis,  oruculis  talibusque  portentis.  z87 

Cap.  IX.  — De  diabolo,  muodo,  Deo,  providentia,  ho- 
mine  el  ejus  sapientia.  293 

Cap.  X.  •— De  muiido  eji>sque  partibus,  elementis  et 
tempestatibus.  306 

Cap.  XI.  —  De  animantibus,  homine,  Prometheo,  Deu- 
calioue,  Parcis.  311 

Cap.  Xil.  —  Quod  animalia  noo  sponte  nata  sint,  sed 
dispositione  divina,  cnjus  fecisset  nos  conscios  Deus,  si 
scire  expediret.  316 

Cap.  Xill.  —  Quare  duo  sexus  in  homine ;  quid  sit  mors 
cjus  prima,  quid  secunda ;  et  de  primorum  parentum  culpa 
etjKBna.  319. 

Cap.  XIV.— De  Noe  vioi  inventore;  giii  primi  scien- 
iiam  astrorum  habuerint,  ac  de  ortu  falsarum  religio- 
uum.  326 

Cap.  XV.  —  De  inquinatione  angelorum,  et  duobus  ge- 
neribus  d:i*monum.  .  330 

Cap.  XVI.  —  Daemones  nihd  posse  in  eos  qui  in  fide  so- 
lidati  sunt.  334 

Cap.  XVII.  —  Astrologiam,  aruspicinam  et  similes  aries 
esse  dxmoniim  inveota.  -336 

Cap.  XVIII.  — DeDei  paUentia  et  ullione,  dsemonum 
cultu  et  folsis  religiouibus.  341 

Cap.  XIX.  —  De  simulacrorum  et  terrenarum  rerum 
cuUu.  344 

Cap.  XX.  —  De  philosophis,  deque  veriute.  345 

LiBER  TERTnjs.  —  De  (alsa  sapienlia.  346 

Analysls  hujos  libri.  Ibid. 

Caput  primum.  —  Veriutis  coUatio  cum  eloquenUa  -  cur 
eam  non  sunt  assecuti  philosophi ;  de  stylo  simplici  Scri- 
pturarum.  347 

Cap.  II.  —  De  philosophia,  et  quam  inanis  fuerit  ejus  in 
exi>oiienda  veritate  occupatio.  351 

Cap.  lll.^Philosophia  quibus  rebus  constet;  et  quls 
fuerit  academica:  sectae  auctor  primarius.  354 

Cap.  IV.  —  SuienUam  a  Socrate,  opinationem  a  Zenone 
esse  sublatam.  55T 

Cap.  V.—  MuiUrum  rerum  scientiam  esse  necessa- 
rlam.  339 

Cap.  VI.  —  De  sapienUa,  et  Ac-^idemlcis  et  Physicis.  360 

Cap.  VII.  — De  philosophia  ethica  et  suinmo  bouo.  362 

C;ip.  VIII.  —  De  summo  bonu  et  aniini  corporisque  vo- 
lupuUbus  et  virtute.  365 

Cap.  IX.  —  De  summo  bono,  et  de  cultu  vcri  Dei,  aUjue 
Anaxagor£  refutaUo.  371 

Cap.  X.  — >  Proprium  hominis  est  Deum  cognoscere  et 
colere.  574 

Cap.  XI.  —  De  religione,  sapienUa,  ac  summobono.  376 

Cap.  XII.  —  De  duplici  pugiia  cor|K)ris  et  auimae ;  atque 
dc  appeteiida  virtute  propter  vium  seternam.  378 

Cap«  Xill.  —  Pe  auimx  unmortalitate,  deque  sapientia. 


pbilosophia  et  eloquentia.  583 

Cap.  XIV.  —  Quod  Lucretius  et  alii  erraverunl,  ac  i|)se 
Cicero  in  sialueuda  sapienU»  origine.  386 

Cap.  XV.  —  Senecae  error  iii  philosophia  :  et  quo- 
modo    philosophorum   oratio   cum  eorum   viU    pugnet. 

590 

Cap.  XVI.  —  Quod  rectc  docentes  philosophi  male  vi- 
vaiit,  leste  Cicerone ;  unde  non  tam  phllosophi»,  quani 
sapientise  sludeiiduin  esl.  595 

Cap.  XVII.  —  A  philosophia  ad  philosophos  transil,  iniUo 
abEpicurosumpto;  etquoiiiodo  Leucippum  et  Democri- 
tum  uabuerit  auclores  erroris.  396 

Cap.  XVIII.  —  Pylhagorici  el  SU>ici,  animarom  iinmor- 
taliuiem  statuentes,  volunUriam  mortem  ioaniter  persua- 
dent.  405. 

Cap.  XIX.  —  Cicero  et  alii  sapientissimi  animarum 
immorulitatem,  sed  iofideUter  docent,  et  quod  bona  vel 
mala  mors  ex  anteacta  viu  sil  pouderanda.  410 

Cap.  XX.  — Socrates  aliis  prudentior  fuit  in  philosopliia, 
quaiuvis  in  multis  desipuerit.  414 

Cap.  XXI.  —  De  Platonis  doctrina,  quae  respublicas  de- 
strueret.  417 

Cap.  XXII.  —  DePlatonis  pneceptis,  IL<demque  repre- 
hensis.  419 

Cap.  XXIII.  —  De  erroribus  quoromdam  philosopborum, 
deque  sole  et  luna.  4il 

Cap.  XXIV.  —  De  aniipodibus,  de  ccelo  acsideribus.  423 

Cap.  X\V.  —  De  addiscenda  pbilosophia;  et  quauU  ad 
ejusstudium  sint  necessaria.  428 

Cap.  XXVI. — SapienUam  sola  doctrina  coclesUs  largitur ; 
et  quain  sit  eflScax  lex  Dei.  431 

Cap.  XXVII.  —  Quam  parum  philosophorum  praecepu 
conterant  ad  veram  sapienliam,  quam  in  sola  religione  in- 
venies.  453 

Cap.  XXVIII.  —  De  vera  religtone,  deque  natura;  for- 
tuna  num  sit  dea,  et  de  philosophia.  436 

Cap.  XXIX.  —  De  forluna  iterum  et  virtute.  440 

Cap.  XXX.  —  Epilogus  ante  dictorum ;  et  qua  raUone 
sit  transeuudum  a  vauiUte  philosophorum  ad  sapien- 
tiam  verain  et  veri  Dei  oognitiooem,  in  quo  solo  virtus  est 
et  beaUtudo.  444 

LiBER  QCARTUs.—  De  vera  sapienlia  et  reUgume.  445-^46 

Analysis  hujus  libri.  Ibid. 

Caput  priiuum.  —  De  priore  homiuum  religione,  ct 
quoiuodo  error  transfosus  sit  in  omnem  aeutem,  ac  de 
septem  Graeciae  sapieiiiibus.  447 

Cap.  II.  —  Ubi  qmerenda  sit  sapientia ;  quare  Pythago- 
ras  et  Plato  non  accessemnt  ad  Judseos.  451 . 

Cap.  III.  —  Sapieutia  et  religio  dlvelli  non  possunt ;  ne- 
cessarium  est  ut  nutune  Domious  sit  uniuscujusque 
paier.  453 

Cap.  IV.  —  De  sanienUa  ilidem  et  religione,  atque  de 
jure  patris  et  domini.  456 

Cap.  V.  —  Oracula  prophetarum  sunt  inspicienda;  et  de 
tem|)oribus  eorum,  atque  jiidicum  et  regiim.  558 

Cap.  VI.  —  Deus  omniiioteiitem  genuit  filiiun;  atque  de 
eo  testimonia  Sibyllarum  et  TrismegisU.  461 

Cap.  VII.  —  De  nomioe  filii;  atque  unde  Jesus  et  Chri* 
stus  appellatur.  463 

Cap.  Vlil.  —  De  ortu  Jesu  in  spiritu  et  In  carue ;  de 
spiritibus  et  tesUmoniis  prophetarum.  465 

Cap.  IX.  —  De  verbo  Dei.  469 

Cap.  X.  —  De  Jesu  adventu ;  de  JudaH)rum  casibus  ac 
eoruui  regimine  usque  ad  passionemJ)oroiuicam.       /6u/. 

Cap.  XL  —  De  causa  incamaiionis  Cluisli.  478 

Cap.  XII.— De  Jesu  ortu  ex  Virglne,  de  ejus  viu,  mor- 
te,  et  resurrecUone ;  fttque  de  tis  rebus  tesUiuonia  pro- 
pheurum.  Ibid. 

Cap.  XIIL  —  De  Jesu  Deo  et  homine ;  atque  dc  eo  pro- 
pheurum  lesiimonia.  482 

Cap.  XIV.  —  De  Jesu  sacerdotio  a  prophetis  praedi- 
cto.  487 

Cap.  XV. — De  Jesu  viU  el  miraculis ;  atque  dc  iis  testi- 
mouia.  490 

Cap.  XVI.  —  De  Jesu  Christi  passione;  quod  fuerit  prae- 
dicla:  495 

Oip.  XVIL— De  Judseorum  religionibus,  ac  eorum  odio 
in  Jesum.  499 

Cap.  XVIII.  —  De  passione  dominica,  et  quod  ea  pre- 
nunUau  fuerit.  502 

Cap.  XIX.  — De  Jesu  morte,  sepultura  et  resurrecUone; 
atque  de  lis  rebus  praedicu.  510 

Cap.  XX.  —  De  Jesu  in  Galilaeam  post  resiirrectionem 
profectione  ,  atque  deutroque  Testamento,  Vetere  el 
Novo.  5U 

Cap.  XXI.  — De  Jesu  ascensione,  eaque  praedicU;  et 
de  discipulorum  pnedicaUone  et  gestis.  516 

Cap.  XXII.  —  ArgumenU  iufldelium  coolra  Jesu  incir* 


i(xn 


QUifi  LN  IIOG  TOMO  CONTINENTUR. 


1098 


naUeaero.  917 

Gap.  XXIIf .  —  De'pr^ii)ieiMlo  el  agendo.  M9 

Gap.  XXIV.  —  Kvenio  argnmeBtorttm  sopra  olQjeclo- 
r«iiu  ^ 

Cap.  XXV.  —  De  Jesu  aJvenlu  in  carne  et  t^tWn,  ut 
Denm  inter  et  bomiuem  mediator  easet.  824 

Cap.  XXVI.  —  De  croce  Jesu  et  caeieris  tormenlis,  et 
de  agni  legalis  flgura.  525 

Cap.  XXVII.  —  De  mirandis  per  crucis  viriatem  effectla. 
j^  de  daeiiioiiibus.  551 

Cap.  XXVIII.  —  De  spe  et  vera  religione,  atque  de  su- 
persQtione.    .  535 

Cap.  XXIX.  —  De  religione  christiana ,  et  de  Jcsu  cnm 
Patre  ooiijunctione.  558 

Cap.  XXX.  —  De  liaeresibns  et  supersliiiooibas  vitandls, 
et  quae  sit  sola  et  vera  Ecclesia  catnolica.  540 

Linm  Qonmts.  —  DejutHlia,  543-54i 

Analysis  hujus  libri.  Itid, 

Caput  wimum.  —  De  non  damnaudls  reii ,  inaudita  cau- 
sa;  unde  Lliteras  sacras  contempserint  pbiloiophi ;  de  pri- 
oils  assertoribtts  religioiiis  chrlsUanae.  516 

Cap.  II.  ^  Quautum  a  temerariis  homlnibas  imi>agnata 
Aiit  veritas  diristiana.  552 

Cap.  III.  —  De  verllate  christianae  doctrin»,  et  adver- 
sariorum  vanitate;  atque  Christum  nonfuisse  magum.  556 

Cap.  IV.  —  Cur  istud  opus  editttm  sit;  alque  iteram  de 
TertuHiano  et  Cyprl^.  562 

Cap.  V.  —  Qus  sub  Saiurno  erat  vera  justitia»  banc  Ju- 
plter  ftigavit.  56i 

Cap.  vl.  —  Explosa  Juslitia,  cupiditas,  iniqu»  leges, 
audacia,  avaritia,  ambltio,  superbia,  impieus,  aliaque  re 
gnarunt  vitia.  567 

Cap.  Vll.  —  De  Jesa  adventn  et  fractu ;  atqae  de  ejus 
saecuii  virtutibus  et  viliis.  570 

Cap.  Vin.  —  De  Jiistitia  omaibas  nou  ae  non  sascepta ; 
de  vero  Dei  templo,  atqae  de  ejus  cultu,  ut  concU  conte- 
raotur  vilia.  572 

Cap.  IX.  —  De  sceleribus  impiorum,  et  Cbristianorum 
craciatibus.  575 

Cap.  X.  —  De  falsa  tiieute,  et  de  falsa  el  vera  rell- 
gkme.  580 

Cap.  XI.  —  De  crudeliute  geatilium  in  chrislianos.  581 

Cap.  XII.  — De  vera  virlute;  atquede  existimatione 
bonl  aut  mali  civis.  587 

Cap.  XIII.  —  De  Christianorom  incrementis  et  sop^ 

dip.  XIV.  —  De  Chrislianorum  fortitodlne.  593 

Cap.  XV.  —  De  sluililia,  sapientia,  pieUte,  aequiute  et 
justilia.  f  .-  ^ 

Cap.  XVI.  ~  De  olBciis  viri  justi,  et^aeqiiiute  Christia- 
norum.  599 

Cap.  XVII.  —  De  ChristiaDorun)  eqoiute,  sapientia  et 
stuUitla.  602 

Csp.  XVIII.  —  De  justilia,  sapientU  et  stullitia.       604 

Cap.  XIX.  —  De  virtuie  et  Cbristianorum  cruciatibus; 
ac  de  Jure  patris  et  domioi.  609 

Cap.  XX.  —  De  vaniute  etsceleribus  impiarum  religio- 
iram,  et  Chrislianorum  crucialibus.  611 

Cap.  XXI.  —  De  cultu  deorum,  et  Dei  veri ;  aique  de 
bestiis  quas  coluerunt  iEgyptii*  618 

Cap.  XXII.  —  De  forore  daemonum  in  Cbrlslianos,  «t 
errore  iiiiidelium.  623 

Cap.  XXIII.— Dejusliiia  etpatientia  Chrislianoram.;625 

Cap.  XXrV.  —  De  oUione  divina  in  Chrislianorum  tor- 
lores.  630 

Lifiea  SEXTUS.  —  De  vero  culm.  629-634 

Analysis  hujus  libri.  Ibid. 

Caput  prlmiim.— De  Dei  veri  cullu  ei  tnnocentia,  atque 
<ie  ciiltii  ralsorum  deorum.  054 

Cap.  II.  —  De  falsorum  deorum  et  veri  Dei  culia.     657 

Cap.  lil.  —  De  viisel  de  vitiis  et  virlulibiis;  ac  de  coeli 
prasniiis  et  infernorum  pcenis.  641 

Cap.  IV.  —  De  viis  vitae,de  volopUtibus,  necnoo  de  in- 
coinmodis  Cliristianorum.  641 

Cap.  V.  —  De  vera  viitote  ei  eadem  falsa;acde'snen- 
lia.  '    m 

Cap.  VI.  —De  summo  bono  et  virtulc ;  dequc^  sciciitia 
aciusiitia.  652 

Cap.  VII.  —  De  via  erroris  ac  veriuiis;  quod  ea  siin- 
plex  sil.  aiigusU  cl  ardua,  alque  Deum  habeal  ducem.  657 

Cap.  VIIl.  —  l)e  erroribus  pbiiosophorum ,  ac  varielate 
Ipgnm.  659 

Cap.  IX.  —  Dc  lege  el  praeceplo  Dei;  de  misericordia 
aiquc  errure  philosopboruiu.  662 

tlap.  X.  —  De  religione  erga  Deum ,  el  miscricordia 
«M '^a  homiiies  ;  atque  de  mundi  priiicipio.  006 

Patrol.  VI. 


Cap.  XL  —  De  persofris  in  qiias  beneflcimnsitcoiiferen- 

dom..  671 

Cap.  Xn.  —  De  generibns  beneflcentiae  et  operibus  mi- 

serlcordl»'.  676 

Cap.  XIII.  —  De  posnltentia,  de  mis^oordia  et  pecca- 

torom  venia.  684 

Cap.  XIV.— De  aflectibus  ac  de  ib  Sloicorum  sententia, 

et  de  virtuie ,  viliis  et  mlsericordia.         ^  686 

Cap.  XV.  —  De  aflectibus  ac  de  iis  Perii»atetlconim  sen- 

tentia.  788 

Cap.  XVI.  —  De  aflectibos  ac  de  lis  PeripatAicorum 

eversa  sententia:  quis  sit  verus  afliHauum ,  qoique  eorum 

malus  usns.  €02 

Cap.  XVII.  —  De  afleclibus  ac  corum  iisu;  ^e  patientia 

iet  snmmo  buno  Christianorum.  695 

Cap.  XVIII.  —  De  quibusdam  Dei  mandalis  et  patien- 

tla.  608 

Can.  XIX.  —  De  afl^ectibus  eoromqiie  usu « atque  de  tri- 

bos  furiis.  7^ 

Cap.  XX.  —  De  senslbus  et  eorom  volu|itatibus  hruto- 

rum  et  hominis ;  aique  de  ocoloruiu  voluiitate  et  specta- 

cttlis.  705 

Cap.  XXI.  —  De  aurlum  voloplalibus  et  sacris  Lit- 

terls.  715 

Cap.  XXn.  —  De  saporis  et  odoris  voliiptalibus,       715 

Cap.  XXfll.  •—  de  tactus  voluptate  et  libidine ,  atque  de 

matnmonio  et  conUnentia.  716 

Cap.  XXIV.  —  De  poenitentia ,  de  venia  ac  praeceptis 

Del.  722 

Cap.  XXV.  —  De  sacriOcio  et  de  bon')  Dei  digno ;  atque 

de  forma  laudandi  Deum.  728 

LmEa  SBPTiiics.  —  De  vUa  beata,  731 

Analysis  hiijus  libri.  Ibid, 

Cap.  primuiu.  —  De  mundo  :  et  qui  sint  credituri  , 

qul  vero  non ,  atque  ibi  repreheosio  perfidorum.        735 

Cap.  II.  —  De  errore  pbilosophonim ,  ac  de  divma  sa- 

pientia ;  atque  de  aureo  saecuio.  739 

Cap.  III.  —  De  natura  et  de  mundo;  atque  reprehensio 

Stoicorum  ei  Epicureorum.  740 

Cap.  IV.  —  Quod  oninia  in  aliunem  usum  creata  sunt 

etlam  quae  mala  videnlur :  quare  tiomo  in  lam  fragili  cor- 

pore  ratione  fruatur.  746 

Cap.  V.  —  De  bominis  creatioue,  atqoe  de  dl8|i06iUone 

mnnui ,  et  de  sumnio  hono.  749 

Cap.  VI.  —  Quare  roondus  et  bomo  creaU  sont ;  quam  - 

slt  inanls  cultus  deorum,  757 

Cap.  VII.  —  De  philosophorum  varieUte,  eoramque  ve- 

riUte.  758 

Cap.  Vni.  —  De  imroorUliute  animae.  761 

Cap.  IX.  —  De  aeterniiate  anim» ,  atque  de  virtute.  764 

Cap.  X.  —  De  viUls  et  virtuUbus»  atque  de  viu  et 

morte.  767 

Cap.  XI.  —  De  tcmi)oribus  postremis,  atque  de  anima  et 

corpore.  769 

C^p.  XII.  —  De  auim»  et  cor|)ore;  alqiie  dc  ooujun- 

clione  eorum ,  et  discessu  ac  rediiu.  771 

Cap.  XUI.  —  De  anima  ac  testimonia  de  ejus  aeterni- 

late.  777 

Cap.  XIV.  —  De  mundi  temi)oribus  primis  ac  postre- 

mis.  779 

Cap.  XV.  — De  moudi  vastaUone  ac  muuttoue  impe- 

riorum.  784. 

Cap.  XVI.  —De  roundi  vasUtione.  ejusque  prodigiis.700 

Cap.  XVII.  —De  falso  propheU  et  incomiuodis  piorum, 

et  IUius  internecione.  793 

Can.  XVIII.  —  De  mundi  casibus  lu  exlreino,  ac  de  iis 

praeaicUs  a  vatibus.  795 

Cap.  XIX.  —  De  adventu  CbrisU  ad  jodicium,  et  de 

falso  propheU  devicto.  790 

Cap.  XX.  —  DeChristi  judicio,  de  Chrislianis  atque  de 

aaima.  798 

Cap.  XXI.  —  De  cruciatibiis  et  i^o^nls  animarum.      800 

Cap.  XXII.  ~-De  errore  peeurum,  alque  dc  animae 

redlttt  ab  inferis.  «  805 

C^p.  XXIII.  —  De  resurrectiooe  auiinae,  aupie  ejiis  rei 

testimonia.  806 

Cap.  XXIV.  —  De  renovato  roundo.  808 

Cap.  XXV.  — De  itosU-emis  temforibus,   ac  de  urbe 

Komana.  81 1 

Cap.  XXVI.  — De  damouis  emi^ioue,  altero(iue  maxi- 

mojudicio.  815 

Cap.  XXVII.  —  Adliortalio  el  confinnaUo  piorum.     818 

Sawcti  Augustini  Fragmeiiluiii  de  cxlremo  judicio.  822 

DlSSERTATlO  DE  SEPTEM  DIV.    INSTITUT.   LIBRIS,    AUCTORB  D. 
LE  NOCRRT.  . 

Cap.  Primuin.  —  Septein  librorum  amhjsis. 

Arl.  Prinius.    -  Aiialysis  lihri  primi.  813 

35 


10M 


STLLABUS  RERUM  QDil^  IN  HOG  TOMO  GONTINENTUR. 


1100 


Ari  II.  —  Aoalfsis  lihri  secandi. 
Art.  III.  —  Anafysis  libri  terui. 
Art.  IV.  —  Analysis  libri  qoarli. 
Arf.  V.  ~  Analysis  lihri  qitiiiU. 
An.  VI.  --  Anaiysis  iibri  sexU 
Art  Vn.  —  Analjsis  libri  scplimi. 


838 
813 
8ft8 
853 


Cap.  II.  —  De  oorum  tibrorum  aucloret  iUub.  argu- 
mami,  mpii^ro,  diviime  in  capila,  oc  qm$  ob  ralionei  in 
kicem  ediii  titii, 

Art.  Primus.  —  De  horum  iibrorunn  auctore ,  Ululo,  quid 

iDSUtUt^ouni  Divinarum  nomiuc  imelligalur,  dc  totius 

operis  singutorumquc  librorum  Ululls  ,  argumeotis ,  nu- 

mero,  atque  in  capita  divisioiie.  858 

Art.  II. -^Quibus  raUonibus  Lactanlius  ad  hos  libros 

conflciendos  adduclus  sit ,  et  ulrum  Miniidus  Felix,  Ter- 

tullianus  ac  Cyi  rianus  non  plene  suscepto  defendendse 

chrisUauae  religiouis  muneri  salisfecerint.  86t 

Art.  III.  — Dc  duol)us  philosonbis  geniUibus,  quorum 

iaii|>iis  scriptis  LaciauUus  ad  bos  iil)ros  divulgaudos  impul- 

sus  est,  el  uirum  ab  ipso  cliristiaoae  religioiiis  causa  per- 

lectius  quam  ab  aliis ,  ac  qua  raUouc  defeudaiur.         865 

Cap.  IIL  —  De  horum  Ubrorum  (eiate  ,  ac  varm  frag- 

mentii,  quo!  videmur  ineple  iis  inserla,  et  de  erroribui 

laeiantio  adscriptii. 

Art.  Primus.  —  Quo  t4*mnore  Lactantius  hos   libros 

scripscrit ,  et  utruin  duasdivulgaverit  eorum  ediUones.  868 

Art.  11.  —  Utrum  Lactamius  hos  Ubros  Coiislanliuo  Ma- 

gno  iiuncupaverit  eumque  una  et  altera  oratione  allocutus 

stt.  872 

Arl..  III.  —  De  fragmcnlis  pluribiis  (pix  spuria  vidcutur, 

ci  Laciantii  lextui  pra*ix>stere  inserta.  876 

Arl.  IV.  —  De  variis  erroribus  LaclanUo  adscriptis.  882 

JosEpm  IsjEi  CfiSEifATis  DOl»  io  soptcm  libros  Div.  lu- 

stltot.  LaaanUi. 

Ifote  Issi  in  lib.  T.  J883 

Notae  Isei  in  lib.  IL  911 

XotJBlsaeiinlib.IIL  m 

Tfoto-  Issei  in  lib.  IV,  d35 

Notttlsaeiinlib.V.  990 

IfolsIsaeiinlib.VI.  994 

Notie  Isabi  in  Ub.  VIL  999 

Admoailio  0.  F.  Fritzsche  tii  Divinarum  Institutionum 

%itoinen.  1018 

'XiCTAirni  EmoiiE  Divinarvii  IifbTiTunoicuM  ad  Pbxta- 

BiDM  raATUM.  Ibid, 

Pra^tio.  ToUus  Epitomes  ac  lustilutiooum  consUiuro 

ct  ratio  Ibid, 

Capot  i>rimum.  ~De  Divina  providentia.  1019 

Cap.  U.  -^  Quod  Deus  sit  unus  ncc  pofisint  esse  plu- 

Op.  UL^DeDeouoyQtestimoniapoetarum.       iOSl 

£ap.  rv.  —  Quod  Deus  slt  uuui  testimonia  philosopho- 
rum.  Ibid, 

£ap.  V.  —  Quod  uuum  Deum  vatet,  id  estSibyllae  prae- 
diCMiL  xm 

Gap.  VI.  Deus,  cum  sit  aeternus  et  Inimortalis,  sexu  et 
suoeesBionc  iion  eget.  lQi3 

Cap.  Vn.  —  De  Herculis  vita  faciuorosa  et  morte. 

Ibid. 

£ap.  Vin.  —  De  iEsculapio,  Apolline,  Marte,  Caslore 
et  Polluce,  auiue  de  Mercunu  et  Baccbo.  lOii 

Cap.  IX.—  De  Deorum  turpiiudinibus.  Xbid, 

Cip.  X.  —  De  Jove  ac  ejus  vita  Ubidinnsa.  1025 

Cap.  XI.  —  Varia  emblemata,  quibus  Javis  turpitudines 
velanint  poetae.  Ibid, 

Cap.  XII.  Poetae  ea  quae  ad  deos  spectant,  non  otnnia 
fiDffnnt.  1026 

tap.  Xin.— Narraotur  facta  Jovis  ei  Euhemero  hislo- 
rloo.  1027 

Cip.  XIV.  —  Saiumi  et  Uraoi  gesta  ex  iiistorieis  de- 
suinpu.  ibid, 

Cap.  XX.  —  De  diisRomanonun  propriis.  10^ 

Cap.  XXI.  —  De  sacrisxieorum  uJomauorum.         Ibid. 

Cap.XXtl.  — De  sacris  Introdor4i8  a  Fanuo  et  Nmna. 

1029 

S|>.  XXITL—  De  diis  et  sacris  Barbarorum.  1050 

p.  XXIV.  —  De  originc  sacrorum  et  rcligionum. 

1031 

JCap.  XXV.  —  De  aureo  saeculo  ;  de  simulacris  ac  Pro- 

jneilieo,  qui  i.riiiius  hoiiunoui  effigjavit.  1032 


Cap.  X.VVI.  De  eleroentoruro  et  astroram  coUu.   1055 

Cap.  XXVII  —  De  hominie  creatione,  peccito  et  poeoa ; 
at  de  angeUs.  tum  bouis,  tum  malis.  1054 

Cap.  XXVIII.  —  De  dsemonibusac  eorum  operaUonibus 
malis.  1035 

Cap.  XXIX.  — De  Dei  patienUa  atque  providentia.  1036 

Cap.  XXX.  *-  De  falsa  aapientia.  1038 

Cap.  XXXI.  —  De  scienUa  et  opinaUoue.  1039 

Cap.  XXXII.  —  De  philosophorum  scciis  ac  diasen- 
sione.  IHd. 

Oip.  XXXIII.  —  Quod  sumnmm  i)ouum  sit  iii  viia  quae- 
rendum.  1040 

Cap.  XXXIV.  —  Quod  m\  iusUtiam  nati  sint  homlnes. 

104i 

Cap.  XXXV.  —  Quod  immortalitas  sit  summnu  bo- 
uum.  1045 

Cap.  XXXVI.  ~  Dc  1  bUosopbis»  scilicet  Etucuro  el  Pr- 
ihagora.  Ilna, 

CSm.  XXXVII.  —  De  Socrate  ac  ejus  contradictioae. 

1045 

Cap.  XXXVIII.  —  Dc  Platone,  cujus  doclrina  ad  veri- 
tatem  prouius  accedit.  Ibui. 

Cap.  XaXIX.  —  De  variis  philosopliis  ac  de  anlipo- 
dis.  1046 

Cap.  XL.  —  De  |)hilo60phorum  insipientia.  1047 

Cap.  XLI.  —  De  vera  religione  ac  sapieuUa.  1048 

Cap.  XLII.  —  De  sapienUa  reUgiosa ;  Qirisli  nomen 
nulli  notum,  nisi  ijwi  et  Patri.  Ibid. 

Cap.  XLIII.  —  De  Jesu  ChrisU  nomine  et  duplici  nati- 
vilate.  1049 

Cap.  XLIV.  — Duplcx  Christi  naUvitas,  es  f)ro|}betis 
probatur.  1031 

Cap.  XLV.  —  Cbristi  virtus  et  opera  probantur  ex  Scrij>- 
toris.  iind. 

Cap.  XLVl.  —  Probator  ex  propheUs  passionem  ac 
mortero  Christl  praenuutiaiam  (liisse.  10>S 

Cap.  XLVII.  —  De  Jesu  ChrisU  resurrectione,  apostolo- 
rum  missione,  Servaloiisque  in  coeluro  asceusione.     1055 

Cap.  XLVIII.  —  De  Judaeoruro  exhaeredaUone,  et  gea- 
tiliuffi  adoptiooe.  Ibid, 

Cap.  XLIX.  —  Quod  Deus  non  esl  nisi  unus.  1036 

Cap.  L.  Cur  Deus  humanam  corpus  assumiisit,  ac  mor- 
tero  paasiis  (uit.  1037 

Cap.  LI.  —  De  morte  ChrisU  in  cruce.  Ibid. 

Cap.  LII.  —  Spea  salutis  hominuro  in  veri  Dei  agni- 
tione,  et  de  odio  Ethnicorum  in  ChrisUanos.  1038 

Cap.  LIII.  —  BaUones  in  ChrisUanos  expeoduiitur  ct 
refellttntur.  1089 

£ap.  LIV.  —  De  religiouis  Ubertaie  iu  adorando  Deo. 

€ap.  LV.  —  Ethnici  insCiUam  in  sequendo  Deo  crimifie 

impietaUs  infamant.  106S 

Cap*  LVI.  —  De  jusUtta,  quae  est  veri  Dci  cultus.  1065 
€ap.  LVIL  —  De  sapicnUa  et  stulUtia.  1064 

Cap.  LVm.  -^  De  vero  cultu  Dei  et  sacriOciou  1066 
€ap.  LIX.  -—  De  viis  vitae  et  primis  inundi  teiiiporilMis.. 

»067 
Cap.  LX.  —  De  justiUs-offidis.  1009 

Cap.  LXI.  —  De  adTectibus.  1070 

Cap.  LXII.  —  De  volupuUbus  sensnum  coercendis  1072 
Cap.  LXIII.  —  Spectacula  esse  petentissima  ad  corruni- 

pendlas  animas.  1074 

Cap.  LXIV.  —  Affectus  sunt  domandi  et  a  veUUs  aiy- 

sUnendum.9  1073 

Cap.  LXV.  —  Praecepu  eonim  quae  jubentur  et  de 

misericordia.  1077 

Cap.  LXVI.  —  De  flde  in  rdigiooe,  et  de  forUtudine. 

1079 
Cap.  LXVII.  —  De  pocnitentia,  animae  immortaliiale^  et 

de  jprovidenUa.  iOSj 

Cap.  XLVIII.  •*-  De  mundo.  homine  et  Dei  providcnUa. 

*^  10^3 

Op.  XLIX.  —  Mundum  propter  bomiuem,  et  bomir 

nem  propter  Deum  esse  factum.  1085 

Cap.  LXX.  —  Auiroae  immorUlitas  confirmatur.  1066 
Cap.  LXXI.  —  De  postremis  temporibas.  1088 

Cap.  LXXIL  —  De  Christo  e  ccelo  decendente  ad  uni- 

versale  jiidiciam,  et  de  regno  millenariQ.  1091 

Cap.  tXXIII  —  Spcs  saluUs  in  Del  religione  et  ti»ltu. 


FINIS  T0.M1  SEXTj. 


y  I 


THIS  VOLUME     '' 
'DOES  NOT  CIRCULATE 
K)UT3m  TiiE  LiDRARY 


3  2044  096  580  345